Giảng Ký A Tỳ Đạt Ma Câu Xá Luận

3. Các Lậu hoặc phải do thọ dụng được đoạn trừ.

Bình thường thì chúng ta sử dụng những chiêu ở trên thôi, nhưng chiêu này thì ít người dùng. Chúng ta đọc thử:

Và này các Tỷ kheo, thế nào là các Lậu hoặc phải do thọ dụng được đoạn trừ? Này các Tỷ kheo, ở đây, Tỷ kheo như lý giác sát, thọ dụng y phục, chỉ để ngăn ngừa lạnh, ngăn ngừa nóng, ngăn ngừa sự xúc chạm của ruồi, muỗi, gió, sức nóng mặt trời, các loài bò sát, chỉ với mục đích che đậy sự trần truồng.

Có nghĩa là mình được quyền thọ dụng, chứ không phải không được quyền thọ dụng. Nhưng mình phải nhớ là việc thọ dụng này chỉ để ngăn ngừa lạnh, nóng… chỉ giúp cho mình thôi, ngăn ngừa xúc chạm của ruồi, muỗi v.v… mặc quần áo là để như thế, chứ không phải để cho đẹp. Mình nghĩ như vậy, đó là [nhờ] thọ dụng được đoạn trừ.

Về món ăn: Vị ấy như lý giác sát, thọ dụng món ăn khất thực không phải để vui đùa, không phải để đam mê, không phải để trang sức, không phải để tự làm đẹp mình, mà chỉ để thân này được sống lâu và được bảo dưỡng, để thân này khỏi bị thương hại, để hỗ trợ Phạm hạnh, nghĩ rằng: "Như vậy, ta diệt trừ các cảm thọ cũ và không cho khởi lên các cảm thọ mới, và ta sẽ không có lỗi lầm, sống được an ổn".

Tức là đối với thức ăn thì đừng có đam mê, đừng có vui đùa, không phải để làm đẹp mình, mà chỉ để thân này được sống lâu và được bảo dưỡng. Quý vị nghe cho kỹ nha! Ở đây đức Phật nói: ‘mà chỉ để thân này được sống lâu và được bảo dưỡng’, chứ không phải nói mong cho chết sớm, không phải! Đức Phật cũng cần thọ mạng, chúng ta cũng cần thọ mạng để tu tập. ‘Để thân này khỏi bị thương hại, để hỗ trợ Phạm hạnh’. Như vậy đó là mục đích của mình ăn, chứ không phải mình ăn vì mấy điều kia.

Đó là cách để mình thọ dụng, mình suy nghĩ. Đức Phật dạy rất tuyệt vời, mình chỉ [cần] đổi tâm thôi chứ không phải cực đoan, nhớ nha! Để ‘diệt trừ các cảm thọ cũ và không cho khởi lên các cảm thọ mới, và ta sẽ không có lỗi lầm, sống được an ổn’.

Để ý chỗ này nha! Nhiều người cực đoan quá, tu theo Đạo gia thì quá cực đoan đi, đạo Phật không có như vậy đâu, đạo Phật rất là thoải mái. Ăn thì cứ ăn, ăn ngon cũng được, ăn gì cũng được, nhưng phải tác ý rằng: ‘Thân này được sống lâu và được bảo dưỡng, để thân này khỏi bị thương hại, để hỗ trợ Phạm hạnh’.

Trong kinh chúng ta đã học qua rồi, quý vị thấy ai đạt được Tứ thần túc, thì có thể trụ hết một kiếp hoặc đến hết kiếp này, đến khi trái đất này tan thì thôi. Điều kiện để tu Tứ như Ý túc (Tứ thần túc) thì quý vị phải tu bốn vấn đề, chúng ta đã học rồi. Nhưng quan trọng là phải có Thiền định, tâm phải luôn tinh tấn, Dục như Ý túc là mong muốn, Thiện Trang sẽ nói sau. Mình mong muốn gì, rồi mình phải tinh tấn, mình phải có Thiền định, tâm tập trung vô trong đó, và thường xuyên như vậy. Trong đó, mình hướng tâm về điều gì? Trong đó, quý vị [dùng] Tứ như Ý túc khi quý vị nhập Thiền, với định của Thiền thì quý vị sẽ hướng tâm để thọ mạng được lâu dài, trụ thế đến suốt kiếp. Như vậy phải tu đến Tứ thiền. Tứ thần túc [cùng] với sức mạnh của Tứ thiền, như vậy thì mới làm được điều đó. Đó là lý do các ngài dùng như vậy.

Ở đây, chúng ta mới học qua tới Tứ như Ý túc thôi, nhưng quý vị có thể áp dụng. Nếu quý vị muốn điều gì thì quý vị có thể hướng tâm về điều đó, sau khi quý vị nhập Thiền, [rồi khi] xuất Thiền thì quý vị dùng định đó hướng tâm về điều đó thì sẽ thành tựu. Đó là trong Tứ như Ý túc.

Ở đây nói về thức ăn, thì chúng ta nói là mong để hỗ trợ Phạm hạnh, hay được điều gì, ví như đắc đạo v.v…

Vị ấy như lý giác sát, thọ dụng sàng tọa (tức là chỗ ngồi, chỗ nằm), chỉ để ngăn ngừa lạnh, ngăn ngừa nóng, ngăn ngừa sự xúc chạm của ruồi, muỗi, gió, sức nóng mặt trời, các loại bò sát, chỉ để giải trừ nguy hiểm của thời tiết, chỉ với mục đích sống độc cư an tịnh. (Cũng vậy, tức là mình tác ý những gì cũng là để tu hết, để giải thoát).

Vị ấy như lý giác sát thọ dụng dược phẩm trị bệnh, chỉ để ngăn chận các cảm giác khổ thống đã sanh, để được ly khổ hoàn toàn.

Đối với các dược phẩm cũng vậy, ở đây đối với Tỳ kheo thì chỉ có tứ sự thôi là: Ăn, mặc, thuốc và chỗ ở, giường ngủ v.v… Như vậy thì được. Còn đối với quý vị, thì quý vị có nhiều thứ hơn, khi thọ dụng cái nào thì quý vị chịu khó tác ý nghĩ rằng: Thọ dụng đó để vì tu tập, để vì giải thoát, chứ không phải để ham đắm trong đó. Nếu như vậy thì chúng ta nói là biết cách thọ dụng để đoạn trừ Phiền não.

Còn không biết cách thì cứ thọ dụng xong rồi nghĩ: Ôi! Mất phước rồi, hết phước rồi v.v… Đó là Phiền não sanh. Vì sao? Vì khi quý vị đang suy nghĩ là: Ôi! Hết phước rồi, tôi thọ dụng cái này hết phước rồi, thọ dụng cái kia hết phước rồi. Đó là tư tưởng của Đạo gia. Thật ra, nếu phân tích theo Vi Diệu Pháp, theo tâm, thì tâm đó là tâm sân, tâm không hài lòng, và đó là Phiền não sanh. Cho nên giáo pháp của Phật rất tuyệt vời, đức Phật đâu có bảo không [thọ dụng] đâu, đâu có nói hết phước gì đâu, mà [Ngài] nói là tôi thọ dụng cái này, tôi thọ dụng cái kia đều để cho tu Phạm hạnh, để cho giải thoát.

Giống như bây giờ, lỡ quý vị có duyên có một chiếc điện thoại, thì quý vị phải nghĩ rằng: Chiếc điện thoại này là để tu Phạm hạnh, để giải thoát. Ủa! Điện thoại [mà] sao tu Phạm hạnh, giải thoát [được]? Có chứ! Quý vị dùng điện thoại để nghe pháp, quý vị dùng điện thoại để học pháp, đúng không ạ? Bây giờ các chương trình học pháp, nghe pháp toàn ở trên điện thoại mà, mình cắm tai phone để nghe pháp, v.v… Mà điện thoại cùi quá thì xài không được, vô cái này cũng không được, vô cái kia không được, vô zoom cũng không được, không đặt được câu hỏi v.v… thế này thế kia.

Ta sử dụng vật gì, với mục đích gì, thì chúng ta chuyển mục đích là được. Còn người không biết, không học, không hiểu thì nghĩ: “Tôi xài chiếc điện thoại này sang quá, tôi mất hết phước rồi” v.v… Cho nên là đó là sai lầm, nên quý vị thấy Đạo gia và đạo Phật khác nhau, những người học theo kinh Phật sẽ thấy được điều đó. Còn nếu không học kinh Phật, nhiều khi [suy nghĩ] rất sai lầm. Có những sai lầm kinh khủng lắm.

Ví dụ như có người nói: “Nhặt rau mà không bỏ cọng non, còn hơn là tụng kinh điển”. Nói như vậy là không đúng. Tại vì sao? Tại vì tụng kinh điển tốt hơn chứ, còn mấy chuyện đó là chuyện thế gian, có đáng gì đâu. Quý vị thấy, nếu theo kinh Phật thì khi nào chúng sanh tu có phước, tu tốt, thì tự nhiên đầy đủ cây trái, hoa quả, đầy đủ mọi thứ. Còn chúng sanh không có phước thì tự nhiên những thứ đó ẩn mất. Tiết kiệm gì được, có tiết kiệm cũng không được. Quý vị hiểu như vậy!

Cho nên nhân quả của đạo Phật khác với nhân quả của thế gian rất nhiều. Quý vị coi đi, lục Đại tạng kinh đi, coi kinh điển của Phật dạy, đức Phật có bao giờ cực đoan như vậy đâu. Đức Phật luôn luôn nói nghe kinh, nghe pháp quan trọng, tụng kinh, tụng pháp quan trọng. Chúng ta đã thấy có câu chuyện trong Tích Truyện Pháp Cú, có 500 con dơi ở bên trong hang động, nghe hai vị Tỳ kheo tụng kinh thôi, mà sau khi chết chúng được sanh về cõi Trời nữa kìa. Cho nên giá trị của tụng kinh, nghe kinh, mặc dù chúng không hiểu kinh mà còn được lợi ích như thế, còn mình thì nói ngược.

Cho nên chúng ta phải học giáo lý từ chánh kinh, chứ không, đời sau có những người đưa ra, họ nói nhiều khi hay lắm, nhưng họ đánh vào tâm lý, nào là tiếc phước, tâm lý thế này thế kia, là mình bị gục ngay. Nào là tâm lý về gia đình, tâm lý này, tâm lý kia, là tiêu đó nha quý vị. Quý vị hãy học theo chánh kinh của Phật pháp, đừng có dại, đừng có dễ vui mà nghe theo những người đời sau.

