Bát Nhã Đăng Luận Thích

Trung luận, phẩm Quán Như Lai, kệ 4: Nhược vô hữu tự tánh, Vân hà hữu tha tánh? Ly tự tánh tha tánh, Hà danh vi Như Lai? 若無有自性, 云何有他性? 離自性他性, 何名為如來? (Nếu không có tự tánh, thời làm sao có tha tánh, lìa tự tánh và tha tánh, thời làm sao gọi là Như Lai?)

Trung luận, phẩm Quán Như Lai, kệ 5: Nhược bất nhân ngũ ấm, Tiên hữu Như Lai giả; Dĩ kim thọ ấm cố, Tắc thuyết vi Như Lai. 若不因五陰, 先有如來者; 以今受陰故, 則說為如來. (Nếu không nhân nơi năm uẩn, trước đã có Như Lai, do nay chấp thọ năm uẩn, nên gọi đó là Như Lai.)

Trung luận, phẩm Quán Như Lai, kệ 6: Kim thật bất thọ ấm, Cánh vô Như Lai pháp, Nhược dĩ bất thọ vô, Kim đương vân hà thọ? 今實不受陰, 更無如來法, 若以不受無, 今當云何受? (Nay thật sự khi không chấp thọ năm uẩn, thời không có pháp Như Lai. Nếu vì không chấp thọ năm uẩn nên không có Như Lai, thời nay làm sao chấp thọ?)

Trung luận, phẩm Quán Như Lai, kệ 7: Nhược kỳ vị hữu thọ, Sở thọ bất danh thọ, Vô hữu vô thọ pháp, Nhi danh vi Như Lai. 若其未有受, 所受不名受, 無有無受法, 而名為如來. (Nếu khi Như Lai chưa có chấp thọ năm uẩn, thời năm uẩn bị chấp thọ ấy không gọi là chấp thọ, không thể có thứ pháp không chấp thọ mà gọi là Như Lai.)

Ký ngôn vô 記言無 = xả trí ký vấn 捨置記問: Một trong bốn ký vấn. Bốn vấn ký 四記問: Chỉ cho bốn loại vấn ký hay bốn loại ký luận. Đức Phật dùng 4 loại ký luận vì chúng sanh thuyết pháp: 1. Nhất hướng (quyết định), là đáp thẳng; 2. Phân biệt, là đáp rành rẽ; 3. Cật vấn (phản vấn, phản cật), là đáp bằng cách vấn nạn lại; 4. Chỉ luận (xả trí 捨置, mặc trí 默置), là đáp bằng cách gác lại. Tạp A tỳ đàm tâm luận, quyển một: “1. Nhất hướng ký luận: Có người hỏi, có phải tất cả chúng sanh, ai rồi cũng phải chết? Nên trả lời một hướng, tất cả chúng sanh, ai rồi cũng phải chết; 2. Phân biệt ký luận: có người hỏi, tất cả đều sẽ chết, chết rồi sanh lại không? Nên trả lời bằng sự phân biệt, nếu người có phiền não thì chết rồi lại sanh, người không còn phiền não thì chết rồi không sanh nữa; 3. Cật vấn ký luận: có người hỏi, con người là thù thắng chăng? Trả lời bằng cách hỏi lại, ông từ cõi nào đến đây, nếu người ấy nói, từ cõi trời đến, thì trả lời con người là xấu kém, nếu người ấy nói, từ nẻo ác đến đây, thì trả lời con người là thù thắng; 4. Chỉ ký luận: có người hỏi, ấm và chúng sanh là dị hay đồng, nên gác lại câu trả lời, vì câu hỏi không thích ứng; giống như câu hỏi, đứa con của thạch nữ có khéo cung kính chăng? Thạch nữ không có con nên không thể trả lời là khéo cung kính hay không khéo cung kính được. Như vậy, có ấm thì có chúng sinh sinh, làm sao có đồng hay dị, vì không thích ứng nên không trả lời.”

Đa-ma-la-bạt 多摩羅跋 (Duomo Luoba) = Xích đồng diệp bộ 赤銅鍱部, hoặc Đồng diệp bộ 銅鍱部 (S: Tāmraparṇīya, P: Tambapaṇṇiya, E: School of red-copper plates), còn gọi là Hồng y bộ 紅衣部. Luận này, phẩm Quán Niết-bàn, tr. 128c11~12: Niết bàn phi thị thể, vô nhân năng thi thiết cố, thí như thố giác, đa ma la bạt cập tu đa la nhân đẳng ngôn (Đa ma la bạt giả đường ngôn xích đồng diệp) 涅槃非是體, 無因能施設故, 譬如兔角, 多摩羅跋 及修多羅人等言. (多摩羅跋者唐言赤銅葉) (Niết-bàn chẳng phải thể ấy, vì không có nhân tố để thi thiết, thí như sừng thỏ. Người phái Đa-ma-la-bạt và phái Tu-đa-la, v.v… nói (Đa-ma-la-bạt, Đường dịch là Xích đồng diệp). Hai bộ phái Sarvastivda (Hữu bộ hay Tát bà đa bộ) và Vibhajyavada (Phân biệt thuyết bộ) được hình thành sau hiện tượng phân phái của Phật giáo xảy ra vào khoảng thế kỷ thứ ba trước kỷ nguyên Tây lịch, vào thời đại vua A Dục (Aśoka). Sau cuộc phân phái này, chư vị thuộc Hữu Bộ dời lên Kashmir ở miền Cực Bắc Ấn Độ, và bộ phái Sarvastivada đóng đô và thịnh hành ở đó suốt một ngàn năm, và từ đây Kinh luận của bộ phái được đưa vào Trung Hoa và dịch thuật ra chữ Hán. Từ Phân biệt thuyết bộ phát sinh ra nhiều bộ phái trong đó có Đồng diệp bộ (bộ phái của các thầy mặc y màu hỏa hoàng, màu đồng đỏ). Phái này được truyền bá về tận Tích Lan (Sri Lanka) bởi Ma-hi-đà (Mahinda), người được cho là con trai của vua Asoka, và đã được truyền trì lại cho tới ngày nay (không gọi là Tāmraparṇīya mà gọi là Theravada). Thành nghiệp luận (No.1609, tr. 785a14): “Trong kinh của Xích của Xích đồng diệp bộ.

