Giảng Ký A Tỳ Đạt Ma Câu Xá Luận

Giảng Ký A Tỳ Đạt Ma Câu Xá Luận - Bài 31: Phẩm 1 - Phân Biệt Giới - Buổi 31

Giảng giải: Thầy Thích Thiện Trang

Giảng ngày: 26.02.2025

Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật!

Nam Mô A Mi Đà Phật!

Kính chào toàn thể quý vị đồng tu! Hôm nay [là] thứ Tư, chúng ta học về Luận Câu Xá, hôm nay là bài thứ 31. Hôm bữa chúng ta đang học về Tâm sở Niệm. Thông thường vào bài đáng lẽ chúng ta nên bắt đầu vào phần kiến thức đó. Tuy nhiên thông thường quý vị mới đầu do không tập trung được, cho nên Thiện Trang thường giới thiệu một phần khác, phần kinh nào đó nhỏ nhỏ, để chúng ta vừa bổ sung được nền tảng giáo lý, và cũng vừa giúp cho quý vị tập trung được. Chứ không, vào phần kia trước thì quý vị sẽ chưa tập trung được.

Hôm nay chúng ta cũng bổ sung những nền tảng từ Kinh A Hàm và Kinh Nikaya. Tiêu đề ở đây là:

Tiêu Chuẩn Của Người Bạn Tốt

Lời Phật dạy như thế này:

Thành tựu bảy chi phần, này các Tỷ kheo, là người bạn cần phải thân cận, cần phải giao thiệp, cần phải hầu cận, dầu có bị xua đuổi. Thế nào là bảy? Tức là nếu thành tựu được bảy điều này, thì đó là một người bạn mà mình cần nên thân cận. Thân cận là thân và ở gần; cần phải giao thiệp, thì khỏi cần phải giải thích; cần phải hầu cận là ở bên gần giúp đỡ, hầu người ta; dù có bị xua đuổi (dù hay dầu [đều được], miền Bắc gọi là dù, miền Nam gọi là dầu) đi chăng nữa thì mình cũng không bỏ. Nếu người đó là bạn tốt [thì] hãy như vậy.

Bảy điều là gì?

(1) Khả ái, khả ý; (2) tôn trọng; (3) đáng được bắt chước; (4) nhà thuyết giả; (5) kham nhẫn lời nói; (6) nói lời sâu kín; (7) không có hối thúc những điều không hợp lý.

Chúng ta cũng nên phân tích bảy điều này.

(1) Khả ái, khả ý: Khả ái là đáng yêu, một người bạn thì tất nhiên phải đáng yêu [rồi]. Khả ý là vừa ý, nói chung cũng phải hợp ý với mình. Hợp ý ở đây có nghĩa là hợp theo tiêu chuẩn nào đó [trong] Phật pháp, chứ tiêu chuẩn hợp ý mà nhiều khi tạo ác thì không đúng.

(2) Tôn trọng: tức là người ấy phải là người có tính tôn trọng.

(3) Đáng được bắt chước: người ta có những điều tốt mà mình muốn bắt chước theo.

(4) Nhà thuyết giả: ngôn ngữ của ngài Minh Châu dịch hơi khó hiểu, nhưng thực ra [điều này] chúng ta cũng dễ hiểu thôi. Có nghĩa là một người có khả năng nói được cho mình những điều mình cần nghe, người bạn mình thì phải được như vậy.

(5) Kham nhẫn lời nói: tức là những lời nói khó chịu mà người ta nói cho người bạn đó nghe v.v… nhưng người bạn vẫn có thể nghe được. Hoặc mình nói những lời nói góp ý hay tất cả những vấn đề gì mà người ta [vẫn] nghe được. Đó là kham nhẫn. Chứ còn nhiều khi không kham nhẫn được, tức là nghe xong rồi chịu không nổi. Có những người ở đời này, họ [chỉ] thích được nghe lời ngọt thôi. Họ có thể chửi bới, có thể nói xấu, hoặc góp ý người khác, nhưng lại không chịu tiếp nhận sự góp ý của người khác. Đó là không kham nhẫn được lời nói. Hoặc họ rất dễ giận, v.v… thì đó là không đủ tiêu chuẩn này.

(6) Nói lời sâu kín: thật ra là nói lời sâu xa. Mình có thể hiểu là những lời không phải là những lời bình thường. Người bạn này phải góp ý, nói cho những lời mà có ý sâu một chút, chứ còn nói kiểu tùm lum tùm la thì không được.

(7) Không có hối thúc những điều không hợp lý: Điều này thì đồng tu Tịnh Độ hay phạm. Thiện Trang thấy đồng tu Tịnh Độ hay có tư tưởng này, toàn là hối thúc người ta những điều không hợp lý. Trong khi đó chúng ta đâu biết được mỗi người có một hoàn cảnh, mỗi người có mỗi gia cảnh, mỗi người có mỗi điều kiện, không ai giống ai cả. Mình hiểu người ta thì mình mới góp ý với người ta được. Còn hối thúc những điều không hợp lý thì không được, mình phải hối thúc những điều hợp lý. Điều này cũng khó, phải có trí tuệ.

Cho nên đủ được bảy điều kiện này thì người đó là người bạn của mình. [Với] người bạn đó [thì mình] cần phải cố gắng thân cận, giao thiệp, và cần phải hầu cận, dù có bị xua đuổi đi chăng nữa thì cũng không bỏ đi. Còn chúng ta kệ, [thấy] người tốt hay người không tốt cũng không quan trọng, [miễn] người ta chiều mình là được. Như thế là không được. Còn người tốt, người ta nói thật thì mình chịu không nổi. Đó là bệnh. Cho nên ngay cả trong Kinh A Hàm, Kinh Nikaya có rất nhiều kiến thức căn bản mình cần phải học. Nếu không học những điều này thì thật sự đáng tiếc.

Thành tựu bảy pháp này, này các Tỷ kheo, Tỷ kheo là người bạn, cần phải thân cận, cần phải giao thiệp, cần phải hầu hạ, dầu có bị xua đuổi. Tóm lại ở đây chúng ta nên cố gắng. Đây là tiêu chuẩn để nhìn người khác, và cũng là tiêu chuẩn để chúng ta thực hành cho chúng ta.

Ở đây đức Phật đúc kết lại bài kệ:

Khả ái và đáng kính,

Đáng bắt chước, thuyết giả,

Kham nhẫn các lời nói,

Nói những lời thâm sâu,

Không hối thúc ép buộc,

Những điều không hợp lý,

Ai có những pháp này,

Ở đời, người như vậy,

Người ấy là bạn hữu,

Với ai cần bạn hữu,

Người mong muốn lợi ích,

Với lòng từ ai mẫn.

Dầu có bị đuổi xua,

Hãy thân cận bạn ấy.

(Kinh (7.37) Bạn Hữu 2: Mitta 2 – Kinh Tăng Chi Bộ).

Có nghĩa là [nếu] mình gặp được người bạn tốt như vậy, cho dù có bị xua đuổi, thì cũng ráng mà theo. [Đây là] đức Phật nói nha. Chứ còn thời nay, thông thường [chúng ta] thích nghe mật ngọt chết ruồi thôi, cho nên nhiều khi mình bị dụ.

Ví dụ thời gian qua có nhiều vị đồng tu, Thiện Trang cũng thấy có nghe pháp ở đây, nhưng không xác định được ai là người tốt cho Sư Minh Tuệ, hộ trì tốt cho Sư Minh Tuệ hay không. Đó là một điều rất đáng tiếc. Nếu hôm nay quý vị coi một bài phỏng vấn, hỏi câu hỏi trực tiếp về vấn đề của chú Phước Nghiêm và anh Achan Báu. Quý vị thấy Sư Minh Tuệ trả lời rất rõ: Chú Phước Nghiêm thì có thể kham nhẫn được những lời người ta phỉ báng, thế này thế kia, người ta nói xấu nhưng chú không nói xấu lại. Chú Phước Nghiêm được như vậy thì càng ngày càng gần Thầy. Còn người kia (Achan Báu), Sư Minh Tuệ nói nếu để cho người ta như vậy, thì càng ngày người ta càng tham, càng ngày danh đi lên v.v… thì [như vậy] là càng hại họ. Rất rõ ràng đúng không? Quý vị có thể coi video đó để quý vị xác định.

Cho nên mình không biết, gọi là mình thiếu trí, nên mình không nhìn ra được vấn đề. Đó là những điều đáng tiếc! Mình cứ coi thông tin có một chiều. Mình phải coi thông tin hai chiều, nhiều chiều, và mình phải suy xét lại. Nên nhớ, là mình phải coi những lời người ta nói có khớp với những gì người ta làm hay không. Đó là điều quan trọng.