Đạo Phật khác Đạo gia, Đạo gia chỉ đưa người lên các cõi Trời v.v… thôi. Và quý vị nên nhớ, khổ hạnh của ngoại đạo ở Ấn Độ còn hơn Phật nữa. Nhưng quý vị thấy có những người tu ghê gớm, mà đức Phật nói họ khổ hạnh để làm gì? Quý vị coi trong Kinh Trung Bộ, Kinh Trung A Hàm, Kinh Trường A Hàm, Kinh Trường Bộ, quý vị thấy có những người ngoại đạo tu khổ hạnh tới, rồi hỏi đức Phật: Con [tu theo] ngoại đạo, nếu tu khổ hạnh như vậy, ép xác như vậy, để giải quyết vấn đề gì đó... giống như nghiệp có thể tiêu trừ không? Vì con chịu khổ như vậy mà. Nào là nằm trên gai, nào là v.v.. thì con sẽ được tiêu trừ nghiệp xưa. Cho nên sau khi chết, con sẽ được sanh lên cõi tốt lành, con sẽ sanh về trời Phạm thiên v.v…

Đức Phật có nói như vậy không? Đức Phật nói: Không có chuyện đó. Ông làm khổ cho lắm vô, nào là nằm gai nào thế này, thế kia, đứng một chân, phơi nắng... đời này thọ khổ rồi cuối cùng đời sau đọa tiếp, khổ tiếp.

Quý vị nghe cho kỹ, chịu khó nghe trong kinh đi, [khổ đời này] rồi đời sau khổ tiếp. Tại vì đó là do mình tạo ra, không phải là tiêu nghiệp được. Tiêu nghiệp là nghiệp đó trổ ra, rồi nó bớt. Mà thật ra cũng không có khái niệm tiêu nghiệp. Quý vị coi lại trong kinh, đức Phật nói, có những câu chuyện ví dụ như chuyện của ngài Mục Kiền Liên, ngài tạo ra có một nghiệp thôi, là nghiệp hại cha mẹ trong đời quá khứ, mà 500 đời ngài bị người ta đánh chết. Tức là nghiệp đó khi trổ rồi thì sẽ trổ hoài, không phải trổ một lần. Cho nên cẩn thận! Sợ lắm! Vì vậy, theo Vi Diệu Pháp chúng ta muốn tu hành cho tốt, muốn đỡ khổ, thì mình phải chặn duyên, phải trừ duyên, phải tránh duyên, để khỏi khổ.

Tránh duyên là thế nào? Đầu tiên là tránh trong tâm, tránh hoàn cảnh không được thì tránh trong tâm. Cho nên có đồng tu mới nói với Thiện Trang là tại sao con khổ lắm, có phải con tu không có phước báo hay không? Thiện Trang nói không phải tu không có phước báo, mà là do tâm mình không tốt. Tâm mình dao động, hoang mang, nghĩ toàn chuyện xấu. Theo Vi Diệu Pháp, khi tâm chúng ta hoang mang, dao động, nghĩ những việc không tốt, nghĩ những việc bất thiện, nghĩ chuyện xấu. Bây giờ người ta gọi là tâm yếu đuối, hay gọi là tâm trầm cảm, những tâm đó đang nghĩ vậy, thì khả năng tạo duyên, tạo điều kiện tốt cho những quả bất thiện của đời quá khứ trổ. Nó đã trổ rồi thì sẽ tiếp tục trổ nữa, tại vì mình đang buồn, đang sợ, đang khổ, đang càng lo âu, càng sợ bao nhiêu thì nó tiếp tục trổ nữa. Nó là duyên vậy mà, nên dòng đó cứ chạy, chạy, chạy như vậy, có khi khổ đến chết luôn. Quý vị phải cẩn thận điều đó.

Mình muốn thoát khổ là gì? Là phải sống an lạc, phải sống tự tại, tâm phải tốt đẹp, nghĩ thiện, dùng tâm thiện nghĩ tốt lành v.v… thì tự nhiên hết, dừng duyên đó thì bắt đầu trổ quả thiện, trổ quả lành. Bởi vì vô lượng kiếp đời quá khứ mình tạo rất nhiều nghiệp, vừa nghiệp tốt, vừa nghiệp không tốt, nghiệp thiện, nghiệp bất thiện, thì có khả năng cho quả, nếu nghiệp nào đủ duyên thì cho quả. Vậy thì chúng ta hãy làm sao để duyên đó hiện ra.

Cho nên khác nha! Học Vi Diệu Pháp rồi, học Phật pháp rồi, chúng ta thấy khác thế gian lắm. Nhiều người không biết thì cứ đâm đầu vào khổ. Ở đây, khổ là do thọ dụng nên được đoạn trừ, cho nên là biết cách thọ dụng nha. Cho nên chúng ta học cho rõ ràng, càng học thì chúng ta càng sáng tỏ.

Này các Tỷ kheo, nếu vị ấy không thọ dụng như vậy, các Lậu hoặc tàn hại và nhiệt não có thể khởi lên (tức là mình phải chuyển tâm). Nếu vị ấy thọ dụng như vậy, các Lậu hoặc tàn hại và nhiệt não ấy không còn nữa. Này các Tỷ kheo, các pháp ấy được gọi là các Lậu hoặc phải do thọ dụng được đoạn trừ.

Hôm nay rất rõ rồi nha! Như vậy nhớ là khi mình thọ dụng cái gì, thì mình nghĩ đều là để tu hành, để giải thoát.

4. Các Lậu hoặc phải do kham nhẫn được đoạn trừ.

Ở đây thì đúng rồi, ráng nhẫn đi, đôi khi phải chịu. Ai không kham nhẫn được thì cũng ráng kham nhẫn, vì cảnh tới rồi thì không tránh được.

Và này các Tỷ kheo, thế nào là các Lậu hoặc phải do kham nhẫn được đoạn trừ? Này các Tỷ kheo, ở đây, có Tỷ kheo như lý giác sát, kham nhẫn lạnh, nóng, đói, khát, sự xúc chạm của ruồi, muỗi, gió, sức nóng mặt trời, các loài bò sát; kham nhẫn những cách nói mạ lị phỉ báng. Vị ấy có tánh kham nhẫn các cảm thọ về thân, những cảm thọ thống khổ, khốc liệt, đau nhói, nhức nhối, không sung sướng, không thích thú, chết điếng người.

Này các Tỷ kheo, nếu vị ấy không kham nhẫn như vậy, thì các Lậu hoặc tàn hại và nhiệt não có thể khởi lên. Nếu vị ấy kham nhẫn như vậy, thì các Lậu hoặc tàn hại và nhiệt não ấy không còn nữa. Này các Tỷ kheo, các pháp ấy được gọi là các Lậu hoặc phải do kham nhẫn được đoạn trừ.

Cho nên ai mà không kham nhẫn được [thì] cũng ráng kham nhẫn nha! Bây giờ đâu có tránh được, trời đang lạnh [mà chuyển sang] nóng, bây giờ mùa hè thì phải chịu thôi. Đói khát, rồi bị ruồi đậu, bị muỗi cắn, [bị] sức nóng mặt trời, các loại rắn, rết, bò sát v.v… Rồi kham nhẫn trước lời chửi v.v… Nói chung thân thể mình đói khát, đau bệnh gì mình cũng chịu [được], thì các Phiền não hết. Còn nếu không kham nhẫn thì các Phiền não tiếp tục [khởi] lên.

Đoạn này chính là đoạn vừa rồi Thiện Trang mới nói, nếu quý vị nhẫn được, tức là kham nhẫn (#kham là kham chịu; #nhẫn là chịu đựng được), có nghĩa là khi đó mình vẫn đau, mình bị gì đó mà vẫn cảm thấy bình thường, thì tâm tốt, tâm thiện, tâm lành khởi lên, lại [là] cơ hội để cho những quả thiện tới, mai mốt mình học lộ trình tâm thì rõ ràng lắm. Như vậy quả thiện tới thì tự nhiên các Phiền não cũng hết, mà lại vừa có quả thiện xuất hiện. Còn nếu lúc đó mà mình chịu kham nhẫn không nổi, mình khó chịu, bực bội, v.v… là tâm xấu khởi lên. Tâm xấu khởi lên thì [là] cơ hội để các quả xấu trổ tiếp, nên lại Phiền não tiếp. Quý vị hiểu không ạ? Cho nên đức Phật dạy hay lắm! Rất là tuyệt vời! Mà mình học môn Vi Diệu Pháp, môn A Tỳ Đàm này thì rất dễ hiểu. Hiểu rồi thì ráng tu nha!

Cho nên ai mà chưa nhẫn được thì phải nhẫn, tại vì sao? Có những điều phải nhẫn, và đây là những điều này phải nhẫn, tránh không được thì nhẫn thôi. [Giống như] thời tiết bây giờ nóng, di chuyển chỗ ở không được thì phải ráng chịu, còn không [chịu] được thì dùng quạt cho bớt nóng, để thọ dụng được đoạn trừ, không thọ dụng được thì ráng kham nhẫn thôi. Cho nên phải do kham nhẫn mới [được] đoạn trừ, không có cách nào khác. Nên là ai chưa kham nhẫn được thì phải kham nhẫn.

5. Các Lậu hoặc phải do tránh né được đoạn trừ

[Phải] tránh né nha! Điều nào tránh được thì tránh, chứ không phải mình cứ đâm đầu vào đó.

Và này các Tỷ kheo, thế nào là các Lậu hoặc phải do tránh né được đoạn trừ? Này các Tỷ kheo, ở đây, Tỷ kheo như lý giác sát tránh né voi dữ, tránh né ngựa dữ, tránh né bò dữ, tránh né chó dữ, rắn, khúc cây, gai góc, hố sâu, vực núi, ao nước nhớp, vũng nước. Có những chỗ ngồi không xứng đáng ngồi, những trú xứ không nên lai vãng, những bạn bè ác độc mà nếu giao du thì bị các vị đồng Phạm hạnh có trí nghi ngờ, khinh thường; vị ấy như lý giác sát tránh né chỗ ngồi không xứng đáng ấy, trú xứ không nên lai vãng ấy và các bạn độc ác ấy.

Quý vị thấy không ạ? Đức Phật đâu có bảo mình xông vô đâu. Chỗ nào mà có voi dữ, bò dữ, rắn dữ, chó dữ, gai góc, cây cối, vực sâu, núi gì đó… né được thì né hết đi. Rồi bạn bè ác độc cũng né luôn, đừng giao du. Quý vị thấy [đều phải] né hết, chỗ nào không xứng đáng thì tránh hết, [đức Phật] đâu có bảo mình nhào vô đâu. Quý vị thấy hay không ạ? Đức Phật rất là tuyệt vời! Có những Phiền não phải do tránh né mới được đoạn trừ, quý vị vô đó thì làm sao [chịu] nổi. Vậy cho nên là phải tránh duyên.