Kệ 1 của phẩm này.

Trung luận, phẩm Quán Như Lai, kệ 8: Nhược ư nhất dị trung, Như Lai bất khả đắc; Ngũ chủng cầu diệc vô, Vân hà thọ trung hữu. 若於一異中, 如來不可得; 五種求亦無, 云何受中有? (Nếu tìm Như

Kệ tụng này không có trong Trung luận.

Bao gồm tất cả Thánh giáo và tất cả pháp.

Đức Phật có 20 sự công đức: (A) Tám loại cộng pháp: 1. Bốn vô lượng; 2. Tám giải thoát; 3. Tám thắng xứ; 4. Mười biến xứ; 5. Vô tránh; 6. Diệu nguyện trí; 7. Bốn vô ngại giải; 8. Sáu thần thông. (B) Mười hai loại bất cộng pháp: 9. Ba mươi hai tướng đại trượng phu ; 10. Tám mươi vẻ đẹp; 11. Bốn Nhất thiết tướng thanh tịnh; 12. Như lai mười lực; 13. Bốn vô úy; 14. Ba bất hộ; 15. Ba niệm trú; 16. Vĩnh đoạn các tập khí; 17. Không quên mất diệu pháp; 18. Như lai đại bi; 19. Mười tám pháp bất cộng của Phật; 20. Nhất thiết chủng diệu trí.

Tăng chi bộ, chương Một pháp, phẩm Một người, mục Như Lai: “Một người, này các Tỷ-kheo, khi xuất hiện ở đời, sự xuất hiện đem lại hạnh phúc cho đa số, an lạc cho đa số, vì lòng thương tưởng cho đời, vì lợi ích, vì hạnh phúc, vì an lạc cho chư Thiên và loài Người. Một người ấy là ai? Chính là Thế Tôn, bậc A-la-hán, Chánh Ðẳng Giác. Chính một người này, này các Tỷ-kheo, khi xuất hiện ở đời, sự xuất hiện đem lại hạnh phúc cho đa số, an lạc cho đa số, vì lòng thương tưởng cho đời, vì lợi ích, vì hạnh phúc, vì an lạc cho chư Thiên và loài Người.” (H.T Thích Minh Châu dịch)

Chúng sở quy 眾所歸 (: chúng về nương): Có bản ghi là ‘ngôn thuyết quang’ 言說光 (: ánh sáng ngôn thuyết). Nhập A tỳ đạt ma luận (No. 1554) có kệ tụng: Kính lễ Nhất thiết trí, Phật nhật vô cấu luân, Ngôn quang phá nhân thiên, Ác thú bản tâm ám. 敬禮一切智, 佛日無垢輪, 言光破人天, 惡趣本心闇. (Kính lễ bậc Nhất thiết trí. Đức Phật như vầng mặt trời vô cấu, với ánh sáng ngôn thuyết phá tan bóng tối ‘bản tâm’ nơi chư thiên, nhân loại và ác thú.)

Luận Đại trí độ, quyển 2, tr. 74c08~75a03: “Hỏi: Có mười bốn nạn vấn mà Phật không đáp, nên biết không phải là bậc Nhất thiết trí. Mười bốn nạn vấn là những gì? Là: (1- 4) Thế giới và ngã là thường, hay vô thường? Hay cũng thường cũng vô thường? Hay chẳng phải thường chẳng phải vô thường? (5 - 8) Thế giới và ngã có biên, hay không biên? Vừa cũng có biên cũng không biên? Vừa chẳng phải có biên chẳng phải không biên? (9 -12) Sau khi chết có linh hồn đi đến đời sau hay không có linh hồn đi đến đời sau? Hay cũng có linh hồn cũng không linh hồn đi đến đời sau? Hay cũng chẳng phải có linh hồn chẳng phải không linh hồn đi đến đời sau? (13 -14) Thân là linh hồn? Hay thân khác linh hồn? Nếu Phật là bậc Nhất thiết trí, vì sao không đáp mười bốn nạn vấn này? Đáp: Việc ấy không thật nên không đáp. Các pháp là thường, không có lẽ đó. Các pháp là đoạn diệt, cũng không có lẽ đó; vì vậy nên Phật không đáp. Ví như có người hỏi vắt sừng trâu được mấy đấu sữa. Đó không phải câu hỏi cần phải đáp. Lại nữa, thế giới vô cùng như bánh xe, không đầu, không cuối. Lại nữa, đáp vấn nạn ấy, không có lợi mà có hại, là rơi vào tà ác. Phật biết mười bốn nạn vấn ấy che lấp Tứ đế, che lấp Thật tướng các pháp. Như chỗ đi qua có ác thú, không nên dẫn người đi qua, chỗ an ổn không hoạn nạn, có thể chỉ cho người đi qua. Lại nữa, có người nói việc ấy không phải là bậc Nhất thiết trí thời không thể hiểu. Vì người không thể hiểu nên Phật không đáp.” (H.T Thích Thiện Siêu dịch)

