So sánh các bộ luật Tỳ-kheo

Thiểu Dục và Tri Túc

Hòa thượng Thích Thiện Hoa

A. Mở Đề

Người đời phần nhiều thường đua chen, dong ruổi theo vật chất, không biết bao nhiêu cho vừa. Người thiếu thốn tham muốn đã đành, nhưng người dư giả, tiền bạc lấy thước mà đo, thế mà vẫn còn tham muốn.

Đã tham muốn, thì không bao giờ thấy mình đầy đủ cả. Ngạn ngữ có câu: "Bể kia dễ lấp, túi tham khó đầy". Thật đúng như thế, "lòng tham đã không đáy", thì làm sao đầy được?

Để đối trị lòng tham, Phật khuyên chúng ta phải "Thiểu Dục và Tri Túc". Trong Khế kinh có nói: "Tri túc chi nhơn, tuy ngọa địa thượng du vi an lạc, bất chi túc chi nhơn, tuy xứ thiên đường diệt bất xưng ý". Nghĩa là: "Người biết đủ, dù nằm trên đất cát vẫn an lạc, trái lại, người không biết đủ, dù ở cung trời cũng không vừa ý".

Vậy muốn được sung sướng an vui, chúng ta cần phải Thiểu Dục và Tri Túc.

B. Chánh Đề

I. Định Nghĩa

Thiểu Dục là muốn ít; Tri túc là biết đủ. Muốn ít là đối với cái chưa có, mà vì nhu cầu, mong cho có. Như muốn có cái nhà ở vừa sạch, vừa che kín nắng mưa; cần đi cho mau, muốn có một phương tiện giao thông gì cho tiện lợi, chỉ cốt đỡ mỏi chân, đỡ tốn thì giờ là được, chứ không muốn một chiếc xe hơi lộng lẫy, mấy trăm nghìn, quá sức tài chánh của mình. Biết đủ, gặp hoàn cảnh nào cũng đều an phận tùy duyên. Đối với việc ăn, mặc và ở, tự thấy mình có đủ dùng rồi, không tham cầu nhiều hơn nữa, mà phải khổ sở về tinh thần.

II. Người Đời Thường Tham Muốn Những Gì?

Người đời thường bị năm thứ tham muốn sau đây sai khiến:

a) Tham muốn tiền của

b) Tham muốn sắc đẹp

c) Tham muốn danh vọng

d)Tham muốn ăn ngon

đ) Tham muốn ngủ kỹ.

Người tham muốn tiền của, thì tiền kho bạc đống, nhà ngang dãy dọc, đất ruộng cò bay thẳng cánh, cũng chưa cho là vừa, mà vẫn còn mong muốn được làm giàu thêm nữa.

Người tham muốn sắc đẹp, thì suốt đời giong ruổi đi tìm hoa; thấy ai có nhan sắc là mê mết, tìm cách nầy cách khác để gần gũi cho kỳ được. Một khi đã thỏa mãn, thì lại ruồng bỏ người đẹp nầy để chạy theo người đẹp khác; luôn luôn bị vật dục sai khiến, mất hết cả nhân cách.

Người tham muốn danh vọng, thì suốt đời giong ruổi theo chức cả, quyền cao, tiếng danh, hay tốt. Họ còn lòn cúi hết chỗ này đến chỗ khác, để mong được cái địa vị cao sang. Họ lao tâm, khổ trí, tìm mọi cách để nắm giữ cho được cái hư danh.

Người tham muốn ăn ngon, thì suốt đời lân la bên cạnh những cao lương mỹ vị, quanh quẩn bên những tiệc bàn, tìm khoái khẩu trong những rượu ngon, vị lạ. Thế giới của họ thu hẹp lại trong những món ăn và những người bạn rượu.

Người tham muốn ngủ nghỉ, thì quá nửa đời mình lẩn quẩn trên chiếc giường; ăn xong lại nghỉ chuyện đi nằm, nằm là ngủ, ngủ xong lại muốn ngủ nữa, mất cả tự chủ của mình.

Tóm lại, khi đã tham muốn những thứ ấy, thì cuộc đời của những kẻ ham muốn kia, chỉ còn thu hẹp lại trong sự ham muốn của mình, và làm tôi mọi cho vật dục mỗi ngày mỗi thêm chặt chẽ. Xét cho cùng thì những sự tham muốn trên, ngoài sự tham muốn danh vọng là do kiêu căng ngã mạn, còn các thứ tham vọng khác, đều do ngũ dục là động lực chính cả. Ngũ dục là: sắc dục, thanh dục, hương dục, vị dục, và xúc dục.

Sắc dục là gì? Là nhãn căn đối với sắc trần, sanh tâm tham muốn. Trong thì "chánh báo" là thân phần của nam nhơn hay nữ nhơn: mày tằm mắt phượng, môi đỏ má hồng... Ngoài thì "y báo" là vật dụng của thế gian: ngọc, ngà, châu, báu, vật quý đồ xưa, sắc màu lộng lẫy... Những món ấy, đại đa số người vừa trông thấy liền sanh tâm tham ái.

Thanh dục là gì? Là tai nghe tiếng hay, tâm sanh say đắm; như tiếng ca, giọng hát, khúc lý câu tình, âm điệu du dương, khêu gợi tâm dục của người, sanh tâm đắm nhiễm.

Hương dục là gì? Là lỗ mũi khi đối với hương trần sanh tâm tham muốn; như dầu thơm ngào ngạt, phấn sáp nồng nàn v.v... Những món hương trần ấy, khiến cho người ngửi đến thì sanh tâm ưa thích đắm nhim, mơ tưởng vẫn vơ.

Vị dục là gì? Là khi lưỡi đối với mùi vị, sanh tâm tham đắm, như các mùi vị thơm tho, ngọt bùi, chua chát, mặn lạt, mỡ thịt, cá tôm, chả gỏi nem bì, những đồ cao lương mỹ vị...

Vẫn biết nhân loại đối với sự ăn uống phải cần dùng nhiều món để nuôi sống mà làm việc. Thế nên cả nhân loại ăn chẳng công nhận nó là điều cần thiết nhất, nếu ăn uống kém thiếu, thì thân thể phải ốm gầy. Nhưng ta nên xem sự ăn uống như là uống thuốc, để chữa bịnh đói khát mà thôi. Nếu quá tham món cao lương mỹ vị, chỉ biết lo sống để mà ăn, thì con người có cho là cao thượng? Phật nói: "Chúng sanh sở dĩ đi không cách đất, không khỏi cỏ cây, ra vào không rời khỏi không khí, là bởi ăn những món 'do đất sanh ra', nên thân thể rất nặng nề".

Xúc dục là gì? Là thân thể khi giao thiệp với xúc trần, sanh tâm tham muốn. Bố vải thô sơ, mặc vào mình biết nhám; lụa là, gấm nhiểu xuông, vào mình biết trơn láng, gỗ chạm vào mình biết cứng, bông đụng vào mình biết mềm v.v... Những vật gì mềm mại thì sanh tâm ưa thích, những vật gì cứng nhám thì sanh lòng ghét bỏ.

III. Tai Hại Của Lòng Tham Quá Độ

Những sự tham muốn quá độ, làm cho lòng người xao xuyến, mất hết cả tự chủ, và chỉ còn là nô lệ cho những thèm muốn của mình mà thôi. Một khi đã bị lòng tham dục điều khiển, thì con người gây không biết bao nhiêu tội lỗi, dám làm những chuyện hung ác mà chẳng gớm tay. Lại chính vì lòng tham muốn không ngăn mé, mà mình không tự nhận biết, nên đến khi muốn mà không được , thì đổ lỗi cho người, nhân đó sinh ra cạnh tranh, xung đột, làm cho nhân loại chịu lắm điều tàn hại. Lòng tham muốn quá độ, làm cho con người tối mắt trước những sự phải, trái, thúc đẩy người đời vào đường tội lỗi. Chẳng hạn một kẻ không có năng lực, đạo đức mà muốn được giàu có lớn và quyền thế to, thì có thể dùng những mưu mô gian xảo, đen tối, dã man để đạt ý muốn của mình. Hoặc giả, cũng vì muốn được như ý bà vợ yêu quí, mà có lắm ông chồng bị bắt buộc làm những việc trái với lương tâm cho đến tan thân mất mạng.

Tóm lại, ngũ dục làm hại cho loài người không thể kể xiết: Vì ngũ dục mà sanh ra lo buồn giận dữ, vì ngũ dục mà sanh ra dối trá, gian tham vì ngũ dục mà sanh ra cạnh tranh xâu xé, nhân loại đưa nhau vào rừng tên mưu đạn.

Trong hiện tại lòng tham muốn quá độ, sự chạy đuổi theo ngũ dục đã làm tổn hại chẳng những cho mình và cho người, mà trong tương lai, chúng lại còn đưa con người vào chốn tam đồ ác đạo, nhất là vào vòng ngạ quỷ, để phải chịu thiếu thốn cả hai phương diện vật chất lẫn tinh thần.

Đó là kết quả thảm khốc của người quá tham, không biết "Thiểu dục" và "Tri túc".

IV. Phương Pháp Đối Trị Lòng Tham Muốn Quá Độ: Thiểu Dục Và Tri Túc

Túi tham đã không đáy, thì càng tham lại thấy càng thiếu, càng khổ. Phật dạy: "Càng tham muốn, càng khổ sở". Chúng ta đừng lầm tưởng rằng: một khi lòng tham muốn được thỏa mãn, là hết tham muốn. Hể còn củi thì lửa còn cháy. Tham muốn được tọai nguyện thì tham muốn lại càng to lên. Tục ngữ thường nói: "Được voi đòi tiên" là thế. Người mà lửa tham vọng mong cầu nung nấu trong lòng, bao giờ cũng thấy mình còn thiếu thốn. Không thấy thiếu món nầy, lại thấy thiếu món khác, rồi thèm khát mãi, không lúc nào được tọa chí. Mà không toại chí là còn đau khổ.

Để đối trị lòng tham vô độ, đạo Phật cũng như đạo Nho đều dạy chúng ta phải "Tri túc" tức biết đủ. Có bao nhiêu ta hưởng bấy nhiêu, tự cho mình không còn thiếu gì nữa, đừng nhìn lên những kẻ giàu có sang trọng hơn mình, thế là "biết đủ". Có bao nhiêu ta hưởng bấy nhiêu, tự cho mình không còn thiếu gì nữa, đừng nhìn lên những kẻ giàu có sang trọng hơn mình, thế là "biết đủ".

Trong kinh Di Giáo, Phật dạy: "Nầy các Tỳ kheo ! Nếu các ông muốn thoát khỏi sự khổ naõ, nên suy nghiệm hai chữ 'Tri túc'". Hể biết đủ thì ở cảnh nào cũng yên vui. Người không biết đủ, tuy giàu mà nghèo; người biết đủ tuy nghèo mà giàu. Người không biết đủ thường bị năm thứ ham muốn kéo dắt, làm người biết đủ thương hại.

Một người trong tay thâu tóm tất cả của cải trong thế gian, với người nghèo mà không tham muốn, hai người đều giàu như nhau.

Chúng ta hãy chiêm nghiệm những lời dạy đầy ý nghĩa ấy. Làm chủ đời ta, chính là lòng ta. Giàu nghèo sang hèn chỉ là vấn đề phụ thuộc. Nếu ta kiềm chế được dục vọng, tham muốn là ta giàu sang; nếu ta không kiềm chế được dục vọng tham muốn là ta nghèo hèn.

V. Lợi Ích Của Hạnh Thiểu Dục Và Tri Túc

Lòng tham muốn làm cho ta khổ bao nhiêu, thì Thiểu dục và Tri túc lại làm cho ta sung sướng bấy nhiêu. Đó là lẽ đương nhiên. Nhờ "ít tham dục", nên con ma dục vọng không làm sao xui khiến được mình; nhờ "biết đủ", nên con quỷ tham lam chẳng có quyền hành sai sử mình nữa. Một khi con người không còn làm nô lệ cho vật chất đê hèn nữa, thì lòng người bắt đầu tự do giải thoát. Con người lúc ấy mới xứng danh là con người, Mới có đủ nhân cách và không hổ thẹn với địa vị làm anh cả muôn loài. Chỉ khi ấy con người mới có thể tự cho là mình có hạnh phúc được; và dù cho thường ngày vẫn ăn cơm hẩm canh rau, quanh năm cứ quần bô, áo vải, cũng vẫn thấy trong lòng thơ thới, an vui, sung sướng. Từ xưa đến nay, không có một vị giáo chủ nào, hiền triết nòa xứng đáng với danh nghĩa ấy mà lại không khinh thường vật chất, mà lại chạy theo danh vọng tiền của, ăn sung, mặc sướng cả.

Hơn nữa, nhờ Thiểu dục và Tri túc mà gia đình, xã hội được an vui, hòa bình, không còn ai giành giật của cải, danh vọng, miếng ngon, vật lạ của ai nữa. Có lợi ích của Thiểu dục và Tri túc thật không sao kể xiết được.

Giải Đáp Những Thắc Mắc Về Thiểu Dục Và Tri Túc

Có người hỏi:

-- Con người muốn tiến bộ, cần phải nỗ lực phấn đấu, cạnh tranh trong tất cả mọi trường hợp. Đạo Phật lại dạy phải Thiểu dục và Tri túc. Như thế là chủ trương làm cho nhân loại thối hóa chăng?

Đáp:

-- Không! Đạo Phật dạy "Thiểu dục" và "Tri túc" cốt yếu ngăn ngừa con đường trụy lạc, chận đứng lòng tham lam độc ác không bờ bến của chúng sanh, đang sống trong cõi đời vật dục, chứ không phải chủ trương ngăn chận sự tiến triển của con người trên đường lợi người, lợi vật, ích nước, ích dân. Nhận thấy tai hại lớn lao của bịnh tham lam, nên đức Phật đưa ra phương thuốc rất công hiệu là "muốn ít" và "biết đủ" để điều trị căn bệnh ấy cho tận gốc. Phương thuốc nầy sẽ làm yếu dần tâm tham lam, nên các mối dục vọng, tội ác dần dần tiêu diệt, chỉ còn lại tấm lòng từ bi rộng rãi bao la mà thôi. Một khi con người hết chạy theo dục vọng, hết đuổi bắt những hạnh phúc vật chất tạm bợ, giả trá cũng không đào bớt thêm đau khổ của người khác, để tìm hạnh phúc cho mình nữa, thì lúc ấy, hạnh phúc chân thật liền đến với họ.