Kinh Tăng Chi giống như Kinh Tăng Nhất A Hàm, cứ tăng lên từng chi từng chi. Ví dụ như chỗ bảy điều thì xếp vào bảy pháp, có năm điều thì xếp vào năm pháp. [Kinh] Tăng Nhất A Hàm cũng vậy. Đây là một cách sắp xếp trong Kinh Nikaya cũng như Kinh A Hàm.

Chúng ta thấy điều này cũng dễ, quý vị hầu như cũng học qua những [điều] này, nên quý vị thấy những điều này còn đầy đủ hơn trong Đệ Tử Quy nữa. Đệ Tử Quy không hay, không sâu bằng [kinh] này đâu. Cho nên Thiện Trang nói mình học A Hàm và Nikaya đủ rồi, không cần học Đệ Tử Quy.

Thiện Trang đưa thêm một pháp giải thoát. Chúng ta thích giải thoát hơn là học những pháp thế gian đúng không?

Lợi Ích Của Chứng Quả Tu đà hoàn

Có sáu lợi ích, này các Tỷ kheo, khi chứng ngộ quả Dự lưu. Thế nào là sáu?

(1) Sự quyết định đối với diệu pháp không có bị thối đọa; (2) không có bị đau khổ; (3) làm các việc bị sanh tử hạn chế; (4) thành tựu trí tuệ; (5) không cùng chia sẻ với các dị sanh; (6) nguyên nhân và các pháp do nhân sanh được khéo thấy.

Có sáu lợi ích này, này các Tỷ kheo, khi chứng ngộ quả Dự lưu.

Ở đây chúng ta phân tích một chút để quý vị hiểu rõ hơn. Khi chứng quả Tu đà hoàn (quả Dự Lưu) thì có sáu điều lợi ích. Đức Phật nói:

(1) Sự quyết định đối với diệu pháp không có bị thối đọa: Điều này thì rõ ràng, chúng ta nghe cũng nhiều rồi. Thiện Trang hay chia sẻ cho quý vị là khi chứng Sơ quả Tu đà hoàn (chứng quả Dự Lưu) thì yên tâm, đối với diệu pháp (pháp vi diệu của Như Lai) mình không thoái chuyển nữa. Thậm chí mình cũng không cần nhận ai khác làm thầy, mình chỉ nhận đức Phật làm thầy thôi. Yên tâm! Người đó sẽ không nhận một giáo pháp ngoại đạo nào nữa, và người ta cũng không bao giờ đi trật đường nữa. Đó là các diệu pháp không bị thoái đọa (thối đọa).

(2) Không có bị đau khổ: tức là hết đau khổ. Tất nhiên vẫn còn khổ, nhưng không khổ nhiều nữa, sanh tử có hạn kỳ. Còn mình ở đây [vẫn] chui vô Địa ngục, Ngạ quỷ, Súc sanh, còn rớt vào ba đường ác, cho nên còn khổ.

(3) Làm các việc bị sanh tử hạn chế: tức là mình không tự tại đối với sanh tử, vì việc sanh tử của mình kéo dài. Không biết thế nào, nhưng đối với các vị vào được Dự lưu rồi, thì thời hạn trong vòng sanh tử sắp kết thúc. Giống như Sơ quả Tu đà hoàn thì còn tối đa bảy đời ở trong cõi Dục, rồi lên trên thôi. Có khi thì có người nhanh hơn, như Gia gia là hai, ba đời, còn Nhất chủng là một đời thôi.

(4) Thành tựu trí huệ: [thành tựu] trí huệ này thì Chánh tri kiến sẽ xuất hiện. Lúc đó quý vị yên tâm, quý vị biết đâu là đúng, đâu là sai, đối với giáo pháp Như Lai, mà không cần dựa vào người khác, mình có được niềm tin. Điều này là đối với Sơ quả Tu đà hoàn.

Thật ra ở đời thì quý vị cũng có thể coi thử mình tu đến đâu. Khi Chánh kiến của mình càng ngày càng chính xác, mình phân biệt được đúng sai, thị phi, chánh tà, ở trong Phật pháp và trong thế gian. Quý vị càng phân biệt được chính xác bao nhiêu, thì chứng tỏ trí huệ này đang lên. Nếu chúng ta không phân biệt được đâu là pháp đúng, đâu là pháp tà, không biết đâu là đúng, đâu là sai, thì xin chia sẻ với quý vị, quý vị còn hơi xa với những địa vị này. Tại vì sự thành tựu không phải là nhất thời đốn ngộ đâu, mà thường là từ từ, tiệm tu, lên theo năm tháng, đa số là như vậy.

Và chúng ta thấy chúng sanh thời nay mê nhiều hơn. Qua sự kiện Sư Minh Tuệ, chúng ta thấy rõ ràng người có Chánh kiến không nhiều. Rất tiếc là như vậy! Bây giờ hiện tại nhiều người quay xe rồi, nhiều người cũng phân biệt được đúng sai rồi. Nhưng rõ ràng là cũng hơi muộn, khi sự thật phơi bày nhiều hơn thì người ta mới phân biệt được. Như vậy rõ ràng là từ đầu mình không nhận định được, đó là trí của mình kém. Điều đó cũng là để kiểm tra, mình phải tu hành tốt hơn, chứ không, mình cứ như vậy [thì không được].

Đối với một vị Thiện tri thức, mà mình không phân biệt được đâu là Thiện tri thức, đâu là tà, [trong khi] người ta phá Thiện tri thức. Kiểu đó là mình rất dễ lạc dòng, lạc khỏi con đường Chánh đạo. Từ đó mình biết tại sao chúng sanh thời nay tu không tới nơi, người tu tới nơi thì rất ít. Vì chính ngay con đường Chánh đạo mà họ không xác định được, Chánh kiến cơ bản thôi mà mình cũng chưa có. Chưa nói đến Chánh kiến đúng Phật pháp, hôm bữa chúng ta học có hai loại Chánh kiến: Chánh kiến thế gian và Chánh kiến xuất thế gian, thì rõ ràng là không đạt được. Chúng ta cũng chưa đạt được Chánh kiến xuất thế gian, chứ nếu đạt được Chánh kiến xuất thế gian thì thành công rồi.

(5) Không cùng chia sẻ với các dị sanh: do không có Chú Giải, nhưng Thiện Trang đọc nhiều thì Thiện Trang nghĩ ‘dị sanh’ này chính là các chúng sanh luân hồi. Ở đây tóm lại là mình không còn đi theo dòng của chúng sanh luân hồi nữa.

(6) Nguyên nhân và các pháp do nhân sanh được khéo thấy: nếu chứng được Tu đà hoàn rồi, [thì mình] khéo thấy được nguyên nhân và các pháp do nhân duyên gì sanh ra rõ ràng. Tức là mình ngộ được pháp. Điều này thì cũng phải có tu tập.

Thực ra chúng ta tu tập theo thời gian, thì chúng ta sẽ có được những sự ngộ nhất định. Ví dụ quý vị đang ngồi ăn cơm, nhiều khi mình ngộ ra đời là giả, đời là vô thường, thân thể này không phải là ta. Hóa ra mình ăn bữa cơm này, chẳng qua là mình nạp năng lượng cho thân thể này thôi, chứ thực tế mình không có nhu cầu này thực sự. Vì thân thể ở cõi Dục nên mình phải ăn, chứ nếu mình ở cõi Sắc thì mình không cần ăn. Và những thức ăn này không phải là thức ăn cố định. Tuy rằng ta [đang] ngồi ăn, nhưng giờ này ở một nơi khác, thì người khác ăn món ăn khác với sở thích khác. Hoặc ở Việt Nam sẽ khác, ở Thái Lan hay ở một vùng nào đó [sẽ khác], mọi vấn đề ăn uống sẽ không giống nhau.

Cho nên dù là trong bữa ăn, quý vị ăn mà quý vị cũng tự nhiên ngộ ra những điều như vậy, là: Thế gian này phân biệt dữ lắm, khác biệt lắm, và muôn ngàn sai biệt như vậy. Chính điều đó là tư duy pháp. Mà trong kinh Phật, Thiện Trang hay nói, những điều đó giúp cho mình ngộ rất nhiều. Mình ngộ rất nhiều thì bữa ăn đó không phải là bữa ăn tham ăn, mà chỉ là ăn để sống, ăn để tu Phạm hạnh. Theo lời kinh Phật thì là ăn để tu Phạm hạnh mà thôi, chứ không phải mình ăn vì tham.