Quý vị thấy, có nhiều đồng tu Tịnh Độ thấy tội lắm, [ở trong] gia đình bị chồng gây khó khăn quá trời, nhưng sợ ly hôn đọa Địa ngục, tại nghe người ta nói vậy rồi cũng sợ, không dám tránh né. Cho nên đâu có đoạn trừ được, suốt ngày sân, sân rồi người ta cũng tạo nghiệp, mình cũng tạo nghiệp. Người ta thì tạo nghiệp phỉ báng Tam Bảo, cản ngăn người tu hành, mình thì tạo nghiệp sân hận, khó chịu, v.v… [Nên] tu không được, rồi mai mốt cùng dẫn nhau đi vào ác đạo. Như vậy có tốt, có lợi ích gì đâu đúng không ạ?

Cho nên nhiều khi học Phật pháp phải hiểu, học không hiểu, tri kiến không đủ thì khó lắm. Cho nên điều nào né được thì né nha! Đức Phật khuyên [phải] né. Nói chung cách thứ 5 [là] né được thì né.

Điều thứ 6 là gì? Thiện Trang xin không đọc hết nguyên văn, quý vị về có thể tạm dừng video [để] coi lại.

6. Các Lậu hoặc phải do trừ diệt được đoạn trừ

Tỷ kheo như lý giác sát không có chấp nhận dục niệm đã khởi lên, từ bỏ, trừ diệt, diệt tận, không cho tồn tại (dục niệm ấy); không có chấp nhận sân niệm đã khởi lên, từ bỏ, trừ diệt, diệt tận, không cho tồn tại (sân niệm ấy); không có chấp nhận hại niệm đã khởi lên, từ bỏ, trừ diệt, diệt tận, không cho tồn tại (hại niệm ấy); không chấp nhận các ác bất thiện pháp luôn luôn khởi lên, từ bỏ, trừ diệt, diệt tận, không cho tồn tại (các ác bất thiện pháp ấy).

Điều này thì dễ đúng không? Chúng ta tu Tứ niệm xứ thì chúng ta thấy tâm tham khởi lên, tâm sân khởi lên, tâm muốn hại, tâm làm bất thiện nào [thì] mình dừng lại hết. Đó là phải do trừ diệt được đoạn trừ.

Đoạn sau cũng lặp lại như vậy, chỉ đổi ý thôi, nên cũng dễ dàng hiểu được. Ở đây nhớ là tu Tứ niệm xứ thì chắc chắn làm được điều này.

7. Các Lậu hoặc phải do tu tập được đoạn trừ

Có nghĩa là 6 cách trên đều phải tu hết rồi, nhưng cách thứ 7 này cũng phải tu nữa.

Và này các Tỷ kheo, thế nào là các Lậu hoặc phải do tu tập được đoạn trừ? Này các Tỷ kheo, ở đây, Tỷ kheo như lý giác sát tu tập Niệm giác chi (bây giờ phải tu Thất giác chi. Tức là phải tu Niệm giác chi, chúng ta học rồi, là phải nắm bắt được cảnh, nhớ cảnh), niệm giác chi này y viễn ly, y ly tham, y đoạn diệt, hướng đến từ bỏ; như lý giác sát tu tập Trạch pháp Giác chi...; như lý giác sát tu tập Tinh tấn Giác chi...; như lý giác sát tu tập Hỷ giác chi...; như lý giác sát tu tập Khinh an Giác chi...; như lý giác sát tu tập Định giác chi...; như lý giác sát tu tập Xả giác chi, Xả giác chi này y viễn ly, y ly tham, y đoạn diệt, hướng đến từ bỏ.

Tương tự, tu Trạch pháp Giác chi, Tinh tấn Giác chi, Hỷ giác chi, Khinh an Giác chi, Định giác chi Xả giác chi. [Tu] được như vậy thì cuối cùng Phiền não được đoạn trừ. Điều đó thì phải tu tập.

Điều này quan trọng lắm quý vị, Thất giác chi cực kỳ quan trọng. Thiện Trang có chia sẻ nhiều rồi, nhưng có nhiều người chưa nghe, đó là mình phải biết tu. Chúng ta đã học bài Thất giác chi rồi, khi nào tâm thế nào thì tu giác chi nào. Ví dụ trời mùa này nóng quá, quý vị thấy nóng quá, thân thể mình khó chịu thì quý vị tu Thiền không được, tu Thiền quán, Thiền chỉ gì cũng không được hết, thì quý vị phải tu Khinh an giác chi. Bằng cách nào? Bằng cách đi tắm rửa, kiếm nơi nào mát mẻ cho nhẹ nhàng, thân khinh an, thì khi đó dễ tu hơn đúng không? Còn mùa đông lạnh quá, quý vị [mà] lạnh thì cũng phải sưởi ấm, cho nên quan trọng. Đó là thân khinh an, Khinh an Giác chi thôi đó.

Và mình biết khi tâm mình đang trạo cử, đang rạo rực thì phải tu bốn giác chi nào? Đó là phải [tu] Khinh an Giác chi, Định giác chi, Xả giác chi đúng không? Xả là sao? Là mình buông hết xuống, buông có nghĩa là mình đừng có giữ pháp ác, đừng có giữ pháp thiện trong tâm, đừng có nghĩ gì hết, nghe pháp cũng không. Ví dụ như quý vị đi dạo, quý vị ra [ngoài], ngắm sông, ngắm biển, ngắm cảnh gì đó cho nhẹ nhàng, đó cũng là tu Xả giác chi.

Và chúng ta phải tu Khinh an Giác chi, thì hồi nãy nói rồi. Còn Định giác chi, lúc đó quý vị tu định cho nhẹ nhàng, ra ngoài [gặp] cảnh nào đó dễ chịu. Cho nên nhiều người ngồi trong nhà Thiền định, thiền hoài không được là vì sao? Vì ngồi trong nhà bức bách quá, khó chịu quá, đặc biệt mùa này [là] mùa nóng, mùa hè. Mà nóng quá thì quý vị sẽ không tu được, quý vị phải ra ngoài cho dễ chịu, cho nên phải khéo biết. Điều đó là mình phải biết, [tu] Khinh an giác chi, Xả giác chi, Định giác chi, và lúc nào cũng phải có Niệm giác chi. Niệm giác chi dùng trong cả hai trường hợp.

Còn khi nào tâm mình đang buồn ngủ, đang yếu đuối tức là do dự, buồn ngủ, đơ đơ thì mình phải tu Tinh tấn Giác chi, Hỉ giác chi và Trạch pháp Giác chi. Trạch pháp Giác chi là gì? Là phải lựa chọn các pháp, pháp nào thiện, pháp nào ác thì mình phải lựa chọn. Mình hãy ráng suy nghĩ, tức là mình phải làm cho Tâm sở Tầm mạnh lên, để tránh buồn ngủ. Mình đang ngồi Thiền mà buồn ngủ quá thì đứng dậy đi lại, rửa mặt, v.v… Niệm giác chi là phải có rồi, Niệm giác chi áp dụng cả cho trường hợp này.

Tinh tấn Giác chi là siêng năng thực hành pháp được chọn đó (Trạch pháp giác chi).

Còn điều nữa là Hỉ giác chi, tức là làm cho tâm mình vui lên, muốn vui thì rửa mặt cũng là một cách giúp cho cảm giác an lạc, dễ chịu. Rồi nghĩ đến chuyện gì vui, nghĩ đến niệm pháp, mình học thế nào, mình được lợi ích thế nào, v.v… nghĩ đến sau này mình sẽ đắc đạo, nghĩ đến như vậy thì tâm mình sẽ khởi lên Hỉ giác chi. Nghĩ là sau này mình được sanh lên trời Phạm thiên để mình tu tập tiếp, mình gặp được đức Phật Di Lặc để được đắc đạo, v.v… Mình nghĩ như vậy để có hỉ, thì sẽ trừ được tâm yếu đuối, và lúc đó mình tu như vậy. Hoặc mình nghe pháp để cho tâm mình hoan hỉ lên, đó cũng là Hỉ giác chi, rõ ràng như vậy nha.

Cho nên là bốn điều giác chi trong hai trường hợp, tại vì Niệm giác chi áp dụng cả hai [trường hợp] thì thành bảy. Quý vị cứ nhớ như vậy [để] áp dụng thực hành, nên Thất giác chi cực kỳ quan trọng. Cách cuối cùng là tu tập, thì ở đây đức Phật đưa ra tu tập Thất giác chi.

Điều cuối cùng ở đây là đức Phật tổng kết lại thôi. Quý vị có thể coi bài kinh này trong Kinh Trung Bộ, Thiện Trang tóm tắt lại như vậy thôi, chứ lặp đi lặp lại nhiều quý vị sẽ ngán. Đoạn kết luận như sau:

(Kết luận):

Này các Tỷ kheo, đối với Tỷ kheo những Lậu hoặc nào phải do tri kiến được đoạn trừ đã được tri kiến đoạn trừ, những Lậu hoặc nào phải do phòng hộ được đoạn trừ đã được phòng hộ đoạn trừ, những Lậu hoặc nào phải do thọ dụng được đoạn trừ đã được thọ dụng đoạn trừ, những Lậu hoặc nào phải do kham nhẫn được đoạn trừ đã được kham nhẫn đoạn trừ, những Lậu hoặc nào phải do tránh né được đoạn trừ đã được tránh né đoạn trừ, những Lậu hoặc nào phải do trừ diệt được đoạn trừ đã được trừ diệt đoạn trừ, những Lậu hoặc nào phải do tu tập được đoạn trừ đã được tu tập đoạn trừ; này các Tỷ kheo, Tỷ kheo ấy được gọi là đã sống phòng hộ với sự phòng hộ tất cả lậu hoặc, đã đoạn diệt khát ái, đã thoát ly Kiết sử, đã chánh quán[1] kiêu mạn, đã diệt tận khổ đau.

Thế Tôn thuyết giảng như vậy. Các Tỷ kheo ấy hoan hỷ, tín thọ lời dạy của Thế Tôn.

(Kinh Số 2 Kinh Tất Cả Lậu hoặc (Sabbāsavasutta) – Kinh Trung Bộ).

Như vậy cuối cùng sẽ được thoát ly khỏi Kiết sử, phòng hộ tất cả các Lậu hoặc, đã được đoạn diệt khát ái, đã thoát ly Kiết sử, đã chánh quán kiêu mạn, đã diệt tận khổ đau. Cuối cùng cũng chứng quả thôi, nếu mà tu như vậy.

Ở đây Thiện Trang tóm tắt 7 phương pháp đoạn trừ Lậu hoặc (Phiền não) theo Kinh Tất Cả Lậu Hoặc của Kinh Trung Bộ, quý vị chỉ cần nhớ 7 điều này thôi.

