So sánh các bộ luật Tỳ-kheo

Phương diện thứ hai là không chỉ biết làm, có khả năng thực hiện mà người vợ còn phải biết làm đúng lúc, đúng thời. Nhờ đó công việc mới đạt hiệu quả cao hơn và việc gia đình mới có thể trôi chảy, hoàn thành. Chẳng hạn như lúc người chồng bị đau ốm mà vợ chỉ lo miệt mài với công việc hàng ngày hoặc thảo luận với chồng về tình trạng tài chánh hay than thở với chồng chuyện học hành không tốt của con cái... Tất cả những việc làm đó đều cần thiết nhưng lại thật không đúng lúc, không đúng thời. Việc thích hợp nhất lúc bấy giờ không phải là làm mà tạm gác lại tất cả mọi chuyện, nên gần gũi chăm cho sóc cho chồng. Lắm lúc trong cuộc sống, người vợ không cần làm gì cả mà vẫn thành công trong công việc gia đình. Đó là lúc chồng gặp khó khăn trong cuộc sống thì lúc đó người vợ cần dành nhiều thời gian tâm tình, động viên, nói chuyện với chồng nhiều hơn. Nhờ đó người vợ có thể hiểu thêm tâm sự của chồng và người chồng cũng cảm thấy được an ủi, được khuây khỏa, vơi đi những nỗi nhọc nhằn trong đời sống. Đó không phải là thành công của người vợ sao? Ngạn ngữ Phương Tây có câu: “Việc hôm nay chớ để ngày mai” cũng không ngoài tinh thần đúng lúc, đúng thời này.

Phương diện thứ ba là chú trọng về đặc trưng giới tính: Người vợ không chỉ biết làm, làm đúng lúc, đúng thời mà thành công nhất của họ là tính chất đằm thắm, dịu dàng, nhẹ nhàng rõ nét trong mỗi việc làm. Đó cũng là tính cách độc quyền là thế mạnh của phái nữ, phái yếu, giúp cho họ thành công nhiều trong cuộc sống gia đình. Còn ngoài xã hội thì nhờ đó mà họ có khả năng làm dịu đi, làm vơi đi “không khí oi bức, ngột ngạt, nặng nề” của cuộc đời.

Tóm lại khi một người vợ biết làm đúng vị trí, vai trò, trách nhiệm của mình thì không khí đầm ấm gia đình luôn là nơi trú ẩn yên vui và an ổn cho chồng - con cái và phải chăng, xã hội cũng vơi đi những gánh nặng của vấn đề con không cha (hoặc không mẹ), trẻ em thất học lêu lỏng vì không có người giáo dục và những tình trạng bi đát khác có thể xảy ra... Hiện nay, người ta thường chuộng vẻ đẹp mà quên đi chiều sâu tâm hồn, chưa tìm hiểu nhau kỹ đã đi đến hôn nhân rồi gây ra những đổ vỡ thật là đáng tiếc. Ở khía cạnh này, mong rằng những người phụ nữ nên chuẩn bị cho mình đầy đủ những kiến thức trước khi làm vợ, làm mẹ để vào đời, như tục ngữ Việt Nam có câu: “Cái nết đánh chết cái đẹp”, việc chưa có hay thiếu “nết” thì tài và sắc của người vợ vẫn còn rất xa trong việc thành công ở gia đình cũng như ngoài xã hội.

Từ năm điều về bổn phận của người vợ trên đây chúng ta thấy rằng theo lời dạy của Đức Phật thì điều căn bản lớn nhất mà người vợ phải thực hiện là công việc đối nội. Đó là lãnh vực, là chức năng chính yếu của người phụ nữ - người vợ. Nếu vì một lý do nào đó mà họ phải tham gia nhiều hoạt động xã hội, gánh vác nhiều trọng trách xã hội gồm cả việc mưu sinh là chính yếu, thì đó có thể chưa phải là việc không tốt. Và hẳn nhiên là người phụ nữ như thế là có khả năng, có tài nhưng ở đây họ chỉ làm công việc của người khác mà chưa làm đúng công việc của mình mà đang làm những công việc ngoài chức năng. Như vậy thì ít nhiều gì điều đó cũng gây ra những rối loạn cho tự thân và ảnh hưởng một phần đến xã hội. Cho nên ngày xưa, dưới thời nhà Lý nước ta, Lý Chiêu Hoàng đã nhường ngôi cho Trần Cảnh (Trần Thái Tông) không phải là không có đạo lý. Và ngày nay các vị nữ nguyên thủ quốc gia như nữ hoàng, nữ thủ tướng... các phóng viên rất thường hỏi các việc liên quan đến sinh hoạt đời sống gia đình bên cạnh những câu hỏi liên hệ đến địa vị xã hội đương nhiệm của họ. Nhưng đối với các vị nam nguyên thủ quốc gia thì tình hình đó rất hiếm diễn ra. Và chúng ta cũng hiểu tại sao các vị nữ tổng thống, nữ thủ tướng không đưa chồng theo khi đi công vụ. Trái lại, các nam nguyên thủ quốc gia lại rất hãnh diện khi mang phu nhân của mình theo cùng. Một điền căn bản nữa là tất cả tấm lòng chân tình đều dành hết cho chồng. Đức tính này làm nên sự thiêng liêng trong quan hệ vợ - chồng, làm nên vẻ đẹp cao quý muôn thuở của người phụ nữ. Người vợ chính họ có trân trọng được họ hay không và đời có ca tụng họ hay không là ở đức tính này. tất nhiên chất liệu này từ ngàn xưa luôn là hương thơm cho niềm hạnh phúc lứa đôi, hạnh phúc gia đình và trên tất cả chất liệu này giúp người chồng có đủ niềm tin, nghị lực... để vượt qua những sóng gió giữa biển đời. Đó cũng là lý do tại sao con người luôn cần và luôn đi tìm một mái ấm gia đình để trở về và sống như được sống. Theo Đức Phật, thực hiện được như trên là người vợ làm đúng, làm đủ bổn phận với chồng.

2.1.2.2. Chồng đối với vợ

Trong chiều quan hệ này, đạo lý tiêu biểu nhất mà người chồng dành cho người vợ là lòng kính ái. Theo Đức Phật đó là tính chất cơ bản, cốt lõi làm nên bản sắc của một người chồng, là điểm rất đặc biệt trong giáo lý của đạo Phật. Nó bao hàm một giá trị nhân văn thật sâu sắc trong quan hệ giữa con người nói chung và người chồng đối với vợ nói riêng. Ngài dạy, người chồng có năm bổn phận, trách nhiệm đối với người vợ: “Này gia chủ tử, có năm cách người chồng phải đối xử với vợ như phương Tây: (a) kính trọng vợ, (b) không bất kính đối với vợ; (c) trung thành với vợ; (d) giao quyền hành cho vợ; (c)sắm đồ nữ trang với vợ.

a. Kính trọng vợ

Thật là một lời tuyên bố làm chấn động tất cả các nền văn hoá, tôn giáo, đạo đức... ở phương đông cũng như phương tây ! Vì đối tượng được kính trọng luôn luôn phải là một điều gì đó hay một con người nào đó thuộc bậc trên và rất thiêng liêng, như cha mẹ với con cái hoặc như vị thánh của một tôn giáo đối với tín đồ... Sự nhấn mạnh này của Đức Phật thật có ý nghĩa biết bao khi mà thực trạng của hàng ngàn, hàng vạn người vợ, người phụ nữ vốn đã và đang bị xem nhẹ, coi khinh trong một số tôn giáo và một vài nền luân lý đạo đức trên thế giới. Ở đó họ như chiếc bóng mờ của người chồng, thậm chí chỉ là một đối tượng tiêu khiển hay công cụ của người chồng không hơn không kém. Lời dạy này của Đức Phật đã mở ra cho người vợ, người phụ nữ nói chung một chân trời cao vọng bao la. Ít ra là hàng triệu tín đồ Phật giáo trên thế giới đang trân trọng và tuân thủ lời dạy này. Nhờ đó, địa vị người vợ, người phụ nữ được thay đổi rất nhiều và rất cao góp phần hữu ích trong việc trả lại nhân phẩm cho người phụ nữ trên thế giới bị khước từ trong mấy ngàn năm qua. Cơ sở lý luận và thực tế cho việc tôn trọng người vợ, người phụ nữ và con người nói chung được tìm thấy rất rõ trong hệ thống giáo lý của đạo Phật.

b. Không bất kính đối với vợ

Sự ghi nhận ở đây là: Ở các mối quan hệ giữa con người nói chung thì chỉ có một mối quan hệ của chồng đối với vợ là có đến hai điều khoảng đòi hỏi sự kính trọng, trân quý. Trong lúc đó, mối quan hệ của vợ đối với chồng lại không có một điều khoảng nào nhấn mạnh đến tính chất trân trọng này cả. Do đó, chúng ta có thể nói rằng, trong đạo Phật, vai trò của người vợ rất được đề cao và được tán thán rất nhiều. Người chồng không chỉ kính trọng mà còn phải giữ lễ đối với vợ. Cho nên, trong đời sống gia đình những người chồng nào muốn xây dựng, vun bồi cuộc sống hạnh phúc, đầm ấm thì phải hết sức lưu tâm đến lời dạy này của Thế Tôn. Và những người chồng là Phật tử lại càng phải giữ gìn nhiều hơn, nhất là những ai thật sự trông mong có được “một người bạn đời” xứng đáng, một quan hệ vợ- chồng sâu sắc, đơm hoa để cùng nhau đi suốt đoạn đường đời của kiếp người. Và theo Đức Phật thì ngay trong đời sống gia chủ nói chung, ai cũng có thể thực hiện được hạnh phúc đời này và cả đời sau.[13, 119].