Vì sao? Ví dụ như quý vị là người Việt Nam, quý vị thích những món như mắm, phở, v.v… những món của Việt Nam. Nhưng người nước ngoài thì người ta ăn món khác, người Thái Lan thích ăn kiểu khác, hay người Nhật, người Hàn, thích ăn kiểu khác. Cho nên chẳng qua là do duyên sanh, duyên là mình sanh vào thời đại đó, vào nước đó, vào nơi đó, vào xứ sở đó, vào bộ lạc đó, vào dân tộc đó. Vì những lý do như vậy, từ nhỏ ta được huấn luyện cho ăn những món đó, cho nên lớn lên ta thích món ăn đó và ta chấp món ăn đó. Nếu quý vị sống ở nơi khác, với một môi trường khác, từ nhỏ được người ta huấn luyện cho ăn một món khác, thì lớn lên mình sẽ ăn những món ăn khác.

Cho nên các pháp do nhân duyên sanh, và điều đó không có thật. Mình hiểu được như vậy thì mình kêu: “À! Không quan trọng nữa, người ta thích ăn gì thì là chuyện của người ta, mình thích ăn gì thì đó là chuyện của mình. Đều là tham cả”. Chính ngay bữa ăn đó là mình cũng ngộ được pháp. Những điều này không ai dạy mình hết, tự nhiên ngồi ăn mình cũng ngộ, rồi uống ly nước mình cũng ngộ, dần dần ngộ nhiều như vậy thì mình sống ở trong đó, gọi là sống trong tư duy pháp hay sống trong pháp. Mình sống trong đó lâu sẽ giúp mình đắc đạo, vì mình sẽ thấy các pháp do duyên sanh, đều là Khổ Không, Vô thường, Vô ngã. Ai mà sống được như vậy, luôn luôn Chánh niệm được như vậy, thì đó là mình trụ được trong Chánh niệm. Trụ lâu trong Chánh niệm thì sẽ có Chánh định, từ đó mới sanh ra Huệ, Chánh giải thoát, Chánh tri kiến. Tất cả các chánh xuất hiện, Bát chánh đạo đầy đủ thì mình đắc đạo thôi.

Giả sử quý vị tu bất cứ Pháp môn nào, mà tâm quý vị luôn luôn thường hằng niệm pháp như vậy, gọi là Tam Bảo hiện tiền, thì quý vị lo gì trôi lăn trong vòng sanh tử nữa. Quý vị yên tâm, sẽ chấm dứt dòng sanh tử thôi. Cho nên điều quan trọng là học pháp đủ, khi vốn đủ rồi thì nó toát ra.

Giống như một người được luyện môn nào đó, như luyện thi Đại học hồi xưa, luyện hoài sẽ giỏi, tới khi mang bài nào ra thì cũng làm được hết. Cũng vậy đó, bí quyết là vậy thôi! Mình học để có duyên nạp vào, giống như nạp năng lượng vào, rồi khi đủ duyên bên ngoài thì nó bung ra. Lúc đó mình thấy hoàn toàn những cảnh đó là cảnh pháp, và mình biết các pháp do nhân gì, duyên gì. Như thế ta sống một cách an lạc, và ngay lúc đó mình thấy vui vẻ hoan hỉ rồi, chứ còn đâu nữa. Cho nên pháp có lợi ích như vậy.

Có sáu lợi ích này, này các Tỷ kheo, khi chứng ngộ quả Dự lưu.

(Kinh (6.97) Các Lợi Ích: Ānisaṃsa – Kinh Tăng Chi Bộ).

Tiếp theo Thiện Trang giới thiệu, cũng là về pháp tu, đó là:

Nếu Không Đoạn 5 Pháp Thì Không Thể Chứng Được Từ Nhị Thiền Đến Tứ Thiền, Không Chứng Được Sơ Quả Cho Đến Tứ Quả A la hán

Điều này quan trọng, nếu không đoạn 5 pháp này thì không thể nào chứng được từ Nhị thiền đến Tứ thiền, không chứng được Sơ quả cho đến Tứ quả A la hán. Cho nên ai muốn giải thoát sanh tử thì cố gắng coi điều này.

Do không đoạn tận năm pháp này, này các Tỷ kheo, không thể chứng đạt và an trú Thiền thứ hai (Dutiyajjhāna); không thể chứng đạt và an trú Thiền thứ ba (Tatiyajjhāna); không thể chứng đạt và an trú Thiền thứ tư (Catutthajjhina); không thể có giác ngộ Dự lưu quả (Sotāpattiphala); không thể có giác ngộ Nhất lai quả (Sakadāgāmiphala); không thể có giác ngộ Bất lai quả (Anāgāmiphala); không thể có giác ngộ A la hán quả (Arahattaphala). Thế nào là năm?

Đoạn này chúng ta thấy đức Phật nói: nếu không đoạn tận (tức là đoạn hết) năm pháp này, thì không thể chứng đạt được và trú vào Thiền thứ hai (tức là Nhị thiền); Sơ thiền thì chắc được; rồi Thiền thứ ba (Tam thiền), Thiền thứ tư (Tứ thiền). Cũng không chứng được ngộ quả Dự lưu (Sơ quả), Nhị quả (Nhất lai), Tam quả (Bất lai) và Tứ quả A la hán. Nhất lai là một đời còn ở trong cõi Dục, Bất lai tức là không bao giờ sanh vào cõi Dục. Người chứng Tam quả thì sanh vào từ Sơ thiền cho đến Tứ thiền Sắc giới. Thậm chí có bộ Luận nói là có thể sanh đến Tứ thiền Vô sắc giới (hình như ở trong bộ Luận Đại Tỳ Bà Sa thì phải). Theo đó thì chúng ta thấy không được, vậy thì năm điều đó là gì? Năm pháp này quan trọng.

(1) Xan tham trú xứ: Xan là keo kiệt, tham là tham lam. Xan là không muốn cho người ta; còn tham là muốn lấy vô. Trú xứ tức là chỗ ở, là nhà cửa đó. Vậy mình có tham hay không? Có không quý vị? Quý vị còn coi nhà của quý vị quan trọng không? Điều này cũng khó lắm! Thiện Trang cũng ngộ ra được một chút, thật sự chúng sanh khó lắm. Đừng nói bỏ thân, bỏ cái nhà thôi cũng bỏ không được. Tại vì mình quá quen rồi.

Bây giờ quý vị nghĩ đi. Từ nhỏ đến lớn mình sống dựa vào đâu? Dựa vào ngôi nhà. Rồi gia đình làm ăn dành dụm, trừ những người giàu sang ra thôi, còn những người nghèo là phải dành dụm bao nhiêu năm mới mua được căn nhà. Cho nên xem căn nhà giống như thân thứ hai của chính mình, đúng không ạ? Cho nên đi đâu, về đâu cũng nghĩ tới nhà. Và người nào mà mất nhà, cháy nhà, sập nhà, thì quý vị thấy họ rất đau khổ. Cho nên làm sao mà không xan tham trú xứ! Nghĩ tới nghĩ lui cũng có nhà. Nhà là vật ngoài thân mà mình còn không [buông] được, huống chi [là bên] trong. Cho nên là xan tham trú xứ.

Ở đây không phải nói là bỏ, nhưng đừng có tham, và đừng có xan. Xan có nghĩa đừng có keo kiệt. [Mình] có nhà, có chỗ ở, thì cũng sẵn sàng chia sẻ cho người khác, không có giành giật, chỉ lấy [phần] của mình thôi. Còn [không] tham là không có ham lấy vô. Đó là về chỗ ở.

(2) Xan tham gia đình: Điều này còn khó hơn nữa. [Xan tham] gia đình là sao? Điều này Thiện Trang thấy là đa số đồng tu tại gia, đặc biệt là người nữ, là rớt hết. Suốt ngày mở miệng ra: Thưa thầy, gia đình con có chuyện này, gia đình con có chuyện kia. Người này có chuyện này, người kia có chuyện kia, phải lo làm sao v.v… Quý vị thấy không? Đó chính là biểu hiện của tham gia đình. Cho nên khó lắm!

Nói đạo giải thoát là phải xả được. [Nhưng] mình mong con mình học giỏi, mong con mình khỏe mạnh, mình mong cha mẹ, anh em v.v… Đời là vô thường, mà mình cứ mong là thường không à! Đó là tham [chứ] gì nữa! Làm gì có ai có thể mong được những điều đó, khi mình không có phước báu. Cho nên khó.