1. Phải do tri kiến: là mình phải học tập

2. Phải do phòng hộ: là mình phải giữ gìn các căn.

3. Phải do thọ dụng: thọ dụng đúng cách tức là mình nghĩ việc thọ dụng nào cũng để giúp cho mình tu hành hết.

4. Phải do kham nhẫn: ai không kham nhẫn được thì ráng kham nhẫn.

5. Phải do tránh né: né được cái nào thì né, người ác quá, người sân quá, người gì đó không tốt, né được thì né hết.

6. Phải do trừ diệt: trừ diệt tức là tâm tham khởi lên thì đừng cho tham nữa, nghỉ đi, dừng đi. Tâm sân cũng vậy, tâm xấu gì khởi lên thì mình dừng hết.

7. Phải do tu tập: cuối cùng là Thất giác chi, là phải do tu tập.

Hôm nay Thiện Trang đã nói rõ rồi, quý vị nhớ giùm [7] điều này, Thiện Trang đánh thêm từng mục là tu [pháp] gì, như vậy là rất rõ ràng. Quý vị thấy những điều này cực kỳ quan trọng đúng không? Cho nên chúng ta học [thì sẽ] có giá trị lợi ích.

Bây giờ chúng ta trở lại phần Tâm trong A Tỳ Đàm (Vi Diệu Pháp), phần vừa rồi là phần Kinh tạng.

Hôm bữa chúng ta đã học tới phần về Tâm tham, Tâm tham có 8 tâm. Chúng ta xét về cảm thọ thì có 2 loại thôi là: Hỉ và Xả. Tâm tham thọ hỉ và Tâm tham thọ xả. Về hợp tác, [thì có hợp] với Tà kiến hay không hợp Tà kiến, thì có 4 bốn trường hợp, bình thường là 2 thôi (2 thành 4). Rồi có tác động của trợ hay vô trợ (hữu trợ hay vô trợ), thì chia ra, nên thành ra có 8 Tâm tham. Bắt đầu từ Tâm tham thọ hỉ, hợp Tà kiến, vô trợ đến Tâm tham thọ xả, ly Tà kiến, hữu trợ. Chúng ta nhớ như thế! Rồi nhân của mấy điều này thì mình học rồi, bữa nay mình học phần tiếp:

+Nhân trợ sanh vô trợ có 6: tức là để có hữu trợ hay vô trợ.

Quý vị còn nhớ hữu trợ hay vô trợ không? Hữu trợ có hai trường hợp: Hoặc là tâm mình phải suy xét vấn đề đó, suy đi tính lại. Ví dụ mình muốn ăn món đó, vì thấy ngon quá, mình biết món đó ăn ngon, nhưng mình suy nghĩ thấy tham rồi đó, [nên] nghĩ tới nghĩ lui rồi mới ăn, thì đó là Tâm tham, thường là thọ hỉ. Lúc ăn mà mình có suy xét về nhân quả thiện ác gì đó, thì đó là ly Tà kiến và lúc đó có hữu trợ. Hoặc cũng như vậy, nhưng thay vì mình suy xét, thì nghe người ta nói ăn đi ăn đi, không sao đâu, ăn món này không có ảnh hưởng gì về nhân quả gì đâu v.v… ăn món này để ta thành đạo, ăn để có sức khỏe, để tu tập tốt. Như vậy, mình ăn với Tâm tham [cộng] với sự giúp đỡ của người ta khuyến tấn như vậy. Bởi vì mình tham, mình thấy ngon mà, thì là Tâm tham thọ hỉ, Ly tà (tức là rời khỏi Tà kiến rồi, vì mình có nhận định về nhân quả nghiệp báo), và có trợ.

Còn không có trợ là mình vô, mình thấy đồ ăn là cứ ăn một mạch thôi, ăn ngon nên ăn ào ào. Đó là Tâm tham thọ hỉ và hợp Tà kiến (tại vì mình không có suy nghĩ gì về nhân quả hết, nên là hợp Tà kiến), và vô trợ. Đấy thì chúng ta nhớ bài trước chưa? Có bấy nhiêu đó thôi, có 8 tâm thôi.

Bây giờ nói về vô trợ, thì có 6 nhân để trợ sanh cho vô trợ (tức là hỗ trợ cho vô trợ). Chữ ‘trợ’ ở đây có hai chữ, nên bị lặp từ, thì chúng ta hiểu trợ là giúp đỡ, giúp đỡ cho vô trợ.

1. Tái tục bằng nghiệp vô trợ: tức là mình đầu thai bằng nghiệp này, cho nên nếu ai đầu thai bằng nghiệp này thì cũng dễ [được] vô trợ luôn. Những người mà đầu thai bằng nghiệp vô trợ, tức là đời trước, trong giai đoạn tạo tâm thì mình tạo bằng tâm vô trợ, thì người đó không cần gì hết, họ làm gì cũng làm vèo vèo, nhanh lắm, khỏi cần phải suy xét gì hết. Đó là họ đầu thai bằng nghiệp vô trợ. Đâu cần suy xét gì đâu, vô thấy ăn là ăn thôi, không có suy xét gì hết, không cần đắn đo gì cả. Đó gọi là tái tục bằng nghiệp vô trợ.

2. Thân tâm mạnh mẽ: có những người thân tâm mạnh mẽ lắm, cho nên làm gì cũng làm ầm ầm, giải quyết rất là nhanh, không cần phải đắn đo, suy đi tính lại. Giống như tâm tham, họ ăn cũng như vậy. Hoặc là mua cái gì thì cũng dứt khoát, vèo vèo là xong.

Vậy thì điều này tốt nha! Xét về phương diện nghiệp trợ với vô trợ, thì quý vị thấy nghiệp trợ không tốt bằng vô trợ, tại sao? Tại vì nghiệp vô trợ thì sẽ cho quả nhanh hơn, tốt hơn. Giống như quý vị cúng dường chẳng hạn, quý vị làm phước, hay làm gì đó mà suy tới suy lui, xét tới xét lui, có nên hay không nên không, rồi một hồi mới làm. Hoặc là phải có sự khuyến tấn của người khác thì mới làm, v.v... thì nghiệp đó không mạnh và cho quả cũng không mạnh. Cho nên đời sau mình cứ đơ đơ, chậm chạp, làm gì cũng không có dứt khoát, cứ suy đi tính lại, [tính] tới [tính] lui gì đó, thì đó là có trợ. Cho nên vô trợ tốt, còn có trợ thì không tốt. Cho nên ở đây mới đưa ra là 6 nhân để trợ sanh vô trợ.

Cho nên mình làm việc gì thì cố gắng mạnh mẽ lên, giải quyết cho nhanh. Thiện Trang hình như có điều này. Thiện Trang làm gì cũng nhanh lắm, giải quyết nhanh. Ví dụ như mua món đồ gì đó, thì Thiện Trang ra coi món đó, coi nhanh rồi mua thôi, không cần phải suy xét. Còn có nhiều người, họ có tính là phải tính đi tính lại, mặc dù cái đó không có đáng gì nhưng cứ coi tới coi lui, mất thời gian. Còn đối với Thiện Trang thì mấy việc đó không cần thiết, chẳng hạn. Mình thấy điều đó cũng là tạo ra nghiệp trợ hay vô trợ đó.

3. Đa nhẫn nại: những người mà nhẫn nại tốt thì lại tạo ra nghiệp vô trợ.

4. Từng thấy nghe kết quả của người khác: điều này thì rõ ràng hơn. Có nghĩa là có những trường hợp mình thấy kết quả của người khác rồi, biết người ta làm việc đó ra kết quả tốt. Ví dụ như đi học, thấy đứa hàng xóm đi học, mai mốt họ thành đạt rồi, cho nên mình cứ theo đi học thôi. Hoặc mình thấy người kia từ khi tu tập Thiền chỉ, [được] Thiện Trang hướng dẫn, thì có kết quả là mặt mày sáng ra, tâm được định tĩnh, hiền hòa hơn, lanh lẹ hơn v.v... Mình thấy như vậy nên mình tu ầm ầm, không suy xét. Còn người mà suy xét tới suy xét lui rồi mà cũng chưa tu nữa. Người ta thì tu từ đời nào rồi, còn bây giờ mình chưa tu, mình theo không kịp.

Quý vị thấy không? Đó là hữu trợ với vô trợ đó. [Vì] hữu trợ nên chậm mất rồi, người ta tu thành công rồi. Còn mình vô rồi mình bị áp lực, mình tu mãi không theo kịp. Còn người ta dứt khoát. Có thể là người đó, đời trước đi đầu thai bằng nghiệp vô trợ, cho nên họ làm nhanh chóng. Còn mình [nghĩ] tới lui vẫn chưa làm. Đấy là nguyên nhân.

5. Thuần thục việc làm: tức là việc nào mà thành thục rồi thì tự nhiên không cần phải suy xét, coi đi tính lại, hay không [cần] ai khuyên gì hết, cứ thế mà họ làm ào ào. [Vì] là thành thục rồi, tức là nhuần nhuyễn rồi.

6. Vật thực, khí hậu thích hợp: điều này cũng có liên quan đến đồ ăn và khí hậu phải phù hợp. Ví dụ như bây giờ mình thấy đồ ăn ngon quá, thì tất nhiên mình ăn liền thôi, không cần phải suy xét đúng không? Nhưng đồ ăn ở Việt Nam, khi dọn lên thì mình có cảm giác là đồ giả không à, đồ có thuốc hay gì đó, thì bắt đầu tâm đó là có trợ rồi.

Cho nên vật thực quan trọng. Đồ ăn ở nhà mình làm hoặc mẹ mình làm, trong vườn đem ra, thì chắc chắn là ăn nhiều rồi, khỏi phải suy nghĩ đúng không? Đó gọi là Tâm tham thọ hỉ, có thể là hợp tà hay ly tà, vô trợ. Nhưng đi tới nhà bạn, nghe nói là đồ ăn mua ở ngoài chợ về là mình thấy sợ sợ rồi, [nghĩ] chắc đồ này nhúng thuốc, trái sầu riêng này có thuốc v.v... Nghĩ cái này có thuốc, cái kia có thuốc nên sợ, cho nên lúc đó là có trợ, chứ không có vô trợ được.

Về khí hậu thích hợp cũng tương tự như vậy. Ví dụ khí hậu đang nóng quá, thì tất nhiên mình cũng không muốn ăn nhiều đúng không? Mà khí hậu mát mát, thấy lạnh lạnh thì nghĩ là: “Thôi ăn cho ấm”. Cũng vậy, mình cũng có trợ và vô trợ là như thế.

Rồi nhân trợ sanh cho hữu trợ có 6. Ngược lại với ở trên là vô trợ, thì dưới đây là hữu trợ.

+Nhân trợ sanh hữu trợ có 6:

1. Tái tục bằng tâm hữu trợ (hay nghiệp hữu trợ): Cũng giống như trên! Nếu mình tái tục bằng tâm có trợ thì đời này [làm gì] cũng chầm chậm, việc gì mà [cần] đưa ra quyết định thì cũng chậm hết.