Như thế, nghĩa là hạnh "Thiểu dục" và "Tri túc" bắt đầu hãm bớt tốc lực của lòng dục vọng tham lam, kế đó chận đứng nó lại, sau hết buộc nó xoay chiều, đổi hướng, tinh tiến mãi trên con đường lành. Vậy thì hạnh "muốn ít" và "biết đủ " chẳng những không đưa con người vào con đường thối hóa, mà lại giúp cho sự tiến hóa của nhân loại.

Vả lại, ngày nay nhân loại đang chứng kiến một sự mất quân bình nguy hiểm giữa sự tiến hóa mau lẹ của vật chất và sự chậm tiến của tinh thần. Sự mất tinh thần ấy có thể đưa nhân loại đến hố diệt vong. Vậy cần phải quân bình sự tiến hóa vật chất và tinh thần. Muốn thế, chẳng có phương pháp nào khác hơn là tuân theo hạnh "Thiểu dục" và "Tri túc". Con người nếu biết coi thường vật chất một ít, thì mới tiến hóa thêm về tinh thần.

Sỡ dĩ ngày nay trên thế giới, đứng về phương diện vật chất, khoa học, con người có tiến triển rất nhiều, rất nhanh; còn về phương diện tinh thần, đạo đức, con người tiến rất chậm, vì ít có ai quan tâm lưu ý đến nó, mà chỉ chạy theo tham muốn dục vọng. Hể vật chất quá tiến, thì tinh thần phải lùi, vật chất càng cao thì lòng tham càng nặng, càng sâu, càng lớn, không biết lúc nào là cùng. Tai họa chiến tranh ngày nay, gieo rắc khắp nơi trên thế giới, cũng do lòng tham không đáy của con người "bất tri túc" vậy.

Vậy Thiểu dục và Tri túc là hai phương thuốc thần diệu cho căn bệnh trầm trọng của thế giới ngày nay, không ai có thể chối cãi được.

C. Kết Luận:

Kẻ ngoài đời và người trong đạo, muốn được hạnh phúc chân thật, thì nên tu hạnh "Thiểu dục" và "Tri túc ". Vì thật sự, những người không quá đòi hỏi về vật chất, thì chẳng hề so sánh với bề trên; do đó, không thấy mình thiếu thốn về vật chất, nên ít khổ. Hơn nữa, họ chỉ so sánh với kẻ dưới, thấy mình khá giả, đầy đủ hơn, nên dễ mãn nguyện.

Muốn tránh khỏi tai nạn trong gia đình và xã hội, mỗi người trên thế gian nầy, đều phải giữ phận thủ thường, đừng vượt quá khả năng của mình. Trên thế giới năm châu hiện nay, muốn có hòa bình để mà hưởng lạc thú hòa bình vĩnh viễn, thì cũng không ngoài cái hạnh "Thiểu dục" và "Tri túc" mà được.

Hòa Thượng Thích Thiện Hoa

(Trích "Phật Học Phổ Thông")

Source: Hoa Sen, http://www.jps.net/hoasen/

Con Người Chân Thật

Thích Thanh Từ

Giới Thiệu: Trích trong quyển "Xuân Trong Cửa Thiền" của

Hòa Thượng Thích Thanh Từ, Thiền Viện Thường Chiếu, 1989.

(...) Như tôi là một phàm tăng, sống trong thời mạt pháp, lại thêm phước mỏng nghiệp dầy. Nhưng trên đường tu với tâm cố gắng mãnh liệt, tôi vẫn tin được mình có con người chân thật, lòng tin của tôi kiên cố không có chút nghi ngờ. Tôi không nói vấn đề tu chứng chi cả, chỉ nói lòng tin vững chắc, đó là: nơi tôi có con người chân thật.

Ngày trước tôi có mặc cảm là tôi không có được phước duyên như quí Hòa Thượng đi tu từ thuở nhỏ, năm bảy tuổi, hay mười một mười hai tuổi. Đến năm ngoài hai mươi tuổi tôi mới xuất gia, kể ra là quá muộn rồi, thật là "phước mỏng, nghiệp dầy"! Khi vào chùa tôi lại được biết mình tu vào thời mạt pháp, chắc không sao tiến nổi! Tu là để gieo duyên lành cho đời sau tiếp tục, chớ không có chút hy vọng gì tìm ra đạo lý cao siêu!

Các Thầy Tổ của chúng tôi thường hay nhắc: "Mình sanh thời mạt pháp, thôi thì dùng Lục Tự Di Đà, niệm Phật rồi sau Phật rước về nước của Ngài. Qua được bên ấy, dù là hàng hạ sanh, hạ phẩm cũng còn vui hơn cõi Ta Bà đau khổ nầy". Yên lòng như vậy, tôi không nghĩ gì hơn là cố gắng gieo chút duyên lành với Phật Pháp.

Tuy nhiên, tôi có thói quen là làm việc gì cũng không dám tự mãn. Dù Thầy Tổ có dạy như vậy, nhưng khi học kinh điển, tôi thấy Đức Phật do ngồi thiền mà thành đạo. Tôi không chấp nhận niệm Phật để được về nước Phật làm con dân của Ngài, như vậy chắc là buồn lắm. Vì thế tôi mò mẫm cố làm sao thấy được điều mà Phật đã dạy.

Chúng tôi thấy rõ ràng là Đức Phật do ngồi thiền dưới cội bồ đề mà được giác ngộ, chớ không phải niệm Phật mà được giác ngộ. Vì vậy, noi gương Ngài tôi tập ngồi thiền. Nhưng khổ nỗi, ai dạy mình ngồi, đọc sách nào đây? Tôi mới lục trong Tạng Kinh, đọc thêm các sách Thiền Tông. Sao mà khó hiểu quá! Tôi rất bi quan, đúng là mình sanh thời mạt pháp, không có phương cách nào tiến tu nổi!

Nhưng tôi có một niềm tin vững chắc là mình phải tu thiền mới mong đạt đạo, vì đó là con đường mà Phật và Chư Tổ đã đi. Thế nên tôi quyết chí tu thiền, mặc sự việc sẽ ra sao thì ra. Tôi lấy bản thân mình làm thí nghiệm, sống được cũng tốt, mà chết đi cũng tốt. Chứ vô lý làm sao, Đức Phật tu một đàng, mà không lẽ mình tu một nẻo?

Và sau đó khi bắt đầu thực hành, chúng tôi phải dò dẫm lần hồi vì không có thầy, không có bạn hướng dẫn đàng hoàng. Nhờ hồng ân của Chư Phật Tổ chúng tôi thấy được một chút đạo lý để giữ vững niềm tin rằng mình có một con người chân thật. Và chúng tôi khẳng định điều đó, không còn nghi ngờ gì nữa. Giả sử bây giờ có bao nhiêu lý luận nào hay cách mấy mà nói không có con người chân thật, tôi vẫn lắc đầu không bao giờ chấp nhận.

Tôi dám ví mình như ngài Đại Mai Pháp Thường. Ngài Pháp Thường sau khi tham vấn Mã Tổ rồi, ngài về núi Đại Mai ở ẩn. Mã Tổ nghe tin ngài ở trên núi mà không biết ngài ngộ cái gì, cho nên sai một vị tăng đến thăm dò. Vị tăng đến hỏi:

- Ngài gặp Mã Tổ đã được cái gì mà về ở núi nầy?

Ngài đáp:

- Tôi chỉ nghe Mã Tổ nói "Tức Tâm Tức Phật", tôi nhận được lý đó nên về ở núi nầy.

Vị tăng nói:

- Thế nhưng gần đây tôi lại nghe Mã Tổ nói "Phi Tâm Phi Phật".

Ngài trả lời:

- Ông già đó lại mê hoặc người. Dù ông ta nói "Phi Tâm Phi Phật", nhưng tôi chỉ biết "Tức Tâm Tức Phật" thôi.

Nghe xong, vị tăng trở về bạch lại với Mã Tổ. Mã Tổ nói với tăng chúng: "Trái mai đã chín!". Như vậy "chín" nghĩa là sao? Chính Mã Tổ là thầy của ngài, đã nói "Tức Tâm Tức Phật" mà bây giờ đổi lại "Phi Tâm Phi Phật". Ngài Pháp Thường vẫn vững lòng tin, khiến ngài tu không thối chuyển.

Tuy tôi tu không bằng ngài Đại Mai, nhưng tôi tin chắc rằng nơi mình có cái không sanh không diệt. Dù ai có nói gì đi nữa, tôi vẫn khẳng định rằng nơi mình có con người chân thật, bất sanh bất diệt. Vì có con người chân thật đó, chúng ta mới giải thoát, chúng ta mới nhập Niết Bàn. Nếu không thì ai giải thoát? Ai nhập Niết Bàn?

Cái chân thật nơi mình không phải là điều xa xôi huyền bí mà rất là thực tế. Nếu chúng ta cố dụng tâm nghiền ngẫm thì sẽ thấy được điều đó, không nghi ngờ. Khi thấy được cái chân thật rồi, dù ta chưa làm chủ thân nầy, dù ta chưa tự tại trong sanh tử, song chúng ta không phải khổ đau khi mất nó.

Riêng tôi tuy chưa làm chủ được thân, nhưng tôi tin chắc rằng mất thân nầy tôi không lo sợ. Và những ai có chí tu hành cũng đừng mặc cảm như tôi ngày trước, cho rằng mình sanh thời mạt pháp, phước mỏng nghiệp dầy, v.v..., mà phải thấy rằng chúng ta còn có duyên với đạo, chúng ta mới được sự nhắc nhở của thầy, của bạn, và đọc được bao nhiêu kinh sách của Phật, chưa phải là chúng ta vô phần.

Ngày trước chúng tôi rất bi quan khi nghĩ rằng thời mạt pháp người tu không bao giờ có chứng, có đắc, còn thời chánh pháp thì tu hành mới mong đắc quả. Nhưng sau nầy học sử Phật Giáo rồi, chúng tôi mới thấy không hẳn luôn luôn như vậy. Thời chánh pháp, khi Đức Phật còn tại thế vẫn có nhiều Tỳ Kheo thối bồ đề tâm vì không quyết chí tu hành. Còn thời mạt pháp, nếu chúng ta quyết tâm trên đường tu, cũng có thể tiến được. Chánh pháp hay mạt pháp là cốt ở tâm mình, nếu mình không quyết chí tu hành thì ngay trong thời chánh pháp cũng xem như là mạt pháp!

Vì vậy, chúng ta không có mặc cảm là mình sanh thời mạt pháp rồi thả trôi cuộc đời tu hành, mỗi ngày hai thời khóa tụng gọi là gieo chút duyên lành với đạo! Chúng ta không nên bi quan như vậy mà phải nỗ lực tiến tu, mới có thể chuyển mạt pháp thành chánh pháp. Tinh thần của người tu là dù sống trong thời buổi nào, chúng ta cũng phải cố gắng vươn lên, tu hành tinh tấn cho đến ngày công hạnh viên mãn. (...)

Hòa Thượng Thích Thanh Từ

Thiền Viện Thường Chiếu, 1989

Tìm Chân Lý

Thích Thanh Từ

"Tìm chân lý" là đi tìm lẽ thật, lẽ thật đó có thể nói ở hai lĩnh vực: ngoài thiên nhiên vũ trụ và ở ngay nơi con người chúng ta. Tìm lẽ thật ở ngoài thiên nhiên vũ trụ đó là công việc mà khoa học đã và đang làm. Tìm lẽ thật nơi con người mình thì ai là người đi tìm? Chính đức Phật là người đi tìm lẽ thật đó.

Phật tử chúng ta ai cũng biết đức Phật do chứng kiến cảnh sanh, già, bệnh, chết, nên bỏ ngai vàng xuất gia. Nhưng nếu vì chứng kiến cảnh sanh, già, bệnh, chết rồi chán nản đi tu thì không phải là tinh thần đi tìm chân lý. Chúng ta cần phải tìm hiểu cho tường tận tại sao Phật đi tu, để rồi tự hỏi lại mình "Tại sao chúng ta đi tu, và tu để làm gì?"

Thông thường chúng ta ai cũng đều chấp nhận con người sanh ra, lớn lên, có gia đình, có con cái, rồi già, bệnh và chết. Ông bà, cha mẹ như vậy, mình cũng như vậy và con cháu về sau cũng như vậy. Cứ thế tiếp tục mãi như một quy luật tự nhiên. Nhưng đức Phật thì không như vậy. Ngài muốn tìm cho ra lẽ, tại sao con người cứ sanh ra rồi già, rồi chết? Con người trước khi sanh ra là cái gì? Ở đâu? Sau khi chết rồi sẽ đi về đâu? Và, làm thế nào để chấm dứt không còn bị lôi cuốn vào vòng sanh tử nữa? Khám phá ra những điều này tức là thấy được chân lý. Chính điều này đã thôi thúc khiến Thái tử Tất Đạt Đa bỏ ngai vàng, vượt thành xuất gia. Sau khi xuất gia, mặc dù được gặp và học hỏi với các vị đạo sư thời danh như A La Lam, Uất Đầu Lam Phất..., Ngài chứng được Tứ thiền rồi Phi tưởng phi phi tưởng xứ định. Nhưng Ngài vẫn chưa thỏa mãn, vì vấn đề Ngài thao thức băn khoăn vẫn chưa giải quyết được. Ngài lại tu khổ hạnh, nhưng hành trì khổ hạnh cũng chẳng phát minh được gì, chỉ làm thân thể suy yếu kiệt quệ. Cuối cùng Ngài từ bỏ khổ hạnh tu theo lối trung đạo, ăn uống vừa tạm đủ để nuôi thân. Sau đó, Ngài đến cội Bồ đề ngồi yên tĩnh quyết phăng tìm chân lý. Ngài ngồi tu như vậy đến đêm thứ 49, đầu tiên Ngài chứng được Túc mạng minh, nhớ đến các đời sống quá khứ, từ kiếp trước khi thành Phật cho đến vô số kiếp về trước. Ngài từng sanh ra ở nơi này nơi kia. Tại nơi này, Ngài sinh ra có tên là gì, dòng họ là những ai, sinh hoạt thọ lạc thọ khổ như thế nào, tuổi thọ dài ngắn bao nhiêu... Sau khi chết tại chỗ này, sanh ra tại chỗ kia, tên gì, dòng họ là ai... Ngài nhớ từ đại cương đến chi tiết mỗi kiếp một cách rõ ràng như nhớ chuyện xảy ra hôm qua. Kinh Bổn Sanh, Bổn Sự ghi lại những đời quá khứ của Phật và đệ tử rất rõ. Như vậy, là Ngài đã giải quyết được vấn đề: "Trước khi có mặt ở đây mình đã làm gì?"