Cái chết của Tôn-đà-lỵ (孫陀利, Sundari): Câu chuyện xảy ra khi đức Thế Tôn ở tại Kỳ Viên, liên hệ đến một nữ du sĩ ngoại đạo tên Tôn-đà-lỵ. Khi đức Thế Tôn cùng Tăng đoàn ở tại Kỳ Viên, Ngài nhận được sự cúng dường trọng vọng của dân chúng nhiều ngang bằng một trận lũ lụt do nước các sông Ngũ Hà dâng cùng một lượt (five great rivers), và các giáo phái ngoại đạo trước sự hiện diện của Ngài, trở nên lu mờ như ngọn đèn trước ánh sáng mặt trời. Họ mất hết cả lợi lộc và danh tiếng. Ngày nọ, họ họp nhau bàn tán: - Từ khi Sa-môn Cồ-đàm xuất hiện, chúng ta bị mất hết lợi lộc và danh dự, trước kia chúng ta còn được dâng cúng, bây giờ chẳng ai thèm biết đến chúng ta. Chúng ta phải tìm cách phá vỡ danh tiếng và lợi lộc mà y đang có. Ai sẽ là người có thể làm được việc này? Họ bàn tán du sĩ một hồi và bảo nhau: - Có nữ du sĩ Tôn-đà-lỵ, cô ấy sẽ làm được việc. Và khi Tôn-đà-lỵ đến tu viện của họ, chẳng ai nói với cô một lời. Cô hỏi đến hai, ba lần mà họ vẫn lặng thinh. Cô bèn hỏi: - Thưa các vị, có ai đã gây tổn thương các vị? - Chị không thấy Sa-môn Cồ-đàm đã làm thiệt hại chúng ta, tước đoạt mọi lợi lộc, danh tiếng, mà chúng ta có từ trước? - Con có thể làm gì đây? - Chị có nhan sắc tuyệt vời, khả ái, hãy làm mất danh dự Sa-môn Cồ-đàm, hãy khiến dân chúng đồn đại không tốt và làm mất thanh danh quyền lợi của ông ấy. - Ðược thôi. Tôn-đà-lỵ chấp nhận. Sau đó, mỗi buổi chiều, khi dân chúng đi nghe pháp trở về thành, họ lại thấy Tôn-đà-lỵ trang điểm lộng lẫy đi về hướng Kỳ Viên, với hương hoa, dầu thơm, kem, phấn, long não, trái cây. Và khi họ hỏi: - Cô đi đâu? Cô trả lời: - Ðến chỗ ngài Cồ-đàm, tôi có thói quen ở lại một mình trong hương thất suốt đêm. Và sau đó, cô đến một tu viện ngoại đạo ở lại. Sáng hôm sau, lại ngược đường trở về thành. Nếu có ai hỏi: - Tôn-đà-lỵ, cô đi đâu thế? Cô ta trả lời: - Tôi đã ở lại đêm trong hương thất của Cồ-đàm, chỉ một mình và bây giờ trở về. Vài ngày sau, nhóm ngoại đạo đưa tiền cho một số du đãng và bảo: - Hãy giết Tôn-đà-lỵ, rồi ném thi hài cô ta nơi đống rác gần hương thất của Cồ-đàm. Bọn du đãng làm theo mệnh lệnh. Và các ngoại đạo bắt đầu rêu rao: - Tôn-đà-lỵ bị mất tích. Họ tâu sự việc lên nhà vua. Vua hỏi: - Các người có nghi ngờ ai không? - Vài ngày trước, cô ta hãy còn ở đêm tại tinh xá Kỳ Viên, từ đó xảy ra chuyện gì, chúng tôi không biết. - Như thế, hãy đi tìm. Ðược lệnh nhà vua, họ tập hợp đồ đệ kéo vào Kỳ Viên lục lọi, và thấy thi hài Tôn-đà-lỵ nằm ở đống rác trong tinh xá. Họ khiêng tử thi về thành, tâu lên nhà vua: - Ðám đệ tử của Sa-môn Cồ-đàm đã tự nhủ: "Chúng ta sẽ che đậy được việc xấu Thế Tôn đã làm". Do đó họ giết Tôn-đà-lỵ và vất thi thể vào đống rác. Vua phán: - Hãy báo cho dân chúng biết. Các ngoại đạo đi rêu rao khắp thành: - Hãy nhìn xem hành động của đám Watson Burlingame.)

Chiên-già ma-na 旃遮摩那: (S: Ciñcā-mānavika) Còn gọi là Chiên-xà-ma 栴闍摩, Chiên-già 旃遮, Chiến-già 戰遮, Hoài bàn nữ tử 懷槃女子. Dịch ý là bạo chí 暴志. Chỉ người con gái Bà-la-môn ngăn trở việc độ chúng của đức Phật, nàng được xếp chung với Đề-bà-đạt-đa, Cù-già-lê, Tôn-đà-lỵ. Khi đức Thế tôn thuyết pháp ở tinh xá Kỳ viên, danh tiếng của Ngài càng ngày càng nổi, ngoại đạo ghen ghét, ngầm sai người con gái này vào tinh xá, buộc bát gỗ ở bụng, giả làm có mang, đứng giữa đại chúng tuyên bố là người đang nói pháp đã tư thông với y thị, đứa con trong bụng là dòng họ Thích. Lúc ấy đại chúng ngơ ngác, chẳng biết thực hư ra sao, trời Đế thích bèn hóa ra con chuột trắng, chui vào áo của y thị, cắn đứt những sợi dây buộc, chiếc bát gỗ liền rơi ra, việc đã rõ ràng, đại chúng đều hoan hỷ. Khi ấy đất tự nhiên nứt ra, người con gái rơi xuống địa ngục A-tỳ. Khi các ngài Pháp Hiển, HuyềnTrang đến Ấn độ vẫn còn thấy dấu tích của cái hố sâu. [X. kinh Xuất diệu, Q.10, phẩm Bài báng - Cao tăng Pháp Hiển truyện - Đại đường tây vực ký, Q.6].