2. Thân tâm yếu: Những người hay sợ hãi thì thân tâm [yếu]. Việc gì cũng suy tới suy lui, quyết định tới, quyết định lui, không bao giờ dứt khoát hết. Chính vì vậy không có thành công, ở đời thường ít thành công. Nói về Phật pháp tu hành, thì nghiệp đó không tốt, không tạo ra những tâm tốt, phước báo không lớn. Quý vị nhớ điều này nha! Có nhiều người tâm yếu lắm, làm việc gì cũng suy đi tính lại, không biết nên như thế nào v.v... không dứt khoát. Cho nên phải cần dứt khoát.

3. Không hay nhẫn nại

4. Không từng thấy, nghe kết quả của người khác: Mình chưa thấy kết quả ai tu tập hết cho nên nghi ngờ, cho nên mình cứ suy đi tính lại. Hoặc là mình thấy, giống như các đồng tu muốn ra nước ngoài, muốn đi xuất khẩu lao động chẳng hạn, nhưng chưa thấy ai đi hết, trong xóm mình trong làng mình, trong xã mình chưa thấy ai đi thành công hết, cho nên không biết việc đó thế nào. Nhưng nếu thấy đồng tu này đi thành công rồi, hoặc là hàng xóm của mình đi thành công rồi, v.v... thì mình đâu cần suy xét nữa, thế là họ vô trợ là được đúng không?

5. Không thuần thục việc làm: việc gì mà mình chưa biết thì tự nhiên phải suy đi tính lại, phải suy nghĩ thôi. Còn nếu thuần thục việc làm rồi, thì việc đó cứ thế mà làm đúng không? Đâu cần suy nghĩ đâu, cứ vô là làm ầm ầm thôi.

Tu Thiền cũng vậy, nếu mình tu Thiền ở mức độ nhuần nhuyễn, tu Thiền quán hay Thiền chỉ mà nhuần nhuyễn, thì mình vô mình cũng tu ầm ầm thôi, mình đâu cần phải suy xét gì đâu. Mình tu tới đâu thì mình biết sẽ xảy ra tình huống gì. Học pháp cũng vậy, nếu mình học pháp một cách nhuần nhuyễn thì mình cũng học pháp nhẹ nhàng. Cho nên do là không nhuần nhuyễn thì mình phải cần có hữu trợ, phải có người khác giúp đỡ.

6. Vật thực, khí hậu không thích hợp: Cũng tương tự, như hồi nãy Thiện Trang đã phân tích rồi. Vật thực mà không thích hợp thì tự nhiên mình suy nghĩ tới lui: Món ăn này lạ quá! Không biết ăn có đau bụng không? Không biết có thuốc không? v.v... Rồi người kia mới nói: Không sao đâu! Món này ăn tốt đó v.v... Đó là phải có hữu trợ.

Về khí hậu cũng vậy, khí hậu không thích hợp. Ví dụ như bây giờ đang nóng quá, mình cảm thấy món này ăn vô sẽ nóng thêm, người nóng bức quá. Đó là mình suy nghĩ. Nhưng nếu đúng món ăn đó, mà hậu khí hậu phù hợp thì ăn được, ok.

Chúng ta đã học qua phần này rồi. Hôm bữa là học hết về Tâm tham rồi. Hôm nay Thiện Trang xin giới thiệu cho quý vị Tâm sân. Bây giờ mình học thêm về Tâm sân. Ở đây chúng ta có mấy Tâm sân, hôm nay chúng ta cố gắng học.

a2. Tâm sân (Dosa mūla Citta): Có 2

Chúng ta chia tâm ở Dục giới, Tâm tham thì có 8, còn Tâm sân thì có 2.

+Định nghĩa: Gọi là ‘Tâm sân’ (hay Tâm căn sân) vì khi tâm này phát sanh có ‘Tâm sở sân’ làm căn, làm gốc. (Định nghĩa đơn giản là Tâm sân thì có Tâm sở Sân (chúng ta học Tâm sở Sân rồi) làm căn, làm gốc). Sân là giận, buồn, rầu hoặc khóc lóc v.v…

Tâm sân (Dosa mūla citta) là loại tâm phát sinh với gốc rễ là sân hận, tức là sự không hài lòng, phẫn nộ, thù ghét, khó chịu, hoặc bực tức đối với đối tượng. Đây là loại tâm đưa đến hành động và lời nói ác, làm tổn hại bản thân và người khác.

Điều này là chúng ta ôn lại thôi, tại vì giống như Tâm sở vậy đó, cũng được định nghĩa đơn giản. Quý vị thấy không? Với gốc rễ là sân hận, tức là không hài lòng. Khi nào quý vị có không hài lòng, thì là sân rồi đó. Phẫn nộ, thù ghét ai là sân đó nha, khó chịu là sân rồi đó, hoặc bực tức đối với người, đối với vật gì đó, nói chung là đối với đối tượng. Và điều này đưa đến hành động và lời nói ác. Tất nhiên từ tâm thì chuyển ra thành hành động, hành động thì có trên thân và khẩu (tức là miệng). Làm tổn hại chính mình, tổn hại bản thân tức là chính mình và người khác.

Cho nên đừng có tưởng sân không hại ai, sân ít nhất là hại mình, dù không có đối tượng, dù chỉ là cái bàn, cái ghế, cây bút, cái gì [mà] mình sân thì cũng hại. Quý vị nhớ giùm mấy chữ này nha: Sân là giận, là buồn rầu, là khóc lóc, là sự không hài lòng, là phẫn nộ, là thù ghét khó chịu hoặc bực tức. Quý vị nhớ mấy điều đó là quý vị biết mình đang sân. Nhiều người không học cho nên không biết, cứ kêu ôi tâm mình tốt lắm. Nhưng thật ra là đang thù ghét một ai đó, đang khó chịu với một ai đó, đang khó chịu với một cái gì đó. Ví dụ thời tiết nóng quá, quý vị cảm thấy khó chịu là sân rồi nha.

Cho nên sân có nhiều [kiểu] sân lắm, đừng tưởng là không sân. Chỉ có Tam quả A na hàm mới hết sân thôi, còn phàm phu là sân hoài mà mình không biết. Cho nên mình tưởng là mình ngon thôi, chứ thực tế là mình sân nhiều lắm, đủ các thứ sân.

+Ý nghĩa Sân: ưu, buồn, cảm thọ khổ thuộc về tâm, không hài lòng, tức giận.

*Khuể, phẫn, ghét bỏ, căm ghét, tức là sân, phẫn tức là sân mà khác tên (như nói phẫn nộ).

Có khi người ta dùng chữ ‘khuể’ thì cũng là sân thôi quý vị. Hay là phẫn tức là phẫn nộ, căm ghét, ghét bỏ ai tức là sân rồi đó. Cho nên nhiều khi nhắc tới người nào mà mình cảm thấy ghét người đó là mình sân rồi nha. Mình không muốn nghe, mình không muốn nói, không có gì đó là mình đang sân. Cho nên là cũng khó, không dễ đâu!

+Hai Tâm sân (tâm hợp phẫn nộ hay tương ưng phẫn nộ) (lúc nào nó cũng hợp với phẫn nộ, hay có khi dùng từ là tương ưng. Mình dùng chữ hợp đi cho ngắn, chữ tương ưng thì khó hiểu):

1. Tâm sân thọ ưu, hợp phẫn nộ, vô trợ.

2. Tâm sân thọ ưu, hợp phẫn nộ, hữu trợ.

Tâm sân thì lúc nào cũng hợp với phẫn nộ hết. Ở đây quý vị có thấy khác với hôm bữa không? Hồi bữa mình học Tâm tham, thì Tâm tham là thọ hỉ hoặc thọ xả. Còn ở đây là Tâm sân thì lúc nào cũng thọ ưu hết. Rồi về hợp, thì tâm tham là hợp tà hay không hợp tà, nhưng ở đây [Tâm sân] thì nói là hợp phẫn nộ, lúc nào cũng hợp phẫn nộ, chứ không có hợp Tà kiến chứ không hợp Tà kiến như Tâm tham. Và cũng có yếu tố vô trợ với hỗ trợ giống nhau. Tức là xét về ba phương diện: là thọ, rồi hợp với cái gì, và có trợ hay không có trợ.

Để hiểu điều này thì chúng ta nên tìm cách nhớ như thế này: Trong Vi Diệu Pháp có 5 loại thọ, mỗi loại thọ được xác định rất rõ, như chữ:

· Dukkha = khổ về thân (physical pain) (tức là nỗi khổ về thân vật lý).

· Domanassa = ưu buồn về tâm (mental displeasure, sorrow) cái này gọi là ưu, để phân biệt.

Điều này là chúng ta nói về khổ và ưu. Hôm nay chúng ta phải nên học kỹ hơn về chỗ này. Nói về 5 thọ thì Thiện Trang nói về 5 thọ trước. Trong Vi Diệu Pháp, thì mỗi loại tâm chỉ có thể đi kèm với 1 trong 5 thọ thôi, gồm: Thọ lạc, thọ khổ, thọ hỉ, thọ ưu và thọ xả. Chúng ta phải nói rõ hơn về 5 loại thọ này để quý vị hiểu.

1. Lạc (sukha) → chỉ có ở các tâm ngũ song thức (Ngũ căn: Nhãn thức, Nhĩ thức…).

Thọ lạc, trong Vi Diệu Pháp là cái gì đụng tới thân. Ví dụ như quý vị đang nóng, quý vị rưới chút nước lên thấy mát, dễ chịu. Quý vị thấy mát quá, mát quá, thì đó là thọ lạc. Tức là nó chạm vào thân luôn. Cho nên ở đây thọ lạc (sukha) chỉ có ở các tâm ngũ song thức (Ngũ căn: Nhãn thức, Nhĩ thức…). Ví dụ mắt mình thấy cảnh là bông hoa đẹp hay cái gì đẹp, v.v... cảnh đó như ý thì đó là đang vui, thọ lạc đó. Hoặc là tai nghe âm thanh đúng âm thanh mình ưa thích, thì đó là lạc. Hoặc là thân thể mình chạm thấy cái gì hay chỗ nào mềm mại, thấy dễ chịu, vui, đó là đang lạc. Đây là ngũ song thức thôi, tức là Ngũ căn. Chúng ta nên biết như vậy.

2. Khổ (dukkha) → chỉ có ở Thân thức bất thiện.

Cũng là năm yếu tố Ngũ căn này thôi, nhưng chúng bất thiện.

3. Hỷ (somanassa) → tâm dễ chịu về mặt tâm ý → gắn với Tâm tham, thiện, Tâm đại thiện…

Chúng ta chỉ cần hiểu ở đây là tâm dễ chịu, khi nào quý vị có tâm dễ chịu thì gọi là hỉ.

4. Ưu (domanassa) → tâm khó chịu về mặt tâm → gắn với si, bất mãn, phiền não.