c . Trung thành với vợ

Người chồng không chỉ kính trọng, giữ lễ mà còn phải trung thành, thủy chung với vợ. Như chúng ta đã biết, những người chồng có đạo đức tốt, thì họ có thể rất trân trọng và giữ lễ đối với vợ. Thực tế này không phải là không có, không phải là hiếm ở xã hội Việt Nam xưa cũng như nay. Nhưng có thể về một nguyên nhân chính đáng nào đó mà họ không giữ được sự thủy chung, trung thành với vợ. Chẳng hạn như họ cần có một người con trai để nối dõi tông đường, nên phải cười thêm vợ hầu. Người chồng làm điều đó ngang qua sự đồng thuận và cho phép của người vợ lớn. Như thế, người chồng không phải là không trân trọng vợ, không phải không giữ lễ với vợ. Nhưng sự thủy chung, trung thành thì rõ ràng là không có, không được giữ gìn ở đây. Nhìn về lý, thì người chồng không sai, nhưng xét theo tình thì người vợ không thể không xót xa. Có lẽ sự yêu thương, trân trọng còn đó nhưng vẫn có cái gì không trọn giữa hai người. Còn xét về người vợ thứ ở đây thì họ có thể vui trọn một cuộc sống hạnh phúc lứa đôi như họ đang được hưởng khi mà trên họ và bên cạnh họ luôn “thừa” một người ? Hay rồi cũng than như nữ sĩ Hồ Xuân Hương: “Chém cha cái kiếp lấy chồng chung...” ? Như thế không chỉ một hay hai mà cả ba người đều phải đau khổ, tạo mầm hệ lụy cho nhau. Phải chăng, để hạn chế tình cảnh: “Khóc hổ ngươi cười ra nước mắt” như vậy mà Đức Phật đã khuyên người chồng phải trung thành, thủy chung với vợ ? Nhờ đó, nỗi khổ làm người, làm vợ được giảm thiểu đến tối đa và hạnh phúc gia đình được tăng lên một mức độ nhất định. Nếu như những lời dạy trên của Đức Phật được áp dụng rộng rãi trong xã hội, thì trước hết cảnh “vũ phu” hay sự “yêu hoa”... sẽ giảm đi rất nhiều và đặc biệt là những hậu quả nhức nhối do nó gây ra cũng tan thành cát bụi, vùi sâu vào dĩ vãng. Rồi khi bớt đi một nỗi khổ là thêm được một niềm vui, và ngược lại. Tỷ lệ nghịch đó luôn là như vậy trong cuộc sống.

d. Giao quyền hành cho vợ

Một cử chỉ, hành vi bao hàm ý vị tôn trọng và yêu quý vợ được thể hiện ở đây. Về quyền hành thực sự là chức năng “nội tướng” của người phụ nữ, của người vợ mà người chồng phải giao và nên giao cho họ để mỗi bên thực hiện chức năng của mình. Sự chuyển giao này xuất phát từ thực tế là: Người phụ nữ, người vợ do hạn chế về giới tính nên họ không nên và cũng không thể bôn ba nhiều trong việc mưu sinh hay trở thành người trụ cột về đời sống kinh tế gia đình. Thứ hai là do yêu cầu về chức năng của người vợ phải trông nom việc nhà... đặc biệt là việc sinh con và nuôi con nên họ không có nhiều thời gian và điều kiện để ra ngoài tiếp xúc, làm việc và thành đạt trong nhiều phương diện. Trái lại người đàn ông, người chồng không bị những hạn chế, những chức năng như vậy nên họ có đủ điều kiện, thời gian để thành đạt nhiều về mặt đối ngoại ở bên ngoài xã hội nói chung và kinh tế gia đình nói riêng. Từ đó, họ trở thành trụ cột, chỗ dựa cho gia đình trên mọi phương diện từ tinh thần đến vật chất, có thể nói rằng chính yếu là tài chánh. Nên “giao quyền cho vợ” cơ bản là giao vấn đề này. Chính vì thế trong các điều khoảng mà Đức Phật khuyên người vợ, Ngài dạy: “Phải biết giữ tài sản cho chồng”. Hơn nữa, khi người chồng là trụ cột gia đình trong nhiều lãnh vực, thì họ rất dễ bị rơi vào hai tình trạng không hay: Tính “gia trưởng” và thái độ “ban ơn”. Đó là căn bệnh rất dễ phát sinh nơi một người khi trở thành chỗ dựa, hay người chủ của gia đình.

Một điều nữa là, khi người chồng nắm toàn bộ kinh tế, tài chánh họ rất dễ hoang phí và có cơ sở để hoang phí. Vì thế “giao quyền hành cho vợ” một mặt là biểu lộ lòng yêu quý đối với vợ và mặt khác là hạn chế những sai lầm trên đây có thể xảy ra. Qua đây, chúng ta thấy rằng nếu người chồng có ưu thế về “đối ngoại”, thì người vợ lại có ưu thế về “đối nội”. Được như vậy quả thật là “trong ấm ngoài êm” trọn vẹn và chu toàn !

d. Sắm đồ nữ trang cho vợ

Xưa nay đạo Phật vẫn được coi là lánh đời, tỵ thế... thì lời dạy này cho thấy Đức Phật quan tâm đến cuộc đời tinh tế biết bao! Điều thứ năm này mang tính chất hoàn toàn khác hẳn với 4 điều trước đó. Nếu như bốn điều trên là nói lên “chữ Lễ” trong quan hệ vợ chồng và sự phân công trách nhiệm trong gia đình, thì điều thứ năm còn lại hoàn toàn mang ý nghĩa tình cảm, thấm đậm tình người. Người chồng không chỉ giữ lễ với vợ mà còn thực hiện vai trò nuôi dưỡng tình cảm vợ chồng, tình cảm lứa đôi. Việc làm này là một cử chỉ rất tiêu biểu, một chất liệu tốt nhất để nuôi dưỡng tình cảm, bày tỏ sự quan tâm, yêu thương. Nhờ đó, tình cảm lứa đôi, tình yêu của hai người được ấm êm, hạnh phúc. Chúng ta thử nghĩ xem: Trong một buổi chiều cuối tuần hay cuối tháng nào đó, người chồng đi làm về và hân hoan mang tặng cho vợ một món quà xinh xắn. Người vợ đón nhận món quà đó, thì trong lòng họ sẽ cảm nhận ra sao khi biết rằng người chồng dù bận rộn việc mưu sinh, vẫn luôn nghĩ đến họ và quan tâm đến họ ! Người vợ có cảm động và vui lòng không nhỉ?! Người viết thực sự rất ngạc nhiên khi thấy Đức Phật lại có thể dạy những lời tinh tế, thiết thân đến như vậy.

Tuy nhiên thực trạng khá phổ biến hiện nay của nhiều cặp vợ chồng lại thiếu vắng hay không còn tình yêu sau hôn nhân. Vì sau khi nên vợ nên chồng, họ bận rộn với cuộc sống mới, hàng loạt trách nhiệm được đặt ra cho cả hai người. Một mặt là dấn thân vào đời sống mưu sinh vốn dĩ rất vất vả không dễ gì thành công. Việc kiếm sống làm cho họ chịu nhiều lao nhọc. Bên cạnh đó họ còn phải gánh vác các trách nhiệm, bổn phận khác của đại gia đình như cha mẹ (của chồng, của vợ). Nhìn bên ngoài, vợ chồng tất nhiên cùng sống, cùng lo cho một gia đình nhưng lại như xa. Từ đó tình cảm hay tình yêu giữa hai người bị lãng quên, phai nhạt hay thiếu sự chăm sóc, nếu không muốn nói là không còn nữa. Đồng thời trong cuộc sống hàng ngày cạnh nhau mà không khéo cũng có thể là yếu tố làm cho tình cảm bay khỏi tầm tay. Để vượt qua thực trạng này hay giữ mãi được tình cảm lứa đôi, người viết nghĩ rằng lời dạy hay lời khuyên của Đức Phật thật rất nhiều hữu ích cho việc duy trì hạnh phúc lứa đôi. Đặc biệt là vai trò của người chồng lại càng phải lưu tâm nhiều hơn đến lời khuyên này của Ngài: “Sắm đồ nữ trang cho vợ”. Thực hiện đầy đủ năm bổn phận, trách nhiệm như trên là người chồng xây dựng tốt mối tương giao đối với vợ, là làm tròn bổn phận. Nhờ đó, người chồng đã góp phần vun đắp thêm cho sự đầm ấm, hạnh phúc gia đình.

Từ năm bổn phận trên, chúng ta thấy rằng trong quan hệ với người vợ thì điều thiết yếu nhất mà người chồng phải thực hiện là sự tôn trọng, giữ lễ. Có thể nói rằng đó là bổn phận, trách nhiệm căn bản nhất của người chồng. Điều căn bản tiếp theo mà người chồng phải cư xử với vợ là “nuôi dưỡng” tình cảm. Tính chất quan hệ như vậy quả thật là hiện đại, mới mẻ. Giống như Đức Phật dạy lời dạy này để dành riêng cho quan hệ vợ chồng ở thế kỷ hôm nay.