Hoa thị thành 華氏城 (S: Pàỉaliputra; P: Pàỉali-putta): Cũng gọi Ba tra li tử 波吒釐子, Ba tra la 波吒羅, Ba tra lợi tử 波羅利子, Ba la lợi phất đa la 波羅利弗多羅, Ba tra lị bổ đát la 波吒唎補怛羅, Ba la lợi phất 巴羅利弗, Ba lân 巴隣, Ba liên phất 巴連弗. Thủ đô nước Ma yết đà 摩揭陀, Trung Ấn độ, nằm ở tả ngạn sông Hằng, nay là thành phố Patna. Ba tra li tử nguyên là một loại cây được trồng nhiều ở nơi này, cho nên lấy tên cây để đặt tên thành. Trong thời cai trị nước Ma yết đà, vua A xà thế đã xây thành này để đề phòng sự xâm lăng của chủng tộc Bạt kì. Cứ theo kinh Bát thành trong Trung a hàm quyển 16 chép, thì sau khi đức Phật nhập diệt, có nhiều vị Cao tăng đại đức từng ở chùa Kê viên (Phạm: Kukkuỉàsàma) phía đông nam thành này. Cứ theo Thiện kiến luật tì bà sa quyển 2 chép, thì sau khi lên ngôi được 17 năm, vua A dục triệu tập 1.000 vị trưởng lão về chùa A dục (Pàli: Asokàràma) ở phía tây thành này, thỉnh ngài Mục kiền liên tử đế tu (Pàli: Moggaliputta-tissa) làm Thượng thủ, mở Đại hội kết tập kinh điển lần thứ 3, trong thời gian 9 tháng. Về sau, thành Hoa thị trở nên trung tâm chính trị và Phật giáo của Ấn độ. Vua A dục đã xây dựng các ngôi tháp lớn và cột đá ở phía nam thành này. Cứ theo Đại đường tây vực kí ghi chép, thì các luận sư Long thụ, Đề bà, Mã minh, v.v... cũng đã từng hàng phục ngoại đạo ở thành này. Đến thế kỉ VII, khi ngài Huyền trang sang Ấn độ thì thành này đã hoang tàn. Theo truyền thuyết, ở phía bắc ngôi thành cổ này có tảng đá in dấu bàn chân Phật, có tòa ngồi của 4 đức Phật quá khứ và thạch thất lớn; phía nam có núi đá nhỏ và

Ni kiền tử ngoại đạo 尼乾子外道: Phạm: Nirgrantha-putra, gọi đủ: Nirgrantha-jĩàputra. Pàli: Nigaịỉha-putta. Cũng gọi Ni kiền đà tử ngoại đạo 尼乾陀子外道, Ni kiền tử ngoại đạo 尼犍子外道, Ni kiền đà phất trớ la ngoại đạo 尼犍陀弗咀羅外道, Ni kiền phất đà đát la ngoại đạo 尼乾弗陀怛羅外道, Ni kiền đà tử ngoại đạo 尼犍陀子外道, Ni kiền tử luận sư 尼犍子論師. Một trong Lục sư ngoại đạo, 1 trong Tứ chấp ngoại đạo, 1 trong 16 tông ngoại đạo, 1 trong 20 thứ ngoại đạo ở Ấn độ đời xưa. Vì ngoại đạo này chủ trương tu khổ hạnh để không bị vấn đề cơm áo ở thế gian gò bó, hầu xa lìa sự bức bách của phiền não và sự ràng buộc trong 3 cõi, cho nên tên tiếng Phạm của ngoại đạo này được dịch là Ly hệ (lìa trói buộc), Bất hệ, Vô kế, Vô kết. Lại vì ngoại đạo này không mặc quần áo chi cả và cũng không lấy thế làm hổ thẹn, cho nên bị người đời cười chê mà gọi là Vô tàm ngoại đạo (ngoại đạo không hổ thẹn), Lõa hình ngoại đạo (ngoại đạo ở truồng). Ông tổ khai sáng đạo này là Lặc sa bà (勒沙婆, S: Rsabha), đến Ni kiền đà nhã đề tử (尼乾陀若提子, P: Nigantha-nātaputta）là tổ Trung hưng. Đời sau, ngoại đạo này được gọi là Kì na giáo (S: Jaina). Những người xuất gia tu tập khổ hạnh và thực hành giáo lí của phái này thì gọi chung là Ni kiền đà. Sau khi Ni kiền đà nhã đề tử thị tịch, ngoại đạo Ni kiền tử bị chia làm 2 phái: Phái Không y (S: Digambara) và phái Bạch y (S: Zvetàmbara). Phái Không y chủ trương không mặc quần áo mà ở truồng, thông thường gọi là Lõa hình ngoại đạo, Lộ hình ngoại đạo. Còn phái Bạch y thì lưu hành ở miền Bắc Ấn độ, vì khí hậu lạnh nên mặc áo trắng (bạch y) để chống rét và có lẽ đây là nguyên nhân đưa đến việc chia rẽ thành 2 phái. Đại đường tây vực kí quyển 3 (Đại 51, 855) nói: “Những pháp do Bản sư của phái này giảng nói, phần nhiều là trộm nghĩa trong kinh Phật, tùy theo loại mà thiết lập pháp, bắt chước đặt ra phép tắc; người lớn gọi là bật sô, người nhỏ gọi là sa di, uy nghi luật hạnh rất giống với pháp của chúng tăng, chỉ khác với chư tăng là người của phái này để lại một ít tóc và ở truồng, hoặc có mặc áo thì dùng màu trắng để cho khác 1 chút. Tượng Thiên sư của phái này cũng bắt chước giống như tượng đức Phật, đầy đủ tướng hảo, nhưng y phục thì khác”. Cứ theo Huyền ứng âm nghĩa quyển 10, thì ngoại đạo này cạo tóc, lõa thể, không cất chứa vật gì, dùng tay khất thực chứ không có bát, hễ được vật gì thì bỏ vào bát tay và ăn liền. Vì có rất nhiều điểm giống với Phật giáo, cho nên đã có thời các học giả Âu tây cận đại cho rằng Kì na giáo đã thoát thai từ Phật giáo mà ra, nhưng sau khi nghiên cứu 2 tông giáo này 1 cách sâu sát mới biết lúc đầu giữa 2 tông giáo này có những điểm khác xa nhau. Như Kì na giáo phủ nhận giáo quyền Phệ đà, cấm chỉ cúng tế, không cho giết hại ..., những điểm này giống với Phật giáo; còn như khuyến khích khổ hạnh, phân biệt 4 chủng tính, thì giống với Bà la môn mà khác xa với Phật giáo. [X. kinh Tạp a hàm Q.5, 21; kinh Ni kiền trong Trung a hàm Q.4; kinh Tát già ni kiền tử sở thuyết Q.1-10; Chú Duy ma kinh Q.3; Bách luận sớ Q.thượng; Câu xá luận quang kí Q.15; Thành duy thức luận thuật kí Q.1, phần cuối]. (xt. Ni Kiền Đà Nhã Đề Tử).