Chúng ta học trong Vi Diệu Pháp, chúng ta thấy [thọ ưu] với tâm si, tâm bất mãn, tâm phiền não. Bất mãn là sân, rồi phiền não.

5. Xả (upekkhā) → trạng thái trung lập, không vui không buồn.

Cho nên không vui không buồn thì gọi là xả. Còn vui thì có hai cái: Một là lạc, hai là hỉ. Lạc là đụng tới thân (tức là Ngũ căn: Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân). Còn hỉ là nói về tâm. Cũng vậy, cái gì làm cho mình khó chịu, ví dụ mình đụng cái gì đó nóng quá, thì đó là khổ, đó thuộc về xúc. Hoặc là mình nghe âm thanh gì đó khó chịu quá, làm tai mình đau, đau tai, ù tai luôn, thì đó là khổ. Còn nếu là ưu là mình khó chịu về tâm. Ví dụ nghe bài nhạc đó, mặc dù bài nhạc đó hay đối với người ta, nhưng tại vì tâm mình không thích nghe nhạc, cho nên mình thấy khó chịu, thì đó là ưu. Mà ưu đó là sân. Quý vị hiểu rõ chưa ạ? Chúng ta phải hiểu như vậy thì chúng ta mới phân biệt được, chứ không thì không phân biệt được. Có 5 loại thọ này mà mình không hiểu thì mình không nắm được.

Ở đây, Thiện Trang xin giới thiệu một chút, để dễ nhớ, thì mình so sánh Tâm tham với Tâm sân.

Một cách hiểu dễ nhớ:

2. Tham thì mềm – sân thì cứng. (Quý vị thấy không? Tham thì mềm, sân thì cứng, giống như cứng người lên).

3. Tham thì nhẹ – sân thì nặng. (Tâm mình tham thì nhẹ nhàng, mà tâm mình sân thì nặng nề lắm. Quý vị thấy người ta [sân] thì nặng nề).

4. Tham kéo về – sân xua đuổi. (Quý vị thấy giống như Tâm tham thì mình muốn lấy vô, mình ăn vô, mình muốn lấy về. Còn sân là mình muốn đẩy ra, không thích thứ đó, không muốn vật đó, không thích người đó, muốn tránh ra v.v... Cho nên là dễ nhận định được).

→ Tâm tham dễ chịu về tâm, nên thọ hỷ. (Rõ ràng chưa quý vị? Hôm bữa phân tích đó, Tâm tham tại sao thọ hỉ? Và Tâm tham tại sao thọ xả? Là khi tham đến mức độ trơ rồi, cũng ngon đó, nhưng không có quan trọng nữa, thì là thọ xả).

→ Tâm sân khó chịu (thọ ưu) đến mức lan ra thân (nên thọ khổ). (Tâm sân thì khó chịu, khó chịu nên là thọ ưu. Và không chỉ thọ ưu đâu, mà đến mức lan ra thân cho nên thọ khổ nữa).

Tại vì sao? Vì tâm sân, thật ra mình nói trên tâm thì là thọ ưu, nhưng còn gây ra thọ khổ nữa. Vì sân thì tự nhiên khó chịu, người bừng bừng lên, sân mà, sân mạnh lắm. [Sân] rõ ràng nhất là mặt mày đỏ bừng lên, đó là thân thể khó chịu, thì đó là thọ khổ. Có tài liệu người ta nói Tâm sân là thọ khổ. Quý vị hiểu đó là xét một cách chi tiết là như vậy.

Nhưng ở đây chúng ta đang nghiên cứu về tâm thôi. Nên Thiện Trang chỉ xét Tâm sân thì thuộc về thọ ưu, chứ thật ra cũng là thọ khổ luôn. Vừa thọ ưu, vừa thọ khổ. Tức là tâm thọ ưu và thân thọ khổ. Và có thể nói thọ khổ [cũng] được. Quý vị coi có một số tài liệu, một số bộ luận, người ta nói Tâm sân là thọ khổ, nhưng có một số tài liệu nói Tâm sân là thọ ưu. Ở đây chúng ta chọn đang xét về tâm thôi, nên nói là thọ ưu. Còn nếu nói rốt ráo thì thật ra lúc đó cũng là thọ khổ.

Và ở đây, bởi vì đụng tới điều này thì cũng xin nói lại vấn đề hôm trước về Tâm tham. Tâm tham, các đồng tu nói tâm tham là phải thọ lạc chứ sao lại thọ hỉ? Quý vị thấy ở đây, chúng ta phải nói thế này, chúng ta chưa học tới lộ trình tâm nên chúng ta chưa rõ. Nhưng thực tế nếu xét ra, khi Tâm tham thì thế nào? Ví dụ mình ăn đồ ăn, mình vừa tiếp xúc với đồ ăn, đưa vào trong miệng, nếu mình đang nhai thì lưỡi bắt hương vị, rồi có thể miệng tiếp xúc nữa. Nói chung là thân và thiệt đang làm chủ và bắt cảnh tạo cảm giác. Nhưng thật ra cảm giác ngon hay không ngon là đa số do lưỡi. Cho nên cảnh vị đó làm chủ và như vậy là thọ lạc đúng không ạ? Vì thân cảm thấy dễ chịu. Nhưng tại sao nói là thọ hỉ mà không nói thọ lạc?

Vì thật ra có nhiều sát na tâm ở trong đó. Lúc đó nó đưa vào, thật ra tâm mình là tâm tham. Ở đây là Tâm tham thọ hỉ, vì lúc đó nó tạo ra cảm giác dễ chịu cho tâm. Cho nên người ta nhấn mạnh về tâm, thì nói thọ hỉ chứ không nói thân, thân thì có thọ lạc. [Khi] ăn thì cũng có cảm giác vui chứ, cảm giác dễ chịu. Hoặc là tâm mình tham, ví dụ mình tiếp xúc một vật gì, chẳng hạn mình đụng vào con gấu bông, thì mình cảm thấy êm êm, mềm mềm. Thì rõ ràng là thân thể thọ lạc chứ, nhưng lúc đó tham khởi lên. Vì sao? [Thân] cảm thọ lạc thì tâm tham khởi lên, Tâm tham thọ hỉ. Hoặc là mình chưa ăn, nhưng thấy món đó thôi là mình thấy thọ hỉ, là vui rồi. Hay là mình thấy con gấu bông đó là mình thấy dễ chịu.

Hoặc là có người nói tặng cho chiếc điện thoại iPhone mười mấy đó, thì mình mới nghe như vậy thôi là vui rồi, là Tâm tham thọ hỉ, [dù] chưa nhận được chiếc điện thoại. Hoặc là người ta đưa chiếc điện thoại, mắt mình thấy điện thoại thật rồi, như vậy cũng là Tâm tham. Nói về thân, thì mắt mình thấy chiếc điện thoại đúng đó rồi, là thọ lạc. Nhưng tâm mình vẫn là thọ hỉ thôi, [vì] dễ chịu tâm. Cho nên quý vị thấy mình học rất rõ ràng, đó là vấn đề đơn giản.

Ở đây chỉ có hai loại tâm thôi: Một là Tâm sân thọ ưu, hợp phẫn nộ (tức là lúc nào đụng tới cũng phẫn nộ hết), và vô trợ. Đối với tác động là vô trợ. Thứ hai là Tâm sân thọ ưu, hợp phẫn nộ và có trợ. Chúng ta hiểu hữu trợ, vô trợ rồi đúng không ạ?

Ở đây chắc chắn có người sẽ thắc mắc rằng: “Tại sao Tâm sân không bao giờ hợp tác với Tà kiến, tại sao không nói tới Tà kiến, hôm bữa [Tâm tham] có nói tới Tà kiến mà?”

**Lưu ý: Tâm sân không bao giờ hợp với Tà kiến (như Tâm tham), nên không nhắc tới. Đó là lý do. Tại sao như vậy? Ở đây có giải thích.

**Tâm sân không hợp Tà kiến vì Tà kiến là sự sai lầm thuộc về tri kiến (nhận thức, lý luận) (thuộc về nhân quả đó), còn tâm sân là sự bộc phát của cảm xúc thù địch — không cần có quan điểm sai lầm (về nhân quả) để phát sinh.

Nghĩa là lúc sân lên thì tâm bộc phát mạnh lắm và điều đó hợp phẫn nộ, chứ không có liên quan gì Tà kiến hay không Tà kiến. Cho nên không hợp tác với Tà kiến hay là ly Tà kiến, nên không nhắc tới, không đem Tà kiến vô đây, mà đem yếu tố quan trọng là hợp với phẫn nộ. Lúc đó là nó bộc phát, quý vị thấy sân thì biết mà, sân bộc phát đâu cần Tà kiến hay không Tà kiến nữa, cho nên không quan trọng. Mà quan trọng là [Tâm sân] hợp với phẫn nộ, nên khác với Tâm tham. Tâm tham thì hợp với Tà kiến hay là ly Tà kiến, gọi là ly tà hay hợp tà. Còn ở đây là do cảm xúc thôi, cảm xúc bộc phát thù địch, mình ghét điều đó, không thích điều đó v.v… là sân, chứ không cần Tà kiến hay không Tà kiến. Cho nên Tâm sân là như vậy.

Bữa nay chúng ta quen rồi nên Thiện Trang đưa ra ví dụ:

VD: Bây giờ, một người mẹ đang lo lắng về người con gái, khi ấy tâm của người mẹ đang sinh khởi là tâm gì?

Quý vị thử suy nghĩ đáp án coi. Ví dụ như đứa con gái đang cặp bồ với thằng nào đó, mình cảm thấy đứa con còn nhỏ tuổi mà đã cặp bồ rồi, chẳng hạn, thì mình thấy người mẹ đang lo lắng. Vậy khi đó người mẹ đang sanh tâm gì?

Chúng ta chỉ có ba tâm là: Tham, sân, si. Đang lo lắng thì thuộc về thọ ưu, đang bực mình, có sự ghét, không thích việc con gái cặp bồ, yêu đương quá sớm. Như vậy người ta đang sanh khởi Tâm sân. Như vậy đầu tiên là sân. Rồi thọ, thì tất nhiên là thọ ưu rồi, lo lắng mà. [Vì] không cần ai tác động cho nên đâu thể nào khổ đâu, lúc đó là thọ ưu ở [trong] tâm thôi, chứ thân không có. [Đây là] hợp phẫn nộ, vì [Tâm sân thì] chắc chắn lúc nào cũng hợp phẫn nộ. Bây giờ chúng ta xét là vô trợ hay hữu trợ thôi. Chúng ta thấy nếu bà mẹ đang lo lắng, mà lo lắng dứt khoát, không có vấn đề gì, thì đó là vô trợ. Chúng ta coi thử đáp án ở đây là gì?