Đến khuya, Ngài chứng được Thiên nhãn minh, thấy sự sống và chết của chúng sanh, người sang, kẻ hèn, người đẹp, kẻ xấu... đều do nghiệp thiện và nghiệp ác của họ dẫn dắt đi trong lục đạo luân hồi. Giống như người đứng trên lầu cao nhìn xuống ngả tư đường thấy kẻ đi qua người đi lại một cách rõ ràng. Như vậy, con người sau khi chết không phải mất hẳn mà theo nghiệp đã tạo, luân hồi qua sáu nẻo trong tam giới. Thấy luân hồi trong tam giới là thấy ngoài hành tinh mình đang sống, còn vô số chúng sanh sống trên vô số hành tinh khác nữa. Thế nên trong kinh Phật có câu "Hằng hà sa số thế giới" là chỉ thế giới xung quanh thế giới chúng ta ở nhiều như cát sông Hằng ở Ấn Độ. Thiên nhãn Ngài chẳng những thấy được những vật lớn và xa, mà những vật nhỏ nhiệm như vi trùng trong ly nước Ngài cũng thấy, Ngài còn thấy sự duyên hợp hình thành ra các pháp có hình tướng và không hình tướng một cách rõ ràng. Ngang đây Ngài đã giải quyết được nghi vấn lớn lao là: "Con người chết rồi là cái gì và ra sao, đồng thời cũng thấy rõ những thế giới bên ngoài."

Cuối cùng, khi sao mai mọc, Ngài chứng được Lậu tận minh. Đến đây Ngài dứt hết mầm sanh tử không còn rơi lọt trong tam giới nữa, gọi là thoát sanh tử hay sanh tử minh. Thế là vấn đề tại sao con người phải đi trong sanh tử, và làm sao thoát sanh tử đã giải quyết xong. Đến đây Ngài đã đạt được chân lý. Chân lý đó ở đâu? Nơi chính mình. Thấy rõ nơi mình cái gì là nhân sanh tử, cái gì là thoát sanh tử. Đó là thấy được chân lý.

Cũng vậy, chúng ta đi tu là tìm chân lý nơi chính mình, mình phải xác định rõ hướng đi của mình để không thấy tu là nhọc nhằn vô ích. Tìm chân lý, như đức Phật dạy là nhận cho được cái gì là nhân sanh tử luân hồi. Chính "nghiệp" là gốc sanh tử. Nghiệp đó là tham sân si, tức ý nghiệp, từ ý nghiệp phát sinh ra thân nghiệp, khẩu nghiệp dẫn chúng ta đi trong luân hồi. Tuy nói ba nghiệp, nhưng trọng tâm là ý nghiệp. Kinh nói: "Cái khổ bị uống nước đồng sôi, nuốt hòn sắt nóng ở địa ngục chưa phải là khổ, cái khổ làm thân trâu ngựa cũng chưa phải là khổ. Si mê không biết lối đi, đó mới là khổ." Chỉ có si mê đi theo nghiệp sanh tử không dừng mới là khổ hơn hết. Vậy muốn giải thoát sanh tử phải dứt nghiệp, muốn dứt nghiệp phải dùng ý. Nếu còn ý tham, sân, si, mạn, nghi... thì không bao giờ dứt nghiệp. Tập đế, nguyên nhân của khổ, nằm ngay ở "ý". Chúng ta tu, ngồi thiền là để làm gì? Để dừng ý nghiệp. Vì tu là tìm chân lý, tìm lẽ thật: muốn nhận ra cái thật phải biết cái nào là giả. Thân tứ đại, sanh diệt như ngọn đèn leo lét trước gió không phải là lẽ thật, ý niệm suy nghĩ chợt có chợt không cũng không phải là lẽ thật. Cái không thật mà chấp cho là mình thì quả là si mê. Phật dạy si mê là cái khổ lớn nhất.

Trong kinh Viên Giác, Bồ Tát Vân Thù hỏi Phật: "Thế nào là vô minh?" Phật đáp: "Chúng sanh thấy thân tứ đại là thân mình thật, tâm sanh diệt là tâm mình thật, đó là vô minh." Như vậy, tất cả chúng ta ở đây đều đang bị vô minh che phủ, mà vô minh là đầu mối sanh tử luân hồi. Muốn hết vô minh phải nhìn lại mình biết rõ cái nào là giả, cái nào là thật. Không phải mà chấp giữ, đó là si mê. Không thật biết là không thật, đó là Trí tuệ Bát nhã. Đạt được Trí tuệ Bát nhã là đã bước một bước đến gần chân lý. Cho nên nói cửa Thiền là cửa Không. Thấy thân tâm không thật đó là đã bước vào cửa Không hay cửa Thiền rồi.

Nhưng nếu thấy thân tâm (vọng tưởng) là không thật, buông xả không chấp thì bây giờ thế nào? Giả sử khi đi đường, lúc đi không khởi nghĩ gì hết, vậy lúc đó có thấy đường đi, có biết chân đi và có nghe tiếng động bên ngoài không? Tuy không khởi niệm nhưng vẫn thấy đường đi, vẫn biết bước chân đi, vẫn nghe tiếng động bên ngoài. Vậy lúc đó cái gì nghe, cái gì đi, cái gì thấy? Chính chỗ đó Ngài Lâm Tế nói: "Các ông phải tìm coi ai là người đang nghe pháp?" Các Tổ đã chỉ rất rõ, ý niệm thì chợt có chợt không, nhưng cái hằng thấy hằng nghe thì bao giờ cũng hiện hữu, tiếc là chúng ta cứ nhớ "cái chợt có chợt không", mà quên "cái hằng hữu." Nhưng cái hằng hữu ấy ở đâu? Ngài Vĩnh Gia Huyền Giác nói:

Bất ly đương xứ thường trạm nhiên

Mích tức tri quân bất khả kiến

"Cái hằng hữu" ấy có sẵn nơi mình không rời, trước mắt thường hằng lặng lẽ, nhưng khởi niệm tìm nó thì không thể gặp. Cho nên các Tổ thường nói: "Dưới chân các ông hay trước mắt các ông", chứ không nói ở chỗ nào.

Lại, "cái hằng hữu" ấy tên gì? Là người, là trời, hay là cái gì? Đa số người tu thắc mắc: Tại sao đức Phật nói tu hết mầm sanh tử thì được giải thoát, nhưng hỏi cái gì giải thoát Ngài không nói? Nếu nói con người giải thoát thì không đúng vì con người cũng là một trong lục đạo, nói Trời cũng không được vì Trời cũng trong lục đạo, vì "cái hằng hữu" ấy không dấy động, không tạo nghiệp nên không đi trong lục đạo. Thế nên không thể nói "cái gì giải thoát", chỉ nói "giải thoát" vậy thôi.

Như Lục Tổ Huệ Năng, một hôm bảo đại chúng: " Ta có một cái không tên, không họ, không đầu, không đuôi. Ta đố các ngươi là cái gì?" Ngài Thần Hội liền đứng ra thưa: "Là bản lai diện mục, là Phật tánh của Thần Hội." Tổ quở: "Ông đã lấy tranh che đầu."

Như vậy, cái đó là không tên. Tên là do mình gá đặt mà thôi.

Chúng ta tu phải thấy rõ một bên là tạo nghiệp sanh tử, một bên là dừng tạo nghiệp, dứt luân hồi. Biết cái tạo nghiệp mà đừng theo thì cái không sanh tử hiện tiền, đó là chân lý. Chân lý đó không ai thiếu, nhưng nếu không chịu buông ý niệm sanh diệt thì không bao giờ thấy được. Giống như màn chiếu bóng, khi rọi hình ảnh vào đó thì không thể thấy tấm vải trắng. Cũng vậy, bao giờ còn chạy theo ý niệm sanh diệt thì không thể thấy được cái chân thật, lặng lẽ. Chẳng hạn khi ngồi thiền, muỗi cắn biết ngứa, đầu gối đau biết đau, nhưng chân ngứa đầu gối đau chứ không phải "tôi" ngứa, "tôi" đau. Tất cả, tôi đều biết hết; biết rõ như vậy chứng tỏ con người thật hằng hữu của mình lúc nào cũng hiển nhiên rõ ràng, không khuất mờ bao giờ. Vậy mà tội nghiệp, người ta không chịu nhìn lại mình, không biết gì về mình hết, cứ thấy theo cái điên đảo rồi chạy ngược chạy xuôi, buồn người này, giận người kia... phiền nhiễu đủ thứ. Còn có thương, ghét là còn có khổ, vui, mà cuộc đời là vậy, vui khổ lẫn lộn không bao giờ an ổn. Chỉ khi không vui, không buồn, thản nhiên tự tại, lúc đó gương mặt tươi như Phật.

Chúng ta tu là phải gạt bỏ hết phiền não, không để nó che đậy lôi kéo mình, lâu ngày thuần thục thì chân lý sẽ hiện tiền hay Niết bàn hiện tại. Niết bàn là không còn sanh tử dù còn thân. Tu theo Phật được Niết bàn không phải đợi sau khi chết, mà ngay trong khi sống dừng được nhân sanh tử thì gọi là vô sanh. Niết bàn nghĩa chính là vô sanh. Niết bàn này ai cũng có thể đạt được, không xa cách con người. Như vậy, đức Phật dạy chúng ta muốn thấy chân lý cứu cánh, phải biết rõ mầm sanh tử rồi tu mới thấy. Chân lý này không thể tìm kiếm trong kinh điển sách vở. Kinh sách nếu có trình bày đúng chân lý, cũng chỉ là chân lý chết, vì từ ngữ này đối đãi với từ ngữ kia, chứ không nói được chân lý sống. Bởi ngôn ngữ không nói được chân lý sống mà phải nhận ra ở nơi mình, nên Tổ Bồ Đề Đạt Ma khi sang Trung Quốc, Ngài dõng dạc tuyên bố: "Bất lập văn tự, giáo ngoại biệt truyền, trực chỉ chân tâm, kiến tánh thành Phật." Vì giáo lý ghi bằng chữ nghĩa là chân lý chết, Ngài thì muốn chỉ chân lý sống, nên phải chỉ thẳng tâm người, ngay tâm mình nhận ra là giác ngộ thành Phật.

Có nhiều người thắc mắc: Tại sao tôi ít quan tâm đến sự học, Tăng Ni ở các thiền viện tôi chỉ giảng dạy qua rồi bắt tu bắt ngồi thiền, không bắt trả bài không thi cử. Tôi thấy, dù chúng ta có học bằng Cử nhân Tiến sĩ Phật học mà không tu, cũng không nhận ra chân lý. Muốn nhận ra chân lý thì chính mình phải gia công tu tập. Có tu tập mới thấy đúng như thật thì chân lý sống mới hiện tiền. Vì tu là trở về chân lý sống ngay nơi mình, chứ không tìm kiếm ở đâu cả. Đức Phật khi sắp thành đạo, lúc đó Ngài đâu có tìm đọc kinh điển sách vở, chỉ ngồi lặng lẽ dưới cội Bồ đề rồi sáng đạo, điều này kinh sử ghi rõ ràng. Như vậy quí vị mới hiểu tại sao Tổ dõng dạc tuyên bố như thế và tại sao tôi không bắt thiền sinh học nhiều.

Chúng ta phải hiểu ý Phật Tổ dạy rồi xác định rõ đường hướng tu của mình. Nếu không, sẽ thấy mình tu sao không tiến bộ, rồi nghĩ: phải mình được đi học thì bây giờ lên bậc này bậc kia, có bằng cấp cao được người ta nể trọng. Nghĩ như vậy thì hướng tu hành đã lệch rồi. Chúng ta phải hiểu giá trị chân thật của người tu là gia công tu tập để cứu mình ra khỏi sanh tử, đó mới là vấn đề thiết yếu.

Nói về phương pháp tu, phải tu thế nào? Tôi thường dạy quí vị khi tu vọng tưởng khởi, biết nó vọng liền buông. Có người lại hỏi: Nếu biết vọng tưởng thì "cái biết" đó cũng là vọng. Nghĩ như vậy là chưa hiểu được phương tiện ứng dụng tu. Vọng tưởng như con trâu cuồng, muốn trừng trị nó phải có roi có dây, phải la hét, tức dùng "cái biết" rầy la, quở trách. Biết vọng tưởng là giả dối, không theo, lâu ngày thuần thục, vọng tưởng không còn nữa thì cái la hét cũng bỏ luôn, lúc đó tự nhiên lặng lẽ, không phải bỏ phương tiện mà phương tiện tự hết.

Bây giờ nói rộng hơn, như trong Tiểu kinh Malunkya, Trung Bộ II, Tỳ kheo Malunkya hỏi Phật: Thế giới là hữu biên hay vô biên, Như lai là tồn tại hay không tồn tại sau khi chết v.v... và tuyên bố nếu đức Phật không trả lời cho ông những câu hỏi này, ông sẽ hoàn tục. Bấy giờ Phật quở Malunkya là ngu si. Giống như người bị trúng tên độc không chịu để cho người ta nhổ mũi tên ra, mà cứ tìm hiểu: ai đã bắn tôi, người ấy ra sao, mũi tên kia được làm bằng chất liệu gì, dây cung thế nào v.v...? Người này sẽ chết trước khi biết được những điều anh ta muốn biết.

Cũng vậy, con người cứ thích nhìn ra bên ngoài, thích hiểu biết thật nhiều, cho như vậy là thông minh bác học, còn cái quan trọng nhất đời mình là dừng tạo nghiệp, sống với cái chân thật để được giải thoát sanh tử, làm được ngay trong đời này thì không chịu biết, không chịu làm. Thế giới vũ trụ bên ngoài biết được bao nhiêu? Hơn nữa càng biết bên ngoài nhiều thì càng mù tối ở mình, nhưng biết được mình rồi thì lại sáng ra bên ngoài. Đó là điều hết sức quan trọng. Tu mà không biết rõ như vậy thì đường tu mình không vững, tu một lúc rồi mệt mỏi muốn thối bước. Phải biết rõ con đường mình đi cao thượng quý báu như thế nào thì mới đi tới nơi được. Tới nơi rồi mới thấy an vui, cái an vui ấy, tất cả cái vui thế gian không sánh nổi.

Nhìn lại người tu hiện nay ở nhiều nơi, chúng ta thấy rất đáng thương. Không biết chân lý là cái gì hết, cứ vào chùa cúng tụng rồi hết một đời tu. Thành ra chỉ hơn người thế gian ở cái nghiệp thiện thôi, chứ không biết cái gốc của sự tu hành là gì. Thế nên người tu phải thấy rõ cái gốc của sự tu hành là ở chỗ nào? Và, những gì làm cho cái gốc đó bị khuất đi thì phải dẹp ngay, để cho cái chân thật hiện tiền.