Tiểu kết:

Như trên đã nêu, Đức Phật khuyên người chồng có năm bổn phận đối với vợ và ngược lại người vợ cũng có năm bổn phận đối với chồng. Mỗi cương vị có năm điều khoảng như vậy đã được Đức Phật sắp đặt theo một trật tự nhất định trước sau, sự liên hệ chặt chẽ trong từng điều một không phải là ngẫu nhiên mà có một dụng ý hết sức tinh tế, từng vấn đề tương ứng nhau, cho ta thấy sự cân bằng trong đời sống giữa hai người, và tạo ra một đạo luật mà chúng ta có thể gọi đó là đạo phu thê, là đạo vợ chồng theo quan điểm của Phật giáo. Nếu cả hai bên thực hiện tốt đẹp bổn phận trách nhiệm của mình, thì mối quan hệ giữa vợ chồng sẽ trổ hoa an lạc, hạnh phúc gia đình đầm ấm, vui tươi. Đức Phật gọi điều đó là: “Phương tây được che chở, trở thành an ổn và thoát khỏi các sự sợ hãi”. Ngược lại, nếu vợ chồng không được “trong ấm, ngoài êm”, thì điều đó không chỉ người đương cuộc khổ đau mà có gây ra cho xã hội biết bao cảnh đau lòng, xót xa, nhất là con cái của họ. Trong một cuộc điều tra mới đây từ thành phố hồ Chí Minh về nguyên nhân của trẻ em vị thành niên phạm pháp, luật sư Trương Thị Hòa cho biết nguyên nhân từ sự bất hòa... của cha mẹ, của gia đình chiếm tỷ lệ rất lớn. Bà cho biết tiếp là có một số em sau khi chịu hình phạt xong tiếp tục đi lang thang mà không muốn về nhà. Vì các em không muốn thấy cảnh cha mẹ bất hòa...[14, 6]. Do tính chất nghiêm trọng của tai hại, người viết rất mong đạo phu thê mà Đức Phật đã dạy rất hữu ích cho đời, cho xã hội, nhất là các bậc cha mẹ.

Một điều có ý nghĩa nữa là, đạo phu thê theo quan điểm của Phật giáo rất khác với đạo phu thê theo quan điểm của Nho giáo. Điểm khác biệt cơ bản là: Với đạo Phật, thì trước hết và trên hết là người chồng luôn kính trọng vợ. Trong khi đó, Nho giáo giới thiệu một chuẩn mực quan hệ vợ chồng ngược lại, theo thuyết Tam Cương: “Phu vi thê cương” Nghĩa là người vợ tuyệt đối phục tùng chồng. Chuẩn mực quan hệ này mở đường cho việc tôn vinh người chồng nói riêng và vị trí người đàn ông nói chung trong xã hội. Người vợ phải luôn là: “Phu xướng phụ tùy” và người phụ nữ phải tuân thủ Tam Tòng: “Tại gia tòng phụ, xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử” Người vợ, người phụ nữ luôn là cái bóng của người chồng. Nói như dân gian “Chồng chúa vợ tôi”. Đạo lý Nho giáo như vậy, dù một thời là “Khuôn vàng thước ngọc” ở nước ta, nhưng hiện nay đã qua đi thời vàng son đó. Không những thế mà đạo lý này còn bị lên án rất nặng và bị xem là quá lỗi thời, phi nhân bản. Giáo sư tiến sĩ Trần Ngọc Thêm cũng nhận xét cách quan hệ như thế là: “Loại bỏ hạt nhân dân chủ”[19, 514]. Đến lượt tính chất dân chủ trong nền văn hoá phương Tây đã và đang là mẫu mực trong các quan hệ xã hội nói chung và quan hệ vợ chồng nói riêng. “Tư tưởng dân chủ” thế chỗ cho quan niệm: “Phu vi thê cương” và đưa địa vị người phụ nữ bình đẳng với nam giới và người vợ ngang hàng với chồng. Có thể nói rằng tư tưởng dân chủ là nét tiến bộ đặc trưng của thế giới hiện nay và của xã hội Việt Nam chúng ta.

Nếu xét trong các mối quan hệ xã hội nói chung thì tư tưởng đó rất đáng tự hào. Nhưng nếu xét riêng trong quan hệ vợ chồng thì vẫn nghe có cái gì đó là lạ đối với truyền thống dân tộc. Ngay trong xã hội Việt Nam chúng ta hiện nay, những người vợ có học thức, đạo đức và có tư cách, họ có thể cảm thấy tự hào, vinh dự khi được xã hội ca tụng là vì bình đẳng với chồng, là ngang hàng với chồng không nhỉ ? Và tại sao các cô gái hiện nay vẫn luôn ao ước lựa chọn một tấm chồng hơn mình “một cái đầu”, điều này nói lên ý nghĩa về khả năng, sự hiểu biết của người chồng, làm điểm tựa tinh thần và cuộc sống cho người phụ nữ rất quan trọng mà ai trong chúng ta cũng không thể phủ nhận được. Như thế, cái cũ thì đã sang trang, còn cái mới vẫn chưa phải phù hợp với người Việt Nam cho lắm. Trong bối cảnh đó, người viết mong rằng, đạo phu thê mà Đức Phật giới thiệu trên đây sẽ góp phần không nhỏ cho việc xây dựng một chuẩn mực, một đạo lý vợ chồng của người Việt Nam, cho người Việt Nam trong thời đại mới. Một đạo lý vợ chồng đậm đà tính dân tộc, phù hợp với đà tiến bộ trên thế giới.

2.2. Ý nghĩa của các mối quan hệ ngoài xã hội

Trong xã hội có nhiều mối quan hệ khác nhau, rất đa dạng và phong phú. Ở đây người viết căn cứ trên những lời dạy của Đức Phật làm điểm xuất phát để phân chia các mối quan hệ xã hội như:quan hệ thầy – trò, thứ hai là quan hệ bạn bè, thứ ba là quan hệ chủ - tớ, và thứ tư là quan hệ xuất gia- tại gia. Sự phân chia như thế cũng có tính tương đối mà thôi. Chủ yếu người viết là nhằm giới thiệu trong mỗi mối quan hệ như thế, Đức Phật khuyến khích mỗi bên cần thực hiện những gì để cho mối quan hệ đó được tốt đẹp thăng hoa, ít ra là theo cách nhìn của Đức Phật. Như đã nói ở phần giới hạn của đề tài, người viết chỉ trình bày mối quan hệ giữa nhữ vị xuất gia – tại gia

2.2.1. Quan hệ giữa tại gia – xuất gia

Có thể nói rằng, hầu hết các dân tộc trên thế giới đều có tôn giáo và mỗi tôn giáo đều có những đặc trưng khác nhau tùy lúc, tùy nơi và tùy theo từng tôn giáo cụ thể. Nhưng chức năng và vai trò chung nhất của các tôn giáo là làm nơi nương tựa về tinh thần tâm linh, làm chuẩn mực về luân lý, đạo đức... cho người tín đồ, người dân. Các tôn giáo có thể còn có những chức năng vai trò đặc trưng khác nữa. Cho dù khác nhau hay đồng nhất thì tôn giáo vẫn là một nhu cầu rất cần thiết cho người tín đồ, hay cư sĩ và người dân nói chung từ thời tiền sử cho đến thời hiện đại hôm nay. Từ thực tế đó, Đức Phật khuyên các vị tu sĩ của các tôn giáo nói chung cần thực hiện năm điều đối với tín đồ, với người dân. Tóm lại, Ngài cũng khuyến khích các tín đồ, người dân thực hiện năm điều đối với các vị tu sĩ. Và Đức Phật dạy rằng nếu mỗi bên, Tu sĩ - Cư sĩ, thực hiện theo năm điều mà Ngài chỉ dẫn, thì cả đôi bên đều làm tròn bổn phận trách nhiệm của mình. Và mối quan hệ giữa Tu sĩ - Cư sĩ sẽ trở nên tốt đẹp, hoàn thiện.

2.2.1.1. Tu Sĩ Đối Với Cư Sĩ (Tín Đồ)

Trong chiều quan hệ này, Đức Phật khuyên các tu sĩ cần thực hiện trách nhận của mình thông qua năm điều. Ngày dạy: “Này gia chủ tử,... Các vị sa môn, bà la môn. có lòng thương vị thiện nam tử theo năm cách sau đây: (a) Ngăn họ làm điền ái ;(b) khuyến khích họ làm điều thiện; (c) thương xót họ với tâm từ bi, dạy họ những điều chưa nghe; (d) làm cho thanh tịnh những điều được nghe; (e) chỉ bày con đường đưa đến cõi trời”. Có thể nói rằng, tôn giáo có tác dụng và ảnh hưởng rất lớn đối với tín đồ cũng như xã hội trên nhiều phương diện. Vì vậy, họ phải làm như thế nào đó để tác dụng, ảnh hưởng tốt đẹp đến cho tín đồ và xã hội.