Đáp án: Đó là tâm sân với tên gọi là: Tâm sân thọ ưu, hợp phẫn nộ, vô trợ.

Đơn giản vậy thôi! Rõ ràng là dễ hơn rất nhiều, bởi vì [Tâm sân thì] có 2 tâm thôi. Bữa trước mình học Tâm tham thì có tới 8 loại tâm, còn Tâm sân thì có 2 tâm thôi.

Bây giờ mình đổi thành hữu trợ, hữu trợ là sao? Ví dụ cũng là tình huống đó, bà mẹ thấy đứa con quen với thằng đó, đi chơi, nhưng mới đầu nghĩ cũng không có vấn đề gì, chắc cũng chưa có dứt khoát lắm, [nên] chưa có lo lắng, vẫn đang suy xét. Nhưng có bà hàng xóm nói: “Bà phải coi con bà đó, đứa con gái của bà mới nhỏ vậy mà đã cặp với thằng đó rồi. Tôi thấy hai đứa nó không trong sáng lắm”, thế này thế kia. Nói như vậy, lúc đó mình tức lên, cảm thấy bà đó nói đúng rồi đó, thì lúc đó là Tâm sân thọ ưu, hợp phẫn nộ và hữu trợ.

Đó là trường hợp hữu trợ bên ngoài. Còn trường hợp tương tự, mình lấy ví dụ đó thêm một lần nữa, lấy ví dụ về thế gian cho dễ tư duy. Cũng vậy, thằng nhỏ đó mới đầu đi với con gái mình, mình thấy bình thường, nhưng sau đó suy nghĩ: “Hình như không ổn lắm! Con mình còn nhỏ tuổi, nó mới học lớp 12 thôi. Không được!” Lúc đó mình lo lắng, sân lên: “Chút nữa nó về, ta phải chửi cho một tăng”, thế này thế kia. Như vậy đó là hữu trợ. Cho nên là Tâm sân thọ ưu, hợp phẫn nộ, hữu trợ.

Bây giờ chúng ta lấy ví dụ thứ hai để quý vị làm thử.

VD: Một người cha giải thích cho người con trai rằng hành động lừa dối của anh ta là xấu, người con trai cảm thấy buồn. Tâm của người con trai có là loại tâm gì?

Quý vị coi thử đưa đáp án xem, chúng ta suy nghĩ thử. Quý vị thấy rõ ràng: Đầu tiên, người con trai buồn, buồn là gì? Mình bắt ngay, buồn là Tâm sân. Bây giờ mình học mới có Tâm sân thôi, nhưng bữa sau mình học [tâm] tham, sân, si hết rồi thì mình phải biết được tâm gì. Buồn là sân, mà tâm sân thì chắc chắn chỉ có thọ ưu thôi, đang lo, đang thấy buồn là ưu rồi, Tâm sân thọ ưu. Rồi hợp phẫn nộ luôn, khỏi cần suy nghĩ. Nhưng vô trợ hay hữu trợ? Quan trọng là quý vị xác định vô trợ hay hữu trợ thôi.

Đáp án: Đó là Tâm sân thọ ưu, hợp phẫn nộ, hữu trợ.

Ở đây, là do có người cha nói, cho nên tâm này rõ ràng là hữu trợ rồi. Chúng ta coi Tâm sân thọ ưu, hợp phẫn nộ, hữu trợ. Điều này quá dễ đúng không quý vị? Nên Tâm sân dễ, Tâm si cũng dễ thôi, chỉ có Tâm tham thì hơi nhiều loại.

VD: Một người chồng chửi vợ vì cho rằng “đi chùa tu tập là không có lợi ích”. Vậy tâm này là tâm gì?

Đây là một tình huống rất thực tế mà các bà hay gặp, các cô hay gặp. Ở nhà, mình chuẩn bị đi chùa để tu tập, mà ông chồng chửi. Hoặc các cô tu trong các Đạo tràng, các cô nghe pháp, mà ông chồng chửi. Vậy tâm ông chồng đó là tâm gì? Tâm này là tâm gì? Quý vị [đoán] thử coi.

Đầu tiên, ông chồng chửi thì chắc là sân rồi đúng không? Phải xác định ngay là Tâm sân rồi, như vậy đáp án đầu tiên là Tâm sân. Tâm sân này là thọ ưu rồi, vì ông chồng khó chịu là thọ ưu. Và tất nhiên là hợp phẫn nộ rồi, vì chẳng có trường hợp nào [khác]. Bây giờ [chỉ] có hữu trợ hay vô trợ thôi, thì quý vị xác định xem.

Ở đây, ông chồng ông thấy mình sửa soạn quần áo đi ra, để chuẩn bị đi chùa hoặc sửa soạn quần áo để lên nghe pháp, ổng thấy giận, [nên] là sân rồi, chồng chửi là sân rồi. Thọ thì lúc nào cũng thọ ưu, hợp phẫn nộ rồi, bây giờ là vô trợ hay hữu trợ thôi. Chúng ta thấy là vô trợ, vì ổng thấy [như vậy] là ổng bực, ổng chửi liền nên là vô trợ.

Còn nếu ông suy xét đi suy xét lại: À! Có thể do bà ấy đi như vậy mất thời gian của mình, bả không chăm sóc [gia đình] gì đó v.v... Suy nghĩ tới, suy nghĩ lui, thì đó là hữu trợ. Hoặc là bà vợ đi mà có vẻ vui vui, bả đi thế nào đó, lúc đó mới khiến cho cảm giác khó chịu thì ổng mới chửi, thì đó là hữu trợ.

Cho nên là tùy, trường hợp này có thể là vô trợ hoặc hữu trợ. Nhưng trong trường hợp này, nếu không nói gì hết thì mình có thể đưa vào đó là Tâm sân thọ ưu, hợp phẫn nộ, hữu trợ. Ở đây có thể là hữu trợ hoặc vô trợ, cứ tùy tình huống mà mình xét, tạm thời vô trợ hay hữu trợ cũng được.

Nhưng thực tế nếu chúng ta phân tích như vậy là chưa ăn thua, chúng ta phải phân tích mở rộng ra. Ở đây, sẵn Thiện Trang nói cho quý vị [về] dòng tâm, kiến thức này rộng hơn, xin giới thiệu luôn.

Để có tình huống đó, thì thật ra xảy ra bốn tình huống như sau:

1. Tình huống thứ nhất là ổng khởi ý nghĩ sai về đi chùa, về sự tu tập, và lúc này thực ra là Tâm tham thọ hỉ, hợp Tà kiến, trợ hay vô trợ. Tại sao lại như vậy? Ở đây chúng ta chưa học Tâm si nên Thiện Trang nói là Tâm tham thôi, Tâm tham thì chúng ta học rồi. Tức là ổng nghĩ sai về việc đi chùa, tu tập chẳng có lợi ích gì, và lúc đó ổng cảm thấy mình đúng, cho nên ổng có sự hỉ hoặc xả. Thọ hỉ tức là ổng vui, ổng nghĩ trong đầu là tôi đúng rồi, bà vợ sai, cho nên gọi là Tâm tham thọ hỉ, hợp Tà kiến, vô trợ (hoặc hữu trợ thì tùy, do hình ảnh đó). Hoặc là ổng nghĩ trước rồi, ổng nghĩ là hình như tới giờ này là bà vợ mình chuẩn bị lên nghe pháp, chuẩn bị đi chùa. Ổng đang suy nghĩ như vậy, rồi bắt đầu nghĩ tiếp là đi chùa đâu có lợi ích gì v.v… thì ổng nghĩ vậy là có trợ (hữu trợ). Còn nếu như ông nghĩ đơn giản thì có thể khác.

Ở đây chúng ta coi lại, như vậy đây là Tâm tham, có nghĩa là ổng suy nghĩ, ổng cảm thấy mình đúng, thì đó là Tâm tham thọ hỉ và lúc đó là [hợp] Tà kiến. Vì ổng nghĩ như vậy là sai với nhân quả Chánh pháp, cho nên là Tà kiến. Và lúc đó có thể là hữu trợ hay vô trợ, tùy tình huống.

2. Tiếp theo là ổng cảm thấy bực khi thấy vợ đi chùa, hoặc là tu tập, lên nghe pháp, thì lúc này là Tâm sân. Như chúng ta phân tích ở trên là Tâm sân thọ ưu, hợp phẫn nộ, hữu trợ hay vô trợ. Trường hợp này mới tới Tâm sân. Có nghĩa không phải là một tâm, mà là một dòng tâm, Tâm tham rồi mới đến Tâm sân.

3. Rồi ổng mới tiếp tục mắng chửi vợ. Tâm này là tâm sân tiếp, cho nên cũng [là] Tâm sân nữa. Cho nên dòng tâm này là ba dòng tâm luôn.

4. Dòng tâm sau đó là chửi xong rồi, cảm thấy thỏa mãn sau khi chửi vợ. Tức là ổng cảm thấy sướng rồi, cảm thấy vui rồi, thì tâm này là Tâm tham. Và Tâm tham này là thọ hỉ và chắc chắn là hợp Tà kiến, bởi vì không đúng Chánh pháp, và có trợ hay vô trợ. Có thể lúc đó vì ổng thấy bà vợ buồn, nên ổng hài lòng, ổng vui về hành động đó, thì đó là hữu trợ, cũng có thể là như thế. Hữu trợ hay vô trợ là mình phải có tình huống cụ thể hơn, nếu không có khuynh hướng cụ thể hơn thì mình không biết.

Trong thực tế thì đó là lộ trình tâm, chứ không phải đơn giản, mà dòng tâm luôn, có nhiều tâm diễn biến liên tục như vậy. Ở đây thật ra [có] bốn dòng tâm là: Dòng Tâm tham, dòng Tâm sân, rồi tâm sân tiếp, rồi tham.

Thiện Trang lấy ví dụ thêm trường hợp thứ năm, là sau đó ổng thấy bình thường lại và ổng chỉ nghĩ là mình đã làm đúng, ổng chỉ nghĩ bình thường, và ổng chấp giữ là tôi làm việc đó đúng, tức là việc đi chùa tu tập của bà là không lợi ích gì cả. Ổng nghĩ vậy thì đó là Tâm si thọ xả, vì lúc đó ổng xả rồi, không có vui hay không vui gì hết. Là Tâm si thọ xả, hợp Tà kiến. Bữa sau chúng ta mới học Tâm si, quý vị nhớ ví dụ này để bữa sau chúng ta nói rõ hơn.

Ở đây, đó là dòng tâm, nhưng bây giờ chúng ta muốn phân tích rõ hơn, hôm nay đưa thêm cho quý vị gọi là lộ trình tâm, đầy đủ trong ví dụ 3, trải qua 17 sát na, tức là mình chỉ lấy ví dụ một trường hợp tâm mắng chửi vợ này thôi. Bây giờ mình xét qua 17 sát na tâm, [và] chỉ xét Tâm sân này thôi. Chẳng hạn mình lấy trường hợp là ổng sân rồi mắng chửi vợ, nói vậy cho dễ, chứ không, lấy hai tâm này [thì] khó. Bây giờ chúng ta hãy nên tập cách nhìn theo 17 sát na tâm này.