Con người vì ngu si nên chấp ngã, ngã sở... Chấp thân này là của mình mà thực sự trong thân này các tế bào làm gì, làm gì mình đâu có biết, đâu có phân công cho nó được. Nếu cái nhà của tôi thì tôi có quyền sắp xếp cái bàn để ở đâu, cái tủ để chỗ nào... Đằng này mình không có quyền gì hết, chỉ biết nghe đói thì cho vào vài ba chén cơm để nó tiêu hóa, tiêu hóa xong nó thải ra, cứ như vậy làm hoài, không biết bên trong nó làm việc như thế nào. Vậy mà chấp thân này của ta thật hết sức sai lầm.

Biết thân không phải là mình thì khi đau bịnh hoặc sắp chết, phải biết rõ chết là xác thân này chết, đau là do các dây thần kinh bị xúc chạm mới có cảm giác đau, chứ không phải mình đau, mình chết. Thấy rõ như vậy thì không còn sợ chết, không còn sợ đau. Hồi xưa, khi nghe trong kinh tán thán Phật là bậc "Vô thượng y vương," tôi nghĩ nói Phật là thầy thuốc đủ rồi, còn "Vô thượng y vương" là vua của thầy thuốc không ai hơn, thì hơi quá! Bây giờ tôi mới thấy quả là đúng như vậy. Vì người thầy thuốc giỏi ở đời cứu được một người sắp chết sống thêm chừng 10 năm nữa là đã tài lắm rồi, huống chi Phật Ngài chỉ cho chúng ta phương pháp ra ngoài tất cả sanh tử, không còn bị sống chết chi phối nữa, không phải "Vô thượng y vương" là gì?

Chúng ta là đệ tử Phật phải tu thế nào để ra ngoài sanh tử, không còn bị sanh tử chi phối nữa. Giải thoát sanh tử mới là cái vui tột bực, mà Phật đã chỉ dạy cho chúng ta, còn tất cả cái vui khác chỉ là tạm bợ không có gì bền chắc. Tất cả chúng ta có mặt ở đây ai rồi cũng sẽ đi dần đến già chết, cái khôn ngoan nhất của mình là biết được cái gốc sanh tử để tránh đi, sống với cái chân thật không sanh tử là hơn hết.

(Tuần báo Giác Ngộ, số 30-31, tháng 10-11, 1996)

Chân thành cám ơn anh Nguyễn Quang Trung đã có thiện tâm giúp đánh máy lại bài viết nầy.

Tín Tâm

Thích Thanh Từ (1986)

Sáng ngày mùng một Tết năm Bính Dần (1986), trời còn tối, cảnh vật còn lờ mờ ẩn hiện dưới ánh sao đêm. Gió núi lành lạnh từng cơn thổi nhẹ. Tất cả tăng ni Phật tử y áo chỉnh tề chuẩn bị đến thất của Thầy để làm lễ chúc thọ. Thất của Thầy nằm trên mỏm núi khác và cao hơn thiền đường chừng 20 thước.

Đi đầu là thầy Phước Hảo trụ trì của tu viện. Đoàn người lần bước trên những bậc thang bằng đá, tuy gồ ghề nhưng cũng dễ đi. Quang cảnh trên đây rất đẹp mắt và nên thơ, từ chỗ thất nhìn xuống thấy rõ khuôn viên của thiền viện. Xa xa phía dưới là thị xã Vũng tầu. Xa hơn nữa là biển cả với một bầu trời mênh mông bát ngát. Những ngọn đèn li ti của ghe thuyền đánh cá long lanh trong đêm chẳng khác nào hạt chuỗi kim cương.

Xin mời quý vị nghe bài giảng.

Nam Mô Bổn Sư Thích ca Mâu Ni Phật.

Để nhắc nhở quý vị năm mới về sự tu hành thì tôi sẽ nói một câu chuyện. Qua năm Bính Dần này quý vị tinh tấn tu hành đúng theo tinh thần Thiền Tông. Cho nên tôi sẽ nhắc và nói rõ về cái "Tín Tâm". Bởi vì tất cả người tu chúng ta, phần nhiều tin Phật, tin Pháp, tin Tăng, mà ít có tin cái tâm của mình. Bởi vậy nên hôm này tôi nói thẳng về cái phương pháp hay là đường lối để làm sao mình nhận hiểu, tin được cái tâm của mình.

Vậy muốn "Tín Tâm", hỏi tâm là cái gì? Bởi vì xưa nay ai cũng hay nói: "Tôi không cần đi chùa, tôi chỉ tu tâm cũng được rồi." Nhưng mà tâm là gì để mà tu? Đó là điều mà nhiều người muốn biết, nhưng không biết rõ. Hoặc trong lúc nói chuyện với nhau, người này bảo người kia rằng: "Tâm tôi nghĩ thế này, tâm tôi tính thế kia." Thì như vậy tâm là cái "nghĩ", "tính" hay là cái gì khác nữa? Đúng ra chữ tâm theo nhà Phật có nghĩa là để chỉ cho cái "biết". Bởi vì biết nghĩ, biết tính, biết tốt, biết xấu, biết dở, biết hay, tóm lại mọi cái thuộc về lãnh vực biết đó đều gọi là tâm. Bởi vậy nếu mà chúng ta không phân biệt rành rẽ thì chúng ta chỉ thấy tâm là cái biết phân biệt mà quên tâm còn là cái biết thầm lặng, sáng suốt không có phân biệt. Do đó nên trong nhà Phật chia tâm ra làm nhiều thứ để giải thích. Ở đây, tôi tổng quát chia ra làm hai loại: Loại thứ nhất là Tâm Vọng, loại thứ hai là Tâm Chân.

Tâm Vọng là cái gì? Tức là những cái biết thuộc về suy nghĩ, thuộc về phân biệt. Đó gọi là Tâm Vọng. Tâm là cái biết, mà cái biết có suy tính, cái biết phân biệt đó là động. Cho nên gọi là vọng. Vọng là dối chứ không có thật. Nó có rồi mất. Sinh rồi diệt, chứ không lâu cho nên mới là vọng. Còn cái biết mà thường hằng có, không đổi thay, bất sinh bất diệt (tức không động), không có tướng trạng thì gọi là Tâm Chân hay Chân Tâm. Thì như vậy, cái Tâm Chân thật đó là chỉ cho cái biết không bao giờ đổi thay, không bao giờ sinh diệt. Mà người đời chúng ta ai cũng chỉ nhận được cái biết, tức là cái biết suy tính về phân biệt, mà ít ai nhận được cái biết thầm lặng hằng còn mà không có sinh diệt. Bởi không nhận được điều đó nên chỉ biết cái tâm hư dối, cho là tâm thật; còn cái tâm chân thật lại quên đi.

Vì vậy cho nên trong kinh Tứ Thập Nhị Chương, Đức Phật có dậy: "Này các Tỳ Kheo, các ông chớ nên tin cái tâm của các ông. Chỉ khi nào chứng A La Hán mới nên tin." Như vậy quý vị thấy, cái tâm đó là cái tâm hư dối, mà tin nó là không được. Bởi vì nó đổi thay, tức là sinh diệt. Mà tin cái đổi thay sinh diệt thì thế nào mình cũng bị biến đổi, bị sinh diệt. Khi chứng A La Hán thì cái tâm mới là cái biết. Cái biết đó không còn sinh diệt nữa. Vì vậy cho nên lúc đó mới đáng tin.

Đức Phật muốn cho chúng ta đừng lầm lẫn hai cái tâm: tâm phân biệt hư dối và tâm lặng lẽ chân thật. Nếu mà chúng ta lấy cái hư dối mà cho là thật thì tự chúng ta bị lầm, bị mê, rồi đi trong sinh tử. Muốn biết rõ cái tâm chân thật thì phải làm sao? Bởi vì những vị tu ngộ đạo thì tự nhiên họ thấy, họ nhận ra. Còn nếu mà chưa ngộ đạo thì khó mà nhận ra, khó mà biết được. Thì giờ đây tôi chỉ y theo những lời dậy của Phật, của Tổ, để quý vị khả dĩ có thể nhận thấy được phần nào.

Trong Kinh Lăng Nghiêm, Đức Phật thường dùng hình ảnh, Ngài nói rằng có một cái gọi là "Nhất tinh minh sinh lục hòa hợp". Tinh là ròng rặt, Minh là sáng suốt. Tức là cái sáng suốt một cách thuần túy đó, sinh ra sáu cái hòa hợp. Sáu cái hòa hợp là: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý. Tại sao gọi là sáu cái hòa hợp? Vì mắt mà muốn thấy thì phải có con mắt và có cảnh bên ngoài. Rồi cái thức theo đó mà phân biệt. Vì vậy cái biết của mắt phải do đủ duyên hòa hợp mới có. Còn cái ý suy nghĩ thì cũng có cái cảnh bên ngoài, có danh có tướng, rồi theo đó mà suy nghĩ. Đó cũng là chạy theo duyên, theo cảnh. Nhưng mà trong cái chạy theo duyên theo cảnh đó, lại có cái ngầm ngầm, không theo mà chúng ta không thấy. Vì vậy cho nên chư Phật, chư Tổ luôn luôn bảo chúng ta phải khéo, đừng có lầm chạy theo cảnh mà phải thấy có cái thật ngầm ở trong đó.

Vì vậy cho nên chư thiền sư hay nói: Phải như con ngỗng chúa, khi uống sữa hòa với nước, thì chỉ uống sữa mà chừa nước lại. Chuyện đó là dễ hay khó? Cũng như vậy, ở sáu căn của mình, trong cái chỗ hòa hợp đó, mình phải làm sao nhận ra được cái thuần tuý, tinh anh mà đừng theo cái hư dối phân biệt. Đó là cái khôn ngoan khéo léo mà mình phải làm. Cho nên người tu phải khéo nhận ra nơi mình có cái tinh minh sáng suốt. Cái sáng suốt đó phát ra ở sáu căn của mình gọi là sáu cái hòa hợp. Khi mắt nhìn cảnh, tai nghe tiếng, thì đừng có lệ thuộc vào cái sinh diệt bên ngoài, cái sinh diệt của vọng tâm. Mà nhờ sống được với cái chân tâm. Đó là cái khôn ngoan như con ngỗng chúa uống sữa mà bỏ nước lại. Hình ảnh này trong kinh Lăng Nghiêm do các thiền sư diễn tả lại bằng hình thức lạ lùng. Mới nghe thì khó hiểu, nhưng đến lúc thâm nhập hiểu được thì lại rất là hay.

Khi ngài thiền sư Vân Nham đến với ngài Quy Sơn, ngài Quy Sơn nói: "Nghe nói ông biết làm sư tử múa phải không?" Ngài vân Nham nói: "Phải". Hỏi: "Múa được mấy xuất?" Thì ngài nói: "Múa được sáu xuất". Sau ngài Vân Nham được thầy là ngài Dược Sơn hỏi: "Ông biết làm sư tử múa phải không?" Ngài nói: "Dạ phải." Hỏi: "Múa được mấy xuất?" Ngài nói: "Con múa được sáu xuất." Rồi ngài hỏi lại thầy: "Hòa Thượng biết làm sư tử múa không?" Ngài Dược Sơn nói: "Biết." Hỏi: "Hòa Thượng múa mấy xuất?" Ngài Dược Sơn trả lời: "Ta múa một xuất." Thì ngài Vân Nham kết luận: "Một tức là sáu, sáu tức là một." Vậy hai thầy trò nói chuyện cho vui hay là đang nói chuyện trong kinh Lăng Nghiêm? Ông thầy nói một xuất tức là Nhất Tinh Minh. Mà đệ tử nói múa sáu xuất tức là Lục Hòa Hợp. Lấy hình ảnh sư tử, vì sư tử là chúa loài thú, nó làm cho mọi loài thú đều phải kinh hoàng. Bởi vậy cho nên cái chân thật này ví như con sư tử. Còn những cái khác, những cái mộng tưởng phân biệt thì ví như các loài thú khác. Vì vậy biết làm sư tử múa là chỉ cho biết được cái thể Nhất Tinh Minh. Một xuất là Nhất Tinh Minh, mà sáu xuất là sáu cái hòa hợp.

Hiểu như vậy mình mới thấy rằng từ Phật tới Tổ đều thấy rõ nơi mình có một cái chân thật. Rồi từ cái chân thật đó theo duyên mà phát ra sáu cửa. Bởi vậy cho nên có đủ tâm chân thật mà mình không nhận, không biết, lại tưởng như là không có.

Đến chuyện một tổ sư Ấn Độ là ngài Ba la Đề. Vua diện kiến hỏi ngài về Phậr Tánh. Ngài trả lời: "Nơi thai gọi là thân. Ở đời gọi là người. Nơi mắt gọi là thấy. Nơi tai gọi là nghe. Nơi mũi phân biệt các mùi. Nơi lưỡi đàm luận. Nơi tay nắm bắt. Nơi chân chạy nhẩy. Biến hiện thì khắp thế giới, thu lại thì chỉ trong hạt bụi. Người hiểu cho là Phật Tánh, người không hiểu gọi là tinh hồn." Quý vị thấy Ngài có dấu diếm không? Như vậy thì ở nơi tay, nơi mũi, nơi lưỡi ... đều có mang tính chất Phật. Nên trong kinh Pháp Hoa mới nói là "Tri Kiến Phật". Hiểu thì như con ngỗng chúa biết lọc sữa uống mà chừa nước lại. Không hiểu thì như mình uống luôn cả nước, lọc không được.

Chư Tổ đã trình bầy thật rõ ràng, không dấu diếm một chút nào. Nhưng vì chúng ta mê muội nhiều đơì nên nghe dường như hiểu, mà không sống theo được. Đó là cái mê lầm muôn đời của chúng ta. Thiền sư Đại An còn nói rất rõ là: "Cả thẩy các ngươi, mọi người đều có viên ngọc lớn vô giá. Từ cửa con mắt phóng quang soi sáng núi sông cây cỏ. Từ cửa lỗ tai phóng quang nhận lãnh tất cả âm thanh. Sáu cửa ngày đêm phóng quang sáng, cũng gọi là phóng quang tam muội. Các ngươi không biết lại nhận bóng trong thân tứ đại."