Kinh Vệ đà, Vi đà 韋陀 hay Phệ-đà 吠阤 (S: वेद; E: Veda) xem như là cỗi gốc của giới Bà-la-môn và là suối nguồn của nền văn minh Ấn Độ. Véda có nghĩa là "tri thức". Trong kinh có những bản tụng ca để ca ngợi các vị thần, như thần lửa, thần núi, thần sông ... Phần lớn ca tụng những vẻ đẹp huy hoàng, tưng bừng và mầu nhiệm của cuộc sống trong vũ trụ. Với nghĩa rộng, Kinh Veda gồn bốn loại:

Di-tức-già 彌息伽 = Di-mạn-tức-già 彌息息伽 = Di-mạn-sai 彌曼差: Di mạn sai, Phạm: Mīmājsā, có nghĩa khảo sát, nghiên cứu. Một trong sáu phái triết học của Ấn độ. Phái này coi trọng tế tự, chủ trương âm thanh là thường trụ. Cũng gọi Di mâu sa học phái 彌牟娑學派, Di tức già học phái 彌息伽學派, Nhĩ mạn sai học phái 弭曼差學派. Ở Ấn độ, những người nghiên cứu kinh điển Phệ đà của Bà la môn đời xưa được chia làm hai phái: 1. Phái căn cứ vào phần Nghi quĩ, Thích nghĩa trong nửa trước của Phạm thư, lấy việc tế tự làm trọng tâm, tức là phái lấy phẩm Phệ đà hành tế làm đối tượng nghiên cứu. 2. Phái căn cứ vào Áo nghĩa thư trong nửa sau của Phạm thư, mục đích chủ yếu là khảo sát về Phạm, tức là phái lấy phẩm Phệ đà trí làm đối tượng nghiên cứu.Hai phái trên đây đều gọi là Di mạn sai học phái, phái trước còn gọi là Nghiệp di mạn sai học phái (Phạm: Karma-mīmājsā), Tiền di mạn sai học phái (Phạm: Pūrva-mīmājsā); phái sau cũng gọi là Phệ đàn đa học phái 吠檀多學派 (Phạm: Vedānta), Trí di mạn sai học phái 智彌曼差學派 (Phạm: Jñāna-mīmājsā), Hậu di mạn sai học phái 後彌曼差學派 (Phạm: Uttara-mīmājsā). Quan hệ giữa hai phái rất mật thiết, bởi vì cả hai đều coi Phệ đà thiên khải 吠陀天啟 (Phạm: śruti) là quyền uy tối cao, đại biểu cho tư tưởng Bà la môn chính thống. Phái Di mạn sai nói ở đây tức là phái trước, do Kì mễ ni 耄米尼 (Phạm: Jaimini) sáng lập vào khoảng thế kỉ thứ II, III trước Tây lịch. Kinh luận Phật giáo gọi phái này là Thanh hiển luận, Tòng duyên hiển liễu tông, chủ trương tiếng nói của Phệ đà là tuyệt đối thường trụ và lấy pháp (dharma) tế tự trong Phệ đà làm tông chỉ. Thánh điển của phái này được biên soạn xong vào khoảng thế kỉ II (có thuyết nói thế kỉ V, VI) Tây lịch gồm 12 chương 60 tiết 2742 câu. Tương truyền kinh này là tác phẩm của Kì mễ ni gọi là kinh Tiền di mạn sai hoặc kinh Di mạn sai. Khoảng thế kỉ V, VI Tây lịch, các bản chú thích kinh Di mạn sai và kinh Phệ đàn đa lục tục xuất hiện, vì trong thời kì này, phái Di mạn sai và phái Phệ đàn đa hợp tác với nhau, bổ sung những chỗ thiếu sót của nhau để nêu cao tư tưởng chính thống Bà la môn. Cho đến thế kỉ thứ VI, nhằm bài bác thuyết Vô ngã của Phật giáo, Tát bạt la tư mã mễ 薩跋羅斯馬米 (Phạm: Śabarasvāmin) chú thích kinh Di mạn sai, tức là sách Tát bạt la chú 薩跋羅註 (Phạm: Śabara-bhāsya) là tác phẩm kinh Di mạn sai xưa nhất và có uy tín nhất hiện còn đến nay. Vào thế kỉ thứ VII, Cưu ma lị la 鳩摩利羅 (Phạm: Kumārila, Đồng trung tôn), Bà la bạt già la 婆羅拔伽羅 (Phạm: Prabhākara) v.v... nối nhau xuất hiện, lại giải thích Tát bạt la chú, áp dụng thuyết của các học phái khác như Nhân minh, Lượng luận v.v... để phu diễn thuyết của phái mình và đề xướng nhiều nghĩa mới.Cưu ma lị la ra sức công kích Phật giáo, cổ xúy tư tưởng Bà la môn, môn đệ của ông này sau lập phái riêng gọi là Ba đạt phái (Phạm: Bhātta). Còn phái Bà la bạt già la thì gọi là Cổ lỗ phái 古魯派 (Phạm: Guru) phồn thịnh một thời, sau dần dần suy vi. Từ đó trở đi phái Di mạn sai và phái Phệ đàn đa li khai, thậm chí đối chọi lẫn nhau. Nhưng phái Cưu ma lị la đến đời sau vẫn còn sức sống, và những sách chú thích của phái này đến nay cũng vẫn còn. (X. luận Thành duy thức Q.1; luận Kim cương châm; Thành duy thức luận thuật kí Q.1 phần cuối, Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1 phần đầu].