Thiện Trang đưa ra [bảng trên]: [Cột] thứ nhất là về sát na tâm, có 17 sát na. [Cột] thứ hai là giai đoạn, cột thứ ba là loại tâm, cột thứ tư là thêm ghi chú. Quý vị hiểu được [bảng] này thì sau này sẽ giúp được rất nhiều, tại vì lộ trình tâm có thể là 17 sát na tâm, có khi 7 sát na tâm thôi. Tối thiểu là 7 sát na tâm và tối đa là 17 sát na tâm. Sau này chúng ta sẽ học lộ trình tâm trong khi chứng quả như thế nào, rồi xử lý các việc v.v… như thế nào, đây gọi là một lộ trình tâm đầy đủ. Chúng ta coi thử trường hợp ông chồng thấy bà vợ mặc đồ chuẩn bị đi chùa hoặc là tu tập là nổi sân lên chửi, thì bây giờ trải qua 17 sát na tâm như thế nào? Chúng ta coi thử nha:

Giai đoạn thứ nhất: Là thấy vợ mặc quần áo, mặc đồ tu vô chuẩn bị đi chùa, hoặc chuẩn bị lên tu tập, nghe pháp. Như vậy thực tế ra sẽ trải qua những sát na tâm như sau:

1. Sát na thứ nhất là Hướng tâm ngũ môn (tâm hướng đến cảnh). Đầu tiên là hướng tới cảnh, hướng tới cảnh là bà vợ đó mặc đồ chuẩn bị tu tập đi chùa.

2. Tiếp theo là Nhãn thức (tức là mắt ổng thấy hình ảnh bà vợ), là sát na tâm thứ hai. Phải có [Nhãn thức] này để xử lý. Mắt thấy thì chưa có thấy đâu, mới chỉ nhìn thấy thôi.

3. Sát na tâm thứ ba là Tiếp thọ cảnh, hay Tiếp nhận cảnh, đưa cảnh đó vào, tiếp nhận hay tiếp thọ cũng được, mình gọi là Tiếp thọ cảnh.

Tức là lúc đó ông chồng thấy hình ảnh vợ của mình mặc đồ quần áo vô, chuẩn bị lên nghe pháp, chuẩn bị đi chùa, sách giỏ gì đó... Thực ra quá trình thấy đó phải xảy ra tới năm giai đoạn sát na tâm: Giai đoạn thứ nhất là Hướng tâm ngũ môn, tức là năm cửa của giác quan (năm giác quan là: Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân). Ở đây để cho đơn giản, thì mình thấy bằng mắt, thấy hình ảnh vợ mặc đồ vô chuẩn bị đi, sách giỏ đồ, cầm điện thoại gì đó, là thấy. Sự thấy này đã qua 3 sát na tâm rồi đó, sát na tâm thứ ba mới là Tiếp nhận cảnh.

4. [Sát na tâm] thứ tư là Suy đạc (xét đoán cảnh). Phải xét đoán cảnh thì mới thấy, mới hiểu được đó là vợ mình. Tức là đầu tiên là hướng nhìn về góc đó, mắt thấy cảnh, sau đó mới biết đây là vợ mình, bả bắt đầu đi chùa. Tức là tới giai đoạn sát na thứ tư gọi là Suy đạc, xét đoán cảnh.

5. [Sát na] thứ năm là Định đạc (là xác định cảnh) sẽ đưa ra cảnh này là không ưa, đáng tức giận. Đây mới gọi là lộ trình tâm đầu tiên. 5 [sát na tâm] này chưa tạo ra quả báo gì cả, sau này mình học đoạn này là Tâm tố (hành), không tạo ra nghiệp quả gì hết, vì ở đây mới thấy chỉ là thấy thôi.

Bây giờ chúng sanh tạo nghiệp [là bắt đầu] từ đây, từ sát na tâm thứ sáu, tạo nghiệp thiện hay nghiệp ác gì là từ đây.

6. Do ông chồng này chửi vợ, ổng thấy như vậy, ổng xác định cảnh này là đáng tức giận, cho nên ổng chửi. Thực ra [việc] chửi này cũng không phải là một sát na tâm đâu, mà qua 7 sát na tâm.

Một là sân khởi lên. Rồi sau đó sân tăng mạnh là tăng sân lên thì mới làm được (7). Tiếp tục sân cộng với khẩu nghiệp tức là phát ra lời chửi (8). Nhưng không phải chửi một câu [rồi ngưng] liền được mà phải chửi cả câu, cho nên sân, tiếp tục mắng, tiếp tục chửi, là sát na thứ chín (9).

Sát na thứ 6 là sân tâm khởi lên, sát na thứ 7 là sân tăng mạnh, sát na thứ 8 là sân với miệng, sát na thứ 9 là sân với miệng, [sát na] thứ 10 là tiếp tục bồi đắp sân thêm sân nữa, sát na tâm 11 là sân yếu đi bớt, [sát na] tâm 12 là tàn dư sân (là còn dư âm). Thuật ngữ Javana (Tâm động lực) là tạo nghiệp thiện hay nghiệp ác là ở giai đoạn này. Cho nên quý vị nhớ tu là tu ở giai đoạn này nè.

Cho nên đức Phật mới dạy cho ngài [Bāhiya] là: “Thấy chỉ là thấy, nghe chỉ là nghe, ngửi chỉ là ngửi, nếm chỉ là nếm, xúc chỉ là xúc”. Đức Phật dạy cho Tôn giả Bāhiya, nhờ đó ngài đắc đạo A la hán. Thực ra ngài giữ được giai đoạn này, làm sao thấy chỉ là thấy, nghe chỉ là nghe, tâm như như bất động là nói đoạn này, làm sao phải duy trì được đoạn này. A la hán làm được đoạn này ngon nè. Còn không phải A la hán thì đoạn này chưa làm ngon lắm đâu, cho nên đoạn này quan trọng. Chúng ta lấy ví dụ này rõ ràng. Tại vì ông này chửi cho nên ổng sân lên. Nếu giả sử ông này có tâm tùy hỉ, tâm thiện thì sẽ khác.

Tiếp theo Sát na tâm thứ 13 là duy trì cảnh. Sát na tâm thứ 14 là trung tính, tức là cảnh mờ dần, không còn tạo nghiệp nữa. Tức là sân bây giờ giảm yếu từ trên rồi, suy yếu rồi, còn dư âm thôi, chỉ còn hơi sân một chút rồi trở lại bình thường. Lúc đó ông chồng thấy chửi như thế đủ rồi, hoặc cảnh gì đó làm ổng nhớ ra gì đó làm ông quên đi, dần dần chuyển về bình thường. Nhưng trước khi chuyển thì nó phải từ từ, duy trì rồi xả xuống. Cho nên gọi là duy trì cảnh và trung tính.

Ba sát na tâm cuối cùng 15, 16, 17 là trở lại Tâm hộ kiếp, tức là trở về dòng hộ kiếp bình thường, không nhận cảnh rõ nữa và cũng không tạo nghiệp. Cho nên tạo nghiệp thì chỉ có 7 sát na tâm này (từ 6 12) thôi. Tâm này trở lại Tâm hộ kiếp, bởi vì sao? Vì khi mình đầu thai bằng tâm nào (mình tái sanh bằng tâm nào), thì tái sanh xong trở thành Tâm hộ kiếp. Tâm hộ kiếp giúp cho mình làm việc, duy trì sự sống của mình trong đời này, cho nên gọi là hộ kiếp. Nó giúp duy trì ngay trong hoạt động sống của mình và giúp duy trì trong khi ngủ.

Cho nên người ngủ khác với người chết. Người chết là chết luôn, còn người ngủ thì không chết, vì có Tâm hộ kiếp hoạt động trong đó. Cho nên khi làm việc gì xong cũng phải trở lại Tâm hộ kiếp hoạt động. Còn khi nào mình chết thì Tâm hộ kiếp trở thành Tâm tử. Cho nên đầu thai bằng tâm nào, thì cuối cùng khi chết tâm đó chuyển thành Tâm tử và có lộ trình tử.

Mình hiểu như vậy thì mình học rất rõ ràng, học pháp rõ như vậy đó. Cho nên quý vị thấy lộ trình 17 tâm này, đây là Thiện Trang giới thiệu thôi, không phải người nào cũng đủ 17 sát na tâm này. Ở đây, chúng ta đưa ra trường hợp bình thường, có trường hợp cảnh rõ hay cảnh không rõ, thì từ từ chúng ta sẽ học. Chúng ta học vài lần như vậy thì quý vị sẽ nắm được sát na tâm.

Nhưng mình tu là tu ở chỗ này [sát na tâm 6 12]. Cho nên muốn tu ở chỗ này thì mình phải thuận tiện, ví dụ như thường có Chánh niệm, Chánh kiến, Chánh tư duy xuất hiện, thì sẽ xuất hiện trong giai đoạn này là đắc đạo. Bát chánh đạo mà đầy đủ trong giai đoạn này là đắc đạo.

Mà trong đó chỗ Định đạc, xác định cảnh xong rồi chuyển thế nào là do sự huân tập của mình. Giống như ông chồng này, do ổng huân tập Tà kiến nhiều quá, cho nên ông thấy cảnh này là ổng tức giận. Còn nếu mình huân tập thiện nhiều, gọi là Chánh kiến thì tự nhiên mình thấy tùy hỉ chỗ này. Cho nên sự huân tập cũng quan trọng lắm. Học hằng ngày, học pháp nhiều, suy nghĩ nhiều, tư duy nhiều, Phiền não bớt, v.v… thì tự nhiên thay đổi chỗ đó, từ đó không dẫn khởi tâm Sân. Quý vị thấy nó mà dẫn khởi lên là chạy một loạt 7 sát na tâm luôn, thậm chí ảnh hưởng tới 13, 14 nữa. 13, 14 là Duy trì cảnh và Trung tính. Cho nên cảnh mờ dần, không có tạo nghiệp nữa, nhưng cũng còn ảnh hưởng. Cho nên bao giờ trở lại Tâm hộ kiếp thì mới hết.

**Lưu ý: Lộ trình tâm tùy theo loại tâm mà có tối thiểu là 7 sát na tâm hoặc nhiều nhất 17 sát na tâm.

Ở đây, Thiện Trang lấy trường hợp nhiều nhất là 17 sát na tâm. Chúng ta sẽ học dần dần, chúng ta hiểu hết rồi thì Thiện Trang sẽ lấy những trường hợp 7 sát na tâm và ở giữa giữa nữa.

Phần cuối cùng, ở đây nói luôn: