So sánh các bộ luật Tỳ-kheo

Bài Pháp Đầu Tiên Của Đức Phật

Thích Thanh Từ (1986)

Mỗi khi xuân về, theo thông lệ của tu viện Chân Không, đến ngày 30 Tết, quý tăng ni và phật tử tụ hội về đây để nghe những lời chỉ dậy quý báu của thầy viện chủ trong đêm Giao Thừa. Thiền đường của tu viện vẫn giữ bộ mặt xưa, lặng lẽ tôn nghiêm giữa những hàng cây cổ thụ, những tảng đá biến thành những băng ngồi, nay vẫn đang phơi mình dưới nắng sương. Bên trong thiền đường cũng vẫn là cái giản dị thường nhật của tu viện. Tượng Đức Phật Thích Ca bằng xi măng mỉm cười nhìn xuống. Hai bên là hoa quả và lọ hương đang nghi ngút trước đài.

Xin mời quý vị nghe bài giảng thứ nhất của thầy Viện Chủ trong đêm Giao Thừa. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.

Hôm nay tôi sẽ nhắc lại bài thuyết pháp đầu tiên của Đức Phật cho quý vị nghe. Vì tất cả chúng ta tu mà nếu không nắm vững đầu mối của sự tu hành đó, thì có thể mình dễ đi lạc hoặc đi sai. Vì vậy nên hôm nay tôi nhân ngày cuối năm để nhắc lại bài thuyết pháp đầu tiên của Đức Phật, để mỗi người thấy rõ con đường mà Đức Phật đã vạch sẵn, và cũng để cho mọi người biết được nguồn gốc của sự tu.

Khi bắt đầu vào bài đó, tôi nói những lý do để cho quý vị thấy cái điều cần yếu của sự tu, bởi vì tất cả chúng ta là con người, thì con người nào cũng mang nặng những tánh yêu thương, quý trọng, gìn giữ, lo âu, sợ hãi, khổ đau v.v. là tại sao? Đều là vì cái bản thân này mà ra. Thì như vậy chủ yếu của sự tu hành là chúng ta phải biết được cái bản thân của người chúng ta như thế nào.

Lâu nay mỗi người chúng ta cứ quen nhìn ra ngoài, cứ thấy cái hay, những cái dở, cái tốt, cái xấu. Nói chung lại là chúng ta cứ chạy theo ngũ dục, chạy theo sáu trần mà quên ngay rằng con người mình là thế nào. Bởi không biết mình như thế nào, cho nên cả đời cứ quay cuồng trong cái tạo nghiệp, thọ khổ mà tự mình không biết. Vì vậy cho nên Đức Phật đầu tiên khi nói pháp cho năm anh em ông Kiều Trần Như thì ngài đi thẳng vào vấn đề. Vấn đề đó là gì? Ngài không nói tất cả cái gì khác, mà chỉ thẳng nơi con ngườị Phải biết con người mình như thế nào. Con người mình đau khổ hay là an vui? Nếu mình thương nó, mình trọng nó, mình gìn giữ nó thì hỏi nó là thật an vui mà mình quý trọng, mình thương yêu, mình gìn giữ, hay là nó là đau khổ mà mình quý trọng, mình thương yêu. Nếu không hiểu nó, mà mình đi hiểu tất cả cái bên ngoài thì đó là ngọn nhánh chớ không phải cội gốc.

Nếu chúng ta đem hết tâm tư, đem hết khả năng của mình tìm kiếm, hiểu những cái gì ngoài chúng ta, thì đó chưa phải là căn bản. Cũng như cái nhà, chúng ta muốn hiểu cái nhà đó, trước tiên phải hiểu ông chủ nhà. Ông chủ nhà biết rồi thì cái nhà chúng ta phanh phui tìm hiểu không khó. Thì như vậy, con người mới là chủ, còn tất cả sự vật chung quanh chỉ là bạn mà thôi. Theo danh từ chuyên môn trong nhà Phật gọi là Chánh Báo và Y Báo. Chánh Báo là con người, mà Y Báo là hoàn cảnh hay là ngoại cảnh. Chánh Báo tốt thì Y Báo theo đó mà tốt. Chánh Báo xấu thì Y Báo theo đó mà xấu. Vì vậy cho nên Chánh Báo là cái chủ mà Y Báo là cái phụ. Thế mà chúng ta quen tìm hiểu cái Y Báo, mà không thấy rõ được cái Chánh Báo. Đó là một khuyết điểm lớn lao.

Vì vậy cho nên khi Phật muốn dậy tu, đầu tiên Đức Phật bắt chúng ta phải xác định thân này là khổ hay vui? Thấy rõ điều đó, thì mọi vấn đề chúng ta mới thấy đúng. Bởi vì mọi phán đoán đều qua chúng ta, rồi mới nhìn sự vật. Nếu mình không biết mình, mà nói biết sự vật đúng lẽ thật thì chắc không bao giờ có. Cho nên phải biết mình đúng như sự thật rồi mới biết ngoại cảnh, biết nơi người đúng như sự thật. Còn nơi mình mà mình biết một cách sai lầm, thì với người, mình cũng biết một cách sai lầm! Rồi với ngoại cảnh mình cũng biết một cách sai lầm! Chủ yếu của đạo Phật là phải biết mình. Cho nên cái bài thuyết giảng đầu tiên của Đức Phật mang đề tài - Pháp Tứ Đế. mà trong Pháp Tứ Đế đó có cái đế số một Phật nói về là Khổ Đế. Nghe nói Khổ Đế thì quý vị tưởng nói cái khổ đó là cái gì xa lạ bên ngoài, nhưng sự thật cái Khổ Đế là chỉ xác nhận nơi con người. Nơi con người này là khổ hay vui? Phải xác nhận lại con người mình là khổ hay vui. Nếu mình biết nó là khổ thì mình phải cố gắng mà tu để cho nó hết khổ. Còn mình biết nó là vui, thì tu làm chi cho thừa. Như vậy thì khi nhìn thẳng thân này, chúng ta biết nó là khổ hay là vui? Biết đúng như thật rồi thì sau đó mới nói tới chuyện tu hành. Còn nếu chưa biết nó đúng như thật thì đừng nói tu làm gì. Tại sao vậy? Bởi vì thân này là cái gốc, là cội nguồn mà nếu mình không biết nó thì nói gì khác cũng là chuyện bên ngoài thôi. Cho nên Phật bắt chúng ta phải xác nhận thân này là khổ hay là vui. Đó là cái gốc của bài thuyết pháp đầu tiên.

Nhưng mà nói tới cái gốc đó, thì mọi người chúng ta nghe Phật nói thân này là khổ. Mà mình xác nhận có khổ thật không? Đây là điều tôi phải nhắc lại lần nữa cho quý vị thấy. Ai nấy nghe Đức Phật nói thân này là khổ, thì họ đều cho rằng quan niệm đạo Phật là bi quan. Nghĩa là nhìn tới thân là thấy khổ. Khổ rồi đâm ra chán đời. Nhưng mà sự thật không phải vậy. Đây là lẽ Đức Phật bắt chúng ta phải nhì thấy cho đúng. Cho nên chữ "Khổ" không chưa đủ mà phải thêm chữ "Khổ Đế", cái khổ đó là đúng như thật. Chớ không phải chuyện tưởng tượng, không phải chuyện phi lý. Đức Phật nêu lên hoặc là Tứ Khổ hoặc là Bát Khổ.

Tứ khổ là sinh, già, bệnh, chết. Nói sinh thì ta cứ nghĩ sinh là khi mình mới lọt lòng mẹ rồi thì khóc oa oa. Đó là khổ. Nhưng theo tôi thì mình phải nói sinh ra là trong một cuộc sống. Sinh hoạt hiện tại của mình, là khổ hay vui? Chứ lúc mới lọt lòng mẹ có khóc đi nữa, cũng không có cảm giác đau khổ như thế nào. Bây giờ ngay trong cuộc sống hàng ngày mà mình đang sống, quý vị thấy khổ hay vui? Nếu chúng ta xét kỹ từ thuở bé cho đến hiện giờ, người già thì sáu bẩy mươi, trẻ hơn thì bốn năm mươi, người trẻ nữa thì hai ba mươi, trong thời gian quý vị sống đó, những điều mình muốn được như ý nhiều hay là bất như ý nhiều? Muốn mười điều, nếu đạt được cao lắm là ba điều, bốn điều. Còn có khi mười điều mà chưa được một điều nữa. Mà cái gì như ý gọi là vui, còn bất như ý thì khổ. Như vậy tóm lại trong mười điều muốn được có hai ba điều vừa ý, còn đến bẩy tám điều không vừa ý, thì như vậy cái nào nhiều? Khổ nhiều hay vui nhiều? Dĩ nhiên chúng ta thấy đó là khổ nhiều, chứ không phải vui nhiều. Vì trong cuộc sống xẩy ra những điều bất như ý tức là đau khổ. Như vậy sinh là khổ hay là vui? Trong cuộc sống có bất như ý tức là phải khổ. Đó là lẽ thật không chối cãi được.

Rồi già có khổ không? Thì điều đó không ai chối cãi được. Khi trẻ thì đi chơi tự do, tự tại, muốn làm gì thì làm được. Còn khi già thì bị hạn chế đủ hết. Đi thì không được vững vàng, nói năng thì có khi lập cà lập cập, ăn thì răng rụng hoặc lung lay. Rồi cho tới mọi việc không được sung sướng như lúc xuân thời. Do đó già là khổ. Rồi tới cái thứ ba, bệnh có khổ không? Bệnh thì không ai thấy vui được hết. Bệnh là khổ. Đến cái thứ tư, chết có vui không? Chết cũng là khổ luôn. Thì như vậy, sinh , già, bệnh, chết là bốn cái không ai chối được "không phải đau khổ", mà đều thẩy là đau khổ.

Như vậy đau khổ đó từ đâu mà ra? Bởi vì sinh, già, bệnh, chết đổi thay luôn luôn, không ở nguyên một vị trí cho nên mình bị chuyển biến. Chuyển biến cho nên mình buồn khổ, rồi mình nhọc nhằn đau khổ. Cái đau khổ đó là căn cứ trên cái thân vô thường. Bởi thân vô thường cho nên có sinh, có già, có bệnh, có chết. Thì trong bốn cái khổ đó, quý vị kiếm lại coi trên nhân gian này có người nào thoát khỏi bốn cái khổ đó không? Chắc không ai có. Người nào cũng phải chịu chung như vậy.

Vì vậy cho nên Phật nói "Khổ Đế" , cái Khổ Đế là lẽ thật. Còn nếu đi xa chút nữa, thì Phật nói tám cái khổ: Ái Biệt Ly, Cầu Bất Đắc, Oán Tắng Hội, Ngũ Ấm Xí Thạnh. Ái Biệt Ly tức là yêu thương mà xa lìa, vui hay khổ? Người thân mình xa lìa thì mình đau khổ. Rồi những người mình không ưa mà cứ giáp mặt hoài thì sao? Thì cũng không vui, cũng là khổ. Rồi cái mình thích, mong cầu mà không được như ý, đó cũng là khổ. Thì như vậy ba cái khổ đó là ba cái khổ về liên hệ bên ngoài. Còn bốn cái khổ trước là ngay nơi bản thân mình bị sinh, già, bệnh, chết. Nó đổi thay nên đau khổ. Rồi sự liên hệ mình và người, và những sự vật chung quanh. Những cái mình thích mà không được, đó là Cầu Bất Đắc. Rồi cái mình yêu thương mà bị xa lìa, đó là Ái Biệt Ly. Những cái mình không ưa mà cứ phải gặp, đó là Oán Tắng Hội. Rồi tới cái thứ tám là Ngũ Ấm Xí Thạnh, tức là mang cái thân ngũ ấm này, nó là cái gốc của sự đau khổ, cái đó là cái chung.

Nói tám khổ nhưng chỉ có bẩy cái. Bốn cái thuộc về thân tứ đại, còn ba cái thuộc về đối với hoàn cảnh, đối với mọi người chung quanh. Cái thứ tám chung cả thể xác lẫn tình thần tức là ngũ ấm, là phần vật chất và tinh thần của con người chung hợp lại là một vòng biến chuyển. Cho nên nói nó là đau khổ thì như vậy, nói chung lại mang cái thân vô thường là mang cái đau khổ. Nếu biết nó là vô thường, biết nó là đau khổ, thì mình có say mê để vun bồi, mà tô điểm, mà tạo những cái gì cho thật hơn người để nó hưởng hay không? Cũng như bây giờ quý vị biết rõ một món đồ giả, xài hai ba năm là bể , là hư, thì quý vị có nghĩ rằng để món đồ đó mình ráng tìm cách giữ được trăn năm, có nghĩ như vậy không? Hay là biết nó đúng hai năm, ba năm là phải hư, thì bây giờ trong khi mình cần thì nên tận dụng nó cho hữu ích. Chứ còn giữ nó, nó cũng hư!

Như vậy mình biết rõ thân này là tạm bợ, là vô thường, là đau khổ, thì nếu mình không sử dụng nó bằng cách lợi mình, lợi người thì rất uổng một cuộc đời. Vì vậy cho nên, thấy được thân đau khổ, tạm bợ rồi, chúng ta mới nẩy ra những tâm hồn vì người, lợi người, hay là làm lợi ích cho chúng sinh. Còn nếu thấy mình là lâu dài, là tốt đẹp, là quý báu thì sẽ sinh ra kiêu hãnh, ngã mạn. Thấy mình lâu dài, lo tích lũy dành dụm. Thấy mình hơn người thì tức là mình khinh kẻ khác. Do đó vừa thấy nó là hơn , là lâu dài, là qúy báu thì bao nhiêu cái tật xấu nó theo đó. Chúng ta là Phật Tử đều thấy thân này vô thường, đau khổ.

Đành rằng lý là như vậy, nhưng mà nhận để mà sống thì không dám nhận. Đó là những điều mà người ta không gan, biết lẽ thật là như vậy mà không dám nhìn đúng lẽ thật đó, rồi cứ tưởng tượng mình còn sống dai. Vì vậy cho nên sự tu của mình vẫn còn yếu, việc làm lợi ích cho chúng sinh cũng vẫn nhè nhẹ chứ không dám nhiều. Đó là cái khuyết điểm của người Phật Tử chúng ta, cho nên đầu tiên Đức Phật bảo mình phải nhận cho xác thật thân này là đau khổ. Đã là đau khổ thì mình phải làm sao cho mình hết khổ, cho người hết khổ. Chứ không phải nói đau khổ rồi bó tay, bó gối rồi than khóc.

Thấy khổ rồi, phải làm sao cho mình hết khổ, cho người hết khổ. Đó là mục tiêu của Phật dậy. Vì vậy cho nên tới cái Đế thứ hai là Tập Đế. Vì mình biết thân này là đau khổ, mà muốn hết thì phải làm sao? Thử hỏi tại sao mình mang cái thân đau khổ này? Tức là phải tìm nguyên nhân của nó. Đức Phật chỉ cho mình thấy nguyên nhân của nó. Nói đơn giản là do tham, sân, si, tức là ba cái thứ độc. Còn nếu nói nhiều hơn nữa, thì nói rằng sáu thứ căn bản phiền não tham, sân, si, mạng, nghi, ác kiến. Đó là cái nhân tích tụ để rồi thành cái quả của cái thân đau khổ này. Từ thấy cái quả đau khổ, mình phăng lần tìm coi do nguyên nhân nào mà mang cái thân đau khổ này. Mình truy tìm thấu đáo thì mới biết do tham, sân, si, mạng, nghi, ác kiến.

Nói về tham, sân, si, sở dĩ chúng ta khổ trong cuộc sống là vì có những điều bất như ý. Trong cuộc sống có những cái bất như ý, mà cái gì làm mình bấy như ý? Tại mình muốn cái đó mà không được. Mà muốn là thuộc về tham. Bởi có tham mới có bất như ý! Bởi vì cái tham của mình là tham vừa khả năng mình, hay là tham quá khả năng mình? Khả năng mình có năm mà mình tham tới cả ngàn. Tham quá sức như vậy, cho nên cái bất như ý quá nhiều. Thì như vậy mới biết rõ tham là gốc của đau khổ. Quý vị thấy có người nào, tham một cái này được rồi không tham nũa không? Hễ muốn cái này rồi thì muốn cái thứ hai. Thứ hai được rồi muốn cái thứ ba. Lúc nào tham cũng kéo tới. Nó chạy dài dài không có nơi đứng, không có chỗ thắng (hãm). Bởi không thắng được cho nên con người không bao giờ được như ý! Nghĩa là ở địa vị nào cũng bất như ý hết. Bởi vì lòng tham vô chừng, mà khả năng mình hữu hạn. Khả năng hữu hạn mà mang lòng tham vô chừng vô hạn thì làm sao mà không đau khổ. Vì vậy cho nên có lòng tham là có đau khổ. Rồi tôi hỏi quý vị, khi quý vị già, cảm thấy già quý vị khổ. Tại sao già lại là khổ? Tại mình muốn trẻ không muốn già. Mình muốn trẻ tức là mình tham trẻ, mà cái già nó đến thì tức nhiên là bất như ý rồi! Chớ mình đừng có tham trẻ, thì cái già nó tới, cứ cười với cái già thì có khổ gì đâu? Rồi hỏi tại sao chết là khổ? Tại mình muốn sống. Mình muốn sống mà cái chết nó đến thì mình thấy khổ.

Thì như vậy sinh khổ, già khổ, bịnh khổ, tử khổ gốc tại cái gì mà ra? Từ lòng tham, thì như vậy cái khổ đó từ lòng tham. Nếu hết lòng tham thì bốn cái khổ đó đâu còn. Do tham mà có khổ. Do sân thì có khổ. Do si có khổ cũng dễ hiểu, bởi vì si là không thấy đúng sự thật. Bởi vì không thấy đúng như thật cho nên mới tham bậy, tham bướng. Thấy đúng lẽ thật rồi thì khả năng mình bao nhiêu, thì thấy rõ bấy nhiêu. Thấy không sai lầm thì mình đâu có tham bậy, thì đâu có khổ. Tham rồi bất như ý mới khổ. Vì vậy cho nên tham, sân, si là gốc của đau khổ, là nguyên nhân của đau khổ. Rõ ràng như vậy. Biết rõ cái đau khổ không phải bỗng dưng có, mà gốc từ tham, sân, si hay là chung cả sáu cái căn bản phiền não. Như vậy thì muốn hết đau khổ phải làm sao? Phải tìm nguyên nhân bịnh, mà tìm được nguyên nhân bịnh rồi thì chừng đó trị cái nhân hay cái quả? Nếu nhân trị hết thì quả tự nhiên đâu còn. Diệt Đế tức là diệt cho hết nguyên nhân đã tạo thành cái quả đau khổ đó. Cái nguyên nhân đó diệt sạch rồi thì hết cái quả đau khổ. Mà hết cái quả đau khổ đó gọi là gì? Hết khổ gọi là vui.

Như vậy chủ yếu của đạo Phật là dậy cho chúng ta từ thấy được cái quả đau khổ rồi, phăng tới cái nguyên nhân. Biết được nguyên nhân rồi tiêu diệt nguyên nhân đó, thì cái quả đau khổ hết. Cũng như mình biết bịnh đó là do vi trùng vì nó quấy phá hoành hành, bi giờ biết rồi dùng thuốc trị vi trùng đó, vi trùng đó chết hết rồi thì bịnh đó được sạch hết, được lành. Trị hết nguyên nhân rồi thì cái quả đau khổ đâu còn. Chữ "Diệt" này là diệt sạch nguyên nhân đau khổ. Thì cũng giống hệt như ông thầy thuốc trị hết vi trùng, vì trùng mà làm cho bịnh phát ra đó, diệt hết thì bịnh tự nhiên lành. Đó là tình thần Diệt Đế.

Nhưng mà bây giờ biết được nguyên nhân thì phải có phương pháp để tiêu diệt nó. Cũng như mình biết được vi trùng rồi, bi giờ dùng thuốc gì đây? Thuốc gì có công hiệu nhất đối với đám vi trùng này, thì đó là phương pháp. Vì vậy cho nên tới cái thứ tư là Đạo Đế. Đạo Đế tức la cái phương thuốc diệt hết nguyên nhân đau khổ. Đạo Đế thì nhiều lắm, nói theo trong các kinh A Hàm có ba mươi bẩy (37) phẩm trợ đạo. Nhưng mà phần nhiều cái gốc thì nói Bát Chánh Đạo. Đó là tôi nói cho quý vị căn bản của Tứ Diệu Đế, chứ tôi không có giải thích hết những chi tiết về Tứ Đế. Như vậy thì chúng ta thấy rõ Đức Phật nói Khổ Đế là chỉ lẽ thật ngay nơi bản thân chúng ta, để mình nhận thức thấu đáo lễ thật đó. Rồi mình phăng lần tới nguyên nhân. Vì nguyên nhân nào có hiện tượng đau khổ này? Biết được nguyên nhân đó rồi, mình tìm cách tiêu diệt nguyên nhân đó cho sạch, nếu sạch rồi thì quả khổ không còn. Bây giờ muốn tiêu diệt nó, phải có phương pháp. Phương pháp đó là Đạo Đế. Như vậy bốn cái đế để nhắm thẳng vào con người của chúng ta, từ quả đến, rồi từ cái khổ đưa đến cái hết khổ. Chứ không có nghĩa khổ rồi cam chịu khổ, như người đời mang thân khổ mà không biết đau khổ. Bởi vì không biết khổ nên họ nói cần gì tiêu diệt khổ. Cho nên khi mang thân khổ, họ tưởng là vui, rồi tự hào hãnh diện, rồi đủ thứ bịnh theo đó. Họ mang thân khổ mà lại không hay, không biết. Chúng ta nghĩ là đáng giận hay đáng thương? Thí dụ như bi giờ có một người bịnh nặng, không sống bao lâu nữa, kéo dài lắm 6 tháng hay 1 năm. Nhưng mà người bịnh trầm trọng như vậy, mà họ cứ giận người này, cứ khinh người kia, họ hung dữ với kẻ nọ, tất cả cái tham lam tật xấu đó họ hiện đủ hết. Thì mình thấy như vậy là đáng thương hay đáng giận? Mình biết họ mang cái thân khổ đau, mỏng manh mà không tự biết. Họ lại dùng nó không đúng, cho nên đáng thương chứ không đáng ghét.

Cho nên chúng ta tu Phật mở màn bằng chữ "Khổ", nhưng kết thúc bằng chữ "Lạc". Biết khổ rồi, tiêu diệt nguyên nhân khổ, để được vui chứ đâu phải biết khổ để chịu khổ. Như vậy biết khổ rồi tiêu diệt nguyên nhân khổ để được vui, đó là pháp Phật. Còn thế gian thì mở màn bằng vui nhưng mà kết thúc bằng khổ. Thí dụ một người chưa biết uống rượu, mà gặp bạn bè kêu lại nài nỉ uống rượu thì lúc đó vui lắm, hỉ hả lắm. Nhưng mà uống rồi say, ngã bờ ngã bụi lúc đó lại khổ. Mở màn là vui, kết quả là khổ. Đó là cái lầm lẫn của con người. Cho nên đối với đạo Phật, ngài chỉ thẳng cái đau khổ là cái căn bản. Cho nên nói khổ để rồi tìm cách tiêu diệt nó, để cho được an vui.

Bây giờ tôi xin hỏi quý vị cái vui trong đạo Phật là cái vui làm sao? Thí dụ quý vị bị đói bụng, đói bụng làm cho mình khổ. Lúc đói bụng làm xót xa trong bao tử làm cho mình khổ. Nếu được vài chén cơm ăn no thì lại vui. Như vậy cái khổ của sự đói bụng lúc trước không còn, tức là hết khổ. Mà hết khổ người ta nói là được vui. Vui đó không phải cái vui như đi coi hát. Không phải cái vui như tiệc trà, tiệc rượu. Mà là cái vui an ổn, an nhiên, tự tại trong bản thân mình. Lúc nẫy đói quá đi không nổi, ngồi đứng không an. sau khi ăn được đôi ba chén cơm thì khỏe mạnh lại. Muốn đi thì được, muốn làm gì thì làm được. Đó gọi là vui.

Cũng như vậy, chúng ta còn mang tấm thân này mà trong đó chứa chấp tham, sân, si thì chúng ta còn đau khổ. Nếu tiêu diệt hết tham, sân, si thì còn thân này mà lúc đó còn đau khổ không? Hồi nẫy tôi nói cái thân này là đau khổ. Nhưng bi giờ đây ta biết nguyên nhân đau khổ chính là tham. sân, si. Khi dẹp hết tham, sân, si thì còn thân này, mà lúc đó có đau khổ không? Điều này phải xác nhận cho thật rõ. Nếu không thì nghe nói "Thân này là khổ thì còn thân này là còn khổ." Như vậy những vị A La Hán khi chứng được quả A La Hán; tham, sân, si không còn, thì lúc đó các ngài cũng hãy còn thân, mà có khổ như mình không? Khi các ngài già các ngài có rên rỉ không? Khi các ngài chết, có buồn thảm không? Thì như vậy để thấy rằng tuy còn thân mà hết cái nhân tham, sân, si rồi thì cũng hết đau khổ. Vậy cho nên các vị A La Hán khi gần tịch, các vị vui vẻ tịch, không có sợ sệt như mình.

Như vậy để thấy rõ ràng cái nhân đau khổ không còn, dù còn thân này mà cái quả đau khổ đã giảm, cũng đã bớt đi rồi. Hiểu như vậy quý vị mới thấy cái hiệu nghiệm của sự tu. Chứ để nhiều người không hiểu nói: "Như vậy Diệt Đế là diệt sạch cái nhân đau khổ, rồi chết mình mới được Niết Bàn, chừng đó mới hết khổ." Thì cái đó người ta nói chết rồi ai biết mình được Niết bàn? Ai biết mình hết đau khổ? Đó là chuyện hứa hẹn xa xôi quá, thiếu thực tế! Ngay trong cuộc sống này, như các vị chứng được A La Hán hay như Đức Phật, sau khi thành Phật rồi ngài mới được ba mươi mấy tuổi. Trong khoảng ba mươi mốt tuổi đó cho tới tám mươi tuổi thời gian bốn mươi chín năm đó ngài cũng già, cũng bịnh, cũng chết, mà ngài có khổ như mình không?

Như vậy mới thấy rằng diệt hết nguyên nhân đau khổ rồi tuy còn thân này mà vẫn không có khổ. Đó là bằng chứng cụ thể của sự tu. Ngay trong thân này khi mình đạt đến chỗ đó rồi cũng hết đau khổ như thường. Vì vậy cho nên các vị A La Hán, hay các vị Bồ Tát, các ngài cũng mang thân mà các ngài không khổ là chỗ đó. Vậy để quý vị thấy rõ rằng chúng ta tu là cốt diệt khổ, mà diệt khổ là để hết khổ, mà hết khổ là chúng ta an vui.

Rồi chúng ta muốn đem cái an vui cho mọi người. Đó là tự lợi, lợi tha. Mà đó cũng là lòng từ bi. Mình biết làm như vậy hết khổ mà ngườimà người khác đang còn chịu đau khổ, mình phải thương họ. Thì cái thương đó là lòng từ bi. Lúc nào mình có giác ngộ thì liền có từ bi. Còn nếu không giác ngộ thì lòng từ bi gượng gượng thôi. Không có từ bi thật. Tại sao vậy? Bởi mình không giác ngộ, còn mê lầm, thì còn đau khổ. Mà nếu có thương người ta, thì gượng mà thương thôi bởi vì mình có hết khổ đâu mà lo cho người ta hết khổ được. Thí dụ, nếu mà mình có của nhiều, tự mình không có đói, không có thiếu, gặp người khác đói mình muốn giúp để cho họ bớt thiếu thì dễ. Còn mình đang đói thiếu như họ mà nói tới thương anh quá, thương chị quá thì nói bằng miệng chứ thực tế mình không làm gì được cho họ. Cho nên có giác ngộ rồi mới có từ bi, thì cái từ bi đó là từ bi chân thật, do mình hưởng được sự an vui của mình rồi mình mới đem sự an vui đó lại cho mọi người.

Vì vậy cho nên người tu như chúng ta hiện tại chưa có làm lợi ích cho nhiều người. Nhưng mà ráng nỗ lực đi tu; nỗ lực dẹp hết tham, sân, si của mình. Khi nó sạch, nó an ổn rồi, khi đó mình muốn giúp lợi ích cho người thì rất là thuận lợi. Chứ còn mình chưa hết mà muốn cho người ta được lợi ích thì nhiều khi hơi trục trặc. Thí dụ như bình thường thì mình cũng tỉnh táo, cũng sáng suốt. Khi mình tỉnh táo sáng suốt thấy huynh đệ nào họ có những cái phiền não rối reng thì mình có thể khuyên bảo, giảng dậy nghe được lắm. Nhưng mà tới lúc mình gặp gia cảnh bối rối, mình cũng làm những cái không được sáng sủa, nói lời không được sáng suốt, làm cho người ta mất lòng tin. Vì vậy cho nên cái lợi tha không được trọn. Còn nếu mình được tỉnh mãi mãi, thì không bao giờ mình mất lòng tin. Cho nên hễ khi nào mình tỉnh giác trọn vẹn, thì cái lợi tha mới được trọn vẹn.

Như vậy căn cứ ở trên thân này, chúng ta thấy rõ là phải biết nó, bản chất nó là vô thường, là đau khổ để rồi chúng ta cố gắng tạo điều kiện cho cái đau khổ được tiêu diệt. Mà sạch hết đau khổ rồi thì chúng ta được an vui. Đó là tinh thần của pháp Tứ Đế mà trong các bộ kinh A Hàm chúng ta đã học. Bây giờ nói xa hơn chút nữa, từ nơi thân vô thường đau khổ này, qua cái nhìn của các vị Bồ Tát. Thân này Bồ Tát thấy nó vô thường không? Có đau khổ hay không? Nó cũng vô thường, cũng đau khổ nhưng mà các ngày thấy khác nhau một chút. Bởi ngay cái thân vô thường đau khổ này, các ngài bươi ra được một cái không vô thường, không đau khổ. Hồi nẫy là nói theo Tứ Đế. Cái nhìn của Tứ Đế chỉ nhìn nơi thân, nơi tướng cho nên thấy thân này là vô thường đau khổ do từ tham, sân, si mà ra. Dẹp được hết tham, sân, si thì đau khổ theo đó mà hết.

Nhưng mà ở đây, qua Đại Thừa hay qua cái nhìn của các thiền sư, thì chúng ta thấy một bước khác. Ngay trong cái thân vô thường đau khổ các ngài cũng thấy rõ như vậy, biết nó là vô thường đau khổ. Cái đó là cái gì? Như quý vị học kinh Lăng Nghiêm nhờ Đức Phật nói chuyện với vua Ba Tư Nặc. Vua Ba Tư Nặc nói thân của ông lúc mười tuổi thì trẻ hơn lúc hai mươi tuổi, và lúc hai mươi tuổi thì trẻ hơn lúc ba mươi tuổi, cho tới ngày nay, năm nay, già hơn năm rồi, tháng này già hơn tháng trước v.v. Mỗi ngày đổi thay từng phút từng giây. Đức Phật mới bảo rằng trong cái sinh diệt vô thường hay trong cái già chết đổi thay đó có một cái chưa từng già chết. Đức Phật mới chỉ cho ông cái không già không chết, ở ngay trong cái thân già chết.

Cái không già không chết là cái gì? Cái không già không chết đó Đức Phật chỉ từ cái thấy, từ cái nghe. Trong kinh Lăng Nghiêm có đoạn Phật đưa tay lên xòe nắm, xòe nắm. Phật hỏi A Nan có thấy không? Ngài A Nan trả lời thấỵ Phật hỏi thấy cái gì? Ngài A Nan nói thấy tay Phật xòe nắm. Phật hỏi: "Tay ta xòe nắm mà cái thấy của ông có xòe nắm không?" Ngài A Nan trả lời: "Tay Phật xòe nắm, chớ cái thấy của con không xòe nắm." Xòe nắm tức là động, động thì vô thường. Như vậy chúng ta thấy ngay trong cái thân vô thường này có cái không phải vô thường, không phải sinh diệt. Vì vậy mà ngài Vĩnh Gia Huyền Giác mở đầu Chứng Đạo ca bằng những câu:

Pháp thân giác liễu vô nhứt vật

Bản nguyên tự tánh thiên chân Phật

Ngũ uẩn phù vân không khứ lai

Ngộ được có cái thân, cái pháp thân, rồi cái pháp thân đó không có một vật, mà cái pháp thân đó cũng gọi là bản nguyên, cũng gọi là tự tánh, cũng gọi là Phật thiện chân. Nó sẵn trong đó. Khi mà mình giác ngộ được có pháp thân rồi, thì nhìn lại cái thân ngũ uẩn này như: "Ngũ uẩn phù vân không khứ lai." Nghĩa là cái thân ngũ uẩn này, chẳng khác nào mây nổi bay qua lại trong bầu trời. Mây bay trong bầu trời quan trọng tới mức nào? Lát thì hợp, lát thì tan, khi thì trụ, khi thì tan, lúc có lúc không. Có nghĩa lý gì đâu.

Vì vậy cho nên nhận được cáo pháp thân trong cái thân ngũ uẩn này, chừng đó mình mới thấy cái thân ngũ uẩn này nó như là mây nổi chợt còn, chợt mất không có nghĩa lý gì. Rồi lúc đó thấy: "Tam độc thủy bào hư xuất một." Tam độc là tham, sân, si chẳng khác nào như cái bọt nước nó chợt nổi rồi chợt tan. Như vậy chúng ta còn thân này, chúng ta có khổ hay không? Nếu thấy được cái đó chúng ta có khổ hay không? Đối với hàng Nhị Thừa thấy thân này là khổ. Rồi nguyên nhân của cái khổ đó là ba độc tham, sân, si. Thì qua tới Đại Thừa, nhất là tới Thiền Tông thì ngay cái thân khổ đó, vô thường đó, thấy được có pháp thân chưa từng vô thường, chưa từng sinh diệt. Bởi vậy đứng từ cái pháp thân đó mà nhìn lại cái thân vô thường sinh diệt này chẳng khác nào như đám mây nổi. Còn ba độc tham, sân, si như cái bóng nước.

Như vậy cái nhân và cái quả của thân này đều là tạm bợ giả dối không có nghĩa lý gì hết. Thấy được như vậy rồi thì đối với thân này còn buồn, còn khổ không? Sự còn mất của nó mình có rên rỉ không? Hiểu như vậy mới thấy rằng ngay trong cái thân vô thường, đau khổ mà chúng ta tỉnh giác nhận ra được cái pháp thân chân thật rồi, thì chừng đó, cái thân vô thường đau khổ này không còn có gì là quan trọng đối với mình. Bởi vậy cho nên Bồ Tát nhìn thấy thân này như mây nổi, thấy tam độc như là bong bóng nước cho nên không sợ tam độc mà cũng không quý tiếc cái thân này. Mà tại sao các ngài không sợ tam độc? Bởi vì thấy cái pháp thân ở trong thân sinh diệt rồi, thì lúc đó các ngài còn si hay không? Bởi vì thấy cái thân này như mây nổi còn gì nữa mà tham. Mà hết tham thì không còn sân. Vì vậy các ngài thất tam độc như bong bóng nước nổi rồi tan, không có gì thiệt mà phải sợ.

Vì mình thấy thân này là thiệt, đó là si mê. Bởi si mê nên tham lam rồi sân hận. Vì vậy mình sợ tham, sân, si. Đó là cái nhân rồi sợ cái quả khổ. Còn Bồ Tát, bởi thấy rõ cái đó, thì các ngài giác ngộ. Mà giác cho nên hết si, hết si cho nên hết tham, hết tham thì hết sân. Do đó các ngài coi cái tham cũng như là bong bóng nước. Hiểu như vậy các hàng Bồ Tát không còn sợ cái thân này là đau khổ. Không còn sợ cái nguyên nhân tạo thành cái thân đau khổ nữa. Bởi vậy cho nên các ngài vui vẻ. Có vị Bồ Tát nào mà buồn không?

Còn các vị mà chưa chứng được Bồ Tát, còn tu theo hạnh A La Hán thì các vị đó đang tu có vui không? Bởi vì thấy thân này là đau khổ sinh tử; rồi thấy tham, sân, si là gốc của đau khổ, mà chưa dẹp hết được thì các ngài chưa vui được, lúc nào cũng cố gắng để tiêu diệt. Vì vậy mà các ngài khổ hạnh đủ thứ. Còn Bồ Tát bởi thấy trong cái thân vô thường có cái thường, bởi vậy cho nên các ngài không sợ sệt, không hoảng hốt mà tâm các ngài hằng an, hằng tĩnh, đó là cái giai đoạn của Bồ Tát. Thì như vậy chúng ta biết rõ chư Bồ Tát, đã thấy được cái tâm này, ngay nơi trong thân này có cái chân thật rồi, thì các ngài sẽ làm sao?

Tôi dẫn thêm vị Cổ Đức nói một bài tụng:

Chư Phật tại tâm đầu

Người mê chạy ngoài cầu

Trong ôm báu vô giá

Chẳng biết một đời thôi

Chư Phật tại tâm đầu, tức là ở ngay nơi đầu tâm mình. Sao không nói ở đuôi tâm mà nói ở đầu tâm? Bởi vì khi mình thấy niệm lên, trước khi dấy niệm lúc đó là động hay là tịnh? Nó tịnh rồi mới dấy động chớ? Như vậy trước khi chưa dấy niệm thì lúc đó Phật ở ngay trong đó rồị mà dấy niệm là thành chúng sinh. Cho nên nói chư Phật ở tâm đầu. Chưa dấy niệm đó, ngay đó là Phật rồi mà mình không biết. Nghĩa là đừng dấy niệm tức là Phật đó rồi, nhưng vừa dấy niệm Phật thành ở dưới, tức nhiên đợi niệm lắng xuống thì thấy Phật hiện nữa. Như vậy thấy rằng niệm dấy lên, thiên hạ chấp cái đó là tâm. Mà thật ra Phật ở đầu niệm chớ không đâu hết. Trước khi niệm sinh là có Phật rồi, mà dấy niệm thành chúng sinh, mà chúng sinh lắng xuống trở về Phật lại chứ có xa xôi gì đâu. Vậy mà "Người mê chạy ngoài cầu". Người mê chạy kiếm ông Phật ở chỗ này, chỗ kia, ở Tà Lơn, Ông Cấm gì đó, chứ không chịu thấy ông Phật ngay tâm mình. "Trong ôm báu vô giá", "Chẳng biết một đời thôi", nghĩa là trong tâm mình đã ôm sẵn một hòn ngọc báu vô giá mà mình không chịu biết hòn ngọc đó, rồi một đời để trôi qua, uổng một đời.

Qua bốn câu rất là đơn giản của các ngài, mình thấy rõ là Phật đâu có ở xa mình. Bởi ở ngay đầu tâm đó mà rồi không hiết cứ chạy đầu này đầu kia. Chạy hì hục, leo non, leo núi để tìm Phật. Rốt cuộc rồi có gặp Phật không? Có gặp thì gặp cái gì chứ không gặp Phật. Rồi mình đã sẵn một hòn ngọc báu vô giá ở trong lòng mình mà không biết, để trôi một đời thật đáng tiếc. Đó là một vị thiền sư nhắc cho chúng ta biết.

Tôi nhắc lại một lần nữa, dầu tu theo hạng Thanh Văn hay là hạnh Bồ Tát, đều có một mục đích để đạt được sự yên vui. Nghĩa là hàng Thanh Văn thấy thân khổ để tìm nguyên nhân tiêu diệt cái khổ, hết khổ rồi được vui. Còn Bồ Tát thấy rõ trong cái thân đau khổ có cái chân thường an lạc. Cho nên biết có chân thường an lạc rồi các ngài trở về sống với sự an lạc đó cũng là an vui. Nhưng mà khi ở hai điểm có hai cái từ bi khác nhau. Khi ở hàng Nhị Thừa thấy cái thân này vô thường, đau khổ rồi tìm nguyên nhân diệt hết cái nguyên nhân đau khổ, cho được an vui. Nhìn lại những người mang thân đau khổ mà không biết đau khổ, rồi lại say sưa trong đó, các ngài khởi từ bi thường chỉ dậy để cho người ta diệt cái nguyên nhân đau khổ để cùng được vuị Đó là tinh thần của Nhị Thừa.

Còn Bồ tát thì khác. Bồ Tát thấy ngay trong thân vô thường đau khổ có cái chân thường, an lạc trong đó cho nên các ngài không dậy mình cái lối dẹp tham sân si, mà các ngài dậy mình phải giác ngộ. Phải thấy được cái chân thật ngay trong cái hư dối. Nếu thấy được chân thật ấy rồi, thì đó là phá được si. Phá được si rồi thì tham cũng hết, sân cũng hết. Thì đó cũng là dẹp tham, sân, si. Nhưng mà ở đây dẹp mà không dạy pháp tu mà chỉ mình phải thấy. Vì vậy mà Thiền Tông gọi là Kiến Tánh Khởi Tu. Thấy được chân thật rồi sau đó mình từ từ xóa bỏ mê lầm.

Vì vậy cho nên, vào hàng Đại Thừa, khi mà dậy người ta thấy cái khổ rồi để thoát khổ, bằng cách chỉ thẳng cái đó hơn là chỉ cách diệt ba độc. Và chỉ thẳng cho mình thấy trong cái thân vô thường có cái chân thường. Bao giờ lúc nào cũng chỉ cái đó cho nên bao nhiêu kinh điển Đại Thừa, nếu quý vị đọc sẽ thấy. Thí dụ như trong kinh Pháp Hoa thì Phật nói chỉ có một Phật Thừa, rồi chỉ thẳng cho mình cái tri kiến Phật. Kinh Lăng Nghiêm cốt chỉ cho mình được cái chân tâm. Còn kinh Viên Giác cốt chỉ cho mình thấy tính Viên Giác. Thì kinh nào cũng nhằm cái đó là cái gốc. Như vậy mình phải hiểu tại sao tinh thần Đại Thừa nhắm thẳng vào đó.

Cho đến Thiền Tông cũng vậy. Chỉ cho mình kiến tánh, nhận cho ra cái đó rồi mới kiến tánh khởi tu. Thì cái đó là cái gốc của sự tu, đó là nguồn gốc cho mình thấy ngay cái thân tạm bợ hư dối có cái chân thật. Vì cái chủ yếu của mình tu đây là đừng lầm cái thân giả dối cho là chân thật. Mà nếu lầm cái giả dối cho là chân thật rồi mỗi cái lầm kéo theo dài dài không bao giờ kể hết. Còn bây giờ mình thấy rõ nó rồi, từ cái giả dối mình tìm ra cái chân thật ở trong, rồi tự nhiên mình thấy nó là tầm thường như mây nổi. Tự nó giải quyết được bao nhiêu vấn đề.

Vì vậy cho nên Đại Thừa là đốn ngộ, mau là ở chỗ đó. Vì vậy lòng từ bi của Đại Thừa, khi nhận mình có cái chân thật rồi, đối với thân này mình hết quan trọng. Bởi hết quan trọng thì mình hết đau khổ, thì lúc đó thương xót muốn chỉ dậy cho người ta. Chỉ dậy điều gì? Thì giống như trong kinh Pháp Hoa mà nói, cho rằng thấy bạn nghèo quá, lang thang, say sưa liền cho hòn ngọc báu, cột trong chéo áo đó. Cho cái đó, nếu bạn quên, chỉ cho cái đó lấy ra xài thôi. Lấy cái đó làm then chốt để dậy tu, lòng từ bi chỉ thẳng chỗ đó. Cho nên quý vị thấy rõ ràng cả đời Bồ Tát Thường Bất Khinh làm việc gì, gặp ai ngài cũng nói: "Tôi không dám khinh các ngài, vì các ngài đều sẽ thành Phật." Tức là cốt chỉ cho ai nấy cũng đều có cái của báu đó. Nghĩa là nhận cho ra của báu đó là một việc làm suốt cả cuộc đời của các ngài.

Hiểu được chỗ đó quý vị mới thấy bao nhiêu chư Bồ Tát đều nhằm thẳng chỉ cho chúng ta phải làm sao nhận ra hòn ngọc báu đó. Thì như vậy quý vị mới thấy rõ không có nói riêng về hàng Đại Thừa, Bồ Tát mới có từ bi mà hàng Nhị Thừa cũng có từ bi vậy. Nhưng từ bi nhìn khác hơn bên Đại Thừa. Hai bên khác nhau như vậy cho nên chúng ta mới thấy có chia ra Tiểu Thừa, Đại Thừa. Nhưng mà mục tiêu chính yếu đều là thấy rõ thân này là gốc.

Thấy rõ thân này là gốc rồi kế đó là tìm cách nào giải hết cái đau khổ đưa tới an vui. Như vậy là chủ yếu đạo Phật dù Tiểu Thừa, Đại Thừa cũng là đem lại nguồn an vui cho chúng sinh. Chứ không nói đau khổ, chán nản. Đem lại nguồn vui tức là an ổn phấn khởi vui tươi. Cho nên quý vị thấy ai mà tu lâu, tu có hiệu lực thì người đó không phải người buồn mà là người vui. Ngoài ra tu lôi thôi thì còn nghĩ cái được, cái mất nhiều, thì cái đó còn buồn vui. Chứ thật tình tu có đạo lực thì ít có buồn vui. Thì như vậy mới thấy rõ đạo Phật là đem lại nguồn vui cho chúng sinh, chứ không phải đau khổ.

Vì vậy cho nên người tu theo đạo Phật là cốt hết khổ. Cho nên tất cả chúng ta từ Tăng Ni cho tới Phật Tử nam nữ, mỗi người tu làm sao mỗi ngày bớt khổ thì mới gọi là thật tu. Chứ còn tu mà cứ càng ngày càng chồng chất thêm những cái khổ đau, đó chưa phải là biết tu. Như vậy tu có nghĩa là giải khổ, chứ không phải tu để mà thêm khổ. Dầu cho ở chùa, dầu cho học đạo nhiều năm mà chưa có bớt khổ cũng chưa phải là biết tu. Thì như vậy chúng ta học đạo là cốt làm sao cho hết khổ. Mà muốn hết khổ là phải nhận ra hòn ngọc báu của mình hay là nhận ra được pháp thân.

Cho nên tôi nhắc lại câu chuyện của ngài Cảnh Thăng. Ngài ngồi trong am với chú thị giả nghe ở ngoài kia có con rắn nó bắt con nhái thì con nhái kêu ẹo ẹo ở ngoài. Ngài hỏi chú thị giả tiếng gì ở ngoàỉ Chú thị giả đáp là tiếng rắn bắt nhái kêu. Ngài nói: "Chúng sinh khổ, lại có khổ chúng sinh." Như vậy thì con rắn bắt con nhái, thì con nhái bị con rắn bắt là chúng sinh khổ, còn khổ chúng sinh là ai? Là chú thị giả hay là ai? Là người mà quên mình theo vật. Ai quên mình theo vật thì người đó đều khổ hết. Đó là khổ chúng sinh. Bởi vì chúng ta ngay nơi mình có hòn ngọc báu mà lúc nào cũng quên nó, mà cứ chạy theo âm thanh sắc tướng bên ngoài. Bởi chạy theo âm thanh sắc tướng bên ngoài cho nên bị vô thường chi phối. Do đó mà khổ. Bởi vậy cho nên khi nghe tiếng mà chỉ biết tiếng chứ không nhớ mình. Vì vậy cho nên cảnh khổ là chúng sinh khổ. Mà quên mình đó là khổ chúng sinh. Để thế cho ông thị giả mà trả lời cho câu hỏi của ngài Cảnh Thanh thì tôi sẽ nói: "Quan Âm diệu trí lực. Năng cứu chúng sinh khổ."

Để kết luận bài nói chuyện hôm nay, tôi xin dẫn một bài kệ của thiền sư Chân Nguyên ở Việt Nam đời Lê để cho quý vị nhớ mà tu:

Nhất tánh viên minh cả cá đồng

Bao la thiên địa tổng hư không

Ngã kim trực chỉ Tây Lai ý

Tâm tịch linh tri thị chánh tông

Nói rằng "Nhất tánh viên minh cả cá đồng" tức là một tánh tròn sáng mà mỗi người ai cũng đồng có, ai cũng có tánh tròn sáng như vậy. "Bao la thiên địa tổng hư không" tức là nó bao trùm cả trời đất và hư không. Nếu mình thấy được tánh đó thì cái thân này thật là bọt bèo không đáng kể gì hết. "Ngã kim trực chỉ Tây Lai ý" nghĩa là nay tôi nhắm thẳng ý Tây Lai, tức là ý của tổ sư từ Ấn Độ sang, ý đó là "tâm tịch linh tri thị chánh tông." "Tâm tịch", chữ "Tâm" hồi nẫy tôi nói là tâm đầu. Tâm là chỉ cho cái tâm vọng tưởng phân biệt của mình đó. Mà cái tâm vọng tưởng phân biệt nó lặng đi rồi thì còn cái "Linh Tri" tức là cái biết sáng suốt, không phân biệt. Đó chính là "Chánh Tông". "Tâm tịch linh tri thị chánh tông" nghĩa là những cái tâm vọng tưởng lặng xuống còn cái linh tri sáng suốt đó, tức là "Chánh Tông" mà tổ Bồ Đề Đạt Ma đem sang. Vì vậy cho nên bản dịch:

Một tánh sáng tròn mỗi mỗi đồng

Bao trùm trời đất cả hư không

Nay ta nhắm thẳng Tây lai ý

Lòng vắng biết thiêng ấy chánh tông

Như vậy tất cả chúng sinh ta tu mà nhất là tu thiền thì thấy cái ý tổ sư từ Ấn Độ sang rõ ràng bằng một câu kết thúc này: "Lòng vắng biết thiêng ấy chánh tông". Thì quý vị nhớ rằng ứng dụng như vậy thì đời tu chúng ta không uổng, mà đó cũng là ý của tổ sư từ Ấn Độ sang.

Thiền viện Chân Không, Vũng Tầu

Xuân Bính Dần, 1986.

Thích Thanh Từ

Sincere thanks to anh Dan D. Tran for re-typing this article.

Tìm hiểu

Hạnh Xả Ly qua Kinh Chuyển Pháp-Luân

Thiện Nhựt

Bài Thuyết-trình trong Khóa Nghiên-Tu An-Cư năm 2001

Tổ-Đình Từ-Quang, Montreal, Canada

Chính nhờ từ-bỏ dục-lạc nhỏ,

Mà ta tìm thấy phước-lạc to.

Thú vui nhỏ-nhặt, người hiền bỏ,

Phước lớn Niết-bàn, cố tìm lo.

-- Kinh Pháp Cú, Kệ số 290.

1.- Hạnh Xả-ly trong bốn tâm vô-lượng: Từ, Bi, Hỉ, Xả.

Trong bốn Tâm Vô-lượng: Từ, Bi, Hỉ, Xả, hạnh Xả-ly đứng về hàng chót, nhưng đó là hạnh khó thực-hiện cho viên-mãn, so với ba Tâm vô-lượng trước. Từ là ban vui, mang nguồn vui đến cho mọi chúng-sanh. Bi là cứu khổ, nghe tiếng kêu đau thương của chúng-sanh mà đem lại niềm an-lạc. Hỉ là lòng vui-sướng khi nhìn thấy người chung quanh được an-lành. Xả là buông bỏ, bỏ tất cả những gì ràng-buộc, dẹp bỏ những gì phiền-muộn để được thảnh-thơi, tự-tại trong cuộc sống. Muốn ban vui, theo tâm Từ, mình phải vui đã, mới có thể đem chia xẻ nguồn vui nơi mình cho kẻ khác. Muốn cứu khổ, theo lòng Bi, trước mình phải hết Khổ đã, mới có thể vui mà đi cứu-giúp kẻ khác. Muốn tuỳ Hỉ, chung vui cùng với người khác, trước phải dẹp hết nỗi ê-chề đau khổ nơi chính mình.

Vậy, muốn thực-hiện cho trọn-vẹn Từ, Bi, Hỉ thì điều-kiện căn-bản chính là Xả, mình phải hết Khổ, biết xả-bỏ nơi mình tất cả những phiền-muộn, lòng có thảnh-thơi, thanh-thản, chan-hoà một niềm vui nhẹ-nhàng, thì ta mới có thể ban vui (Từ), cứu khổ (Bi), chung vui cùng kẻ khác (Hỉ) được. Mà muốn xả-bỏ tất cả phiền-muộn nơi mình, hướng về hạnh-phước thường-hằng, vĩnh-cửu, mình phải biết cách làm thế nào cho nỗi Khổ được vắng-bặt trong tâm mình trước. Con đường tận-diệt Khổ lại bắt đầu nơi hạnh Xả-ly Xả cái chi? Xả hết nỗi đau-khổ triền-miên nằm trong thân-phận của con người. Nỗi đau-khổ triền-miên đó thể-hiện nơi thân-phận con người như thế nào? Làm cách nào để xả-bỏ dứt-khoát được nỗi đau khổ đó? Đó là mục-đích của bài nói chuyện Đạo nầy.

2.- Bốn Chơn-lý Nhiệm-mầu và con đường diệt Khổ.

Ta hãy nghe lời Đức Phật dạy về bốn Chơn-lý Nhiệm-mầu, Tứ Diệu-Đế, trong Kinh Chuyển Pháp-Luân:

Đây là thánh-đế về KHỔ ; sanh là Khổ, già là Khổ, bịnh là Khổ, chết là Khổ, oán gặp nhau là Khổ, ái biệt ly là Khổ, cầu chẳng được là Khổ; tóm lại, năm thủ-uẩn là Khổ.

Đây là thánh-đế về KHỔ-TÂP ; chính là ÁI nầy đưa đến tái-sanh, câu hữu với hỷ và tham, tìm cầu hỷ-lạc chỗ nầy, chỗ kia; tức là dục-ái, hữu-ái, phi-hữu-ái.

Đây là thánh-đế về KHỔ-DIÊT ; chính là ly tham, tận-diệt, không còn dư-tàn khát-ái ấy, sự quẳng bỏ, từ bỏ, giải-thoát, không có chấp-trước.

Đây là thánh-đế về Con Đường đưa đến Khổ-diệt ; chính là con đường Thánh-đạo tám ngành; tức là Chánh-tri-kiến, Chánh-tư-duy, Chánh-ngữ, Chánh-nghiệp, Chánh-mạng, Chánh-tinh-tấn, Chánh-niệm, Chánh-định.

Vỏn-vẹn trong bốn câu, Đức Phật đã nêu rõ bốn Chơn-lý Nhiệm-mầu:

(1) Khổ-Đế: đời là biển Khổ ;

(2) Tập-Đế: nguyên-nhơn gây ra đau Khổ là sự Tham-ái ;

(3) Diệt-Đế: tận-diệt Khổ là sự ly-tham, từ-bỏ các dục-lạc;

(4) Đạo-Đế: con đường Bát-chánh-đạo dẫn đến sự tận-diệt vĩnh-viễn mọi Khổ đau.

Thấu-hiểu được bốn Chơn-lý Nhiệm-mầu (Tứ Diệu-Đế) nầy và quyết-tâm thi-hành, bước theo con đường Bát-Chánh-đạo, đó là đang đi theo đúng con đường giác-ngộ và giải-thoát của Đức Phật.

Đấy chẳng phải là lý-thuyết suông, mà là kinh-nghiệm sống của bực đã tự mình chứng-ngộ lấy, đã thực-hành, dấn bước và đã thâu-thập được kết-quả rõ-ràng và vững-chắc, rồi mới nói lại để chỉ-dạy cho người khác noi theo.

Xin được phép trở lại từng câu để tìm hiểu thêm.

3.- Chơn-lý thứ nhứt là Khổ: ai Khổ? Khổ ra sao?

Giáo-lý Bắc-tông đưa ra quan-niệm Bát Khổ có một điểm chẳng giống với Kinh Chuyển Pháp-Luân. Bát Khổ là: (1) sanh, (2) lão, (3) bệnh, (4) tử, (5)oán tăng hội, (6) ái biệt-ly, (7) cầu bất-đắc, (8) ngũ ấm xí-thịnh. Bảy món Khổ đầu kể ra được giống với lời Kinh Chuyển Pháp-Luân, đến món Khổ thứ tám thì khác hẳn. Khác như thế nào? Ngũ ấm xí-thịnh có nghiã là năm uẩn sáng-rực (= xí) và hùng mạnh (= thịnh). Thế nào là ngũ ấm xí-thịnh? Ngũ-ấm tức là thân-tâm, xí-thịnh là mạnh-mẽ, có đầy sanh-lực, được phát-triển sung-mãn. Nếu thân-tâm phát-triển đầy-đủ, điều-hoà thì sao lại Khổ được? Đó là một nghi-vấn, gây thắc-mắc cho người Phật-tử. Nếu đi sâu vào sự phát-triển, nơi thân các cơ-quan chẳng giữ được thăng-bằng với nhau, cơ-quan nầy tăng-trưởng nhanh, cơ-quan khác chậm hơn, sự mất thăng-bằng trên cơ-thể có thể gây ra bịnh-hoạn, đó là Khổ. Nếu nơi tâm, tình-cảm lấn-lướt lý-trí, con người trở nên vọng-động ; ngược lại, nếu lý-trí phát-triển nhiều mà tình-cảm bị đè-nén, con người trở nên khô-khan, sự thiếu thăng-bằng nầy cũng là một nỗi Khổ, nhưng chính người trong cuộc lại ít khi ý-thức được đó là Khổ.

Nếu ta đọc kỹ lời Phật dạy ở Chơn-lý thứ nhứt về Khổ trong Kinh Chuyển Pháp-Luân, ta nhận thấy đấy chẳng phải là một bản liệt-kê các nỗi Khổ trong kiếp nhơn-sanh, sắp thành tám món, mà đấy là câu trả lời cho câu hỏi: ai chịu Khổ đây? Khổ như thế nào? Khổ như thế nào, ta đã biết, sanh là Khổ, già là Khổ, v.v. Ai chịu các Khổ đó? Lời Kinh rất rõ nghiã: tóm lại, năm thủ-uẩn là Khổ. Sau khi kể các món Khổ riêng biệt, để tóm-tắt lại cho dễ thấy, dễ nhớ, Kinh nói, đấy là năm thủ-uẩn đang chịu các Khổ. Năm thủ-uẩn đó chính là nỗi Khổ lớn nhứt chẳng một ai tránh khỏi được, vì đã trót mang lấy thân-tâm năm uẩn trong cuộc sống nầy.

Nếu ta đọc kỹ lời Kinh Chuyển Pháp-Luân, Phật chẳng nói đến năm uẩn suông, mà nói là năm thủ-uẩn. Thủ-uẩn với uẩn khác nhau làm sao? Uẩn là kết-hợp lại; Thủ là giữ chặt. Đã kết-hợp lại nhau, tất phải giữ chặt lấy nhau. Có lẽ vì thế mà nơi giáo-lý Bắc-tông mới bỏ chữ thủ, vì sự kết-chặt đã sẵn có trong chữ uẩn rồi.

Tôi thiển nghĩ, thủ-uẩn khác xa với uẩn, chẳng thể nào gạt chữ thủ ra mà chẳng đi xa với nghiã Kinh. Đành rằng nghiã chữ uẩn là kết-hợp, nhưng có hai cách kết-hợp: (a) kết-hợp các yếu-tố bên trong mỗi uẩn chặt lại với nhau, và (b) đem chỗ kết-chặt bên trong của mình mà kết-chặt thêm với các uẩn khác. Chữ thủ-uẩn chính là làm hơn chữ uẩn ở chỗ đó, và do chỗ năm uẩn bám-víu vào nhau, ta mới thấy năm uẩn hay thân-tâm có được sự sống. Lời Kinh chính muốn trỏ vào sự sống của con người nơi thế-gian nầy , do sự bám-víu vào nhau của năm thủ-uẩn (= năm uẩn bám-víu vào nhau) mà con người phải chịu các món Khổ kể trong Chơn-lý thứ nhứt.

Chữ thủ trong chữ thủ-uẩn có nghiã là bám-víu, bấu-chặt. Chính nghiã nầy đưa đến Chơn-lý thứ hai và thứ ba sau đây.

4.- Chơn-lý thứ hai là Tham-ái, nguyên-nhơn tạo nên Khổ

Chơn-lý thứ hai là Khổ-Tập, chữ Tập ngoài nghiã thông-thường là tập-hợp, tích-luỹ, còn có nghiã tập-khí, thói-quen; nhưng ở đây chữ Tập lại mang một nghiã khác, đó là nguyên-nhơn, nguồn-gốc, làm phát-sanh ra.

Nơi thân-tâm năm uẩn, nguyên-nhơn phát-sanh ra Khổ đau là gì? Lời Kinh nói: Chính là ÁI nầy đưa đến tái-sanh, câu-hữu với hỷ và tham, tìm cầu hỷ-lạc chỗ nầy, chỗ kia, tức là Dục-ái, Hữu-ái, Phi-hữu-ái. Nói cách khác, nguyên-nhơn làm cho Khổ phát-sanh nơi ta chính là Ái (= thương, thích), cùng nổi lên vớí sự thoả-thích và tham-lam, chạy theo các thú-vui tạm-bợ, rồi dẫn-dắt ta trôi lăn mãi trong vòng lẩn-quẩn tử-sanh, sanh-tử của Luân-hồi.

Vì tham-ái, con người chạy đi tìm các thú vui ở nơi nầy, nơi nọ, thoả-mãn các đòi hỏi của xác-thịt, của dục-vọng; đó là dục-ái. Đến khi thân-tâm sắp tan-rả, nguyện-vọng còn chưa thoả-mãn hết, nên lại muốn tái-sanh, kéo dài thêm cuộc sống, đó là hữu-ái; (hữu đây là hiện-hữu, đời sống). Ngược lại, ngay trong cuộc sống hiện-tại đây, cho rằng chết là hết, cứ hưởng-thụ cuộc đời càng nhiều càng tốt. Thái-độ lầm-lẫn tưởng rằng chẳng có tái-sanh (phi-hữu) tạo nên nghiệp dẫn-dắt ta trôi lăn mãi trong cảnh khổ Luân-hồi. Đó là phi-hữu-ái.

Tóm lại, tham-ái thể hiện ra ba hình-thức: dục-ái, hữu-ái và phi-hữu-ái. Với dục-ái, năm thủ-uẩn (=thân-tâm) bám-víu vào thân-kiến, chạy theo các dục-lạc ở đời. Với hữu-ái, năm thủ-uẩn vướng mắc vào thường-kiến, xem linh-hồn là bất-diệt. Với phi-hữu-ái năm thủ-uẩn kẹt dính vào đoạn-kiến, cho rằng chết là hết. Đó là vai-trò bám-víu, bấu-chặt của chữ thủ trong năm thủ-uẩn, tạo nên nỗi Khổ triền-miên nơi cảnh Luân-hồi biết bao giờ mới chấm dứt.

5.- Chơn-lý thứ ba là sự tận-diệt Khổ bằng sự ly-tham.

Chơn-lý thứ ba là Khổ-diệt, sự tận-diệt vĩnh-viễn mọi Khổ, hằng sống tự-tại trong cảnh an-vui. Kinh Chuyển Pháp-Luân nói:

Đây là thánh-đế về KHỔ-DIÊT; chính là ly tham, tận-diệt không còn dư-tàn khát-ái ấy, sự quẳng bỏ, từ bỏ, giải-thoát, không có chấp-trước.

Nói cách khác, muốn tận-diệt nỗi Khổ triền-miên trong thân-phận của con người, phải biết lià-bỏ sự tham-ái, dứt-khoát diệt tận gốc mọi hình-thức khao-khát, mọi cử-chỉ lớn nhỏ cố bám-víu vào các thú-vui tạm-bợ; quẳng bỏ chúng, từ-bỏ chúng, để được hoàn-toàn giải-thoát khỏi mọi cố-chấp. Ý kinh đặc biệt nhấn mạnh đến sự tiêu-diệt tận-cùng mọi khát-ái. Quẳng bỏ, chưa đủ, vì còn có thể lượm lên lại sau nầy. Từ bỏ, cũng chưa xong, vì có thể quay lại, vì "ngựa quen đường cũ". Giải-thoát chẳng còn cố-chấp, bao giờ trong tâm chẳng còn khởi lên sự tham-ái, dù nhỏ-nhiệm đến đâu, bấy giờ mới thật sự là được giải-thoát.

Chơn-lý thứ ba KHỔ-DIÊT tuy nói đến sự tận-diệt Khổ đau nơi cuộc sống trong vòng Luân-Hồi, nhưng hàm chứa một cảnh an-lạc, tự-tại, vĩnh-hằng, vắng bóng sự Khổ-đau, đó là cảnh-giới Niết-Bàn. Người diệt-tận tham-ái, thân-tâm an-ổn, thanh-tịnh, sống trong cảnh-giới Hữu-dư Niết-Bàn. Đến khi rủ bỏ xác-thân, năm thủ-uẩn rời nhau, lià cảnh đời ô-trọc ở cõi Ta-bà, bước vào cảnh-giới Vô-dư Niết-Bàn. Vì đây chẳng phải là lúc xét đến cảnh-giới xuất-thế đó, nên xin gát qua vấn-đề Niết-Bàn; ở đây chỉ xin nhấn mạnh, người diệt được tham-ái tận gốc rễ, mọi Khổ đau chẳng còn nguyên-nhơn để phát-sanh lên nữa được, người ấy hoàn-toàn giải-thoát, dù ở đây, ở đó, hay ở Niết-Bàn đi chăng nữa.

Chơn-lý thứ ba Khổ-diệt cho thấy sự cắt-đứt tham-ái giải-toả được sự bấu-víu (= thủ ) của năm thủ-uẩn vào đời sống chạy theo các dục-lạc, rồi đưa đến hạnh-phước bền-vững nhứt, cao-qúi nhứt: sự vắng bóng của mọi Khổ-đau trong cuộc sống. Làm sao cắt đứt tận gốc sự tham-ái, nguyên-nhơn gây đau-khổ, Chơn-lý thứ tư chỉ dạy con đường đi đến sự tận-diệt Khổ-đau đó.

6.- Chơn-lý thứ tư là Bát-Chánh-Đạo, con đường đưa đến sự tận-diệt Khổ đau.

Chơn-lý thứ tư là con đường Thánh-đạo, đưa ta đến quả-vị Thánh, gọi là Bát Chánh-đạo. Bát là tám, Chánh là chơn-chánh, đứng-đắn, Đạo là con đường. Bát-Chánh-Đạo là con đường chơn-chánh, đưa ta đến nơi hạnh-phước hoàn-toàn, gồm có tám ngành: Chánh-tri-kiến, Chánh-tư-duy, Chánh-ngữ, Chánh-mạng, Chánh-nghiệp, Chánh-tinh-tấn, Chánh niệm và Chánh-định. Gọi là chánh-đạo, vì con đường đó giúp ta tránh được các tà-đạo thường dẫn đến các hiểm-nguy, gian-khổ. Tránh cách nào, chúng ta tìm hiểu sau, trước tưởng nên sắp xếp tám ngành lại cho dễ nhớ.

Dựa theo môn Tam vô-lậu-học: Giới, Định, Huệ, chúng ta sắp Bát-chánh-đạo thành ra:

1.- thuộc về Giới-học: Chánh-ngữ, Chánh-mạng, Chánh-nghiệp;

2.- thuộc về Định-học: Chánh tinh-tấn, Chánh-niệm, Chánh-định;

3.- thuộc về Huệ-học: Chánh-tri-kiến, Chánh-tư-duy.

Gọi là Tam Vô-lậu-học, vì đó là ba môn học giúp ta thoát khỏi mọi lậu-hoặc. Lậu-hoặc là gì? Lậu là rỉ chảy, Hoặc là đìều mê-lầm, xấu-xa, gây nên tội-ác. Từ bên trong thân-tâm, những phiền-não (như tham, sân, si, mạn, nghi, v.v.) khởi sanh lên, bộc lộ ra ngoài bằng lời nói thô-ác, hay hành-động chẳng lành, cũng tựa như chất mủ-máu rỉ chảy ra, nên gọi là lậu-hoặc. Ba môn học vô-lậu khiến ta dứt trừ được các lậu-hoặc, phiền-não nhơ-bẩn, nhờ đó thoát được các điều Khổ do năm thủ-uẩn bấu-víu nhau để chạy theo các dục-lạc, gây nên Khổ trong đời sống của con người.

Giới là những giới-luật đặt ra thành một kỷ-luật để tu-hành, giúp cho hành-giả tránh được các tội-ác. Người tại-gia có ngũ-giới gồm có vỏn-vẹn 5 đìều: chẳng sát-sanh, chẳng trộm-cắp, chẳng tà-dâm, chẳng nối dối và chẳng uống rượu. Bực xuất-gia giữ rất nhiều giới, sa-di có mười giới; tỳ-kheo có hai trăm năm mươi giới, tỳ-kheo-ni có ba trăm bốn mươi tám giới.

Nhờ giữ Giới thanh-tịnh mà thu-thúc được các giác-quan trên thân, khiến cho tâm dễ được an-định, khi hành Thiền. Đó là Định. Nhờ hành Thiền mà tâm đắc được Định, khiến cho Trí-huệ chẳng còn bị che-mờ mới chiếu sáng lên, đó là Huệ.

Ba môn vô-lậu-học Giới-Định-Huệ hỗ-trợ cho nhau giúp cho hành-giả vui sống theo con đường Bát-Chánh-Đạo để được giác-ngộ và giải-thoát. Mọi Khổ đau chấm dứt từ đây, đó là nghiã sâu của Chơn-lý thứ tư.

7.- Chánh-ngữ là sao?

Bây giờ, xin đi sâu vào chi-tiết của mỗi ngành trong Bát-Chánh-Đạo. Theo môn Tam vô-lậu-học, trước là Giới, ta hãy xét qua về Chánh-ngữ.

Chánh-ngữ: lời nói chơn-chánh, đứng-đắn. Đó là con đường đưa đến Chơn-lý, giúp ta giữ-gìn, tôn-trọng Chơn-lý. Lời nói chơn-chánh, đứng-đắn là sao? Đó là:

a.- chẳng hề nói sai sự-thật, có làm sao thì nói làm vậy; việc có nói có, chẳng hề bảo là không có; việc chẳng có, chẳng hề đặt điều ra nói có.

b.- chẳng hề nói lời thô-ác, lời mắng-mỏ, lời chửi rủa, lời hăm-dọa, đều dẹp qua một bên; trái lại dùng lời nhẹ-nhàng, êm-tai khiến người nghe được dễ chịu;

c.- chẳng hề nói lời đâm-thọc như gặp người nầy nói vầy, gặp người kia nói khác, gây ra sự thù-hằn, chống-đối nhau; trái lại dùng lời hoà-giải, tạo nên tình thân-mật;

d.- chẳng hề nói lời vô-nghiã, ngồi lê đôi mách, kháo chuyện hàng-xóm cho vui; trái lại nói lời có ý-nghiã đúng theo Chánh-pháp.

Kinh Pháp-Cú dạy:

Nói lời thô-lỗ, cộc-cằn,

Người nghe mắng lại cũng bằng lời thô.

Giọng phẫn-nộ xí-xô gây đau-khổ,

Lời qua tiếng lại, trở lại hại mình. (Kệ số 133.)

8.- Chánh-mạng là gì?

Chánh-mạng là lối mưu-sanh nuôi mạng sống một cách chơn-chánh đứng-đắn. Nói cách khác, chánh-mạng là sự chọn-lựa đứng-đắn một nghề-nghiệp để nuôi sống mạng mình và gia-đình mình. Có năm hạng nghề chẳng chơn-chánh mà người tại-gia cần tránh xa: (1) nghề đồ-tể, giết thịt đem bán; (2) nghề săn-bắn, bắt giết thú rừng; (3) nghề chài lưới, giết hại sanh-mạng loài thủy-tộc; (4) nghề chế-tạo và buôn-bán võ-khí và (5) nghề buôn bán rượu và các chất say.

Người xuất-gia, theo giới khất-sĩ, chẳng được có nghề riêng để sanh sống, mà phải hạ mình xuống chịu sống nhờ vào của tín-thí của dân-chúng. Đó là vì thượng cầu Phật-đạo, hạ hoá chúng-sanh, để hết thời-giờ chuyên tâm học Đạo và dạy Đạo.

Có nghề-nghiệp là để nuôi mạng sống, chẳng phải nhờ nghề-nghiệp mà tạo nên sự tích-trữ của-cải, chạy theo giàu-sang, danh-vọng. Người giữ đúng chánh-mạng phải biết vừa đủ, đó là hạnh tri-túc. Hạnh nầy, nơi bực xuất-gia, thể-hiện ra bằng: ba y một bát, giúp người tu-hành chỉ cần ba bộ quần-áo mặc đủ ấm, chỉ cần một bát để xin cơm nuôi sống qua ngày, dành trọn thời-giờ trong việc học Đạo và dạy Đạo.

9.- Chánh nghiệp là gì?

Chữ Nghiệp ở đây chẳng hề có nghiã là nghề-nghiệp, xin đừng lầm-lẫn với Chánh mạng. Nghiệp theo nghiã gốc là hành-nghiệp, những hành-động tạo nên Nghiệp dẫn-dắt chúng-sanh trôi-lăn mãi trong vòng sanh-tử, tử-sanh của Luân-hồi.

Hành-động của ta thể-hiện ra dưới ba hình-thức: (1) cử-chỉ trên thân, tạo nên thân-nghiệp; (2) lời nói nơi cửa miệng, tạo nên khẩu-nghiệp; (3) ý-tưởng nơi tâm, tạo nên ý-nghiệp. Trong ba nghiệp, thân, khẩu, ý, ý-nghiệp là quan-trọng nhứt, ý dẫn đầu, ý tạo cõi lòng, thúc-đẩy thân-tâm đi đến các hành-vi thiện hay bất-thiện, làm nguyên-nhơn tạo nghiệp mà hậu-quả là phải tái-sanh mãi chẳng biết bao giờ ra khỏi cảnh Luân-hồi.

Chánh-nghiệp là hành-động chơn-chánh và đứng-đắn. Chơn-chánh và đứng-đắn cách nào? Kinh Thập Thiện Nghiệp-đạo đưa ra mười điều lành, phân ra thân tam, khẩu tứ, ý tam, nghiã là thân có ba điều, miệng có bốn đìều và ý có ba đìều:

(a) về thân: (1) chẳng sát-sanh, (2) chẳng trộm-cắp, (3) chẳng tà-dâm; đây là ba giới đầu-tiên trong ngũ-giới tại-gia;

(b) về miệng: (1) chẳng nói dối, (2) chẳng nói lời thô-ác, (3) chẳng nói đâm-thọc, (4) chẳng nói lời vô-nghiã; đây là chánh-ngữ, vừa xét qua;

(c) về ý: (1) dẹp tham ; (2) bỏ sân, (3) tránh tà-kiến; ba món độc-hại nầy tránh được là nhờ vào năm ngành khác trong Bát-Chánh-đạo, thuộc về Định-học và Huệ-học, sẽ xét sau.

Giữ ba nghiệp được thanh-tịnh, nghiệp-lực chẳng còn, từ hắc-nghiệp chuyển sang bạch-nghiệp. Nhờ Chánh-nghiệp mà ta xả-bỏ được hắc-nghiệp, đó là con đường tránh khỏi nguyên-nhơn gây ra cảnh Khổ phải chịu sanh-tử trầm-luân trong Luân-hồi.

10.- Chánh tinh-tấn là gì?

Tinh-tấn là sự tiến-bộ theo con đường lành. Chánh tinh-tấn là sự nỗ-lực chơn-chánh và đứng-đắn trên con đường tu-hành để sớm đạt được giác-ngộ và giải-thoát. Có sự nỗ-lực chơn-chánh cũng như có những nỗ-lực chẳng chơn-chánh, như người theo đưổi việc tà-ác.

Chánh tinh-tấn thường được nói lên dưới hình-thức tứ chánh-cần, bốn đìều siêng-năng chẳng hề thoái-sụt. Đó là:

(1) điều lành chưa phát-sanh, cố-gắng làm cho phát-sanh lên, đây là nỗ-lực tích-cực khiến cho thiện-nghiệp nẩy-sanh;

(2) điều lành đã phát-sanh, cố-gắng làm tăng-trưởng, đây là nỗ-lực kiên-trì trong con đường lành, khiến cho thiện-nghiệp ngày càng gia-tăng ;

(3) điều ác chưa phát-sanh, cố-gắng chẳng cho sanh-khởi lên, đây là nỗ-lực tiêu-cực, nhưng cần sức kiên-trì nhiều, tránh mọi sự cám-dỗ của các điều ác, khiến cho ác-nghiệp chẳng sanh thêm ra được;

(4) điều ác đã phát-sanh, cố-gắng chấm-dứt , đây là nỗ-lực tích-cực, chận sự lôi-cuốn của ác-nghiệp bằng cách tạo nên các duyên lành và thành-tâm sám-hối các tội-lỗi đã lỡ phạm.

Trong Chánh tinh-tấn, sự phân-biệt giữa điều lành và việc dữ rất là quan-trọng. Nói chung chung, điều lành là đìều có lợi cho người khác và cũng có lợi cho mình về đường tu. Điều ác thì ngược lại. Nhờ có Chánh tri-kiến và Chánh tư-duy, sự phân-biệt giữa chánh và tà được dễ-dàng hơn; ta sẽ xét đến sau.

Người tu-hành tinh-tấn cẩn-thận ngay trong những hành-động nhỏ-nhặt. Đừng bỏ qua điều lành nhỏ, mà tưởng rằng nó chẳng có ích-lợi chi. Đừng khinh-thường các điều ác nhỏ, tự-nhũ rằng nó chẳng hại chi. Kinh Pháp-Cú dạy:

Đừng xem nhẹ phạm điều ác nhỏ,

"Nó chẳng đến gần", có hại chi!

Nước rơi từng giọt li-ti,

Bình kia hứng chứa, mấy khi cũng đầy.

Người ngu mà đắm say trong ác-đạo,

Cũng vì ác tạo mỗi ngày một thêm. (Kệ số 121.)

Đừng xem nhẹ bỏ qua điều thiện nhỏ,

"Nó chẳng đến gần", nào có lợi chi!

Nước rơi từng giọi li-ti,

Bình kia hứng chứa, mấy khi cũng đầy.

Người hiền-trí vui say trong thiện-đạo,

Nhờ phước lành chất-chứa dài lâu. (Kệ số 122.)

Bằng vào Chánh tinh-tấn, ta xả-bỏ được ác-nghiệp, đồng thời nơi tâm tránh xa được sự phóng-dật, lười-biếng, giải-đãi và nhứt là các sự cám-dỗ của tham và sân.

11.- Chánh-niệm là gì?

Chánh-niệm quan-trọng nhứt trong Bát Chánh Đạo, vì chỉ khi có chánh-niệm thì việc thi-hành các "ngành" khác mới đứng-đắn và chơn-chánh được.

Niệm là gì? Niệm là một ý-nghĩ xảy ra trong tâm, hoặc rõ-ràng nơi ý-thức, hoặc lờ-mờ nơi tiềm-thức. Niệm khởi-phát rất nhanh, biến-chuyển duyên theo cảnh-vật bên ngoài, hoặc theo ý-tưởng bên trong, niệm nầy kế-tiếp niệm kia chẳng dứt, khiến ta tưởng như trong tâm đang có một dòng tư-tưởng cứ trôi chảy mãi (điều nầy chẳng đúng với Sự-Thật, vì người biết làm chủ tâm mình vẫn có thể chấm-dứt một niệm, chận đứng một niệm khác chẳng sanh ra được và giữ tâm được yên-lặng). Niệm, khi nhớ lại việc cũ, được gọi là ức-niệm, hồi-niệm, kỷ-niệm hay tưởng-niệm. Khi niệm hướng về việc dự-định trong tương-lai, chưa xảy ra, được gọi là vọng-niệm hay vọng-tưởng (vọng = trông-mong). Niệm mang ý-định quấy xấu được gọi là tà-niệm. Trái với tà-niệm là Chánh-niệm, một niệm chơn-chánh, đứng-đắn, chẳng hề có chút gì xấu-ác nào làm nhơ-bẩn đến.

Đứng về phương-diện luân-lý, ta thường phân-biệt ác-niệm với thiện-niệm: ác-niệm có ý-định hại người khác, còn thiện-niệm có ý-muốn giúp-đỡ người. Nhưng đứng về mặt tu-tâm, khiến cho tâm được trong-sạch và lắng-yên, ta cần phân-biệt vọng-niệm với chánh-niệm: thân đang làm một việc gì mà tâm nghĩ đến việc khác, đó là tâm đang có vọng-niệm ; khi ý bên trong theo thật sát với việc hiện đang làm, đang xảy ra bên ngoài, đó là có chánh-niệm. Như thế, điểm khác-biệt quan-trọng giữa chánh-niệm và vọng-niệm là tâm đang chú-ý đúng vào công-việc đang làm, hay đang xảy ra. Nhờ sức chú-ý, chánh-niệm thường hiện-diện trong tâm, khiến cho các vọng-niệm chẳng còn có dịp nẩy-sanh được, do đó tâm trở nên lắng-yên và trong-sạch hơn, vì khỏi bị các ý-nghĩ vẩn-vơ đến khuấy rối.

Chánh-niệm đóng vai-trò quan-trọng trong Bát Chánh Đạo, chính là do sức chiếu sáng của sự chú-ý rọi vào bảy "ngành" khác. Khi suy-nghĩ, biết mình đang suy-nghĩ đứng-đắn (Chánh tư-duy); khi nói-năng mà biết mình đang nói-năng đàng-hoàng (Chánh ngữ), khi hành-động mà biết mình đang tận-tâm với chức-vụ (Chánh-mạng), đó là nhờ sức chú-ý của chánh-niệm theo sát sự suy-nghĩ, lời nói-năng cùng các hành-động, giữ sao cho thân, miệng, ý bất cứ lúc nào cũng được chơn-chánh. Chánh-kiến, Chánh tư-duy, Chánh tinh-tấn..., có thể có lúc chẳng xảy ra trong một ngày, nhưng Chánh-niệm thì phải luôn luôn có mặt trong tâm, từ lúc mở mắt bước xuống giường cho đến lúc tắt đèn đi ngủ, chẳng được có lúc sơ-hở ; nếu có, thì gọi lúc ấy là lúc thất-niệm, tức là lúc mà tâm được thả lỏng buông lơi, chẳng canh chừng, để cho bọn vọng-niệm thừa cơ nổi lên khuấy phá tơi-bời, lôi kéo tâm rời xa con đuờng Bát Chánh Đạo.

Làm sao hằng giữ Chánh-niệm mãi trong tâm? Đây là điều rất khó, vì phải tập cho tâm biết quán-chiếu lấy tâm: tâm phải thường-xuyên hướng vào bên trong ; mọi biến-chuyển bên trong tâm phải được chính tâm biết rõ. Rồi theo với thời-gian và sự bền-chí, tâm sẽ trở nên thuần-thục, tự mình kiểm-soát lấy mình, giữ sao cho đúng mức chơn-chánh.

12.- Chánh Định là gì?

Chánh-Định là tình-trạng tâm đang lắng-đọng, soi rọi vào một đề-mục duy-nhứt đang được quán-chiếu.

Chánh-định khác với tà-định: tà-định là tình-trạng tâm đang chú-ý sâu-xa về một vấn-đề chẳng đúng theo Chánh-pháp, thí-dụ như đang nghĩ về việc ám-hại kẻ thù chẳng hạn.

Thông thường tâm-ý con người luôn luôn "trôi chảy", niệm

nầy chưa dứt đà kéo một niệm khác theo sau, cứ thế mà dắt dây nhau, khởi lên rồi biến đi, diệt mất rồi khởi lại liên-miên. Kinh sách gọi đó là "tâm viên ý mã":

"Tâm như con vượn chuyền cành,

Ý như bầy ngựa chạy nhanh chẳng ngừng."

Tình-trạng tâm viên ý mã đó được mô-tả như là một cảnh lẩn-quẩn của tâm-ý, mà danh-từ chuyên-môn trong Phật-học gọi là biến-dịch sanh tử: mỗi niệm sanh lên rồi diệt đi, kế đến một niệm nối theo, tiếp-tục triền-miên, chẳng dứt. Biến-dịch sanh-tử xảy ra bên trong tâm, người thường chẳng để-ý, coi đó như là tự-nhiên, nhưng Kinh-sách lại xem sự sanh-tử của các niệm rất là quan-trọng, vì chính sự biến-dịch sanh-tử nầy là nguồn-gốc của việc sanh-tử Luân-hồi khiến cho chúng-sanh cứ phải chịu trôi lăn trong vòng lẩn-quẩn của sống-chết-sống-chết mãi mãi. Như đã xét qua, sanh là khổ, chết là khổ, sự sống và cuộc tái-sanh của mạng sống, được gọi là phần-đoạn sanh-tử, vốn do nghiệp-lực dẫn-dắt, mà nghiệp-lực nầy lại bắt nguồn từ nơi ý-niệm chuyển-biến trong tâm: hành-động cố-ý bên ngoài tạo ra nghiệp-lực, chính là do ý-định đã khởi trước trong tâm. Do vậy, muốn dứt phần-đoạn sanh-tử (tức là muốn chấm-dứt cảnh Luân-hồi) thì trước phải biết cách chận ngăn sự biến-dịch sanh-tử bên trong tâm, làm làm sao cho niệm niệm đừng liên-tục nối tiếp nhau nữa. Định chính là tình-trạng dừng hẳn mọi niệm chẳng cho khởi lên liên-miên mà trở thành tâm tán-loạn.

Dừng niệm bằng cách nào?

(1) phải biết rõ khi một niệm vừa khởi lên;

(2) dùng chánh-niệm chiếu vào niệm đó cho đến lúc tự nó lui đi hay biến mất;

(3) giữ sao sự canh chừng tâm bằng chánh-niệm lúc nào cũng sáng-tỏ và bền-bỉ, chẳng hề buông-lơi giây phút nào.

Ba việc nầy cùng làm một cách nhẹ-nhàng, kỹ-lưỡng thì trong tâm, khoảng cách giữa hai vọng-niệm kéo dài lâu thêm ra: đó là bước khởi đầu tình-trạng định của tâm. Xét đến đây, ta thấy rõ, trong tình-trạng định, tâm vẫn còn có một ý-niệm, nhưng chỉ một ý-niệm thôi, đó là chánh-niệm đang sáng-tỏ, lặng-lẽ canh giữ tâm luôn.

Như thế, nếu nói nhập định là giữ tâm chẳng cho khởi lên bất cứ một niệm nào, là phải làm sao cho tâm thật rỗng-tuếch, gọi đó là không-tâm, là vô-tâm, thì theo ngu-ý của tôi, còn chưa hẳn là tình-trạng định đứng-đắn, chơn-chánh, tức là chưa hẳn là Chánh-Định được Đức Phật dạy trong Bát-Chánh-Đạo. Tại sao tôi đã ngu mà dám bảo thế? Vì khi ai giữ tâm "trống-dọc" như thế, thì người đó đang ở trong tình-trạng nửa tỉnh nửa mê: nửa tỉnh vì tấm thân người ấy còn ngồi đó chưa ngủ hẳn; nửa mê vì tâm-ý người ấy đi vắng, tâm trống-dọc làm sao biết được gì mà chẳng mê? Trái với sự hiểu-lầm nầy, tình-trạng chánh-định xảy ra trong tâm ta, khi tâm dừng yên lại, được chánh-niệm chiếu-soi thấy chẳng có vọng-niệm nào đang khuấy-rối sự lặng-lẽ của tâm; vào lúc nầy, tâm lặng-lẽ có chánh-niệm soi-sáng, chớ chẳng phải trống-dọc, ù-lì của cảnh "vô-tâm", "không-tâm", nửa tỉnh nửa mê như vừa nói.

Có nhận ra được sự liên-hệ hỗ-tương giữa chánh-niệm và chánh-định thì mới hiểu được lời dạy qúi-báu của Đức Phật trong Bát Chánh Đạo: phải có chánh-niệm trước rồi mới đến tình-trạng chánh-định sau, và trong chánh-định vẫn còn có sự hiện-diện luôn luôn vừa sáng-tỏ, vừa lặng-lẽ của chánh-niệm.

Nhờ chánh-niệm chiếu tan được các vọng-niệm khiến cho cơ-hội tạo nghiệp-lực chẳng còn nữa, nên mới chấm-dứt được cuộc tái-sanh trôi-lăn trong vòng lẩn-quẩn của Luân-hồi, đấy mới thật là con đường xả-ly để thoát mọi Khổ.

13.- Chánh tri-kiến là gì?

Chánh là chơn-chánh, đứng-đắn; trái với tà là xiêng-xéo, cong-vẹo. Tri là biết. Chữ Kiến có hai nghiã: (a)Kiến, động-từ, có nghiã là thấy; do đó chánh-kiến là thấy đúng, chính-xác, chẳng thiên-vị, chẳng bị che-mờ, chẳng nhìn vật nầy ra vật khác; (b) Kiến, danh-từ, dùng trong chữ ý-kiến, tri-kiến (= sự hiểu-biết). Cả hai nghiã đều áp-dụng cho chữ Chánh-tri-kiến ở đây: vì có thấy đúng nên mới có ý-kiến đúng, và nhờ đó mà tri-kiến hay sự hiểu-biết của mình mới đúng.

Giáo-lý Nam-tông cho rằng sự thông-hiểu rõ-rệt Tứ Diệu-Đế (= Bốn Chơn-lý Nhiệm-mầu), chính là Chánh tri-kiến. Người đã thông-đạt bốn Chơn-lý nầy, thấu-hiểu rõ ràng về thân-phận con người do năm thủ-uẩn kết-hợp nhau, bấu-víu vào các dục-lạc, biết rõ đúng như Sự-thật, đấy là tránh được các tà-kiến.

Tà-kiến, ngược lại với Chánh-kiến, khiến cho con người đi theo con đường bất-chánh.

Ta hãy nghe lời Kinh Pháp-Cú dạy:

Họ lầm chỗ sai làm chỗ đúng;

Điều đúng đây, bảo cũng là sai.

Họ xa Chơn-lý dài dài,

Bởi đem tà-kiến mà cài vào tâm. (Kệ số 011.)

Họ xem đúng, đấy là chỗ đúng,

Điều nầy sai, bảo cũng là sai.

Họ gần Chơn-lý tuyệt-vời,

Bởi theo Chánh-kiến sáng ngời trong tâm. (Kệ số 012.)

Tà-kiến có rất nhiều, chỉ cần nêu lên ba tà-kiến quan-trọng, có liên quan rất chặt-chẽ với thân-phận khổ-đau của con người.

(1) Thân-kiến, chấp tấm thân năm uẩn làm Ngã, làm Ta. Người vướng vào Thân-kiến chẳng bao giờ nhận ra được rằng, thân nầy nhờ tứ-đại (= đất, nước, gió, lửa) do nhơn-duyên mà kết-hợp thành, một khi nhơn-duyên hết, thân rỗng-rang nầy sẽ tan-rả, chẳng tồn-tại mãi được; còn tâm nầy, vốn vắng-lặng, chỉ là nơi bốn uẩn: thọ, tưởng, hành, thức lần-lượt hiện theo nhơn-duyên, rồi vì thiếu nhơn-duyên mà lặn mất, tâm vắng-lặng đó vốn có cũng như chẳng có; thân-tâm ấy đã chẳng thường còn, thì cái NGÃ, cái TA giả-tạo kia cũng chỉ là ảo-ảnh mà thôi.

Vì quan-niệm sai lầm về thân-tâm, nên người vướng tà-kiến thân-kiến, cố lo bồi-bổ cho thân-tâm được sung-sướng, chạy theo các thú-vui dục-lạc tam-bợ, đó là DUC-ÁI được nói ở Chơn-lý thứ hai. Gở bỏ được tà-kiến là Thân-kiến nầy, ta tránh xa các dục-vọng thấp-kém cho thân, tức là biết xả-ly được dục-ái.

(2) Thường-kiến, chấp lấy tâm làm linh-hồn trường-cửu, bất-diệt, xem cái Ngã, cái Ta chính là linh-hồn thường còn mãi. Đây là quan-niệm sai-lầm chấp lấy phần tâm-linh làm trọng, tin-tưởng linh-hồn bất-diệt khi rời bỏ thân-xác nầy để đến một cảnh-giới nào khác. Quan-niệm nầy sai-lầm vì chẳng biết tâm chỉ là nơi kết-hợp của bốn uẩn: thọ, tưởng, hành, thức, vốn chẳng thường-hằng, cũng do nhơn-duyên mà hợp lại trong một thời-gian rồi rời nhau ra, tâm trở lại rỗng-rang, vắng-lặng. Vì tin-tưởng ở sự hằng-còn của phần tâm-linh, nên thái-độ của người mang thường-kiến nầy trong lúc sống là ta cứ nên hưởng-thụ, cần chi tu-hành, làm lành lánh dữ chi cho khổ tấm thân, linh-hồn bất-diệt rồi sẽ về bên nước Chúa hay sẽ đầu-thai vào một tấm thân khác ở cõi đời nầy.

Thường-kiến đã khiến con người chạy theo các dục-lạc tạm-bợ, chỉ biết tìm thú-vui trong cuộc sống nầy, tin rằng cuộc sống mới sẽ chờ ta sau khi mạng chung, đó là sự tham muốn được tái-sanh mãi, mà Kinh Chuyển Pháp-Luân gọi là Hữu-ái, hình-thức thứ hai của Ái-dục. Gạt bỏ được thường-kiến là xả-ly được hữu-ái vậy.

(3) Đoạn-kiến, trái hẳn với thường-kiến; đoạn-kiến chấp lấy sự hư-vô: chết là hết! Với quan-niệm tuy có phần thực-tiễn nhưng lại sai-lầm nầy, người mang đoạn-kiến chỉ biết có đời sống hiện-tại, trước khi được sanh ra, sau khi chết đi, chẳng có gì ráo-trọi. Quan-niệm sai-lầm nầy vốn là một tà-kiến đã chặt đứt (đoạn = chặt, cắt đứt) mạng-căn của chúng-sanh thành ra ba khúc để chỉ lấy một khúc là đời sống hiện-tại mà thôi. Còn hơn người có thường-kiến nữa, người mang đoạn-kiến chủ-trương hãy hưởng-thụ ngay đời sống hôm nay mau mau đi, kẻo muộn vì chết là hết rồi, còn gì đâu! Đoạn-kiến phủ-nhận luật Nhơn-quả, chống-đối thuyết Luân-hồi và chẳng chấp nhận đường-lối tu-hành nào cả, ngoài cái triết-lý hưởng-thụ cho cá-nhơn mình mà thôi.

Đoạn-kiến vì chấp chặt vào cái hư-vô, chỉ biết cuộc sống hiện-tại, thúc đẩy con người bấu-víu vào các thú-vui thấp-kém và tạm-bợ, tạo nên nghiệp dữ khiến cho sau khi nhắm mắt, thần-thức phải đọa vào các nẻo ác của Luân-hồi, chịu mãi cảnh khổ-đau. Gở bỏ được tà-kiến về đoạn-kiến là tránh được phi-hữu-ái, lòng tham muốn bám víu vào các thú-vui hiện-tại, chẳng cần biết đến cảnh tái-sanh trong Luân-hồi đang bao vây mọi chúng-sanh.

Nhờ thông-hiểu Tứ-Diệu-đế, con người biết được các Chơn-lý Nhiệm-mầu cùng con đường giác-ngộ và giải-thoát, mà có được

Chánh-tri-kiến, do đó mà biết buông-bỏ các thú-vui nhỏ-nhặt, chẳng bền-vững, thế là thoát-ly được cả ba hình-thức của Tham-ái: dục-ái, hữu-ái và phi-hữu-ái. Cả ba hình-thức đều là vì tham, vì thương, vì thích, mà bám-víu vào các thú vui. Vì thân, mà bám-víu nên vướng vào thân-kiến nơi dục-ái. Vì tin rằng có linh-hồn trường-tồn sẽ được tái-sanh được làm người nữa, nên mới vướng vào thường-kiến nơi hữu-ái. Vì tin rằng chẳng có đời nào khác hơn đời hiện-tại, nay cứ hưởng-thụ các thú-vui đang sống đây đi, nên vướng vào đoạn-kiến nơi phi-hữu-ái.

14.- Chánh tư-duy là gì?

Chánh tư-duy là suy-nghĩ đứng-đắn. Nhờ có Chánh tri-kiến, là sự hiểu-biết đứng-đắn, mới có được sự suy-nghĩ chơn-chánh. Nơi tâm-thức con người, nằm tiềm-ẩn trong sâu, có nhiều tư-tưởng hay tình-cảm, đối-nghịch nhau, chỉ chờ dịp phát-sanh lên. Đó là những ý-lực, sức mạnh của ý-tưởng nằm tiềm-tàng sâu bên trong tâm-thức, chỉ chờ dịp có đủ cơ-duyên là phát-sanh ra, thúc-đẩy con người đi đến nói-năng, hành-động mà tạo nên nghiệp lành, nghiệp dữ, khiến cho chúng-sanh phải trôi lăn mãi trong cảnh Khổ của Luân-hồi. Tu-tập sao cho sự suy-nghĩ bên trong hướng về con đường giác-ngộ và giải-thoát, đó là con đường phát-sanh Trí-Huệ, cái trí đưa chúng-sanh đến tận bờ bên kia, tức là bờ giác, sau khi đã vượt qua được con sông mê-lầm của Vô-minh. Đấy mới thật là mục-tiêu tu-tập chơn-chánh của người Phật-tử, xuất-gia cũng như tại-gia. Đó cũng là kết-quả rực-rỡ của ba môn Vô-lậu-học: Giới, Định, Huệ, mà con đường Bát-Chánh-Đạo tám ngành đưa đến sự giải-thoát hoàn-toàn và vĩnh-viễn mọi Khổ-đau.

Khi quan-sát sâu-xa về tâm-thức con người, ta nhận thấy nơi tâm-thức ẩn-tàng sẵn hai nguồn ý-lực đối-chọi nhau, một thì hướng thượng, đưa con người vươn lên cõi thánh-thiện; một thì hướng về nẻo ác, kéo con người sa vào vũng bùn của vô-minh và tội-ác. Tư-duy có nghiã là suy-nghĩ, tức là giữa những ý-tưởng khởi-sanh lên trong tâm, biết chọn-lựa tư-tưởng nào thích-hợp cho hoàn-cảnh hiện-tại mà theo đó nói năng hay hành-động cho đứng-đắn. Chánh-tư-duy chính là vẹt bỏ các ý-lực xấu để phát-triển các ý-lực tốt, đưa con người ra khỏi ràng-buộc lên đến chỗ hoàn-toàn được giải-thoát. Nói cách khác, nơi người có chánh tư-duy , trí-huệ đang chiếu sáng lên, vẹt tan được các tà-kiến, để cho chánh-kiến được phát-huy, vững bước trên đường giác-ngộ và giải-thoát khỏi mọi Khổ-đau.

Nằm trong nguồn ý-lực bất-thiện, ta thấy có ba tà-hạnh, cần xa lánh: sự cố-chấp, sự sân-hận và sự bạo-ác. Để đối-trị lại các tà-hạnh đó, nơi nguồn ý-lực hướng-thiện, ta cũng thấy có ba đức-tánh là hạnh xả-ly, đức đại-từ và đức đại-bi.

(1) Hạnh Xả-ly là sự từ-khước các thú-vui tạm-bợ cho bản thân, bỏ sự ích-kỷ, chống-đối lại với sự chấp-thủ, bấu-víu;

(2) Đức Đại-từ mở rộng lòng thương đến mọi chúng-sanh, mang niềm vui đến cho mọi loài; trái ngược hẳn với sự sân-hận, ác-tâm hay hiềm-ghét;

(3) Đức Đại-bi là đức-tánh chẳng gây tổn-hại cho bất cứ chúng sanh nào, bỏ hẳn sự bạo-ác để nghe theo tiếng kêu đau-thương của mọi loài hầu cứu-giúp cho vượt qua được mọi khổ-nạn.

Tâm-lý thông-thường của con người, khi việc xảy ra vừa ý mình thì thích, thì vui và cố bám vào đó. Khi việc trái ý mình thì ghét, thì giận, cố tìm cách đẩy xa hoặc diệt bỏ đi. Sự bấu-víu vì thương-thích, sự xua-đuổi bỏ vì oán-ghét, cả hai đều bắt nguồn từ nơi thâm sâu bên trong là việc cố-chấp vào cái Ta, coi mình là trọng, xem người là khinh. Đấy là nơi chứa chấp nguồn ý-lực xấu-ác, do quan-niệm sai-lầm có cái Ta, cái Ngã nơi mọi người, chẳng biết rằng mọi người đều đồng chung một thể-tánh rỗng-rang như nhau. Dẹp được cái Ngã, cái Ta, tức là biết cách xả-ly khỏi nguồn ý-lực xấu-ác đó mà vươn lên đến nguồn ý-lực thiện-lành.

Tóm lại, xả bỏ được các tà-kiến, dứt sạch được các tà-hạnh, đều bắt đầu bằng hạnh xả-ly khỏi cái Ngã cố-chấp và hẹp-hòi, để vươn lên đến chỗ giác-ngộ và giải-thoát. Con đường đưa ta đến đó chẳng phải con đường nào khác hơn là Bát-Chánh-đạo vậy.

15.- Anh thợ làm nhà.

Ta hãy lắng nghe bài Chứng đạo ca của Đức Phật Thích-Ca, thốt lên khi Ngài vừa thành-đạo, được ghi trong Kinh Pháp-Cú:

Lang thang qua bao kiếp Luân-hồi,

Ta cố tìm nhưng rồi chửa gặp

Kẻ xây dựng lên ngôi nhà nầy,

Cứ mãi tái-sanh, khổ sở thay! (Kệ số 153.)

Ô kià! Anh thợ làm nhà!

Nay ta bắt gặp, khó mà xây thêm.

Cây đòn-tay bên thềm gẫy đổ,

Rui mè, kèo cột bỏ ngổn-ngang,

Ta nay chứng-đắc Niết-bàn,

Ái-tham, dục-vọng, hoàn-toàn tiêu-vong. (Kệ số 154.)

Hai bài Kệ nầy quan-trọng, các nhà văn trên thế-giới xem đấy như là một trong những bài thơ tuyệt-tác của nhơn-loại. Cả hai bài Kệ, đúng ra chỉ là một bài, bài Chứng-Đạo-ca của Đức Phật Thích-ca, nói lên sự cảm-xúc vô cùng vui sướng khi đã hoàn-toàn giác-ngộ và giải-thoát. Giác-ngộ được gì? Giác-ngộ được rằng thể-xác nầy gây đau khổ qua bao kiếp sống Luân-hồi, và do chính nguyên-nhơn Ái-tham đã khiến ta phải mang lấy thể-xác đó. Giải-thoát được gì? Giải-thoát khỏi được mọi phiền-não từ bên trong thân nầy gây ra, vì kể từ đây chẳng còn tái-sanh để mang thân ấy nữa, vì đã chứng được cõi vô-sanh của Niết-bàn an-lạc.

Để tạm kết, hai bài Kinh-Kệ đầu-tiên của Đức Phật Thích-ca, Kinh Chuyển Pháp-Luân và Kệ Chứng-đạo-ca, đã vạch rõ cho hậu-thế con đường thoát Khổ một cách vĩnh-viễn bằng Hạnh Xả-ly:

Chính nhờ từ-bỏ dục-lạc nhỏ

Mà ta tìm thấy phước-lạc to.

Thú-vui nhỏ-nhặt, người hiền bỏ,

Phước lớn Niết-bàn, cố tìm lo.

Thiện Nhựt kính ghi

Montreal, Canada

04, tháng 05, 2001.

Chân thành cám ơn Cư sĩ Thiện Nhựt đã gửi tặng bản vi tính (Bình Anson, 03-2003)