a. Ngăn họ làm điều ác

Như chúng ta đã biết, sự đấu tranh lớn nhất của loài người từ xưa tới nay là nhằm loại trừ cái ác, cái bất thiện trong chính mỗi người và trong toàn xã hội. Đó là ranh giới chia hai giữa người tốt và người xấu, thậm chiù là giữa người với những gì không phải là người. Cuộc chiến muôn thuở này trước hết, và trên hết là trọng tâm, là trách nhiệm hàng đầu của các tu sĩ. Họ phải tìm mọi cách để ngăn chặn cái ác xảy ra. Cho nên khi nào cái bất thiện còn nhởn nhơ, còn tồn tại giữa tín đồ nói riêng và giữa xã hội nói chung thì các tôn giáo, các tu sĩ còn trách nhiệm, còn bổn phận. Đó là điều mà các tôn giáo, các tu sĩ không thể không quan tâm một cách sâu sắc nhất. Một điểm nữa cần phải nêu là tiêu chuẩn để đánh giá cái ác, cái bất thiện. Đây là một vấn đề hết sức tinh tế, nó tùy thuộc vào quan điểm đạo đức của mỗi tôn giáo. Người viết xin đưa ra một tiêu chuẩn về cái ác theo tinh thần của đạo Phật: Điều ác là điều hại mình, hại người, hại cả hai trong hiện tại và tương lai. Đó là tiêu chuẩn để đánh giá một hành vi, một lời nói, ý nghĩa ác, bất thiện theo quan điểm của Đạo Phật.

b. Khuyến khích họ làm điều thiện

Người tu không chỉ ngăn chặn tín đồ và người dân làm việc ác mà họ còn phải động viên khuyến khích tất cả mọi người tích cực làm việc thiện, hữu ích. Nỗ lực đó cũng là một cách hiệu quả nhất để ngăn ngừa cái ác xẩy ra. Nó là mục đích cao đẹp mà nhân sinh từ xưa đến nay hướng đến. Mọi nỗ lực của con người dù âm thầm hay công khai đều nhằm bênh vực cho cái thiện, cho điều tốt đẹp được tồn tại, thăng hoa giữa cuộc đời. Đôi lúc họ hy sinh không phải nhỏ, thậm chí là cả sinh mạng cho đồng loại, cho người thân được sống thiện lương, được sinh tồn với cái thiện. Nhân cách cao quý của con người tùy thuộc chủ yếu vào giá trị phẩm chất này. Đó là lý do tại sao các tôn giáo được cuộc đời kính trọng và sự tồn tại của họ có ý nghĩa thực sự đối với con người là ở chức năng khuyến thiện này. Khi nào con người cần cái thiện, cần được khuyến khích làm điều thiện, thì khi đó tôn giáo vẫn còn có giá trị, tác dụng để tồn tại. Và một khi, các tu sĩ chưa làm cho cái thiện, hữu ích tồn tại, thăng hoa giữa cuộc đời, thì sự có mặt của họ mất đi ý nghĩa và giá trị. Nói khác đi, cái hữu ích cho con người chưa có mặt trọn vẹn, thì mục tiêu phấn đấu của người tu sĩ vẫn còn phía trước, và tiêu chuẩn đánh giá điều thiện cũng như điều ác, tùy thuộc vào quan điểm của mỗi tôn giáo và nhiều lý do khác nhau. Ở đây, người viết xin nêu cái thiện theo quan điểm của Đạo Phật. Với Đức Phật, tất cả lời nói, ý nghĩ, hành động đem lại lợi ích cho mình, cho người, cho cả hai trong hiện tại và tương lai là thiện, là tốt đẹp. Dĩ nhiên đây là quan điểm riêng của Đạo Phật được nêu ra để tham khảo, suy nghiệm.

c. Thương xót họ với tâm từ bi

Người viết nghĩ rằng, đây là tiêu chí rất có ý nghĩa. Các tu sĩ của các tôn giáo thực hiện việc ngăn chận tín đồ làm ác, khuyến khích họ làm thiện hay làm cho họ bất cứ điều gì không ngoài động cơ duy nhất là vì thương họ, có từ tâm đối với họ. Cho nên việc làm của người tu sĩ nếu không xuất phát từ động cơ này, thì mọi việc đều cần phải xét lại. Cho dù họ nhân danh điều gì, ngay cả việc làm gọi là ngăn điều ác, khuyến khích làm điều thiện. Nói khác đi, bất cứ một việc làm nào đem lại cho tín đồ sự đau khổ về thân và tâm đều nằm ngoài quỹ đạo của tôn giáo, đều không phải xuất phát từ lòng thương thật sự của người tu sĩ. Trái lại khi họ làm một điều gì đó có ích cho tín đồ, cho cuộc đời, từ tình thương thật sự, thì dù không nhân danh gì cả vẫn chân chính là hành vi của người tu sĩ. Đây là một tiêu chí đáng được trân trọng.

d. Dạy họ những điều chưa nghe và làm cho thanh tịnh điều đã được nghe.

Có thể nói rằng, đây là điều làm cho đạo với đời có một cái gì đó dị biệt, bất đồng bên cạnh sự đồng nhất, hổ tương. Như chúng ta đã biết, các tôn giáo nói chung đều có chức năng hướng dẫn người tín đồ làm tròn trách nhiệm, bổn phận của họ đối với tự thân, gia đình và xã hội. Làm thế nào để người tín đồ có thể đạt được điều tốt đẹp, an vui nhất trong cuộc sống đời thường, ngay nơi địa vị hay vai trò mà họ đang gánh vác là mục đích không thể thiếu được của các tôn giáo. Bên cạnh đó, tôn giáo hay đạo còn phải chỉ dẫn cho người tín đồ một điều gì đó vượt lên trên đời thường hay đạo, thuần túy về tôn giáo. Đó là vai trò sau cùng của tôn giáo. Nếu không như thế người ta không có lý do gì để phân hai đạo và đời khác biệt. Và một khi người tu sĩ giới thiệu điều vượt lên trên cuộc đời như vậy gọi là nói cho tín đồ những điều mà họ chưa được nghe. Chẳng hạn như trong đạo Phật, sau khi giảng về bố thí, giữ giới ( không làm điều ác, làm tất cả hạnh lành... ) và quả báo tốt đẹp của bố thí..., Đức Phật mới giới thiệu con đường thoát ly sanh tử hoàn toàn. Đó là Tứ Thánh Đế hay Đạo Đế. Tất nhiên cái gọi là “dạy cho họ điều chưa nghe” tùy thuộc vào quan điểm riêng của từng tôn giáo. Nhưng cốt lõi là người tu sĩ phải giảng dạy cho tín đồ nghe điều đó. Sau khi nói cho họ điều vượt lên trên cuộc đời, thì việc tiếp theo mà người tu sĩ phải thực hiện là:

e. Làm cho thanh tịnh điều đã được nghe

Nói khác đi. Khi người tu sĩ giới thiệu đạo cho tín đồ không phải là để nghe chuyện lạ, hay nghe để chỉ mà nghe. Cơ bản là khiến cho họ khởi lòng tin và thực hành áp dụng. Như trong đạo Phật mỗi khi ngài thuyết giảng cho ngoại đạo hay người đời ; sau khi nghe xong họ bỏ tà quy chánh, xuất gia học Đạo và nguyện thọ trì giới pháp thanh tịnh đã được nghe. Đó gọi là “Làm cho thanh tịnh điều đã được nghe” mà người tu sĩ phải thực hiện cho được yêu cầu này. Và điều vượt lên trên cuộc đời, hay giảng đạo theo yêu cầu cụ thể ở đây là gì? Đó là: “Chỉ bày con đường đưa đến cõi trời”, hay con đường sinh thiên, cũng chính là bổn phận thứ năm của người tu sĩ phải làm cho người tín đồ. Theo Đức Phật, đó là mục đích chung nhất mà các tôn giáo phải đảm trách và thực hiện. Cũng có thể có tôn giáo không chỉ nhằm mục đích giới thiệu con đường sinh thiên mà còn hướng tín đồ đến mục đích hơn nữa như đạo Phật chẳng hạn. Và phương thức để thực hiện con đường sinh thiên là tùy theo quan điểm của mỗi tôn giáo. Với Đạo Phật, Ngài giảng dạy con đường sinh thiên rất kỳ diệu: Ngay trong cuộc sống của một người vợ, người phụ nữ có thể thực hiện con đường sinh thiên, con đường đưa đến cõi trời, như Kinh Tăng Chi đã nêu:

“Khéo làm các công việc,

Thân thiếp người phục vụ

Sở hành vừa ý chồng

Giữ gìn của cất chứa,

Đầy đủ tín và giới,

Bố thí, không xan tham,

Rửa sạch đường nội tâm,

Đến đời sau an lành.

Như vậy là tám pháp,

Nữ nhân có đầy đủ,

Được gọi bậc có giới,

Trú pháp nói chân thật,

Đủ 16 hành tướng,

Thành tựu tám chi phần,

Nữ cư sĩ như vậy,

Với giới hạnh đầy đủ,

Sanh làm vị Thiên nữ,

Với thân thật khả ái [13, 111].

Đức Phật còn giới thiệu con đường sinh thiên cao hơn nữa: Đó là một người thực hiện đủ bốn pháp: Tín, Thí, Giới và Tuệ [13,123], thì chắc họ được sinh vào cảnh giới chư thiên, an lạc. khi người tu sĩ thực hiện được năm điều trên đây là họ làm tròn trách nhiệm của mình đối với tín đồ và cuộc đời nói chung.