Nói chung là mình có một hòn ngọc quý. Nhà thiền gọi là hòn ngọc quý. Kinh Lăng Nghiêm gọi là Nhất Tinh Minh. Nhất Tinh Minh hay là hòn ngọc quý là một, nhưng tuỳ theo cái duyên mà phóng ra sáu cửa. Khi nó phóng ra sáu cửa thì ở tai nhận lãnh âm thanh, ở mũi nhận lãnh mùi hương. Thì như vậy nó hằng phóng quang ra sáu cửa mà mình không biết. Bởi không biết cho nên mình nhận cái bóng trong thân tứ đại. Cái bóng tức là những cái vọng tưởng suy nghĩ. Khi suy nghĩ, chúng ta chỉ suy nghĩ được những cái đã nghe tên, đã thấy tướng. Còn những cái chưa nghe tên chưa thấy tướng thì suy nghĩ không được. Như vậy có danh có tướng là có cái bóng reo rắc vào tâm hồn mình, rồi từ cái bóng đó mình duyên theo đó mà khởi ra suy nghĩ. Như vậy nó là cái duyên cái bóng mà ta suy nghĩ chứ không phải thật.

Còn cái hằng nghe thấy thì có lúc nào vắng hay không? Cái thấy cái nghe bao giờ mà vắng mất. Nhưng suy nghĩ thì chỉ có khi nào duyên theo bóng của sự vật bên ngoài mới có cái nghĩ. Vì vậy cho nên nơi mình quên đi, mình không nhận được cái chân thật phóng ra từ sáu cửa đó. Mà chỉ nhận cái bóng ở trong thân tứ đại, tức là cái vọng tưởng của mình. Thì như vậy, tất cả chúng ta bây giờ sống bằng cái tinh thần hay cái tâm của mình? Nếu là cái tâm thì là cái tâm nào? Là cái tâm duyên theo bóng. Mà đã chạy theo bóng, duyên theo bóng thì đó không phải là thật. Mà mình cả ngày cứ sống theo cái bóng đó. Sống theo cái bóng không thật thì sẽ bị dẫn đi trong cái không thật, tức là đi trong sinh tử luân hồi, như mộng huyễn. Còn nếu mình sống chân thật thì cái vòng sinh tử luân hồi mộng huyễn không còn nữa. Đó chính là cái gốc của sự tu.

Khi tổ Huệ Khả nhận được pháp tu từ tổ Bồ Đề Đạt Ma, một hôm ngài bạch với tổ Bồ Đề Đạt Ma rằng: "Từ đây về sau, con dứt hết các duyên." Tổ Bồ Đề Đạt Ma mới nói: "Chớ rơi vào đoạn diệt." Ngài thưa: "Không rơi." Tổ hỏi: "Con làm thế nào?" Ngài trả lời: "Con rõ ràng thường biết, nói không thể đến." Tổ nói: "Đây là chỗ truyền của chư Phật, chớ có hoài nghi." Như vậy, Tổ đã chỉ cho chúng ta cái chân thật đó. Cái đó nói ai cũng có, chỉ vì mình không khéo nhận mà chỉ nhận cái bóng của sáu trần. Khi ngài nói: "Dứt hết các duyên", tức là cái tâm duyên theo cảnh theo bóng dáng sáu trần.

Khi quý Phật Tử tập ngồi thiền, có những lúc mà tâm mình lặng, nếu không phải là mơ ngủ thì lúc đó mình có thấy, có nghe và có biết mình đang lặng hay không? Mắt vẫn thấy, tai vẫn nghe, và đang biết mình lặng thì đúng là "rõ ràng thường biết". Đâu phải đợi tới có cái động, tâm dấy lên rồi mới biết. Vậy rõ ràng là chúng ta có cái thường biết hiển nhiên ở nơi chúng ta. Nhưng mà khổ thay mọi người cứ đợi vọng tâm dấy lên mới cho là tâm mình, mới cho là biết. Thì đã quên mất cái rõ ràng thầm lặng ở trong rồi. Vì vậy cho nên chúng ta phải nhận cho ra mình có cái rõ ràng thường biết đó, thì đó mới là "tĩnh giác". Nhận lầm cái bóng duyên theo ngoại cảnh đó làm tâm mình thì là mê. Mà nhận chân được cái thật được gọi là giác. Trong nhà thiền gọi đó là "Kiến Tánh", tức là thấy được bản tánh bất sinh bất diệt của mình. Chữ "thấy" không phải là mắt thấy mà là nhận ra rõ ràng như vậy.

Bây giờ quý vị biết mình đã có cái tâm đó, thì phải tin cho sâu, nhận cho kỹ. Để nhận cho sâu cho đúng, tôi dẫn lời của tổ Bá Trượng. Khi ngài Thần Tán Học với tổ Bá Trượng trở về chùa với thầy, thì ông thầy tu theo kinh, chỉ biết tụng kinh thôi. Còn ông đệ tử ngộ được lý thiền, không biết làm sao cho thầy mau tỉnh. Ông lấy giấy dán lên cửa. Ở trong có con ong bay ra, thấy giấy trắng nó cứ chui đầu vào miếng giấy mà không chịu bay ra cửa trống. Ông mới làm bài thơ châm biếm ông thầy bằng hình ảnh con ong chui đầu vào giấy. Đại ý là cửa trống mà không chịu ra, chui đầu vào giấy biết đời nào ra khỏi. Ông thầy nghe thì hơi bực, nhưng cũng lấy làm lạ mới hỏi: "Chú mày đi học đạo mấy năm nay được gì mà sao nói năng lạ vậy?" Ngài Thần Tán nói rằng đã được tổ Bá Trượng chỉ cho một con đường tu hành. Ông thầy cũng bỏ qua.

Ngày kia ông thầy đi tắm, đệ tử mới kỳ lưng giùm. Trong lúc kỳ lưng thì ông đệ tử vỗ vỗ sau lưng mà nói: "Điện Phật đẹp mà Phật không có thánh!" (Không có thánh tức là không có sáng.) Ông thầy ngó lại hỏi: "Chú mầy nói cái gì?" Nói: "Tuy Phật không sáng mà biết phóng quang." Ông thầy nói: "Ngày mai để hội chúng lại, để chú mày lên giảng cho tôi nghe coi." Thì hôm sau, thầy làm thính giả ngồi ở dưới, còn đệ tử lên trần tọa ngồi giảng. Bài giảng đầu tiên của ông là dẫn lời ngài Bá Trượng:

Linh quang độc chiếu

Siêu xuất căn trần

Thể hiện chân thường

Bất câu văn tự

Tâm tánh vô nhiễm

Bổn tự viên thành

Đản ly vọng duyên

Tức như như Phật

Qua câu đó rồi ông thầy giác ngộ. Ông nói: "Tôi chưa bao giờ được nghe giáo lý tuyệt vời như vậy." Linh quang độc chiếu nghĩa là cái sáng suốt long lanh chiếu rọi, có khác gì nói có hòn ngọc báu ở trong. Siêu xuất căn trần tức là vượt khỏi sáu căn trần, sáu căn thuộc về cái thân, là tướng sinh diệt, sáu trần thuộc về duyên hợp, mà duyên hợp cũng là tướng sinh diệt. Cho nên cái này vượt khỏi cả căn và trần vì nó không phải sinh diệt. Thể hiện chân thường nghĩa là ở trong đó hiện bầy cái chân thường. Bất câu văn tự là nó không thuộc về chữ nghĩa. Tâm tánh vô nhiễm là cái tánh của tâm không bị nhiễm, nói cái tánh của tâm để chỉ cái tâm chân thật, không phải chỉ cái tâm phân biệt hư dối. Tâm chân thật không nhiễm vì vậy mà Lục Tổ khi giác ngộ có nói bài kệ sau đây:

Bản lai vô nhất vật

Hà xứ nhạ trần ai

Nghĩa là xưa nay nó không phải một vật nào, thì chỗ nào mà dính bụi bậm? Tức là không nhiễm.

Bổn tự viên thành, vốn tự tròn đủ nghĩa là nó tự tròn đủ chứ không thiếu thốn gì hết. Đản ly vọng duyên và Tức như như Phật, hai câu này có nghĩa là muốn sống với tâm tánh không nhiễm đó thì lìa các vọng duyên (tức là cái tâm hư dối), lúc đó gọi là "như như Phật". Phật là giác, như như là lặng lẽ, tức là cái biết lặng lẽ, hay là chân tâm.

Như vậy, ngài Bá Trượng chỉ cho thấy mọi người chúng ta có cái chân thật. Cái chân thật đó sáng suốt, siêu xuất cả sáu căn trần, luôn luôn hiển bầy tướng chân thật mà không vướng kẹt trong văn hay chữ. Bản tính đó lại không ô nhiễm. Nó tự tròn đủ. Muốn sống với nó chỉ cầm lìa các vọng duyên thì tự nó như như Phật. Như vậy thì tìm Phật khó hay dễ? Chỉ chịu khó lìa vọng duyên là được. Nói như vậy thì đường tu không phải xa mà cũng không phải khó. Xa hay khó là tại ta chưa chịu lìa vọng duyên, chứ lìa được thì như như Phật.

Để cho quý vị thấy rõ hơn, tôi sẽ dẫn một đoạn trong Tín Tâm Minh, Tổ Tăng Xáng có dạy:

Nhãn nhược bất thụy

Chư mộng tự trừ

Tâm nhược bất dị

Vạn pháp nhất như

Nhãn nhược bất thụy, mắt mà nếu không ngủ, thì chư mộng tự trừ, tức là mộng không hiện ra. Tâm nhược bất dị và vạn pháp nhất như là tâm mà không có khác nghĩa là không có dấy niệm thứ hai hoặc thứ ba nào, chỉ có một cái "rõ ràng thường biết" mà không có dấy niệm nào khác thì muôn pháp là nhất, là như. Không khởi niệm là ví dụ cho con mắt không ngủ, mà mắt không ngủ thì đâu có thấy mộng. Mà nếu dấy niệm như con mắt ngủ thì muôn pháp thiên thai vạn biệt, là mộng này hết tới mộng kia. Như vậy, muốn hết mộng thì chịu khó mở mắt. Muốn cho tâm cảnh nhất như thì đừng khởi niệm. Không có niệm khác thì là nhất như. Thí dụ khi ngồi nhìn trời nhìn mây mà không có một niệm nào hết, thì trời mây có phân biệt cái này đẹp cái kia xấu, hay cái này tên A cái kia tên B gì không?

Vì vậy chủ yếu của người tu là phải biết rõ làm sao biết rõ cái chân thật, đừng chạy theo vọng tưởng. Vọng tưởng lặng rồi thì muôn pháp nhất như. Chứ không phải nhồi uốn muôn pháp để trở thành một khối nhất như. Do đó ở đây nói "Tâm nhược bất dị, vạn pháp nhất như" thì chẳng khác ở trên tổ Bá Trượng nói "Đản ly vọng duyên, tức như như Phật."

Cũng trong Tín Tâm Minh có đoạn ngài nói:

Viên đồng thái hư

Vô khiếm vô dư

Nhân do thủ xả

Sở dĩ bất như

Nghĩa là mình có thể tánh, tánh đó tròn bằng hư không (thái hư là trùm cả hư không.) Vô khiếm vô dư tức là không thừa không thiếu. Hư không tới đâu thì tâm thể mình tới đó. Vì tâm thể mình không tướng mà hư không cũng không tướng. Nhân do thủ xả, sở dĩ bất như; thủ là lấy, xả là bỏ, bởi mình có lấy có bỏ nên không được như. Nếu có lấy có bỏ, tức là tâm có khác, có "dị" rồi. Mà tâm đã "dị" thì vạn pháp đâu có "nhất như." Nếu bỏ cái "thủ xả" thì sẽ được "như". Thì ta thấy tất cả niệm khởi lên là theo hai bên - thủ hoặc xả, khen hoặc chê, có hay không. Vì vậy cho nên còn chấp hai bên là tâm không như. Vừa dấy niệm là đều nằm trong cái "hai bên", nếu niệm lặng xuống thì là không hai. Đo là chỗ thìết yếu phải thấy cho thật rõ.

Khi kết thúc Tín tâm Minh, tổ có nói: "Tín tâm bất nhị, bất nhị tín tâm". Tín tâm thì không hai, không hai là tín tâm. Thì ta tin tâm chưa? Nếu còn thấy hai là chưa tin. Chữ tin ở đây không phải tin là biết có cái đó. Chữ tin này là tin nhận là mình nhận được cái tâm chân thật. Mà muốn nhận được tâm chân thật là tin tâm không còn thấy hai. Còn có hai là không bao giờ nhận được tâm chân thật.

Vì vậy nên ngài kết luận là "Tín tâm bất nhị, bất nhị tín tâm." Bởi vì cái tâm chân thật đó là không có niệm. Mà dấy niệm tức là hai. Muốn nhận nó thì phải đừng dấy niệm. Cho nên các chư tổ ngày xưa, khi mình dấy niệm hỏi cái gì có tính cách đối đãi thì đều bị ăn đòn. Chính là để tập cho mình đặng thấy đó là cái lỗi, đừng chạy theo nó nữa. Nếu không theo hai nữa thì mới tin được tâm, tâm đó là tâm Phật. Nếu tin được tâm đó tức là tin được ông Phật của mình. Tin được Phật mình, nhận được Phật mình thì sớm muộn cũng thành Phật. Cho nên nói Kiến Tánh Thành Phật, mà ai tu lại không muốn thành Phật. Mà muốn được thành Phật thì phải tin nhận cái tâm của mình, thì phải đừng bị cái vọng tưởng dẫn dắt.

Bây giờ tôi dẫn trong kinh Chứng Đạo Ca một đoạn cho quý vị thấy cũng y như vậy.

Thể nhược hư không vô nhai ngạn

Bất ly đương xứ thường trạm nhiên

Mịch tức trí quân bất khả kiến

Nghĩa là cái tâm thể đó giống như hư không, không có bờ bến. Làm sao sống được cái thể đó và làm sao mà biết được cái thể đó? "Bất ly đương xứ thường trạm nhiên" nghĩa là không rời ngay chỗ này, mà nó thường lặng lẽ. Ngay chỗ này tức là chỗ ta đang ngồi có cái lặng lẽ, tức là có ông Phật hiện lên. Thì như vậy đâu có phải chạy đi tìm ở đâu, mà ngay ở đây có ông Phật hiện tiền rồi. "Mịch tức tri quân bất khả kiến" là khởi cái niệm tìm thì mất tiêu, không bao giờ thấy ông Phật đó. Lặng lẽ ngồi yên như vậy thì ông Phật hiện tiền, giờ dấy niệm tìm thì mất tiêu. Mới thấy cái tâm thể của mình là trùm khắp mà cái vọng tưởng của mình lại giới hạn trong con người. Khi ta nghĩ về cái cây thì vọng tưởng chỉ duyên theo bóng của cái câỵ Nó có giới hạn, nghĩ cái đó rồi nó mất.