Mười hai bộ kinh: Thể văn và sự lý trong tất cả các kinh chia ra 12 loại (bộ = bộ phận, hay chi = thành phần), mà có bộ hay cuốn kinh đủ cả 12 loại, có bộ hay cuốn chỉ là 1 loại cho đến 11 loại. Đó là: 1. Tu đa la (Sutra = khế kinh, vì khế hợp chân lý và tâm lý) là thể văn trường hàng trong các kinh, nói thẳng pháp nghĩa; 2. Kỳ dạ (Geya = ứng tụng hay trùng tụng) là thể văn chỉnh cú ứng với văn trường hàng mà lặp lại pháp nghĩa ở trước; 3. Già đà (Gatha = phúng tụng hay cô khởi) là thể văn chỉnh cú không theo trường hàng mà tự nói pháp nghĩa; 4. Ni đà na (Nidana = nhân duyên) là thuật lại lý do thấy Phật nghe pháp, lý do và địa điểm Phật thuyết pháp giáo hoá; 5. Y đế mục đa (Itivutaka = bản sự) là Phật thuật lại nhân duyên quá khứ của đệ tử; 6. Xà đa già (Jataka = bản sanh) là Phật nói về nhân duyên quá khứ của ngài; 7. A phù đạt ma (Adbhutadharma = vị tằng hữu) là ghi lại những việc bất tư nghị của thần lực Phật thị hiện; 8. A ba đà na (Avadana = thí dụ) là nói những ví dụ; 9. Ưu bà đề xá (Upadesa = luận nghĩa) là vấn đáp thảo luận về pháp nghĩa; 10. Ưu đà na (Udana = tự thuyết) là Phật tự nói chứ không ai hỏi được; 11. Tỳ phật lược (Vaipulya = phương quảng) nói về chân lý chính xác và rộng lớn; 12. Hoà già la (Vyakarana = thọ ký) thọ ký thành Phật cho bồ tát. Tựu trung, 3 loại đầu là chia theo thể văn, 9 loại sau là chia theo sự lý của thể văn ấy.

Nhất-lực tỳ-đà 一力毘陀 = Lê-câu Phệ đà 梨俱吠陀, Hà-lực Phệ đà 荷力吠陀, Hiệt-lực Bệ đà 頡力薜陀, Tín-lực Tỳ đà 信力毘陀 (Rig-veda).

Tam-ma tỳ-đà 三摩毘陀 = Tam-ma Phệ đà 三摩吠陀, Sa-ma Phệ-đà 沙摩吠陀 (Sāma-Veda).

Ca-bô 迦逋 = Ca-bố-đức-ca 迦布德迦: Tiếng Phạm là kapotaka, dịch ý là bồ câu trắng (cáp tử 鴿子, bạch cáp白鴿). Ca-bô xứ, đời Đường nói là Bạch lĩnh địa 白領地. Theo Tây Vức Ký, quyển 9: “Phía đông Bắc của núi Nhân đà la thế la lũ ha (因陀羅勢羅窶訶) đi hơn 156 dặm đến chùa Ca-bố-đức-ca. Nơi đây Tăng đồ hơn hai trăm người. Họ theo học Thuyết nhứt thiết hữu bộ. Phía Đông của chùa lại có một bảo tháp do vua A Dục xây dựng.” Chùa Ca-bố-đức-ca (thời nhà Đường gọi là chùa Bồ Câu). Chùa được mang tên này là vì trong một thời xa xưa, đức Phật từng thuyết pháp cho đại chúng trong một khu rừng. Khi Đức Phật đang thuyết pháp, có người thợ săn giăng bẫy bắt chim trong khu rừng, nhưng suốt ngày chẳng được con nào. Anh ta bèn tới chỗ Phật, nói to rằng: “Hôm nay Như Lai thuyết pháp ở đây, làm tôi không bẫy được con chim nào, vợ con tôi đến chết đói mất.” Phật bảo anh ta hãy đốt lửa lên rồi Ngài sẽ ban cho thực phẩm. Khi ấy Đức Phật liền thị hiện làm thân chim bồ câu rồi lao mình vào lửa để làm thực phẩm cho người thợ săn và vợ con anh ta. Lần sau anh lại đến chỗ đức Phật đang thuyết pháp, đứng nghe Phật giảng và thấy hối hận, từ đó phát tâm xuất gia tu hành giác ngộ.

A-thát Tỳ-đà 阿闥毘陀 = A-thát-bà Phệ đà 阿闥婆吠陀 = A-đạt-bà Phệ đà 阿達婆吠陀 (Atharva-veda).