Từ năm bổn phận trên đây, chúng ta thấy rằng, theo Đức Phật, một tôn giáo hay tu sĩ đúng nghĩa của nó là thực hiện việc loại trừ cái xấu ác để cho cái thiện, vươn lên trong cuộc sống. Bên cạnh đó còn giới thiệu cho tín đồ nói riêng và cuộc sống nói chung những điều gì cần phải làm để đạt được an lạc hạnh phúc trong đời sau hay được sanh lên thiên giới. Như thế, trách nhiệm cốt cõi của tôn giáo là chăm lo hạnh phúc cho con người ở đời nay và cả đời sau. Đó là trọng trách thiêng liêng của tôn giáo. Hay nói như Đức Phật là: “Ta ra đời vì hạnh phúc cho số đông, vì an lạc, vì lợi ích cho chư thiên và loài người”. Nói khác đi, tôn giáo tồn tại không phải để chăm lo cho mình mà để chăm lo cho đời. Nếu tôn giáo chưa thực hiện được hay không thực hiện được như vậy thì vai trò của người tu sĩ sẽ có ý nghĩa gì ?! Tuy nhiên, trên thế giới cũng như ở Việt Nam đã có một số tôn giáo mà sau bước đi của họ hay nơi họ đến đã để lại nỗi đau cho đời, thậm chí là cả sinh mạng của tín đồ và người dân. Tôn giáo đã không tạo ra an lạc cho đời mà còn gây tai hoạ cho đời. Thật là một cảnh thương tâm !

2.2.1.2. Tín đồ đối với tu sĩ

Trong chiều quan hệ này người tín đồ cũng có năm bổn phận đối với giới tu sĩ. Theo Đức Phật thì năm bổn phận đó là: “Này Gia chủ tử, có năm cách vị thiện nam tử đối xử với các Sa môn, Bà la môn như phương trên (a) Có lòng từ trong hành động về thân; (b) có lòng từ trong hành động về khẩu; (c) có lòng từ trong hành động về ý; (d) mở rộng cửa để đón các vị ấy; (e) cúng dường các vị ấy các vật dụng cần thiết”. Đó là tất cả những gì gọi là bổn phận của người tín đồ đối với tôn giáo của họ.

a. Có lòng từ trong hành động về thân

Đức Phật cho rằng hoạt động của con người được chia thành ba loại mà hành động về thân là loại thứ nhất. Hành động tiêu biểu hơn hết là sự đối xử, cử chỉ, hành động... phải xuất phát từ lòng từ, tình thương, sự kính trọng... Người tín đồ phải đối xử tốt với người tu sĩ. Sự đối xử tốt đó được thực hiện ngang qua hành động của thân, theo đạo Phật có thể hiểu là người Tín đồ không được sát hại người tu sĩ, không được trộm tài sản của họ và không được làm tà hạnh đối với họ.Tóm lại, ngang qua hành động của thân, người tín đồ biểu lộ, bày tỏ lòng từ của họ đối với người tu sĩ.

b. Có lòng từ trong hoạt động về lời

Lời nói là loại hoạt động thứ hai của con người. Ngang qua lời nói người tín đồ biểu lộ lòng từ, sự trân trọng của họ đối với người tu sĩ. Lòng từ thể hiện thông qua lời nói có thể hiểu như Đạo Phật giải thích: Không nói dối, không nói lời độc ác, không nói lời phù phiếm, và không nói lời thêu dệt đối với vị tu sĩ. Cho nên tất cả những lời nói có hại cho người tu, kể cả sách vở, báo chí... đều không nên làm đối với người tu.

c. Có lòng từ trong hoạt động về ý

Là loại hoạt động chủ yếu của mỗi người, tức là ý hay tâm ý. Người tín đồ phải có ý nghĩ, tâm niệm tốt, thiện lành đối với người tu sĩ, có tâm kính trọng, thương mến họ. Nói theo Đạo Phật là không khởi tâm tham lam bất cứ điều gì của người tu sĩ, của tôn giáo, không có tâm sân hận, độc ác với họ và không có si hay ngu muội đối với tu sĩ.

d. Mở rộng cửa để đón các vị ấy

Ngoài việc đối xử tốt với người tu sĩ ngang qua hành động, lời nói, ý nghĩ, người tín đồ còn đón tiếp họ một cách hoan hỷ, trân trọng mỗi khi họ đến. Sự đón tiếp như vậy cho thấy, người tín đồ xem người tu sĩ như người thân, như một điều tốt lành. Nên những lúc họ đến đều mở rộng cửa để đón chào. Điều này cũng biểu lộ thái độ trân trọng đối với tu sĩ nói riêng và tôn giáo nói chung. Ngoài việc mở rộng cửa để đón chào mỗi chi người tu sĩ đến, người tín đồ còn thể hiện bổn phận của họ là

e. Cúng dường các vị ấy các vật dụng cần thiết.

Đó là bổn phận thứ năm của người tín đồ. Những vật dụng cần thiết ở đây theo đạo Phật có bốn loại: Thức ăn, y phục, y dược và sàng tọa . Tựu trung, tất cả những gì thuộc về vật chất của người tu sĩ đều do sự giúp đỡ, cung cấp của người cư sĩ, tín đồ. Điều này cho thấy rằng sự gắn bó thiết thân giữa đạo và đời là rất lớn, rất mật thiết. Nếu như đạo, hay tôn giáo, tu sĩ không thể hiện được vai trò hữu ích, tốt đẹp cho đời, thì trở thành gánh nặng cho đời, ít ra là về mặt kinh tế. Cũng chính vì vậy mà có lúc, có nơi xã hội đã không phải không có lời đám tiếu đối với tôn giáo, tu sĩ. Nhưng tại sao người tu sĩ lại cần sự giúp đỡ, ủng hộ đó? Một điều dễ hiểâu là, nếu các tu sĩ cũng lao vào cuộc mưu sinh bận rộn với nhiều trách nhiệm gia đình, xã hội... Thì họ không có đủ thời gian để chiêm nghiệm trần tư, và thấy rõ con đường tốt đẹp, hữu ích về tâm linh, tinh thần để giới thiệu cho tín đồ, cho đời. Và họ sẽ không thể làm tròn trách nhiệm tôn giáo của họ. Để cho làm tròn trách nhiệm tôn giáo, không gì tốt hơn là tạo cho họ có cơ hội toàn tâm, toàn ý với mục đích cao cả của tôn giáo. Thực ra, người tu sĩ được giúp đỡ mọi mặt là điểm mạnh của họ, chứ không phải là điểm yếu của tôn giáo. Trái lại, nếu họ làm được tất cả để chu toàn về vật chất mới là điều không mấy tốt lành! Tóm lại, người tín đồ đối với tu sĩ, tôn giáo phải có lòng kính trọng thương mến và trên hết là hỗ trợ cho họ về đời sống vật chất. Thực hiện được như thế là người tín đồ làm tròn bổn phận của mình đối với đạo, đối với tôn giáo.

Tiểu kết:

Từ mối quan hệ tu sĩ - cư sĩ trên đây chúng ta có thể nhận xét rằng, tu sĩ hay tôn giáo phải thực sự đóng góp hữu ích cho tín đồ, cho cuộc đời về phương diện tâm linh, đạo đức. Và tín đồ phải hỗ trợ tôn giáo, tu sĩ về phương tiện vật chất đó một sự hỗ tương hữu ích. Thứ hai là không có một điều lợi ích tốt đẹp nào cho đời mà không phải là mục đích của tôn giáo. Nói khác đi, tôn giáo tồn tại chỉ duy nhất vì lợi ích cho cuộc đời. Trái lại những hỗ trợ của cuộc đời dành cho đạo thật sự có ích cho đời nhiều hơn, nếu không muốn nói là tự giúp. Cho nên làm hại cho đạo mà thật sự là làm tổn thương cho đời và tự hại. Thứ ba là đạo và đời như hai mặt của một thực thể thống nhất. Đúng ra là hai phần của một con người không hơn, không kém. Cuối cùng là trong quan hệ đạo-đời, tu sĩ-cư sĩ cho thấy rằng, sự cầu xin hay ban ân là một điều khá xa lạ trong tôn giáo, ít ra là theo quan điểm mà Đức Phật đã nêu ra trên đây.

Một vấn đề có tính chất lịch sử dân tộc mà người viết muốn nêu ở đây là: dân tộc chúng ta rất có lòng bao dung đối với các tôn giáo khi họ đến quê hương này, như Phật, Lão, Nho; kể cả Thiên Chúa Giáo và một số đạo giáo khác. Nói như Đức Phật là chúng ta: “Mở rộng cửa để đón các vị ấy”. Như Lê Anh Dũng đã nhận xét: “Qua bốn triều đại Đinh, Lê, Lý, Trần hoàn cảnh lịch sử đã làm cho Việt Nam trở thành mảnh đất tốt để Tam giáo ( Nho, Thích, Lão ) lớn mạnh trong lòng bao dung của Việt Nam”. Nói khác đi là dân tộc Việt Nam đã làm tròn bổn phận đối với tôn giáo. Trái lại, tôn giáo cũng từng làm tròn trách nhiệm của họ đối với dân tộc rõ nét nhất là dưới thời Lý, thời Trần. Đặc biệt là Phật giáo đã từng là cốt lõi cho mọi phát triển xã hội lúc bấy giờ trong cả hai triều đại nhà Lý và nhà Trần. Và chỉ duy nhất hai triều đại đó là phú cường nhất, là thời đại vàng son nhất trong suốt thời kỳ phong kiến Việt Nam. Ngày nay người viết cũng hy vọng rằng, tôn giáo và dân tộc chúng ta cũng sẽ làm được những gì vẻ vang, phú cường cho quê hương Việt Nam như đã từng có trong lịch sử nước nhà.