Thì như vậy, cái tưởng giới hạn và tạm bợ mà ta cho nó là mình. Còn cái tâm thể trùm cả hư không chưa bao giờ sinh diệt mình đã lại quên. Đó là điều thật đáng thương cho chúng ta. Bỏ cái chân thật, chạy theo cái hư dối để rồi lẫn lộn trong vòng luân hồi sinh tử. Bởi vậy cho nên chư Phật, chư Tổ thương xót ra đời chỉ cho mình điều đó. Nhưng mình không chịu làm theo lời Phật dạy. Như vậy Phật, Tổ phụ mình hay là mình phụ Phật, Tổ? Như vậy mới thấy chúng ta là người quý kính Phật, mà vô tình chúng ta bỏ rơi Phật. Công ơn Phật chỉ cho chúng ta, chúng ta không cố gắng thực hiện mà chúng ta đành bỏ qua để rồi sống với cái cuồng loạn của chúng ta. Bởi vậy cho nên mình hiếu đạo để mà tu, chớ không phải để mà nói.

Chúng ta làm sao ứng dụng được những điều Phật tổ dậy dỗ để mình trở lại cái tâm chân thật của mình. Hãy nhớ cái thân này là tứ đại hòa hợp, cái tâm vọng tưởng đó là duyên theo bóng dáng sáu trần. Mà cái gì hợp thì cái đó phải tan, cái duyên theo bóng dáng là cái hư dối, cái sẽ tan và cái hư dối lại chấp thiệt là mình. Còn cái chưa bao giờ sinh diệt trùm cả hư không mà mình lại bỏ quên. Như vậy có chăng đúng như trong kinh Pháp Hoa mà nói chàng Cùng Tử lẽ ra nhận mình là con ông trưởng giả thì kho báu đầy nhà, mà lại không chịu nhận, đi hốt phân sống qua ngày. Hình ảnh đó mới nói lên cái tâm điên khùng của chúng ta. Có cái chân thật chúng ta có quyền hưởng trọn vẹn mà không chịu hưởng để rồi đi nhận một cái rất là tầm thường mà hài lòng, mà hãnh diện.

Như vậy những người chạy theo cái tầm thường mà lại hãnh diện thì ta thấy họ thật là đáng thương. Nếu họ ngồi ăn một mân cơm đầy những thứ cao lương mỹ vị thì khi mới nhìn thấy họ sang, họ ăn ngon. Nhưng mà lúc đầy bụng khó tiêu rồi mới thấy khổ, rồi một lát ra hôi hám, có gì đâu! Vậy mà hài lòng, vậy mà quý kính. Đó thật là khờ dại. Còn cái chân thật thanh tịnh sẵn sàng đó mà lại bỏ quên. Như vậy chúng ta tu cốt là phải trở về cái chân thật đó, sống được với cái chân thật đó mới là biết đạo, mới thật là người tu. Chứ còn chạy theo cái bóng dáng bên ngoài, dù được bao nhiêu, dù hay bao nhiêu cũng là ảo ảnh mà thôị cái chân thật đó gọi là chân tâm hay là Phật Tánh.

Để kết luận, tôi sẽ nhắc lại bài kệ của cư sĩ Bàng Long Uẩn:

Đản tự vô tâm ủ vạn vật

Hà phóng vạn vật thường vi nhiễu

Thiết ngưu bất hạ sư tử hống

Kháp tỏ mộc nhân khán họa điểu

Mộc nhân bản thể tự vô tình

Họa điểu phùng nhân diệc bất kinh

Tâm cảnh như như chỉ giá thị

Hà lư bồ đề đạo bất thành

Tôi tạm dịch:

Chỉ tự vô tâm cùng vạn vật;

ngại gì vạn vật thường quấy nhiễu;

trâu sắt sợ gì sư tử rống;

giống như người gỗ xem chim vẽ;

người gỗ bản thể tự vô tình;

chim vẽ gặp người cũng chẳng kinh;

tâm cảnh như như chỉ thể ấy;

nào sợ bồ đề đạo chẳng thành.

Mở đầu bằng câu "Chỉ tự vô tâm cùng vạn vật", vô tâm đó là vô cái tâm mà Đức Phật bảo các Tỳ Kheo "Đừng tin tâm các ông." Vô tâm đó là vô cái "tâm vọng tưởng điên đảo", thì chỉ tự vô tâm cùng vạn vật, tức là không có cái tâm điên đảo chạy theo muôn vật. Thì ngại gì vạn vật thường quấy nhiễu. Thì ngại gì nói rằng cái này cái kia nó vây quanh tôi làm tôi tu không được. Thí dụ trước mình có một món đồ quý, món đồ quý người ta để trước mắt mình thì nó là nó, mình là mình. Chứ đâu phải tại cái món đồ quý này mà tôi tu không được. Lại nói tại tôi thấy nó tôi tham, tôi tham nên tôi tu không được. Chứ đồ quý là đồ quý, mình là mình, đừng có dấy niệm tham thì có gì đâu mà tu không được. Rồi qua những tiếng khen tiếng chê, thì tiếng khen tiếng chê qua rồi nó mất, mình đừng thèm quan trọng nó, đừng thèm dính tới nó thì có gì đâu mà tu không được. Nhưng mà được người ta khen thì cứ nhớ hoài, bị người ta chê thì cứ giận hoài thì như vậy tu không được. Tu không được là tại mình giữ nó lại, mình duyên nó mãi thì tu không được. Chứ nếu nó qua rồi thì qua như gió thổi, như những tiếng pháo nổ. Qua rồi thì có gì đâu mà tu không được.

Như vậy tu không được là tại cái nào? Tại hữu tâm với vạn vật đó phải không? Hữu tâm, thế gian gọi là hữu tình. Thấy cái gì cũng cột cũng níu ở trong đó cho nên rồi đổ thừa cái này cái kia "mấy cái đó làm lăng xăng cho nên tôi tu không được." Mà hỏi trên thế gian này đứng chỗ nào mà không có cái lăng xăng? Thì chỗ nào cũng có lăng xăng. Nếu mình đừng chạy theo nó thì hết lăng xăng. Cho nên ông đưa ra hai câu: "Chỉ tự vô tâm cùng vạn vật" và "Ngại gì vạn vật thường quấy nhiễu." Nó không quấy nhiễu mình nếu mình không có tâm với nó. Còn nếu mình có tâm với nó thì đổ thừa tại nó quấy nhiễu mình. Rồi ngài dùng thí dụ "Con trâu sắt không sợ sư tử rống." Bởi vì khi sư tử rống lên thì trâu hay voi cũng phải chạy hết. Bây giờ gặp phải con trâu sắt, cho dầu sư tử rống tới đâu, trâu sắt cũng không sợ. Đó là thí dụ thứ nhất. Thí dụ thứ nhì giống như người gỗ xem chim vẽ. Người gỗ mà đứng nhìn con chim vẽ thì hai cái đó ra sao? Ở đây ngài nói người gỗ bản thể tự vô tình. Người gỗ đâu có tình, rồi chim vẽ gặp người cũng chẳng kinh. Nó thấy người gỗ nó cũng chẳng sợ.

Ba hình ảnh con trâu sắt, người gỗ và con chim vẽ, cả ba đều không sợ ai hết. Không sợ là sao? Là tại nó vô tình vô tâm. Mình nếu được vô tâm với vạn vật thì không có cái gì, vật nào có thể quấy nhiễu mình được. Ngài kết thúc bằng hai câu:

Tâm cảnh như như chỉ thể ấy

Nào sợ bồ đề đạo chẳng thành

Tức là đối với cảnh, tâm mình nó như như không có chạy theo, thì nào sợ bồ đề đạo chẳng thành! Nếu tâm mình không chạy theo cảnh, thì đừng có lo không thành đạo bồ đề, mai chiều sẽ thành chứ không có lo gì hết. Sở dĩ mình không thành đạo bồ đề là tại cái tâm mình chạy theo cảnh. Nếu tâm không chạy theo cảnh thì tâm cảnh dều như như. Tâm cảnh như như thì đạo bồ đề hiện tiền chứ không phải kiếm đâu nữa hết.

Như vậy để thấy rằng chư Phật, chư Tổ đều chỉ rõ chỗ yếu điểm tu hành cho mình đó. Cái yếu điểm đó là tâm đừng chạy theo cảnh. Tâm không chạy theo cảnh thì tâm cảnh như như. Mà tâm cảnh như như thì đó là đạo bồ đề hiện tiền. Như vậy khi muốn thành Phật, Phật cũng hiện ra trước mắt. Còn mình nóng tìm kiếm mà tâm cứ động hoài thì không bao giờ thấy Phật. Vì vậy cho nên mong rằng qua năm mới tất cả tăng ni phật tử chúng ta, kể cả tôi nữa, đều nỗ lực cố gắng tu hành. Mà tu hành ở đây không có nghĩa là chúng ta phải lậy một ngày vạn Phật hay là sám hối ngày mười thời, mà chúng ta phải đừng để tâm chạy theo cảnh. Tâm và cảnh được như như đó là yếu tố chúng ta không có phụ công ơn Phật, Tổ và các vị Thiện Trí Thức đã chỉ dậy chúng ta. Như vậy mới xứng đáng con giòng họ Thích, mới không hổ thẹn xưng ta là Thích Tử. Chứ còn để tâm rong ruổi theo vọng cảnh thì dẫu chúng ta thương Phật thế mấy cũng không gặp được Phật.

Thiền viện Chân Không, Vũng Tầu

Xuân Bính Dần, 1986.

Thích Thanh Từ

Sincere thanks to anh Dan D. Tran for re-typing this article.

Phật Pháp Là Thiết Thực, Hiện Tại,

Không Có Thời Gian, Đến Để Mà Thấy

Thích Thanh Từ (1986)

Hôm này là ngày mùng Một Tết, năm Bính Dần (1986). Từ sáng sáng tăng ni Phật Tử với một lòng nôn nức lần lượt kéo về thiền đường để nghe những lời chúc Thế đầu năm của Thầy Viện Chủ lúc 8 giờ sáng. Chỉ trong một thời gian ngắn là vài tiếng đồng hồ thôi mà chúng tôi đã hưởng đầy đủ những đạo vị chưa từng có trong ngày đầu xuân. Vì lý do này chúng tôi ghi lại để quý vị cùng hưởng và mong rằng chúng ta không phụ vị đạo sư kính mến này.

Xin mời quý vị nghe bài giảng thứ ba.

Nhân ngày Tết Nguyên Đán quý tăng ni Phật Tử tới lễ Phật và mừng tuổi tôi. Nhân đó tôi cũng có ít lời để bù lại cái công của quý vị đã từ xa mà tới đây. Những lời tôi nói đây có lẽ hơi dài một chút, vì lâu lâu mới gặp một lần. Tôi nói cho đầy đủ để quý vị nhớ mà tu. Đề tài ngày hôm nay là "Phật Pháp Thiết Thực, Hiện Tại, Không Có Thời Gian, Đến Để Mà Thấy." Vì tất cả chúng ta có quan niệm sai lầm về đạo Phật. Cứ nghĩ rằng đạo Phật nói những cái gì huyền bí, cao siêu khó hiểu, khó thấy. Nhưng mà không ngờ đạo Phật lại là thực tế, là mời chúng ta đến để mà thấy, chứ không phải là khó thấy. Đó là cái điều kiện cần thiết.

Khi nói vấn đề này không phải tự ý tôi nêu lên, mà tôi dẫn trong kinh. Trong hệ Pali có một bài kinh tôi đọc từng đoạn, giải thích cho quý vị nghe thì mới thấy câu nói này không phải mới lạ, mà đã có sẵn từ thưở nào. Có một người ngoại đạo trong thời Phật tại thế tên là Sivaka. Ông hỏi Phật: "Phật pháp là thiết thực, hiện tại, không có thời gian, đến để mà thấy. Như vậy làm sao chứng minh được ý nghĩa đó?" Đức Phật mới trả lời: "Nếu nội tâm có tham, ông biết nội tâm có tham? Nếu nội tâm không có tham, ông biết nội tâm ta không có tham chăng?" Thì ông thưa: "Có" Phật mới nói: "Này Sivaka, nội tâm có tham, ông có biết nội tâm ta có tham. Nội tâm không có tham, ông có biết nội tâm ta không có tham. Như vậy Sivaka, Phật Pháp thiết thực, hiện tại, không có thời gian, đến để mà thấy."

Nếu nội tâm có tham, ta biết nội tâm có tham. Nội tâm không tham, ta biết nội tâm không tham. Thì như vậy nội tâm có tham thì có cái gì? Như tôi đã nói có tham là có khổ. Nội tâm có tham là có khổ, bây giờ nếu dứt cái lòng tham của nội tâm thì hết khổ. Như vậy Phật pháp dậy mình "khổ là do nội tâm có tham". Bây giờ muốn hết khổ phải dùng phương pháp tiêu diệt cái lòng tham của nội tâm. Nội tâm hết tham thì thân này hết khổ. Thì như vậy Phật Pháp dậy rất rõ ràng và thiết thực, mà thực tế, không có qua thời gian. Nghĩa là mình có tham, biết có tham. Khi hết tham, biết hết tham chứ không có nói đợi tới hai giờ, ba giờ mới biết hết tham. Có thì biết có, không thì biết không, rõ ràng không có đợi thời gian.

Thì như vậy người tu Phật đến để mà thấy rõ cái Phật Pháp dậy. Do mình thấy có tham, rồi cũng do mình thấy hết tham. Như vậy có thấy hay không? Do lòng tin hay là do thấy? Đó là sự thật do mình thấy được chứ đâu phải do lòng tin. Như vậy Phật dẫn một câu đó, chúng ta đã thấy rõ Phật Pháp là thiết thực, hiện tại, không có thời gian, đến để mà thấy. Mà đến để mà thấy thì đâu có đặt lòng tin lên trên. Như vậy chúng ta thấy rằng bởi vì chúng ta có tham nên chúng ta có khổ. Bởi có khổ, chúng ta tu để diệt lòng tham. Khi lòng tham hết rồi chúng ta biết lòng tham hết là chúng ta cũng hết khổ. Thì như vậy đó là một lẽ thực, cụ thể không có nghi ngờ gì nữa.

Chính chúng ta nhận biết ngay nơi nội tâm mình không có ai là người thứ ba chen vô biết thế mình hết. Thì như vậy có nên đi coi đồng, coi bóng, coi căn, coi cơ để coi "tôi tu chừng nào hết khổ" ? Mình biết có tham là có khổ. Còn ai biết thế cho mình chuyện đó? Mình biết là rõ ràng, không phải do ai biết thế mình được. Thì như vậy Phật pháp là thiết thực, là không có thời gian, là đến để mà thấy.