Thuật ngữ của Nhân minh: Ba chi tác pháp (三支作法): Tông 宗 (S: pratijñā), Nhân 因 (S: hetu), Dụ 喻(S: udāharana), tức chủ đề, lý do và thí dụ.

Liễu xuất pháp 了出法.

Thủ ngữ là ngôn ngữ dùng những biểu hiện của bàn tay thay cho âm thanh của tiếng nói. Đầu ngữ như lắc đầu, gật đầu, ánh mắt, vẻ mặt, v.v…

Sở triệu pháp 所召法.

Kiếp sơ 劫初: Phạm: Kalpàpa. Chỉ cho lúc ban đầu của kiếp Thành. Tức lúc mới thành lập thế giới hữu tình của cõi Dục. Theo luận Câu xá quyển 12, thì lúc kiếp sơ, con người đều giống như ở cõi Sắc, thân thể đầy đặn, các căn trọn đủ, hình sắc xinh đẹp, thân có ánh sáng, bay đi trên không một cách tự tại, ăn uống hưởng lạc và được sống lâu. Đến khi đất đai dần dần sinh ra mùi vị ngon ngọt, mọi người tranh nhau ăn, gọi là Sơ thụ đoàn thực. Về sau, thân thể trở nên nặng nề, ánh sáng mất đi, mới sinh ra mặt trời, mặt trăng và các vì sao. Kế đến, xuất hiện địa bính (lớp bánh mỏng sinh ra trên mặt đất), rừng cây; lại sinh nam căn, nữ căn, hình tướng khác nhau, rồi do tập khí đời trước, dục vọng của con người ở thời kỳ này bắt đầu phát sinh. [X. kinh Tăng nhất a hàm Q.34; kinh Đại lâu thán Q.6; kinh Khởi thế Q.9; luận Đại tỳ bà sa Q.134; luận Chương sở tri Q.thượng; Pháp hoa kinh văn cú Q.4 phần cuối].

Ba tây mục già luận 波西目伽論: Ba-tây 波西 = Ba tây tư 波西斯/ Ba tư 波斯 (Persis), tức Iran ngày nay. Mục-già 目伽: The Magas. Magas là những Bà-la-môn (Brahmins) đến từ lục địa khác, những người được gọi là những Śākadvīpa, và định cư ở Ấn Độ. Những Maga này ban đầu là Magi từ Ba Tư (Persia), hoặc từ một khu vực nằm trong nền văn hóa Ba Tư đã được thành lập; họ đã chuyển đến Ấn Độ và thành công nên được công nhận là những Bà-la-môn. Ở đây ngài Thanh Biện làm sự so sánh điểm tương đồng giữa luận thư Phệ đà và luận thư của những người Magas đến từ Ba Tư.

Đề Bà Bồ Tát Thích Lăng Già Kinh Trung Ngoại Đạo Tiểu Thừa Niết Bàn Luận, 提婆菩薩 釋楞伽經中 外道小乘涅槃論, No. 1640, tr. 157a11~18: “Hỏi: Sao có ngoại đạo nói Phạm thiên là nhân tố của Niết Bàn? Đáp: Đây là ngoại đạo thứ tư, luận sư Vệ Đà (Vedacarya) nói: Từ rốn của Na-la-diên thiên (Narayana) sinh ra hoa sen lớn. Từ hoa sen ấy sinh ra tổ công là Phạm thiên (Brahmā). Phạm thiên kia tạo ra tất cả sinh mạng. Không có sinh vật nào mà không sinh ra từ Phạm thiên. Bà-la-môn (Brahmana) từ miệng mà sinh ra. Sát-lợi (Ksatriya) từ hai cánh tay mà sinh ra. Tỳ-xá (Vaiwya) từ hai đùi mà sinh ra. Thủ-đà (Wudra) từ hai gót chân mà sinh ra. Tất cả đại địa là giới trường tu tập phước đức, là nơi sinh ra tất cả hoa cỏ, lấy đó mà cúng dường, hóa làm núi đồi, đồng bằng, cầm thú. Những con vật như heo, dê, lừa, ngựa, v.v... của con người, ở trong giới trường bị giết hại để cúng dường Phạm thiên, [mục đích] để được sinh về chỗ ở của Phạm thiên, gọi là Niết Bàn. Cho nên luận sư Vệ Đà nói, ‘Phạm Thiên là thường hằng, là nhân tố của Niết Bàn’.” Về tế tự, tham khảo Trường bộ kinh, kinh Kùtadanta, hay Trường A Hàm, kinh Cứu-la-đàn-đầu.

Thọ thực vật 受食物.

Trung luận, phẩm Quán Như Lai, kệ 9: Hựu sở thọ ngũ ấm, Bất tùng tự tánh hữu; Nhược vô tự tánh giả, Vân hà hữu tha tánh? 又所受五陰, 不從自性有; 若無自性者, 云何有他性? (Lại năm uẩn bị chấp thọ không từ tự tánh nó có, nếu không có tự tánh, thời làm sao có tha tánh?)

Trung luận, phẩm Quán Như Lai, kệ 10: Dĩ như thị nghĩa cố, Thọ không thọ giả không, Vân hà đương dĩ không, Nhi thuyết không Như Lai? 以如是義故, 受空受者空, 云何當以空, 而說空如來? (Do các nghĩa như vậy, pháp chấp thọ không, người chấp thọ không, làm sao lấy ‘không’ mà nói rằng ‘không’ là Như Lai.)