*

PHẦN 3: KẾT LUẬN

1. Khi được nghe vậy, Singàlaka, gia chủ tử bạch Thế Tôn: "Thật vi diệu thay, bạch Thế Tôn! Như người dựng đứng lại những gì bị quăng xuống, phơi bày ra những gì bị che kín, chỉ đường cho người bị lạc hướng, đem đèn sáng vào trong bóng tối để những ai có mắt có thể thấy sắc. Cũng vậy, Chánh pháp đã được Thế Tôn dùng nhiều phương tiện trình bày, giải thích. Bạch Thế Tôn, nay con xin quy y Thế Tôn, quy y Pháp và chúng Tỷ-kheo. Mong Thế Tôn nhận con làm đệ tử, từ này trở đi cho đến mạng chung, con trọn đời quy ngưỡng.

2. Qua những gì vừa được trình bày trên, đạo hiếu của Phật giáo bao gồm đạo làm cha mẹ và đạo làm con cái. Năm nguyên tắc đạo đức của đạo làm cha mẹ và năm nguyên tắc đạo đức của đạo làm con trong kinh Thiện Sanh có thể được xem là những chuẩn mực, khuôn vàng thước ngọc cho các mối quan hệ của cha mẹ và con cái trong một xã hội tiến bộ và văn minh. Người viết nghĩ rằng đạo hiếu tích cực và toàn diện như vậy nên được đưa vào giảng dạy trong các cấp bậc của học đường để phục hưng và chấn chỉnh một nền đạo đức bị suy thoái hiện nay, do thiếu ánh sáng từ bi và trí tuệ của đạo Phật.

Nếu năm nguyên tắc đạo làm cha mẹ nên được phổ biến rộng rãi trong các hội bô lão và các hội phụ huynh thì năm nguyên tắc đạo làm con nên được truyền bá trong các câu lạc bộ thanh thiếu niên, trong các hội đoàn sinh viên học sinh, để các bậc làm cha mẹ xứng đáng là cha mẹ và để các người con xứng đáng là những người con.

2. Bên cạnh đó, trong mối quan hệ vợ – chồng, Đức Phật khuyên người chồng có năm bổn phận đối với vợ và ngược lại người vợ cũng có năm bổn phận đối với chồng. Mỗi cương vị có năm điều khoảng như vậy đã được Đức Phật sắp đặt theo một trật tự nhất định trước sau, sự liên hệ chặt chẽ trong từng điều một không phải là ngẫu nhiên mà có một dụng ý hết sức tinh tế, từng vấn đề tương ứng nhau, cho ta thấy sự cân bằng trong đời sống giữa hai người, và tạo ra một đạo luật mà chúng ta có thể gọi đó là đạo phu thê, là đạo vợ chồng theo quan điểm của Phật giáo. Nếu cả hai bên thực hiện tốt đẹp bổn phận trách nhiệm của mình, thì mối quan hệ giữa vợ chồng sẽ trổ hoa an lạc, hạnh phúc gia đình đầm ấm, vui tươi. Đức Phật gọi điều đó là: “Phương tây được che chở, trở thành an ổn và thoát khỏi các sự sợ hãi”. Ngược lại, nếu vợ chồng không được “trong ấm, ngoài êm”, thì điều đó không chỉ người đương cuộc khổ đau mà có gây ra cho xã hội biết bao cảnh đau lòng, xót xa, nhất là con cái của họ.

Ngay trong xã hội Việt Nam chúng ta hiện nay, những người vợ có học thức, đạo đức và có tư cách, họ có thể cảm thấy tự hào, vinh dự khi được xã hội ca tụng là vì bình đẳng với chồng, là ngang hàng với chồng không nhỉ ? Và tại sao các cô gái hiện nay vẫn luôn ao ước lựa chọn một tấm chồng hơn mình “một cái đầu”, điều này nói lên ý nghĩa về khả năng, sự hiểu biết của người chồng, làm điểm tựa tinh thần và cuộc sống cho người phụ nữ rất quan trọng mà ai trong chúng ta cũng không thể phủ nhận được. Như thế, cái cũ thì đã sang trang, còn cái mới vẫn chưa phải phù hợp với người Việt Nam cho lắm. Trong bối cảnh đó, người viết mong rằng, đạo phu thê mà Đức Phật giới thiệu trên đây sẽ góp phần không nhỏ cho việc xây dựng một chuẩn mực, một đạo lý vợ chồng của người Việt Nam, cho người Việt Nam trong thời đại mới. Một đạo lý vợ chồng đậm đà tính dân tộc, phù hợp với đà tiến bộ trên thế giới.

4. Từ mối quan hệ tu sĩ - cư sĩ trên đây chúng ta có thể nhận xét rằng, tu sĩ hay tôn giáo phải thực sự đóng góp hữu ích cho tín đồ, cho cuộc đời về phương diện tâm linh, đạo đức. Và tín đồ phải hỗ trợ tôn giáo, tu sĩ về phương tiện vật chất đó một sự hỗ tương hữu ích. Thứ hai là không có một điều lợi ích tốt đẹp nào cho đời mà không phải là mục đích của tôn giáo. Nói khác đi, tôn giáo tồn tại chỉ duy nhất vì lợi ích cho cuộc đời. Trái lại những hỗ trợ của cuộc đời dành cho đạo thật sự có ích cho đời nhiều hơn, nếu không muốn nói là tự giúp. Cho nên làm hại cho đạo mà thật sự là làm tổn thương cho đời và tự hại. Thứ ba là đạo và đời như hai mặt của một thực thể thống nhất. Đúng ra là hai phần của một con người không hơn, không kém. Cuối cùng là trong quan hệ đạo-đời, tu sĩ-cư sĩ cho thấy rằng, sự cầu xin hay ban ân là một điều khá xa lạ trong tôn giáo, ít ra là theo quan điểm mà Đức Phật đã nêu ra trên đây.

Một vấn đề có tính chất lịch sử dân tộc mà người viết muốn nêu ở đây là: dân tộc chúng ta rất có lòng bao dung đối với các tôn giáo khi họ đến quê hương này, như Phật, Lão, Nho; kể cả Thiên Chúa Giáo và một số đạo giáo khác. Theo quan điểm của Đức Phật là chúng ta nên: “Mở rộng cửa để đón các vị ấy”. Dân tộc Việt Nam đã làm tròn bổn phận đối với tôn giáo. Trái lại, tôn giáo cũng từng làm tròn trách nhiệm của họ đối với dân tộc rõ nét nhất là dưới thời Lý, thời Trần. Đặc biệt là Phật giáo đã từng là “cốt lõi” cho mọi phát triển xã hội lúc bấy giờ trong cả hai triều đại nhà Lý và nhà Trần. Và chỉ duy nhất hai triều đại đó là phú cường nhất, là thời đại vàng son nhất trong suốt thời kỳ phong kiến Việt Nam. Ngày nay người viết cũng hy vọng rằng, tôn giáo và dân tộc chúng ta cũng sẽ làm được những gì vẻ vang, phú cường cho quê hương Việt Nam như đã từng có trong lịch sử nước nhà.

5. Từ những gì đã nêu ở trên cho thấy rằng, những chuẩn mực mà Đức Phật đưa ra trong những mối quan hệ này rất hữu ích và đầy tính nhân văn. Nếu xã hội tuân thủ những nguyên tắc đó thì sẽ làm giảm đi những xung đột, mâu thuẩn giữa đôi bên, đặc biệt là những thiệt hại cho chính bản thân mỗi người và cho cả xã hội.

THAM KHẢO

1. Bruce J. Cohen – Terri L. Orbuch (Nguyễn Minh Hòa dịch), Xã hội học nhập môn,Nxb Giáo Dục Hà Nội, 1995 trang 14.

2. Bùi Mộng Hùng, Đạo Phật có thể đem lại những gì cho giáo dục ngày nay?, trích trong Buddhist CD-ROM Library.

3. HT Nàrada, Hạnh phúc gia đình, (Phạm Kim Khánh dịch), Sài gòn 1967 trong Buddhist CD-ROM Library.

4. HT. K.Sri. Dhammananda, Các vấn đề của xã hội hôm nay- Human life and Problems, ( Thích Tâm Quang dịch) Buddhist CD-ROM Library, www.budsas.org.

5. HT. K.Sri. Dhammananda, Hôn nhân hạnh phúc – A happy married life,(Tỳ kheo Thiện Minh dịch) trong Buddhist CD-ROM Library.

6. HT. Thích Minh Châu, Đạo đức trong nếp sống người Phật tử, trích trong Buddhist CD-ROM Library.

7. HT. Thích Tâm Châu, Đạo Phật với con người, trích trong Buddhist CD-ROM Library.

8. HT. Thích Thiện Siêu, Người tại gia tu Phật, trích trong Buddhist CD-ROM Library.

9. HT. Walpola Rahula, Những gì Đức Phật dạy về thế giới ngày nay, ( do Quang Bảo dịch) trích trong Buddhist CD-ROM Library

10. Kinh Giáo Thọ Thi-Ca-La-Việt, (Trường Bộ Kinh ), bản dịch của HT Minh Châu, Viện nghiên cứu Phật học Việt Nam, 1991, trang 542.

11. Nàrada Thera, Đức Phật và Phật pháp, (Phạm Kim Khánh dịch)

12. Tăng Chi tập II, HT. Thích Minh Châu dịch, Trường CCPH Việt Nam co8 sở II, 1988, trang 517.

13. Tăng Chi tập III, HT. Thích Minh Châu dịch, Trường CCPH Việt Nam co8 sở II, 1988, trang 107 -108, 111, 119, 123, 517.

14. Thanh Niên (báo), số 171 (959) ra ngày thứ bảy, 26 -10- 1996, trang 6.

15. Thích Minh Châu, Đạo Đức Phật giáo và hạnh phúc con người, Nxb Tôn giáo, 2002.

16. Thích Nhật Từ, Đạo hiếu của Phật giáo qua kinh Thiện Sanh, Ấn Độ, truy cập từ trang web www.buddhismtoday.com.

17. Thích Nữ Tâm Đoan, Đi tìm các mối quan hệ gia đình – học đường và xã hội trong kinh tạng Nikàya, luận văn tốt nghiệp trường Cao Cấp Phật Học khóa 3.

18. Tiểu Bộ Kinh tập 1, HT. Thích Minh Châu dịch, Tu thư Phật học Vạn Hạnh, 1982, trang 219.

19. Trần Ngọc Thêm, Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam, Nxb Tp.Hồ Chí Minh, trang 514.

20. Trường Bộ Kinh II., bản dịch của HT Minh Châu, Viện nghiên cứu Phật học Việt Nam, 1991. trang 542

21. Tỷ kheo Weragoda Sarada, Cha mẹ, con cái và phương tiện truyền thông (do Thích Nguyên Tạng dịch) trích trong Buddhist CD-ROM Library.

22. Venerable Pyinnyathiha, Phương pháp đưa đến sự hài hòa xã hội, (do Mỹ Thanh dịch) trích trong Buddhist CD-ROM Library

Nguồn: www.dentutraitim.com

Vu Lan: Hai mẩu chuyện cùng một sự kiện

Hòa thượng Thích Phước Sơn

Hằng năm cứ đến ngày rằm tháng bảy, khi trời đất chuyển sang thu, thì trong mỗi trái tim của người con Phật xuất gia thường in đậm bằng 2 dấu ấn. Đó là ngày lễ Tự tứ, kết thúc 3 tháng An cư kiết hạ và dịp lễ báo hiếu đối với ân đức sinh thành. Nói đến sự báo hiếu, chúng ta không thể không nhớ đến hình ảnh hiếu thảo chấn động thiên địa của tôn giả Đại hiếu Mục-kiền-liên. Đề cập đến tôn giả Mục-kiền-liên, chúng ta không thể không nhớ đến kinh Vu-Lan-Bồn -- một áng văn thiên cổ bất hủ. Thế nhưng, ngoài áng văn diễm lệ nầy -- mà mọi người chúng ta đều biết -- còn một mẩu chuyện báo hiếu khác khá lý thú tương tự như thế, mà có lẽ nhiều người chưa được rõ lắm. Đó là điều mà người viết muốn giới thiệu cùng quí độc giả kính mến nhân dịp lễ Vu Lan báo hiếu nầy vậy.

I. NỘI DUNG HAI TƯ LIỆU.

Để hiểu rõ nội dung của 2 tư liệu nầy chuyên chở những gì, chúng ta có thể tóm tắt đại khái như sau:

1. Nội dung kinh Vu Lan Bồn (1)

Kinh nầy do Phật thuyết cho Đại chúng, tại tịnh xá Kỳ Viên, được tôn giả A-Nan (Ananda) thuật lại thế nầy:

Lúc ấy, tôn giả Đại Mục-kiền-liên vừa thành tựu 6 pháp thần thông, muốn báo đáp ân đức sinh thành của cha mẹ, bèn dùng thiên nhãn quán sát khắp thế giới, thì thấy mẹ mình hiện sinh trong loài ngạ quỉ, không được ăn uống, da bọc lấy xương. Tôn giả liền dùng bát đựng cơm, đem hiến cho mẹ. Nhưng mẹ ngài do tội chướng quá nặng, cơm biến thành than lửa, không thể ăn được. Tôn giả liền trở về, thống thiết bạch lại tình cảnh vừa rồi với đức Phật. Phật dạy rằng muốn cứu được mẹ tôn giả phải nhờ đến thần lực của chư Tăng trong 10 phương. Nhân dịp rằm tháng 7, ngày chư Tăng Tự tứ nên sắm các phẩm vật thiết dụng, hiến cúng cho Thập phương đại đức chúng Tăng. Vì ngày nầy chư hiền tháng Tăng đều bình đẳng thọ cơm Tự tứ. Nương nhờ giới thể thanh tịnh, pháp lực nhiệm mầu của thánh chúng mà cha mẹ hiện tại của thí chủ được trường thọ, hạnh phúc; cha mẹ quá khứ trong 7 đời thoát khỏi khổ thú, sinh về cảnh giới an lành.

Vâng lời Phật dạy, tôn giả Mục-kiền-liên sắm sửa đủ các phẩm vật, thành kính dâng cúng chư Tăng trong dịp Tự tứ. Thế rồi, chư Tăng thọ lễ cúng dường, thành tâm chí nguyện. Chính nhờ sức chú nguyện nầy mà thân mẫu của ngài ngay trong ngày ấy, thoát được nỗi thống khổ của kiếp ngạ quỉ.

Hân hoan trước thành tích cứu được mẹ mình thoát khỏi khổ đau, nên tôn giả thỉnh cầu Phật chỉ giáo thêm về cách thức báo hiếu. Nhân đây, Phật dạy rằng tất cả mọi người, trong hiện tại cũng như trong đời vị lai, ai muốn chu toàn hiếu hạnh, báo đáp, ân đức sinh thành của cha mẹ, thì hằng năm cứ đến ngày rằm tháng bảy, đem lòng hiếu thảo tưởng nhớ song thân, sắm các phẩm vật hiến cúng Phật cùng Thánh chúng, để báo đáp ân đức từ ái nuôi dưỡng của cha mẹ. Là con Phật, thì ai cũng nên tuân giữ truyền thống báo hiếu nầy.

Đại khái, đó là tóm lược nội dung của kinh Vu Lan Bồn.

2. Nội dung chuyện "Mẹ trưởng lão Xá-lợi-phất" (2)

Chuyện nầy do đức Đạo Sư kể lại với Đại chúng tại tịnh xá Trúc Lâm:

Thuở xưa, tại Ba-la-nại có một gia đình Bà-la-môn đại phú. Bản tính ông chồng hiền đức, chăm làm việc phước thiện, nhưng tính tình bà vợ thì keo kiệt, ác độc. Một hôm ông có công việc phải đi xa, căn dặn vợ ở nhà hễ khi nào có Sa-môn hay bất cứ khách nào đến nhà thì tùy theo khả năng mà bố thí cho chu tất. Nhưng khi ông đi rồi, bà vợ ở nhà cắt đứt phần cúng dường cho Sa-môn, đối xử tệ bạc với các lữ khách khác, và buông lời nhục mạ, nguyền rủa họ. Do ác hạnh ấy, bà tái sinh làm thân nữ ngạ quỉ, chịu đủ muôn phần khốn khổ. Bấy giờ, bà nhớ lại những quyến thuộc xa xưa, biết được người con trai của bà thời quá khứ hiện nay là một trong hàng đại đệ tử của Phật, có danh tiếng và uy đức lớn. Bà liền thân hành tới đó xin gặp tôn giả Xá-lợi-phất (Sàriputta). Vừa trông thấy mặt nữ ngạ quỉ xấu xí gầy gò ấy, tôn giả đã động lòng thương cảm, hỏi bà là ai, cần đến việc gì mà thân hình tiều tụy khốn khổ như thế, thì bà cho biết: Trong tiền kiếp, bà là mẹ của tôn giả, do ác hạnh hủy nhục những người đến cầu xin vật thực mà phải đọa vào cảnh giới ngạ quỉ, chịu mọi nỗi đói khát, thống khổ. Nay đến cầu xin tôn giả làm phước, bố thí, để hồi hướng công đức cứu bà thoát khỏi u đồ.

Thế là ngày hôm sau, tôn giả cùng với 3 pháp hữu khác là Đại Mục-kiền-liên (Mahà-moggallàna), A-na-luật-đà (Anuruddha) và Kiếp-tân-na (Kappina) đi đến đại vương Tần-bà-ta-la (Bimbisàra), rồi tôn giả Mục-kiền-liên trình bày lại sự việc đã xảy ra cho vua nghe và thỉnh cầu vua giúp đỡ để tôn giả Xá-lợi-phất hoàn thành nghĩa vụ báo hiếu. Nghe vậy, nhà vua hoan hỉ hứa khả, rồi sai cận thần xây cất am thất và sắm sửa các thức cúng dường, đoạn nhà vua thân hành đem chúng hiến dâng cho trưởng lão Xá-lợi-phất. Sau đó, trưởng lão thiết lễ trai tăng đem các phẩm vật ấy cúng dường lên tăng chúng khắp thế gian do đức Phật làm thượng thủ và hồi hướng công đức nầy cho nữ ngạ quỉ.

Nữ ngạ quỉ nhờ hưởng được công đức ấy, liền tái sinh lên cõi trời. Ở đây, bà có đủ mọi thứ cần thiết của một thiên nữ, hưởng mọi lạc thú của cảnh giới chư thiên. Rồi một hôm, bà đi đến chỗ tôn giả Đại Mục-kiền-liên, kể lại cho tôn giả nghe tất cả mọi chi tiết trong 2 kiếp tái sinh làm ngạ quỉ và thiên nữ của mình.

Đó là đại ý câu chuyện Mẹ trưởng lão Xá-lợi-phất mà trong "Ngạ quỉ sự" đã trình bày.

II. SO SÁNH 2 MẨU CHUYỆN

Xuyên qua nội dung 2 mẩu chuyện vừa được tóm tắt ở trên, ta có thể rút ra một số điểm dị đồng giữa chúng như sau:

1. Những điểm giống nhau

Trọng tâm câu chuyện của 2 tư liệu trên xoay quanh sự kiện một bà mẹ trong tiền kiếp gây nên ác hạnh, do đó hiện kiếp bị đọa làm nữ ngạ quỉ, chịu đủ mọi nỗi đói khát, thống khổ. Thế rồi, nhờ người con trong đời trước của mình hiện là đại đệ tử của đức Phật có danh tiếng, và đức hạnh, sắm sửa lễ vật cúng dường cho chư Tăng trong 10 phương do đức Phật lãnh đạo. Chính nhờ công đức cúng dường ấy mà nữ ngạ quỉ kia thoát khỏi thân quỉ đói, sinh về cảnh giới an lành.

Tóm lại, đây là câu chuyện nhiệt thành báo hiếu của một người xuất gia đệ tử của Phật đối với thân mẫu trong đời quá khứ. Và nhờ sức chú nguyện của thập phương hiền Thánh Tăng mà hóa giải được ác báo chuyển thành thiện quả. Đó là tóm tắt những điểm tương đồng giữa 2 mẩu chuyện. Và sau đây là vài chi tiết dị biệt.

2. Những điểm khác nhau

Về chỗ khác nhau, có mấy chi tiết sau đây:

- Trong kinh Vu Lan Bồn (VLB) cho biết nữ ngạ quỉ ấy là mẹ quá khứ của tôn giả Mục-kiền-liên (MKL); còn chuyện Mẹ trưởng lão Xá-lợi-phất (MTLXLP) thì nữ ngạ quỉ ấy là mẹ quá khứ của tôn giả Xá-lợi-phất (XLP).

- Kinh VLB nói chính tôn giả MKL đi tìm mẹ; còn chuyện MTLXLP thì nữ ngạ quỉ kia đi tìm tôn giả XLP.

- Kinh VLB nói rõ ngày tổ chức cúng dường là rằm tháng 7, nhân dịp thập phương tăng tự tứ; còn chuyện MTLXLP không xác định rõ thời điểm cúng dường.

- Kinh VLB cho biết phẩm vật cúng dường do chính tôn giả MKL sắm sửa; còn chuyện MTLXLP thì nói rằng vua Tần-bà-ta-la đã hiến dâng phẩm vật để tôn giả XLP chu toàn phận sự cúng dường.

- Kinh VLB chỉ nói nữ ngạ quỉ ấy thoát khổ cảnh khổ của cõi ngạ quỉ; Còn chuyện MTLXLP thì cho biết vị ấy sau khi được sinh lên Thiên giới bèn trở lại trần gian kể cho tôn giả MKL nghe về tình trạng hiện tại của mình.

- Kinh VLB chủ yếu Phật trao đổi với tôn giả MKL và nhắc nhở chúng Tăng khi thọ trai phải chú nguyện cho thí chủ, đồng thời khuyên mọi người con Phật nên noi gương báo hiếu của tôn giả MKL; Còn chuyện MTLXLP thì Phật không khuyên bảo việc đó. Ở đây, ngoài tôn giả XLP còn có sự hiện diện của 3 pháp hữu của tôn giả và vua Tần-bà-ta-la.

- Kinh VLB Phật thuyết tại tịnh xá Kỳ Viên; còn chuyện MTLXLP Phật thuyết tại tịnh xá Trúc Lâm.

- Kinh VLB không có trong Đại tạng Nam truyền, cũng như chuyện MTLXLP chưa được dịch sang Hán tạng.

Trên đây là tóm lược vài nét giống và khác nhau giữa 2 mẩu chuyện, còn những chi tiết nhỏ nhặt khác thì không cần phải đề cập đến. Thế nhưng, có một điểm khá nổi bật mà chúng ta cần tìm hiểu, đó là vấn đề ngạ quỉ trong kinh điển Phật giáo.

III. SỰ TÍCH NGẠ QUỈ

Thông thường nhân gian Ấn Độ có 2 hình thức tín ngưỡng rất phổ biến, đó là tín ngưỡng chư thiên và ngạ quỉ. Các chúng sinh nầy thường ở cách xa trú xứ của chúng ta, như ở những nơi ven núi, bờ sông, chỉ khi nào chúng ta đi lạc đường mới gặp được họ. Theo truyền thuyết của Bắc phương thì Tăng Hộ (Sangharaksita) sau khi đi tham học trở về nước theo đường biển, do bị lạc đường mà trông thấy ngạ quỉ (3). Trường hợp Ức-nhĩ (Srona-kotikotikarra) cũng do lạc đường mà gặp ngạ quỉ giống như Tăng Hộ (4). Đồng thời trong "Ngạ quỉ sự" thuộc Nam truyền cũng nói trường hợp vua Phisigala do lạc đường mà thấy ngạ quỉ (5). Ngoài ra chuyện ngạ quỉ còn được ký tải ở các chỗ khác, như:

- Phật thuyết Quỉ vấn Mục-liên kinh, gồm 17 chuyện, theo truyền thuyết thì do An Thế Cao dịch, nhưng được ghi nhận là Thất dịch, thuộc đời lưỡng tấn. (6)

- Phật thuyết Tạp Tạng kinh, 1 quyển, do Pháp Hiển đời Tấn dịch, khoảng năm 416 CN. Phần đầu quyển nầy trình bày việc quỉ hỏi và Mục-liên đáp gồm 17 chuyện, tương đương với bộ kinh kể trên. Kế đến 4 chuyện cuối nói về Thiên sự: Chuyện 1 và 3 thì Mục-liên hỏi, thiên đáp. Chuyện 2 và 4 thì thể tài không đồng nhất. (7)

- Ngạ quỉ báo ứng kinh, gồm 35 chuyện, thuộc về loại kinh Thất dịch (mất tên người dịch) đời Đông Tấn. Mười bảy chuyện của 2 bộ kể trên phần lớn đều bao hàm trong kinh nầy. (8)

- Trong kinh Tạp A-hàm có nói về trường hợp Mục-kiền-liên từng thấy nhiều quỉ, rồi nhân La-sát (Laksana) hỏi, thầy trình bày lại nghiệp nhân của ngạ quỉ trước đức Phật. (9)

- Điều Ba-la-di thứ tư của kinh Phân Biệt thuộc Đồng Diệp luật cũng nói đến ngạ quỉ. (10)

Chung quy, các sự tích ngạ quỉ trong hệ thống kinh điển Bắc truyền thường được trình bày theo thể văn xuôi, còn chuyện ngạ quỉ trong kinh điển Nam truyền thì chủ yếu được trình bày theo lối vấn đáp bằng kệ tụng.

Theo Đại sư Ấn Thuận thì diễn tiến hình thành Ngạ quỉ sự có trước Thiên cung sự, và 2 vấn đề nầy liên quan mật thiết với nhau. Như các chuyện 17, 37 và 39 của Ngạ quỉ sự và các chuyện 83, 84 và 52 của Thiên cung sự thuộc kinh điển Nam truyền là hoàn toàn tương đồng với nhau. (11)

*

Xuyên qua những gì được trình bày trên đây gợi cho chúng ta nhớ đến một vấn đề rất hệ trọng. Đó là sự tri ân, báo hiếu. Vì các loài động vật khác chỉ có thiên tính nuôi con mà không có ý thức báo hiếu. Chính cái đức báo hiếu mẹ cha, tôn kính sư trưởng mới khẳng định được phẩm giá và địa vị của con người là cao quí và tốt đẹp hơn tất cả mọi sinh vật thấp kém khác đang hiện hữu trên hành tinh nầy.

* * *

CHÚ THÍCH:

(1) Kinh Vu Lan Bồn, HT. Trí Quang dịch giải, xb. P.L 2515.

(2) Chuyện "Mẹ trưởng lão Xá-lợi-phất" trong Ngạ quỉ sự, Phẩm Ubbari, G.S Trần Phương Lan phiên dịch.

(3) Nhân duyên Tăng hộ kinh, Đ.17, tr. 565c - 572b.

(4) Thập Tụng luật, quyển 25, Đ.23, tr. 178a-180b. Căn bản thuyết Nhất Thiết Hữu bộ Tì-nại-da, Bì cách sự, quyển thượng, Đ.23, tr. 1048c-1051b/

(5) Ngạ quỉ sự, Tạng Nam truyền, tập 25, tr. 87-94.

(6) Phật thuyết Quỉ vấn Mục-liên kinh, Đ.17, tr. 535b-536b.

(7) Phật thuyết Tạp Tạng kinh, Đ.17, tr. 557-560b.

(8) Ngạ quỉ báo ứng kinh, Đ.17, tr. 560b-562b.

(9) Tạp A-hàm kinh quyển 19, Đ.2, tr.135a-139a. Tương Ưng bộ, Lặc-xoa-na tương ưng, Nam truyền, tập 13, tr. 377-387.

(10) Đồng Diệp Luật, kinh Phân Biệt, Nam truyền, tập 1, tr.575-580.

(11) Nguyên thỉ Phật giáo Thánh điển chi tập thành, Ấn Thuận Trước, Đài Bắc xb. 1988, tr. 851.

Nguồn: www.quangduc.com