Nếu quý vị muốn ra khỏi sanh tử là mình phải xả. Nói chung, đứng giữa hai lựa chọn: Phật pháp và Thế gian, thì chúng ta chọn bên nào? Điều này, ai học Đệ Tử Quy rồi thì chìm ở trong đó sâu lắm, ra không nổi. Thật sự khó! Xan tham gia đình rất lớn. Suốt ngày con của con, tu hành một hồi rồi cũng khoe con, tu hành một hồi cũng lo cho con, lo cho chồng, lo gì đó v.v… Toàn những mong muốn dẫn đến xan tham.

Sáng nay quý vị thấy Sư Minh Tuệ, Thiện Trang cũng tranh thủ coi, có một đoạn có người hỏi: [họ] lấy lý do vì gia đình cho nên phải làm công việc thế này thế kia. Sư Minh Tuệ nói giữa sự hai lựa chọn, thì [chọn] một trong hai thôi. Mình đã chọn ra khỏi sanh tử thì phải chấp nhận hy sinh thôi. Muốn hai cái cùng lúc thì không được.

Cho nên có xan tham này thì không thể chứng quả, không đắc được từ Nhị thiền đến Tứ thiền, không thể đắc quả vị nào từ Sơ quả đến Tứ quả. Cho nên xan tham gia đình thì không được. Điều này là lời Phật nói mà. Tất cả lời mà Sư Minh Tuệ nói đó quý vị, thật ra là Sư Minh Tuệ học rất kỹ.

Như hôm bữa Thiện Trang có trích dẫn trong Kinh Nikaya, là hàng phàm phu thì không biết ai là phàm phu, cũng không biết ai là Thánh nhân, không có trường hợp đó. Thánh nhân thì có thể biết được ai là Thánh nhân, ai là phàm phu, nhưng đoạn đó hơi dài. Còn một đoạn kinh khác, cũng trong Kinh Nikaya, đức Phật nói rất rõ (như lời Sư Minh Tuệ nói), tức là bậc Thánh nhân có thể biết phàm phu, mà phàm phu không thể biết Thánh nhân, nên nhớ vậy. Cho nên quý vị yên tâm, Sư Minh Tuệ nói điều nào cũng có trong kinh, không có sai đâu. Quý vị coi, ngài học hết bao nhiêu kinh rồi ngài mới tu, chứ không phải là kiểu tu chơi chơi đâu. Không phải! Mình không học nên mình không biết thôi.

Cho nên ở đây là nói xan tham gia đình. Quý vị đứng giữa hai lựa chọn: xuất thế gian và thế gian, quý vị chọn bên nào? Thông thường Thiện Trang giảng thì đôi khi cũng thấy tội người ta quá. Có người thì Thiện Trang nói thẳng luôn là: Sao mà tham quá! Tu bao lâu nay rồi mà không buông được gia đình xuống, không biết các pháp ở đời là Khổ, Không, Vô thường, Vô ngã. Muốn cũng có được đâu. Quý vị ham rồi có được không?

Quý vị ham con mình học giỏi, nhưng con mình không có phước thì nó cũng không học được. Nó không có trí thì cũng không học được. Rồi muốn cho nó làm ăn giàu có v.v… mà nó không có phước thì làm sao được. Mà quý vị không mơ ước, không mong cầu, [nhưng] nó có trí tuệ thì nó cũng sẽ học giỏi, nó có phước báo thì tự nhiên sẽ giàu.

Rồi bệnh tật cũng vậy. Trong đời ai mà chẳng bị bệnh. Còn mình lo người này bệnh, người kia không bệnh v.v... Quý vị lo hay không lo thì cũng bệnh thôi. Các pháp là như vậy. Trong kinh đức Phật nói: “Cho dù có hay không có Như Lai xuất hiện ở đời, thì các pháp vẫn thường hằng như vậy”. Có nghĩa là [các pháp] vẫn diễn biến như vậy thôi. Có Phật giáo hay không có Phật giáo ra đời, quý vị tu hay không tu, thì quý vị cũng sẽ già, sẽ bệnh, sẽ chết. Gia đình quý vị cũng vậy thôi. Tu thì chuyển nghiệp, chuyển nghiệp là bớt nghiệp, duyên này chỉ bớt thôi, chứ không thể thay đổi hoàn toàn.

Quý vị đem vọng, đem sự mong cầu không thể có, mà mong cho có, đó là điều không nên. Vừa khổ tâm, vừa khổ trí. Mà khi tham, ở đây là xan tham, chúng ta học Tâm sở Tham ở trong bộ này, chúng ta biết nó thuộc về Triền cái. Triền cái thì che mờ trí tuệ. Triền là quấn, cái là che, ngăn che. Như vậy nó vừa cột mình, vừa che để trí tuệ mình không sanh. Cho nên những ai tu hành, quý vị biết thật sự họ có trí tuệ là do họ bớt những xan tham này. Xan tham về chỗ ở, xan tham về gia đình. Đặc biệt là gia đình, [nhiều] đồng tu tại gia bị vướng lắm, rất là tội!

Thấy có cô Phật tử hỏi rằng: “Con là thân nữ, con tu hành khó quá!” Quý vị thấy thực tế có phải vậy không? Thiện Trang thấy thật sự tội cho cô đó, bởi vì cô đó chưa hiểu pháp. Thực tế tu hành khó hay không, thì đâu phải [do] thân nữ với thân nam. Thân nữ thì quý vị cũng tu được, thân nam cũng tu được. Đời này có Phật pháp lưu truyền, thế gian đầy đủ Phật pháp, mình chỉ cần nghe theo, mình hành [là] được thôi.

Và chẳng qua là do người nữ chấp quá nặng, lo cho con, lo cho chồng, lo gì đâu... lo nhiều quá nên không tu được. Được điều này thì mất điều kia. Tổng năng lượng là một hằng số không thay đổi, mình xài cho việc này nhiều thì việc kia yếu thôi, đúng không? Ví dụ nhà quý vị một tháng có 15 triệu đồng để chi tiêu, quý vị xài cho điện thoại hết 5 triệu, thì chỉ còn 10 triệu thôi. Quý vị xài cho việc nào nhiều hơn thì việc kia bị hụt thôi.

Tổng phước báo ở thế gian, tổng năng lượng, tổng khả năng về trí tuệ của mình, tổng thời gian của mình là một hằng số không đổi. Một tháng chỉ có 30 ngày, một ngày chỉ có 24 giờ, mình dùng thời gian cho việc này nhiều thì việc kia bị hụt thôi. Muốn tu hành thì phải chấp nhận, được điều này thì mất điều kia. Cho nên là phải chấp nhận thôi.

Nếu ai muốn ra khỏi sanh tử, thì phải thấy thế gian này là giả, là Khổ, Không, Vô thường, Vô ngã, và các pháp diễn biến như vậy. Chứ còn mình ôm chấp, quý vị nói là được gia đình hạnh phúc hả? Không! Đến ngày nào đó thì gia đình cũng sẽ không còn. Cuộc đời này rồi cũng có ngày chấm dứt, rồi mọi người cũng lần lượt ra đi, không bao giờ có thể còn tồn tại mãi mãi. Nếu mình hiểu như vậy, thì tại sao mình không tranh thủ khi còn khỏe mạnh, còn tốt đẹp mà ráng tu hành đúng không ạ? Cho nên Thiện Trang nói yếu tố thứ hai. Có năm điều này mà quý vị không bỏ hết được thì không chứng quả đó nha.

(3) Xan tham lợi dưỡng: Điều này mà người có điều kiện thì sẽ xan tham ngay. Bình thường mình không có điều kiện [thì] không có, chứ qua thử thách một chút [là biết]. Ví dụ như lợi dưỡng làm YouTuber, kiếm tiền dễ quá là ráng chạy theo, chẳng hạn như vậy rất nhiều.

(4) Xan tham tán thán: tức là thích được tán thán, thích người ta tán thán mình, khen ngợi mình. Cho nên [bị] điều này thì cũng rớt, không đắc quả đâu.

(5) Xan tham pháp: Xan tham pháp thì cũng không được. Cho nên là không tham được gì hết. Nói chung là không có xan (là keo kiệt), mà cũng không tham được.

Do không đoạn tận năm pháp này, này các Tỷ kheo, không có thể chứng ngộ A la hán quả. Cho nên không chứng ngộ được.

Do đoạn tận năm pháp này, này các Tỷ kheo, có thể chứng đạt và an trú Thiền thứ hai... Thiền thứ ba... Thiền thứ tư... có thể chứng ngộ Dự lưu quả... Nhất lai quả... Bất lai quả... A la hán quả. Thế nào là năm?

Xan tham trú xứ, xan tham gia đình, xan tham lợi dưỡng, xan tham tán thán, xan tham pháp.

Do đoạn tận năm pháp này, này các Tỷ kheo, có thể chứng ngộ A la hán quả.

(Kinh (5.257 263) Thiền và Thánh Quả Kinh Tăng Chi Bộ).

Cho nên khó! Học thì cứ nghe nói vô Sơ quả dễ lắm, nhưng học một hồi sao thấy khó quá. Thật ra thì cũng vậy thôi, giống nhau. Quý vị được bốn niềm tin bất hoại, thì tự nhiên quý vị không có tham nữa. Còn mình, tại sao mình tham? Tại vì mình còn chưa có niềm tin bất hoại đối với Phật, Pháp, Tăng. Tức là Phật nói vậy thôi, chứ con thấy gia đình con thật mà thầy, con thấy chỗ ở của con thật mà, con thấy thích được lợi dưỡng mà, con thích được khen ngợi mà v.v… Con tham điều này điều kia, tham pháp. Nhưng ngày nào đó có chuyện gì xảy ra, quý vị thấy vô thường. Ví dụ như một cơn động đất xảy ra, hay một tai nạn lũ lụt xảy ra, thì quý vị thấy những điều mà Phật nói trong kinh là hoàn toàn chính xác. Chúng ta không làm chủ được điều gì cả, tất cả đều đi theo nghiệp. Lúc đó biết ra, nhớ Phật pháp thì còn đỡ, còn không nhớ Phật pháp là thua luôn, đau khổ vô cùng. Cho nên đây là điều đáng tiếc. Quý vị thấy rõ ràng là rất khó!

Hôm nay Thiện Trang sẽ chia sẻ cho quý vị về Tâm sở. Quý vị có nhớ chúng ta đã học qua các Tâm sở nào rồi không? Hôm bữa mình đang ở Tâm sở Niệm. Bữa nay Thiện Trang sẽ tiếp tục giới thiệu cho quý vị 52 món Tâm sở bên A Tỳ Đàm (không phải bên Luận Câu Xá), Luận Câu Xá thì ít [Tâm sở] hơn.

Chúng ta đã học 13 Tâm sở Tợ tha, gồm có: 7 Tâm sở Biến hành Tợ tha và 6 Tâm sở Biệt cảnh Tợ tha. Thiện Trang cứ nhắc lại [để quý vị nhớ]. 7 Tâm sở Biến hành gồm: Xúc, Thọ, Tưởng, Tư, Nhất hành, Mạng quyền, Tác ý. 6 Tâm sở Biệt cảnh gồm: Tầm, Tứ, Thắng giải, Cần, Hỷ, Dục. Mình phải học rõ [6 Tâm sở] này. 14 Tâm sở Bất thiện, gồm: 4 Tâm sở Bất thiện Biến hành, tức là trong tất cả Tâm Bất thiện thì lúc nào cũng có 4 [Tâm sở] này: Si, Vô Tàm, Vô úy, Trạo cử; và 10 Tâm sở Bất thiện Biệt cảnh, tức là có những [Tâm] Bất thiện mà lúc có lúc không, như: Tham, Tà kiến, Ngã mạn, Sân, Tật, Lận, Hối, Hôn trầm, Thụy miên, Nghi.

Chúng ta đang học ở 25 Tâm sở Tịnh hảo (tức là tốt đẹp), gồm có: 19 Tâm sở Tịnh hảo Biến hành; 3 Tâm sở Tịnh hảo Giới phần; 2 Tâm sở Tịnh hảo Vô lượng phần; 1 Tâm sở Tịnh hảo Trí quyền.

Thật ra, điều quan trọng nhất là mình học 19 Tâm sở Tịnh hảo Biến hành này. Hôm bữa mình đã học về [Tâm sở] Tín (là niềm tin). Thứ hai là Tâm sở Niệm thì đang [học] giữa chừng. Hôm nay chúng ta sẽ học tiếp Tâm sở Niệm, Tâm sở Tàm, Tâm sở Uý. Còn những Tâm sở khác thì chúng ta sẽ học vào bữa khác.

Thiện Trang xin nhắc lại về Tâm sở Niệm. Niệm ở đây không phải là ghi nhớ không [thôi], mà mình phải nhớ được, nhớ điều gì? Tại vì Niệm này quan trọng lắm. Quý vị nhớ trong Ngũ quyền (Tín, Tấn, Định, Niệm, Huệ) cũng có Tâm sở Niệm. Rồi Ngũ lực cũng có Niệm. Bảy giác chi cũng có, và Bát chánh đạo cũng có. Cho nên Niệm cực kì quan trọng. Và nếu chúng ta không hiểu Niệm, thì coi như chúng ta tu sai hết.

[Vậy] Niệm là gì? Niệm không phải là nhớ những điều gì trong quá khứ không [thôi], mà Niệm là mình nhớ biết, ghi nhận được, tỉnh táo được, theo dõi được các pháp, các hiện tượng, các vấn đề gì đang diễn ra. Mình theo dõi được, mình thấy rất rõ, không để nó trôi đi qua mà mình không biết được. Đó mới là Niệm. Do chữ Niệm khiến cho mình nghĩ Niệm là quá khứ thôi. Cho nên không học kinh, không học A Tỳ Đàm, thì gọi là ‘y văn giải nghĩa’ thì sai.

Thiện Trang thấy rất buồn, vì hiện tượng này hiện nay rất nhiều, vì người ta không học. Người không học thì nhiều, nhưng [lại] đi giảng nhiều. Do không học mà giảng, không học thì mình cứ giảng theo ý mình. Mình thấy chữ Niệm, mình nghĩ là Niệm là ghi nhớ. Ví dụ như niệm Phật, niệm Phật là sao? Chữ Niệm [念] là ‘kim tâm’, may là có chữ kim. Chữ kim là hiện tại, tức là tâm hiện tại phải nhớ Phật. Mình nói như vậy thì cũng đúng. Nhưng thực tế nếu quý vị học hết kinh, thì quý vị thấy ngoài tâm niệm nhớ Phật ra thì còn gì nữa? Là biết, lúc đó phải giác biết, tỉnh giác. Bởi vì chữ Phật, ở trong ngôn ngữ chữ Hán thì không rõ, nhưng nếu quý vị tra bên Pali hay Sanskrit, thì Phật nghĩa là tỉnh thức. Một sự tỉnh thức, một sự giác biết.

Cho nên chữ ‘niệm Phật’ có nghĩa là gì? Có nghĩa là quý vị phải biết tất cả những gì đang diễn ra, đang diễn biến thế nào. Tâm ta như thế nào, chúng sanh như thế nào v.v… Biết cả về quá khứ, biết cả về hiện tại, biết lẫn về tương lai. Một người biết [tất cả], các trí đó hiện tiền đầy đủ thì đó là Phật. Cho nên là học, mỗi một ngôn ngữ bổ sung [cho mình] rất nhiều.

Chữ Phật trong [tiếng] Pali có 8 nghĩa, còn chữ Phật trong chữ Hán chỉ mượn âm, nên không có 8 nghĩa. Đó là khác nhau rất lớn. Cho nên là có những ngôn ngữ hay, đẹp, nhưng mình học nhiều ngôn ngữ thì mình mới hiểu được. Thiện Trang nói hèn chi trong kinh nói nhớ sáng suốt cũng là niệm Phật mà. Cho nên là sao cũng được.

Ở đây chúng ta đang nói về Niệm. Niệm là phải lưu tâm, tức là ghi nhớ được, ghi nhớ và tỉnh táo, theo dõi được các pháp đang diễn biến thế nào. Nói các pháp thì nói khó hiểu quá, [mình nói] là tất cả hoàn cảnh tâm lý, tất cả mọi thứ đang diễn biến thế nào thì mình đều theo dõi được và không để nó trôi qua, tức là mình bắt được cảnh. Đó gọi là Niệm. Tâm sở như thế là Niệm.

Cho nên Niệm là pháp tỉnh thức của đời. Người có Niệm thì luôn luôn tiến tới phía trước (tiến hóa đó). Người có Niệm là người luôn được hưởng an vui. Còn người không an vui là do người ta thất niệm. Thất niệm là do mình chạy theo quá khứ, mình không nắm bắt được các pháp hiện tại. Mình nhớ chuyện ngày hôm qua buồn v.v… rồi mình buồn. Người [có] Niệm thì ngày nào cũng ngày đặc biệt, hằng ngày đặc biệt. Cho nên Niệm này cực kỳ quan trọng. Nhờ Niệm này mới có Định.

Quý vị nhớ: nhờ có Niệm nhiều, niệm hoài, cho nên mới có Định. Có Định thì bắt đầu mới có Tuệ được, Niệm Định Tuệ. Cho nên điều nào cũng quan trọng. Tất nhiên ở đây Niệm quan trọng là bởi vì sao? Bởi vì trong năm quyền gọi là Ngũ căn, Ngũ lực, Thất Bồ đề phần và Bát chánh Đạo phần đều có Niệm. Quý vị nghĩ coi, trong 37 Phẩm trợ đạo trừ Tứ niệm xứ, Tứ chánh cần, Tứ như Ý túc, 8 điều gần đầu là không có Niệm. Nhưng là không có chữ Niệm thôi, chứ thực tế thì quý vị phải nhớ được hết. Không có Niệm là coi như tu không được, cho nên là phải luyện, phải tu.

Bây giờ, điều quan trọng nhất ở trong Tâm sở Niệm là gì? Là chúng ta phải nhớ được 17 yếu tố để phát sanh được Tâm sở Niệm này. Tức là làm sao để mình có Tâm sở Niệm này thường xuyên. Tại vì nếu không có Tâm sở Niệm thường xuyên thì mình bị trật ngay. Tu cũng vậy, xác định sai đối tượng, xác định sai Chánh pháp, xác định sai người v.v… [thì] bị dụ, bị lừa.

Ví dụ như Việt Nam bây giờ có hiện tượng, là chúng ta hay [bị] gọi lừa qua điện thoại, gọi video call v.v... một hồi rồi họ lừa. Tại sao [bị] lừa? Tại vì mình thất niệm. Nếu lúc đó mình có Niệm, mình theo dõi được các pháp đang diễn ra, biết người đó nói xạo chứ không thật. Thứ nhất công an làm việc, hù dọa mình phải không? Nhưng không bao giờ có việc công an làm việc trên điện thoại kiểu đó. Công an, cảnh sát làm việc là luôn phải tới từng nơi, thậm chí tới từng nơi rõ ràng. Tới từng nơi cũng chưa chắc, phải mời mình lên trụ sở để làm việc. Tại vì không làm việc tại trụ sở, thì làm sao mình biết họ là công an thật hay giả. Người ta có thể xuất trình giấy tờ giả v.v... người ta lừa mình thì sao. Cho nên phải đưa đến trụ sở đó, để đảm bảo ai cũng biết trụ sở đó, thì mới chính xác. Cho nên những người giả dạng công an [để] lừa, thì [họ] biết mình [có] điểm yếu, mình đang kinh doanh nên mình có tiền, chắc mình trốn thuế, họ hù một hồi là mình sợ.

Tại sao mình sợ vậy? Tại vì mình có những điểm yếu. Và mình không có Tâm sở Niệm, nên mình không phát hiện được điều bất hợp lý ở trong đó, cho nên mình bị lừa. Tóm lại nếu có Tâm sở Niệm thì tu tốt. Vì vậy chúng ta có:

17 yếu tố để phát sanh Tâm sở Niệm.

1. Niệm phát sanh do hiểu biết: là những sự vật, nghĩa lý đã từng quen khi gặp, lúc cần dùng thì những cách hiểu biết ấy phát hiện nơi tâm rất dễ.

Cho nên điều này là mình phải học, đầu tiên là quý vị phải học. Có những tình huống tương tự như vậy, ví dụ ra đường mình nhớ Niệm là gì? Mình thấy bảng hiệu (bảng giao thông), hoặc là mình thấy đèn đỏ, mình nhớ: ‘À, đèn đỏ thì không được chạy qua, mà phải dừng lại’. Đó là do sự hiểu biết, những sự vật quen thuộc được luyện, được học rồi. Hoặc khi có một sự kiện gì đó, ví dụ như ở trong nhà, điện bị chập, làm cháy bóng đèn, dây [điện] bị cháy xẹt xẹt. Vậy đầu tiên [mình cần] hiểu biết là gì? Là đi cúp cầu dao đúng không? Cúp cầu dao xuống để cho không cháy nữa. Đó là Niệm phát sanh do sự hiểu biết. Mình đã học qua những kiến thức đó, mình đã từng quen thuộc rồi, từng dùng [rồi], thì khi cần dùng tới thì nhớ ra, xài được. Cho nên đó là được học.

Cũng vậy, trong Phật pháp chúng ta cũng phải học để thuần thục. Ví dụ như chúng ta học để chúng ta biết, biết rồi thì khi ngồi Thiền định v.v… có vấn đề gì là mình biết liền. Nếu không biết thì chịu thua.

Giống như có đồng tu hỏi về tu Thiền định: “Sao con tu Thiền định không đắc lực?” Sư Minh Tuệ nói luôn là do không giữ giới thứ 5, còn uống rượu thì không đắc lực thôi. Có người hỏi giùm cho đồng tu khác đó. Chúng ta thấy rõ ràng, tại vì mình không giữ được Ngũ giới, Bát quan Trai giới (8 giới), thì mình tu Thiền định không đắc thôi. Đơn giản vậy thôi. Rồi mình còn tham, Triền cái mình chưa bỏ hết. Trong 5 loại Triền cái như Tham, Sân, Nghi... mình không bỏ được thì làm sao tu đắc được Sơ thiền trở lên. Đâu có được! Mấy chi thiền mình học hết rồi. Cho nên thật ra là mình học qua rồi, mình biết rồi thì mình vận dụng.

2. Niệm phát sanh do gom góp: là những vật gom góp để vào một chỗ, thì tâm được chú ý nhiều lần, nên khi cần đến, nhớ ngay lại liền nơi ấy. Hay như tiền dồn hết trong túi, khi dùng [thì] thò bàn tay vào túi lấy ra là có liền.

Có nghĩa là Niệm này muốn phát sanh thì phải gom góp, giống như mình đem nhiều đồ vật bỏ vô một chỗ. Mình bỏ vô chỗ đó, nên khi cần cái gì là vô trong phòng đó lấy ra. Cũng vậy, tiền mình bỏ vô túi, cho nên khi cần tiền thì mình móc trong túi ra là xong, đưa tay vô lấy ra.

Cũng vậy, Niệm này là do gom góp, có nghĩa là sao? Quý vị muốn nhớ pháp, bây giờ ai cũng muốn nhớ pháp, ai cũng muốn niệm Phật đúng không? Do mình gom góp hằng ngày, có nghĩa là mình cứ luyện, mình nghe hoài, nghe giáo pháp Khổ Không, Vô thường, Vô ngã chẳng hạn. Rồi ai tu Tịnh Độ thì nhớ Phật, nhớ Tây Phương Cực Lạc, tụng kinh miết, đọc miết. Cho nên nó gom góp, ngôn ngữ theo Bắc truyền thì gọi là huân tập, còn ngôn ngữ đơn giản thì gọi là gom góp. Mình cứ luyện qua luyện lại, tức là mình tiếp xúc với đó nhiều quá cho nên nhớ, tới khi gặp chuyện gì là hiện ra ngay. Đó là do gom góp. Cho nên muốn được có trí tuệ tu tập thì phải có điều này, phải thường xuyên tiếp xúc với vấn đề đó.

Còn ở đời, do mình tiếp xúc với đời nhiều quá, cho nên gặp chuyện là chuyện đời xảy ra trước. Giống như có người tu hành, đang đi một hồi thì gặp một con chuột chạy ngang qua. Thay vì người ta nhớ Phật, nhớ Pháp, nhớ Tăng, Chánh niệm hiện tiền, nhưng do gom góp ở đời họ quen rồi, nên họ la “á á”, hét lên kiểu vậy đó. Hay là phát lên những câu nói gì đó vô thức, đó là do mất niệm, do họ không được gom góp. Gom góp thế nào? Là gom góp Phật pháp thì yếu, mà gom góp thế gian thì mạnh, không có Niệm, không có Định.

[Vì vậy] mình phải niệm nhiều, gom góp nhiều, thì mới là Niệm. Niệm hoài [thành] quen. Ví dụ như lần đầu tiên thấy vậy thì có sợ chút, [nhưng] thời gian sau thì nhớ. Mới đầu giật mình, nhưng rồi nhớ ra: ‘Có con chuột thôi, làm gì dữ vậy! Các pháp là do duyên sanh v.v… cùng lắm là bị nó cắn vào chân thôi’. Gặp con rắn cũng vậy, bình tĩnh! Nó cắn cũng chưa [chắc] chết đâu mà, cứ bình tĩnh.

Nếu mình gom góp nhiều tâm như vậy, mình suy nghĩ thường ngày như vậy, thì [khi] gặp [chuyện] mình cũng không sợ. Tức là mình cũng giác được liền, chứ mình không sợ. Còn do không có gom góp, không có chuẩn bị tình huống đó, cho nên gặp con rắn bò ngang, đụng vô cái chân [là] sợ quá, hoảng hồn, xỉu luôn chẳng hạn. Đó là do không có gom góp.

3. Niệm phát sanh do Thức thô: là do tâm hoạt động thô như nóng giận, buồn nhớ, hay thất tình: Hỷ, nộ, ái, ố, ai, lạc, cụ rất mạnh, nhớ lại cái gì đã qua hoặc hiện tại. Nhưng cũng có khi nhớ đến sự này sự nọ, như giận này, nhớ đến oán thù khi xưa.

Có nghĩa Niệm này là do mấy Thức thô, điển hình như nóng giận. Ví dụ quý vị đang chơi với bạn đó, [nhưng] mình nóng, mình giận, mình tức bạn đó, mình nhớ hồi xưa là người đó có tính xấu gì đó, họ lừa mình gì đó. Hồi xưa họ đã xấu như vậy rồi, xấu thế này, xấu thế kia v.v… Bình thường thì không nhớ, nhưng khi tức lên là nhớ, đó là nóng giận, đó là Thức thô, những tâm hoạt động thô.

Hoặc là bình thường thì quý vị vui vẻ, không nhớ chuyện gì hết, giống như ở đây nói thất tình (thất tình là mất tình), thì lúc đó cũng nhớ ra là hồi xưa mình quen người đó như thế nào v.v… thế này thế kia. Vì do những trạng thái: Hỷ, nộ, ái, ố, ai, lạc, dục mạnh quá, khi xảy ra [chuyện] là bắt đầu nhớ lại những gì đã qua hoặc hiện tại, là do những kiến thức đó mà mình nhớ.

[Đối] với điều này, nếu mình biết tu thì mình chuyển lại. Tức là khi gặp những chuyện đó, mà có [những trạng thái] như vui quá, buồn quá, hay là lo lắng hay thế nào. Thay vì tâm thô hoạt động nên nhớ chuyện thế gian vậy đó, thì bây giờ mình đổi lại, mình nhớ Phật pháp: Các pháp đều là Khổ Không, Vô thường, Vô ngã. Cho nên đang nóng giận người ta, nhưng mình nhớ pháp là Khổ Không, Vô thường, Vô ngã. Người cũng là giả, không nên giận họ. Rồi ví dụ như thất tình đi, thì nhớ: Thế gian là nghiệp báo, nghiệp chướng, người là nhân duyên, v.v…

Cứ đem mấy pháp đó ra áp liền. Thay vì khi mình phát sanh những niệm xấu từ Thức thô (tức là những sự biết thô) mà tâm mình đang chuyển biến không tốt, thì mình chuyển lại thành Chánh niệm liền. Đó là cách tu hành. Cho nên người biết tu hành là mình đổi lại. Điều này quan trọng nha quý vị. Nhiều người không có năng lực này.

Có một số Phật tử nhắn tin cho Thiện Trang, than thở quá trời, nào là gia đình, nào là này kia. Thiện Trang chỉ nhắn lại: Thôi, thế gian vô thường đó mà. Đời là khổ v.v... Nhưng người ta không nghe câu đó, người ta tiếp tục than: Thầy ơi, thầy không hiểu đâu, con thế này thế kia. Thầy không ở trong hoàn cảnh của con, thầy không hiểu đâu...

Đó là kiểu nào? Tức là người ta không có Phật pháp hiện tiền. Nhắc một cái thì phải nhớ chứ, phải [nhận ra]: Đúng là đời Khổ, Không, Vô thường, Vô ngã. Bây giờ nó hiện ra rõ ràng đấy thôi. Đời là khổ. [Thấy] khổ chưa? Đang khổ đó. Đời là vô thường. Thấy Vô thường chưa? Không thấy! [Chỉ] thấy thật và thấy khổ thôi. Cho nên trí giác của người đó kém, vì vậy họ tu không đắc lực.

Thông thường thì mình mê một chút thôi quý vị, có người nhắc là mình tỉnh. Còn nếu khi người ta nhắc mà mình cũng không chấp nhận luôn, thì đó là Phật pháp của mình không hiện tiền. Và mình học bao nhiêu lâu qua nhưng công phu không đắc lực. Vậy thì thôi, không đắc lực thì cứ từ từ tu. Đời này không thành tựu thì đời sau, mỗi đời tu một chút. Tu bao giờ thành tựu được, buông được, chuyển được những Thức thô, những Phiền não thế gian thành Phật pháp thì quý vị thành công, ra khỏi sanh tử. Không thì cứ từ từ ở trong đó, rồi đến đời nào đó cũng thành tựu. Chứ bây giờ đâu có cách nào. Tại vì mình không tin Phật pháp mà. Đó là mình không tin, không tin thế gian là Khổ Không, Vô thường, là nghiệp báo, là oan gia gặp nhau, v.v... Mình không tin, mình thấy thật à. [Mình] thấy con là con, chồng là chồng, vợ là vợ, tất cả hoàn cảnh đều như vậy. Cho nên là hết cách, không có cách nào. Thôi đời này học để kết chút duyên, từ từ, bao giờ mạnh hơn thì buông được.

4. Niệm phát sanh do vật chạm thức, như khi ta bị đánh và ta đau [thì] ta biết đau, hoặc khi gặp cảm xúc thích hợp, sướng thân thì ta biết sướng, hay nhớ lại sự sướng, sự đau như thế nào.

Có nghĩa là điều này là do chạm. Ví dụ như bây giờ mình bị chạm [vào] thì mới thấy đau. Sự đau này sẽ nhớ đến sự đau khác, đúng không quý vị? Ví dụ như mình tông vô cái cây, mình thấy đau quá, thì mình nhớ tới hồi xưa bị té xe thấy đau hơn, thế này thế kia, nhớ lại như vậy. Rồi sướng, ví dụ ăn món ăn ngon quá, mình nhớ hồi xưa được ăn món ăn ngon hơn, mình nhớ ra thế này thế kia. Đó là những niệm nhớ luân hồi.

Còn mình tu thì mình đổi lại, mình dùng Tâm sở Niệm để đổi lại. Tức là khi đau thì ta biết ta đau. Nhưng ta biết sự đau này là do thân thể này đau, cho nên khổ, mình mong muốn giải thoát, mình không muốn thân này nữa. Thân cõi Trời sướng hơn, không có đau, không có bệnh, rồi mình thấy Tây Phương Cực Lạc chẳng hạn, không có đau. Hoặc mình nghĩ là sau này mình sẽ được giải thoát giác ngộ, nhập Niết Bàn, là hết đau v.v…

Rồi khi thấy sướng, mình cảm thấy việc sướng này cũng khổ thôi, [chỉ là] sướng tạm thời. Giống như ví dụ trong Luận Câu Xá đưa ra, là hơ cùi, ghẻ lở trên lửa nóng cho dễ chịu thôi, chứ thực tế là nó đau, đau nhưng tại mình vui một chút đó. Trong thế gian này, mình thấy những xúc chạm, đối với sướng hay khổ, hay đau đớn gì đó, mình chỉ cần đổi lại là tất cả đều vô thường, không tồn tại lâu dài. Mình cứ cảm nhận như vậy. Nếu khổ thì mình thấy thế gian là khổ, thật sự khổ, ta đang trải nghiệm được sự khổ đó, cho nên ta cứ tiếp tục, không sao hết. Đó là điều thứ tư.

5. Niệm phát sanh do không vật chạm thức, như là khi tới vật này vật nọ, chứ khỏi lo thân đụng chạm chi cả.

Có nghĩa là có những thứ mình cũng chẳng xúc chạm gì hết, nhưng tự nhiên tâm mình nhớ tới, nào là kỷ niệm xưa, nào là lúc trẻ đi lội mưa, rồi nhớ tới điều này điều kia, mặc dù mình chẳng tiếp xúc với gì hết. Đó là niệm phát sanh. Nhưng những niệm đó vẫn là niệm sanh tử, niệm luân hồi. Chúng ta phải đổi lại, từ những niệm phát sanh đó, thì chúng ta nhớ hồi xưa vô thường. Cách đây mười mấy, hai chục năm, ta còn nhỏ, nên ta đi tắm mưa, đi đạp xe ngoài đường, đi học trời mưa, trời gió v.v… Mình chuyển như vậy, mình thấy thế gian vô thường, hồi xưa là như vậy, còn bây giờ thế nào. Hoặc là hồi xưa đi trong cơn mưa bị ướt, còn bây giờ không bị mưa ướt nữa, bây giờ có ô tô đi rồi.

Cho nên trên mạng có chế hình, gọi là ‘vật chất quyết định ý thức’, chắc quý vị cũng thấy. Họ vẽ ra cặp tình nhân, hai người đi với nhau, cô đó ngồi sau người yêu, kêu: “Mưa gì mà mưa lắm thế, ướt hết người, nhức cả đầu”. Tại vì cổ được anh chàng đó chở đi bằng xe máy. Còn cặp kia ngồi trên ô tô, cô kia nói: “Ôi, mưa đẹp quá, em yêu mưa”. Cho nên vật chất quyết định ý thức.

Thực ra, nếu quý vị coi câu chuyện đó mà thấy hài là bình thường, còn nếu mình là người tu học Phật pháp, thì mình sẽ thấy ra những điều hay hơn. Hay hơn ở chỗ nào? Thứ nhất, cùng một hiện tượng, nhưng chúng sanh nhìn theo góc độ khác nhau. Và sự nhìn đó là chúng sanh bị cảnh chuyển, quý vị hiểu không? Còn người giác ngộ thì chuyển lại cảnh. Tức là mình thấy vậy, thì mình nói là thế gian vô thường, đâu có thật, cùng cảnh mưa thôi, nhưng bên này nói khổ, còn bên kia nói vui, tại vì sao? Do một bên đi ô tô, một bên đi xe máy, một bên thì đang thế này, [một bên thì thế] kia. Nên có những điều, cùng một hoàn cảnh đó, nhưng tâm [mỗi người] khác nhau.

Vậy ta là người học Phật pháp, ta phải không để tâm chạy theo những hoàn cảnh như vậy, mà ta luôn giác biết được chúng sanh là mê. Họ mê nên họ mượn cảnh để suy nghĩ theo hướng của họ, chứ không phải như vậy. Thật ra cũng bình thường thôi, đi mưa về ướt thì chắc ai cũng khó chịu. Nhưng cơn mưa cũng làm sạch con đường đi, cơn mưa cũng giúp cho những cây cối được tốt tươi v.v… Nên thế gian không có mưa cũng khổ lắm. Mà trời làm sao không thể không mưa, phải có lúc cần mưa. Nên mưa cũng là hiện tượng trong thế gian mà thôi, và chúng ta hãy chấp nhận nó. Trời muốn mưa thì mưa, muốn nắng thì nắng, mình cũng giác ngộ được, không có kiểu chạy theo nó. Mà mình mượn cảnh nắng để giác ngộ, thế gian có những ngày nắng, và sẽ có những ngày mưa, khi có nắng thì sẽ có mưa, nó đối lập như vậy.

Dần dần như thế, thì mình sống trong giác ngộ. Rồi nếu ai tu Tây Phương Tịnh Độ, thì nhớ ở trên đó không có mưa, mình nhìn cảnh đó mà mình liên hệ Tây Phương Cực Lạc không có mưa chẳng hạn.

Cho nên đó là dựa vào những điều không chạm thức. Những điều gì mà mình biết, mình tiếp xúc hoặc không tiếp xúc, mình đều đẩy tâm niệm của mình về giải thoát giác ngộ hết, thì mình thành công. Bí quyết tu hành là thế thôi, đừng để cảnh lôi kéo đi vào tâm niệm sanh tử. Mà hãy đem Tâm sở Niệm này, niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm Bố thí, niệm Trì giới, niệm Thiên, niệm Ba la mật, niệm Chỉ tức, niệm An ban... thập niệm đó. Chúng ta nhớ những niệm đó, thì chúng ta sẽ giác ngộ.

Cho nên Thiện Trang giảng Tâm sở Niệm này hơi dài là vậy, bởi vì đó là pháp tu của chúng ta. Tất cả các pháp, quý vị muốn tu định thì quý vị cũng phải niệm. Ví dụ tu Thiền chỉ hay Thiền quán gì, thì quý vị cũng phải có niệm chứ. Quý vị ngồi đó mà quý vị quên mất, tâm mình chạy đi đâu, mình không nhớ, không biết, không bắt được cảnh hiện tiền, thì làm sao tu Thiền chỉ, làm sao tu Thiền quán. Cho nên Niệm này cực kỳ quan trọng.

6. Niệm phát sanh do đồng ấn chứng, như gặp nhân vật tương tự, như nhân vật đã gặp, thì nhớ đến nhân vật thường quen.

Điều này gọi là đồng ấn chứng, tức là có một cảnh giống giống tương tự như vậy. Ví dụ quý vị đi ra đường, gặp một người nào đó thấy giống ba mình (bố mình), thì mình nghĩ đến ba mình ở nhà thế này thế kia, mặc dù mình biết ở xứ sở này không có ba của mình. Mình đã lên Sài Gòn rồi, còn ba mình ở dưới quê, không có chuyện đó, nhưng mình cứ liên tưởng tương tự.

Thiện Trang thấy tất cả pháp đều do tâm tưởng sanh. Ví dụ hồi xưa Thiện Trang lên núi tu, trên đỉnh núi có một cái cây, có lá cây, chùm cây, ngọn cây thế nào đó. Có một chú nhìn và nói: “Quý thầy có thấy không? Con thấy cây đó giống người quá”. Vị thầy kia nói: “Tôi thấy giống Quán Thế Âm Bồ tát”. Một vị thầy khác nói: “Tôi thấy giống Địa Tạng Vương Bồ tát”.

Có nghĩa là do tâm mình, thấy một cảnh nào giống giống tương tự như vậy, thì mình liên hệ ngay. Và điều đó [giúp] mình đánh giá được ngay, là tâm của thầy này quý mến ngài Quán Thế Âm hơn, tâm của thầy kia thì nhớ đến [ngài] Địa Tạng Bồ tát hơn, còn tâm của ông kia chỉ nhớ đến người thôi. Khi những cảnh gợi nhớ đến ấn tượng nào, thì từ đó mình biết tâm mình đang đặt ở đâu. Ví dụ đi ra đường mà quý vị gặp một vị Sư, một vị thầy tu, thì quý vị nhớ đến ai? Nếu quý vị thấy giống giống thầy Thiện Trang, thì quý vị đang ấn tượng về thầy Thiện Trang mạnh. Quý vị thấy: À, vị Sư này có lẽ giống với Sư Minh Tuệ v.v… Thế là mình nghĩ tới Sư Minh Tuệ. Đó là do ấn tượng của mình mạnh.

Vậy thì bây giờ quý vị hãy đổi tất cả những hiện tượng đồng ấn chứng đó, những hiện tượng tương tự đó, mình quy về Phật, Pháp, Tăng, quy về Tam Bảo, thì mình tu dễ dàng. Còn quý vị ra đường gặp một người nào, mà kêu người này giống người yêu cũ của tôi, giống ông chồng của tôi, là thôi rồi đó, toàn niệm luân hồi. Điều đó cũng đơn giản lắm, chỉ là pháp vậy thôi.

Cho nên với Tâm sở Niệm này mà mình học cho kỹ thì mình tu được. Còn học không kỹ thì mình tu trật. Mặc dù quý vị tu bất cứ Pháp môn nào, thì quý vị cũng phải không rời khỏi đời sống, cũng phải gặp cảnh. Bất cứ cảnh gì đó, mình thấy hiện tượng tương tự, thì mình đẩy hết về Phật, Pháp, Tăng (Tam Bảo), Mười niệm hoặc Lục niệm, chúng ta nắm được điều đó là được.

7. Niệm phát sanh do ly ấn chứng, như là sự vật ta đã thường quen, dù cách xa trải qua bao lâu, có khi khỏi gặp sự vật tương tự, mà cũng nhớ lại.

Điều này thì bình thường. Tức là sự việc đó quá quen rồi, nên dù cách xa bao lâu v.v… thì mình cũng tự nhớ, mà chẳng cần phải có hiện tượng tương tự. Ví dụ như quý vị ngồi một hồi ở trong nhà, [tự nhiên] quý vị nhớ ở dưới quê, bây giờ tối rồi, chắc ba mẹ sắp lên giường đi ngủ rồi. Giờ này mình nghe pháp, nhưng dưới đó [ba, mẹ đi ngủ rồi]. Quý vị nhớ hiện tượng đó là do mình quá quen thuộc. Mình sống với bố mẹ mình lâu quá, nên mình nhớ ra như vậy. Đó là niệm thế gian.

Còn bây giờ mình nhớ niệm Phật, là mình nhớ: À, thời xưa bao nhiêu ngàn năm trước, nếu vào ban đêm giờ này, thì đức Phật Thích Ca cũng đang tọa thiền, hoặc là Ngài giảng kinh cho các vị Tỳ kheo nghe v.v… Mình cũng đang được nghe pháp đây. Tức là mình đổi, thay vì bị vọng tưởng lung tung, thì mình vọng trong Phật pháp, đó là tốt.