Tới phần thứ hai, Phật nói thêm: "Nội tâm có sân, ông biết nội tâm có sân. Nội tâm không có sân, ông biết nội tâm không có sân? Như vậy này Sivaka, Phật Pháp thiết thực, hiện tại, không có thời gian, đến để mà thấy." Thì khi nào quý vị nổi sân, quý vị có thấy không? Như vậy có sân là có khổ. Khi nào sân là tạo cảnh khổ, mà hết sân quý vị thấy bớt khổ. Bớt thì như vậy là cụ thể, là thiết thực, là không có thời gian, đến để mà thấy. Chứ không phải là chuyện vu vơ mù quáng. Rồi tới nội tâm có si, ông biết nội tâm ta có si? Nội tâm không si, ông biết nội tâm không si? Rồi cuối cùng Phật nói: "Nội tâm ta có tham pháp, có sân pháp, có si pháp, ông biết nội tâm ta có tham pháp, có si pháp, có sân pháp? Này Sivaka, Phật Pháp là thiết thực, hiện tại, không có thời gian, đến để mà thấy."

Qua câu chuyện bài kinh tôi dẫn, thì thấy rõ ràng là Phật pháp là thiết thực, là cụ thể, không có thời gian, đến để mà thấy, chứ không phải chuyện mơ màng hay là chuyện huyền viễn, không phải xa xôi gì. Đức Phật chỉ thẳng cái tu của người Phật Tử, hay là của chư tăng ni với toàn thể Phật Tử, là thiết thực. Mình tu được bao nhiêu mình thấy rõ bấy nhiêu. Ngày xưa gặp những việc trái tai gai mắt là mình nổi sân đùng đùng lên, thì bi giờ mình biết tu thì lần lần nó giảm. Mà hồi xưa gặp những chuyện trái tai gai mắt thì nổi sân, thì mình khổ nhiều ít? Nào là đánh lộn, nào là chửi lộn ... Còn bi giờ gặp những chuyện trái tai gai mắt mà mình hết sân, thì lúc đó mình biết không? Nếu không biết thì đâu có nói: "Nếu chuyện này mà hồi xưa thì biết tôi." Bây giờ nhờ mình tu khá rồi, cho nên chuyện này nó đến mà không sao hết. Thì như vậy mình biết rõ ràng là bây giờ mình bớt sân, bớt sân thì mình bớt khổ.

Phật Pháp cốt chỉ cho chúng ta tu để diệt khổ trong hiện tại, chúng ta tu được bước nào được kết quả của bước ấy chớ không phải chuyện mơ màng. Nghĩa là không phải chuyện vu vơ ở đâu, mà tại mình thiếu cái nhận định, thiếu cái thấy rõ ràng, do đó mình đâm ra mơ màng. Vì vậy tôi nói rằng, đáng thương cho bao nhiêu người học Phật mà không ứng dụng đúng cái tinh thần đạo Phật, cứ lo tụng cầu, mà tụng cầu thì chừng nào hết khổ có biết đâu! Cứ làm như vậy thôi. Nghĩa là gặp tai nạn rủ nhau đi cầu an, cầu hết hay không? Có bảo đảm hết không? Mà làm cứ làm, không biết kết quả ra sao. Còn đây Phật dậy rõ ràng, nghĩa là mình bỏ cái nào là kết quả ngay cái ấy, không phải chuyện hoang mang xa xôi gì hết. Thì như vậy để chúng ta thấy cái giá trị Phật Pháp nói đúng là lẽ thật chứ không phải là chuyện xa xôi. Đoạn kinh tôi trích là trong Tăng Chi Bộ Kinh.

Quý vị nhớ thêm nữa, những pháp của Phật dậy như là pháp vô thưòng. Pháp vô thường đó có phải đến để mà thấy không? Phật dậy tất cả sự vật, con người đều là vô thường. Cái đó có phải là sự chứng nghiệm thật không? Ở thế gian này có cái gì mãi mãi không đổi dời? Cái gì cũng bị đổi dời thì đó là vô thường, mà vô thường là lẽ thật trước mắt ai cũng thấy. Rồi Phật nói các pháp do nhân duyên sinh. vậy nhân duyên sinh có thiết thực không? Bây giờ hỏi cái nhà tự có cái nhà hay là do nhiều yếu tố họp lại? Cái bàn tự có cái bàn hay do những nguyên tố khác họp lại? Thì tóm lại không có sự vật gì tự nó thành hình, mà phải nhiều nguyên tố họp lại mới thành. Như vậy nói nhân duyên sinh tức là nhiều yếu tố họp. Mà nhiều yếu tố họp cho nên mới phân tích được, mà phân tích đó là tinh thần khoa học. Nói tới khoa học là nói tới phân tích, mà nó là nguyên vẹn mà phân tích cái gì? Phật dậy tất cả sự vật, con người và sự vật đều là vô thường cả. Đó có phải là một chứng nghiệm thật không? Ở thế gian này có cái gì mãi mãi mà không đổi dời? Cái gì cũng bị đổi dời thì đó là vô thường. Mà vô thường là lẽ thật trước mắt ai cũng thấy đó.

Phật nói các pháp là nhân duyên sinh, thì nhân duyên sinh quý vị thấy có thật không? Bây giờ hỏi cái nhà tự có cái nhà hay do nhiều yếu tố hợp lại? Nhờ có nhiều nhân duyên nên mới phân tích đây là loại A, đây là loại B. Nhiều loại mới họp lại thành một vật thể. Như vậy, vật thể có hình tướng là do sự kết hợp nhiều nguyên nhân, nhiều yếu tố, như vậy đó là khoa học, là thực tế mà cho Phật là huyền bí xa xôi! Chính cái đó là tinh thần khoa học rõ ràng, như vậy chúng ta mới thấy Phật Pháp là thực tế. Phật Pháp là hiện thấy chứ không mơ màng.

Đó là tôi dẫn các giáo lý trong bộ A Hàm hay là trong các bộ kinh Nikaya bên Pali. Bây giờ chúng ta đi xa hơn, đi vào trong giáo lý Đại Thừa hay là đi thẳng vào trong Thiền Tông thì quý vị thấy nó có thiết thực bằng như vậy không? Qua Đại Thừa thì người ta cứ nói Đại Thừa nói cái gì trên trời trên mây. Nghĩa là cái chuyện trên trời nhưng mà sự thật Đại Thừa lại càng thiết thực hơn nữa. Bởi vậy cho nên trong Thiền Tông khi nào quý vị đi tham cứu, đi du học, đi tìm hiểu, tìm học, thì các ngài cứ bảo mình hãy nhìn lại các gót chân, việc đó xa hay gần? Gần một bên thôi nhưng chúng ta hay quên. Bởi vậy cho nên khi học Phật, nếu chúng ta không có cái nhìn thấu đáo đó thì chúng ta dễ bị lạc lòng. Bởi những ngôn ngữ, danh từ có vẻ hơi huyền bí khiến cho chúng ta hiểu lầm. Vì vậy đối với giáo lý Đại Thừa cũng như giáo lý Thiền Tông, tôi dẫn chuyện như là kinh Pháp Hoa, kinh Lăng Nghiêm là Đại Thừa đó, thì quý vị thấy trong đó có chi thiết thực hay không? Bởi vì ngay nơi con người mình đưa ra cho mình thấy cái thiết thực cụ thể mà ngàn đời mình quên. Như vậy cái chuyện ngay nơi mình chứ đâu phải chuyện thành Phật trên trời trên mây gì. Như nói Phật tại đầu tâm đó có phải không? Có nghĩa là không có xa xôi, mà ở ngay nơi mình, thì cái đó có thiết thực không? Nhưng mà tại vì chỉ có một cái không hình, không tướng làm người ta khó hiểu. Như tôi nói cho quý vị nghe, hiện giờ chúng ta hàng ngày nghĩ tới ăn, mặc, ở, để làm gì? Để nuôi dưỡng cái thân này cho sống còn, phải không? Nhưng có cái thiết thực hơn ăn, ở, mặc, mà mình có nhớ đến nó bao giờ không? Thí dụ, hiện giờ quý vị có thở không? Quý vị thiếu ăn thì mấy ngày mới chết? Trong khi đó thiếu thở thì bao lâu chết? Có nghĩa chỉ cần thở ra mà không thở vô là chết ngay. Vậy đó, mà mình không lo không nghĩ tới nó. Có khi nào chúng ta nhớ là mình đang thở không? Không! Bởi vì nó sẵn quá rồi cho nên chúng ta coi thường. Chúng ta cứ nghĩ là phải ăn cho ngon vì cái ăn có xúc cảm ở lưỡi thì mình thấy, và biết. Trong khi đó cái thực tế, cụ thể, sẵn sàng trong mọi giây phút thì mình đã quên. Như vậy cái thở đối với mạng sống là thiết yếu số một; còn cái ăn, mặc, ở là cái thứ yếu hơn, nhưng mà chúng ta lại nhớ cái thứ yếu, còn cái chính yếu thì chúng ta lại quên đi.

Có người nào nói tôi tâp thở đều cho nhẹ, cho dài? Không có đâu! Mỗi ngày cứ lo bữa nay làm được cái gì, kiếm được món gì ăn đây. Ngày mai lại kiếm cái khác cứ như vậy mà cứ xoay sở trong cái ăn, mặc, ở mà không bao giờ nghĩ tới cái thở. Mà cái thở chính là thiết yếu số một. Cũng như vậy mà hiện giờ chúng ta cứ nghĩ, nghĩ cái này phải, cái kia quấy, cái này tốt, cái kia xấu. Nghĩ hoài những việc bên ngoài, còn cái chân thật của mình không bao giờ nghĩ. Cho nên chư Tổ phái Thiền Tông cho quý vị thấy và vị Tổ Sư có cái đặc biệt chỉ cho mình thấy cái thực tế, cụ thể ở trước mình như các vị Thiền Sư thường hay nói: "Cái đó ở trước mắt mà mình không thấy."

Ví dụ như cái lỗ mũi, lỗ mũi ở trước mắt mà mình có thấy nó không? Cứ lo thấy nhà, thấy cửa, thấy người, thấy vật mà ít khi thấy lỗ mũi, phải không? Nhưng cái trước mắt mà mình lại không thấy, chỉ lo thấy những cái xa. Thì cũng như vậy, cái chân thật nó hiện hữu ở mình mà mình không nhớ, trong khi đó chúng ta cứ lo nhớ chuyện đâu đâu. Cho nên câu chuyện này là câu chuyện của một Thiền Sư lúc ngài Bá Trượng còn làm Thị Giả của Mã Tổ. Ngài với Mã Tổ đi dạo vườn thấy bầy vịt trời bay ngang, Mã Tổ hỏi: "Cái gì đó?" Tổ Bá Trượng trả lời: "Dạ, bầy vịt trời." Mã Tổ hỏi: "Bay đi đâu?" Ngài Bá Trượng trả lời: "Bay qua mất rồi." Thế ngài nắm lỗ mũi của ông vặn một cái đau điếng la thất thanh. Mã Tổ bảo: "Sao không nói bay mất rồi." Ngay đó ông tỉnh ngộ.

Như vậy câu chuyện lý thú ở chỗ nào? Như tôi đã nói "Chúng sinh khổ lại có khổ chúng sinh đó." Nghĩa là mình chỉ nghe những tiếng ở bên ngoài mà mình quên cái "hay nghe" của mình. Mình chỉ thấy những gì bay qua, bay lại, còn mất ở bên ngoài mà quên cái "hiện hay thấy" của mình. Cho nên Tổ Bá Trượng bị vặn mũi một cái đau điếng, ngài la thất thanh và ngài chỉ nói một câu nhẹ rằng "Sao không nói qua mất đi?" Thì ngay đó ngài thấy không mất. Như vậy quý vị mới thấy cái đặc tài của các vị Thiền Sư, chỉ một cái thật mà nó sẵn có ở trên mình (bởi vì lỗ mũi ở trước mặt) mà không thấy. Thí dụ cũng như cái đó hiện hữu ở trước mình mà mình không bao giờ nhớ. Cho nên ngài vặn lỗ mũi một cái thì Tổ Bá Trượng liền biết cái hiện hữu của mình đó, chứ không biết cái lỗ mũi! Nhưng mà mình thấy vặn lỗ mũi, tưởng ngộ lỗ mũi, chứ không phải! Ngộ cái gì mà khác hơn lỗ mũi, mà nó hiện hữu như lỗ mũi ở trước mặt vậy. Cho nên nói tới cái lỗ mũi, tôi dẫn thêm câu chuyện này cho quý vị nghe để biết trong nhà thiền nói tới cái lỗ mũi là có ý nghĩa gì. Thiền Sư Tiệt Chiếu đi xa về, lên đăng tòa và nói một bài kệ:

Tương biệt nhất hà cửu

Tương phùng chỉ cựu thời

Mi mao phân bát tự

Tị khổng đại đầu thuỳ

Tạm dịch:

Xa nhau chẳng lâu mấy

Gặp nhau chỉ thưở xưa

Lông mày hình chữ bát

Dũi xuống mũi đầu to

Lông mày hình chữ bát (theo chữ Hán), thành ra nói bát tự chỉ cho lông mày. Lông mày nó hở ở giữa, chữ bát hở một khoảng, thì lông mày tượng trưng cho chữ bát. Lỗ mũi thì sao? Đầu lớn dũi xuống, còn cái thon trỏ lên. Như vậy cái lẽ thật nó không có xa. Nghĩa là ở bên cái chữ bát chân mày đó là lỗ mũi chứ không gì đâu. Thì như vậy ý ngài muốn nói gì? "Xa nhau chẳng lâu mấy", "Gặp nhau chỉ thưở xưa", xa nhau là thân này, tướng mạo này, chớ còn rồi đâu có xa! Vì trên cái chân thật đó có ai mà không trùm khắp, hễ trùm khắp thì có xa gì nhau. Vì vậy cho nên gặp nhau chỉ thưở xưa. Thưở xưa thì như thế nào? Giống như chân mày ở trên lỗ mũi vậy thôi. Nó sẵn ở đó chứ không xa xôi gì hết. Như vậy nơi lỗ mũi hay là nơi chữ bát thì mình biết chân mày gần kề bên lỗ mũi chứ không xa xôi.

Như vậy quý vị mới thấy ý nghĩa cái lỗ mũi là chỉ cho cái chân thật, hiện hữu trước mắt mà mình không nhận, không thấy. Giống như cái lỗ mũi trước mắt mà mình không thấy vậy. Thành ra lỗ mũi là được tượng trưng cho cái chân thật đó. Đó là tôi giải thích về câu chuyện lỗ mũi. Bây giờ nói xa hơn là nhắc lại Lục Tổ trong bài tụng vô tướng thì Lục Tổ nói: Phật Pháp tại thế gian Bất ly thế gian giác Ly thế mích Bồ Đề Khắp tợ tầm tố giác Nói Phật Pháp ngay trên thế gian này, không thể lìa thế gian mà có sự giác ngộ. Lìa thế gian mà tìm giác ngộ chẳng khác nào tìm lông rùa, sừng thỏ vậy! Đi tìm sừng thỏ, sừng thỏ có không? Lông rùa có không? Như vậy cái giác ngộ của đạo là giác ngộ ngay trên thế gian, trên thực tế này mà giác ngộ chứ không phải tìm kiếm ở non cao, ở rừng rậm gì mới có sự giác ngộ đó. Tôi thí dụ trước cái nhà hư, sập, mình có quyền giác ngộ không? Thì mình nhớ cái nhà này lúc trước nó đẹp mà bi giờ cũ kỹ hư sập, thì rõ ràng giác ngộ được lý vô thường. Lý vô thường hiện hữu ở đâu? Ở ngay cái pháp ở trước mắt mình, ở thế gian đó! Như vậy tất cả cái gì thuộc về đạo lý đều là những cái thật ở thế gian chớ không phải xa xôi. Nhưng mà cái thật đối với người mê, họ thấy khác, người ngộ thì thấy khác. Người mê thì thấy theo tình cảm riêng tư của họ. Người ngộ thì thấy được lý thật của nó.

Cho nên tất cả các pháp thế gian, pháp nào cũng là giác ngộ hết, từ cái nhà giác ngộ được lý vô thường; từ cái nhà mình cũng giác ngộ được lý nhân duyên; và cũng từ cái nhà mình cũng thấy rằng tất cả các pháp là hư dối. Thì những cái thấy đó, bởi vì chúng ta mê lầm nhiều đời cho nên cùng một sự việc mà mình thấy nó có cái cảm khích nhè nhẹ thôi. Còn những vị mà tâm trí được nhậy bén đó, thấy một cái là có một cái cảm động mạnh. Bởi cảm động mạnh cho nên người ta giác ngộ. Vì vậy mà nói rằng những vị tu, mà chứng được quả Tu Đà Hoàn hay là Tư Đà Hàm rồi nói chuyến chót của các ngài ra đời mà không gặp Phật Pháp thì các ngài thấy lá rụng cũng có thể ngộ đạo. Thì tại sao mình thấy biết bao nhiêu lá rụng mà không ngộ đạo? Ngài thấy thì ngộ, tại cái gì? Tại khi đó tâm của các ngài nhẹ nhàng thanh tịnh, cho nên một cái động nhỏ cũng thành ra giác ngộ, cũng sáng suốt. Còn mình bi giờ thì tại vì nó đen nghịt, cho nên cọ mà nó cũng không sáng, không sạch nữa chứ đừng nói là đụng nhẹ. Cho nên trong kinh Lăng Nghiêm, Đức Phật nói với ngài A Nan rằng: Như Lai án túc hải ấn phát quang Nhữ nhược cư tâm trầm lao tiên khởi Như lai chỉ cần ấn cái chân xuống thì cả biển phát ra ánh sáng. Còn ông vừa dấy niệm lên, bụi bậm đầy trời. Thì như vậy mới thấy hai cái khác nhau ở chỗ nào. Một bên thì thanh tịnh cho nên hành động nào cũng sáng suốt, còn một bên thì u mê cho nên hành động nào cũng u mê. Thì cái u mê đó là tại vì cái huân tập nhiều đời của chúng ta, chứ sự thật trên thế gian này nếu chúng ta là người sớm tỉnh thức giác thì biết bao nhiêu chuyện để chúng ta giác ngộ.

Như Đức Phật ngày xưa chỉ cần thấy bốn cửa thành, thấy người già, người bệnh, người chết, về đi tu liền. Còn bây giờ mình thấy chừng bao nhiêu lần, thấy bao nhiêu người già, người bệnh, người chết mà có muốn tu chưa? Cái cảm khích của người tâm hồn nhẹ nhàng trong sáng chỉ một chút nhỏ là người ta đã thấy, còn chúng ta thì thấy nhan nhản ở trước mắt rồi cũng quên. Thí dụ có thân nhân 100 tuổi về đưa cũng khóc lóc, cũng buồn, đôi ba bữa rồi quên luôn, bởi vì mắc lo chuyện này chuyện kia. Rồi do đó cho nên tất cả những cái đáng cho mình giác ngộ mà mình không giác ngộ. Còn các ngài ngay đó đã giác ngộ liền.

Thì như vậy quý vị thấy đâu phải kiếm chuyện trên trời, trên mây mới giác ngộ, mà ngay trong hiện tại, nếu chúng ta khéo thì chúng ta thức tỉnh liền. Mà như vậy cái giác là ở ngay trong thế gian, chớ đâu phải ở xa. Ở nơi khác đâu có những chuyện sinh, lão, bệnh, tử. Đâu có thấy cái lẽ vô thường, đâu có thấy cái tướng duyên hợp, mà ngay thế gian là cái hiện tiền chúng ta được thấy, thế mà chúng ta quên đi. Đó là cái điều sai lầm ở chính nơi chúng ta đó.

Đó là chuyện tôi dẫn do ngài Lục Tổ dậy, bây giờ dẫn một Thiền Sư, tức là Thiền Sư Bổn Như. Ngài Bổn Như ở Phần Chiếu, đến hỏi một tôn giả tên là Pháp Chí. Ngài hỏi: "Thế nào là vua của các kinh?" Bởi vì trong kinh hay nói kinh này là vua của các kinh, như kinh Kim Cang hay kinh Pháp Hoa là vua của các kinh. Tôn giả Pháp Trí trả lời: "Ông làm tri khố cho ta 3 năm, sẽ vì ông mà nói." Một câu nói dễ ợt mà bắt làm tri khố 3 năm! Rồi ông lãnh làm tri khố 3 năm. Sau mãn 3 năm, ông đến hỏi: "Bạch Hòa Thượng, con đã làm tri khố 3 năm, xin Hòa Thượng nói." Thì ông Hòa Thượng lại kêu: "Bổn Như." Ông "Dạ" thì ngay đó ông ngộ liền, ông biết vua của các kinh liền! Như vậy là cái chuyện xa hay gần? Chuyện đó gần hay xa? Chỉ cần một tiếng "Dạ" thì thấy được, đó là chuyện hết sức là gần mà muôn đời chúng ta quên. Bởi muôn đời quên cho nên một lần nhắc lại thì liền thấy. Người xưa mới nhìn qua thì chúng ta thấy như các ngài nham hiểm. Một câu hỏi mà không chịu trả lời, rồi bắt làm tri khố 3 năm. Nhưng mà chính ba năm đó, nó súc tích làm cho ông thấy cái câu đó nó quan trọng cho nên ta chỉ cần kêu "Dạ" một cái liền biết vua của các kinh. Đó là cái đặc biệt của người xưa. Sau khi ngộ rồi ông liền làm một bài kệ:

Xứ xứ phùng qui lộ

Đầu đầu thị cố hương

bản lai thành hiện sự

Hà tất đãi tư lương

Tạm dịch:

Chốn chốn đường về cũ

Nơi nơi vốn cố hương

Xưa nay thành hiện sự

Nào phải đợi suy lường

Chốn chốn đường về cũ, ở chỗ nào cũng là đường về, không có chỗ nào là xa lạ. Nơi nơi vốn cố hương, chỗ nào không phải là cố hương? Xưa nay thành hiện sự, xưa nay nó là cái sự hiện tại chớ không phải là cái gì xa lạ hết. Nào phải đợi suy lường, vừa suy lường là hết hiện sự.

Thì quý vị thấy ông "Dạ" là ông biết vua của các kinh. Như vậy chúng ta mới thấy rằng tu hành không phải là chuyện xa xôi mà ngay nơi tay, ngay nơi mắt mà khéo, là chúng ta thấy được cái gốc, cái căn bản đó rồi. Còn nếu chúng ta không khéo thì cứ đuổi theo ngoại cảnh rồi suốt đời bỏ quên. Vì vậy người xưa chỉ một câu nói ngộ đạo là như vậy. Mà như vậy ngộ đạo ở chỗ nào? Qua lời kệ chúng ta thấy nó cụ thể làm sao. Chốn chốn đường về cũ, chỗ nào không phải là đường về! Nơi nơi vốn cố hương, cố hương ở đầy mọi nơi chứ không phải ở riêng trên một ngọn núi hay trong một cái hang nào hết; mà chỗ nào cũng là cố hương, thì chỗ nào không phải Phật Pháp? Mình khéo thì ngay đó thấy, thì xưa nay, xưa là quá khứ, nay là hiện tại, quá khứ và hiện tại đều là những cái hiện hữu, mà vừa khởi suy lường thì trật lấc, không trúng. Vì vậy cho nên nào phải đợi suy lường. Vừa khởi suy lường là không thấy. Thiền Sư cũng đối với Phật Pháp các ngài luôn luôn chỉ các lẽ thật. Nhưng các lẽ thật các ngài chỉ hơi khó hiểu hơn ở bên giáo lý Nguyên Thủy hay là bên Tiểu Thừa. Bên Tiểu Thừa chỉ những giáo lý cụ thể bằng giáo lý nhân duyên, bằng lý vô thường, vô ngã. Còn ở đây chỉ cái chân thật, tàng ẩn trong cái hư dối mà chúng ta quen nhìn cái hư dối, quên cái chân thật. Cho nên ngài chỉ cái chân thật đang tàng ẩn trong cái hư dối, và nhận ra được cái đó thì cụ thể hơn ngàn lần cái kia nữa. Người tu cốt làm sao để tinh tiến tu, dễ đạt được cái chân thật đó.

Đó là tôi dẫn những câu chuyện để cho quý vị thấy rằng Phật Pháp là thiết thực, Phật Pháp không có thời gian, Phật Pháp là đến để mà thấy chứ không phải là chuyện huyền hoặc. Thì như vậy ngài Bổn Như có thấy không? Nếu không thấy thì đâu có làm bài kệ này! Mà như vậy cái thấy đó thời gian bao lâu? Có thể nói 3 năm làm tri khố đó phải không? Chỉ có cái "Dạ" là thấy chứ đâu phải 3 năm làm tri khố, thì như vậy đâu có thời gian. Để cho quý vị cụ thể thấy từ giáo lý Tiểu Thừa tới Đại Thừa, tới Thiền Tông đều là thực tế chứ không phải là chuyện huyền hoặc. Nhưng bởi vì cái cụ thể đó khó, tôi ví dụ bây giờ các vị đạo hữu nhìn thấy cái núi ở chỗ nào, mà chỉ khó hay dễ? Núi bên kia hay núi bên đây, hay biển chỗ này chỗ kia, hay cây chỗ này chỗ nọ. Nhưng mà hỏi không khí chỗ nào thì chỉ không được. Mà chỉ không được là không có không khí hay sao? Như vậy những cái có hình, có tướng chỉ thì người ta dễ thấy, còn cái không có hình tướng thì khó thấy. Khó thấy mà nó thiết yếu bằng mấy ngàn lần cái có hình tướng. Hiểu như vậy mới thấy rằng Thiền Tông chỉ cái không có tướng, mà nó rất là khó chỉ. Nhưng mà cái đó rất thiết yếu trong cuộc sống con người vô kể, vì vậy mới nói rằng Thiền Tông đã chỉ cho chúng ta hòn ngọc quý báu vô giá mà lâu nay chúng ta bỏ quên là vậy.

Như vậy tôi đã chứng minh cho quý vị thấy Phật Pháp là thiết thực, hiện tại, không có thời gian, đến để mà thấy rồi. bây giờ kết luận lại, vì chúng ta hôm nay là ngày Tết Nguyên Đán, đầu năm quý vị tới thăm chúc tôi thế này thế nọ, sống lâu, khỏe mạnh, bây giờ cũng phải bù lại, để chúc cho quý vị một cái gì hay hay, thì bây giờ muốn chúc cái đó, thay vì kết luận bài này, tôi xin dẫn lời của một Thiền Sư để nhắc quý vị. Đây là Thiền Sư Chân Tịnh ở đời Tống, ngài nhân hôm sáng Tết, ngài cạo tóc rồi ngài hứng làm một bài kệ, tôi xin đọc lại vài giải thích cho quý vị nghe:

Thế phát nhơn kinh tuyết mãn đạo

Niên hoa tu tín bất tương nhiêu

Đào sinh thoát tử cần vi

Phật Mạc vị minh triêu dữ hậu triêu

Tạm dịch:

Cạo tóc giật mình tuyết đầy dao

Tuổi xuân nên biết chẳng tha nhau

Vượt sanh thoát tử cần làm Phật

Thôi chớ dần dà hẹn sáng chiều

Sáng cạo tóc thấy tóc bạc dính đầy dao, cho nên ngài nói giật mình thấy tuyết dính đầy dao. Giật mình thấy tuyết đầy dao rồi tuổi xuân nên biết chẳng tha nhau. cái tuổi xuân 15, 16, 20 thưở xưa đó, nó có để cho mình còn mãi đâu. Nó ép ngặt, nó đuổi mình chạy mất, nó dành cái tuổi xuân của mình mất rồi. Nó không tha cho mình, nó không để cho mình còn nguyên. Nó đã ép mình chạy mất, thành cái tuổi xuân nó đã cướp mất rồi. Mà mình là người gì? Mình là người muốn vượt sanh thoát tử mà cứ hẹn, thôi để mai khoẻ tu nhiều, hay để ngày mốt, hẹn sáng, hẹn chiều. cái quan niệm hẹn hò đó là quan niệm tổ lười biếng. Cho nên phải tu ngay từ bây giờ, nhưng mà cứ hẹn lại. Vì vậy cho nên mình là người biết rõ cái tuổi xuân của mình đã bị cướp mất, mà mục tiêu của mình là muốn vượt sanh thoát tử, làm Phật. Những mục tiêu đó mình đã đạt được chưa? Nếu chư a đạt được thì đừng có hẹn sáng hẹn chiều. Phải làm liền! Không có thể chần chơ được. DDược như vậy mới đúng là người tu, đúng với cái lý tưởng, vượt sanh thoát tử, cầu làm Phật . Chứ còn hẹn mai, hẹn mốt, hẹn sáng, hẹn chiều là chưa có xứng đáng.

Bây giờ tôi xin chúc quý vị, tăng ni cũng như toàn thể Phật Tử nam nữ một mùa xuân mới, trong năm Bính Dần ngày nào, tháng nào, năm nào cũng là giờ ngày tháng mà chúng ta tu chớ đừng có hẹn lại.