Trung luận, phẩm Quán Như Lai, kệ 11: Không tắc bất khả thuyết, Phi không bất khả thuyết, Cộng bất cộng phả thuyết, Đãn dĩ giả danh thuyết. 空則不可說, 非空不可說, 共不共叵說, 但以假名說. (Pháp “Không” (không có tự tánh) thời không thể nói, pháp phi không cũng không thể có được, cũng không cũng phi không, và chẳng phải không chẳng phải phi không, đều không thể nói, nên chỉ theo giả danh mà nói thôi.) Câu 俱: vừa không, vừa phi không. Bất câu 不俱: chẳng phải không, chẳng phải phi không.

Đệ nhất nghĩa không = chân thật không, thắng nghĩa không. Tạp a hàm, kinh Đệ nhất nghĩa không, số 335: “Thế nào là kinh Đệ nhất nghĩa không? Này các tỳ kheo, khi mắt sanh thì nó không có chỗ đến; lúc diệt thì nó không có chỗ đi. Như vậy mắt chẳng thật sanh, sanh rồi diệt mất; có nghiệp báo mà không tác giả. Ấm này diệt rồi, ấm khác tương tục, trừ pháp tục số (: pháp nói theo tục đế). Đối với tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng nói như vậy, trừ pháp tục số. Pháp tục số, tức là nói, cái này có thì cái kia có, cái này khởi thì cái kia khởi, như vô minh duyên hành, hành duyên thức, nói chi tiết đầy đủ cho đến thuần một khối khổ lớn tập khởi. Lại nữa, cái này không thì cái kia không, cái này diệt thì cái kia diệt, vô minh diệt nên hành diệt, hành diệt nên thức diệt. Như vậy, nói rộng cho đến thuần một khối khổ lớn tụ diệt. Này các tỳ kheo, đó gọi là kinh Đệ nhất nghĩa không.” (Thích Đức Thắng dịch)

Nhất thiết pháp không 一切法空 (sarvadharma-śūnyatā): tất cả pháp là 5 uẩn, 12 xứ, 18 giới, v.v…. Tất cả pháp đều là không, gọi là nhất thiết pháp không.

Trong văn hệ Bát-nhã có nói đến 14 thứ không, 16 thứ không, 18 thứ không và 20 thứ không.

Cái thấy khởi hai (: khởi nhị kiến 起二見): các pháp được thủ đắc theo những khái niệm đối kháng nhau.

Vô nhị 無二 = bất nhị 不二: Nghĩa đen là không hai. Hai là chỉ cho khái niệm đối hiện và đối lập lẫn nhau. Khái niệm như vậy là hiện thân của sự thác loạn. Vô nhị là tự siêu việt lấy nó, là pháp tánh phi hữu vi, phi vô vi. Luận Đại thừa trang nghiêm kinh, phẩm Chân thật, tr. 598b24: “Vô nhị nghĩa là đệ nhất nghĩa. Năm sắc thái vô nhị được trình bày như sau: (1) Chẳng có, là sự biểu hiện của hai tánh phân biệt và y tha thì không phải thật có, nên nói là không. Chẳng không, là tánh chân thật biểu hiện thì thật có, nên nói là có. (2) Chẳng một, là hai tánh phân biệt và y tha không cùng một thật thể (với tánh chân thật). Chẳng khác, là hai tánh ấy cũng không phải khác thể (với tánh chân thật). (3) Chẳng sanh, chẳng diệt, là vì (chân như thì) vô vi. (4) Chẳng thêm, chẳng bớt, là hai phần tạp nhiễm và thanh tịnh khi sanh khởi hay khi đoạn diệt thì pháp giới các pháp vẫn an trú đúng như vậy. (5) Chẳng sạch, là tự tánh (chân như) vốn vô nhiễm nên chẳng cần tu tập cho thanh tịnh. Chẳng không sạch, là khách trần (phiền não) đã bỏ đi. Đây là năm sắc thái vô nhị, chính là sắc thái đệ nhất nghĩa, cần phải biết.” Tánh phân biệt là tánh biến kế sở chấp. Tánh chân thật là tánh viên thành thật.

Tam giải thoát môn 三解脫門 (Trīni vimoksa-mukhāni): Ba pháp môn giúp hành giả được giải thoát, đến niết bàn. Đó là: 1. Không môn (Sūnyatā): Quán xét tất cả các pháp đều không tự tính, do nhân duyên hòa hợp mà sinh; nếu thông suốt lý ấy thì đối với các pháp được tự tại. 2. Vô tướng môn (Animitta), cũng gọi Vô tưởng môn: Đã biết tất cả pháp là Không, liền quán tưởng các tướng nam nữ, nhất dị... thực bất khả đắc; nếu thông suốt lý các pháp vô tướng, thì lìa tướng sai biệt mà được tự tại. 3. Vô nguyện môn (Apranihita), cũng gọi Vô tác môn, Vô dục môn: Nếu biết tất cả pháp vô tướng thì trong 3 cõi không mong cầu điều gì; nếu không mong cầu thì không tạo tác nghiệp sinh tử; nếu không tạo nghiệp sinh tử thì không phải chịu quả khổ, do đó được tự tại.

Tất cả kiến: là như tát-ca-da kiến (: thân kiến), biên chấp kiến, đoạn kiến, vô nhân kiến, bất bình đẳng nhân kiến, thường kiến, ngã kiến, tà kiến, ác kiến, 62 kiến chấp.

Trung luận không có kệ tụng này.

Trung A-hàm, kinh Kiến, số 220: “Sự kiện như vầy. Những quan điểm này bị gác lại, bị loại bỏ, không được giải thích tường tận, đó là, ‘Thế giới hữu thường hay vô thường; thế giới hữu biên hay vô biên; sinh mạng tức là thân hay sinh mạng khác thân khác; Như Lai tuyệt diệt hay Như Lai không tuyệt diệt; Như Lai vừa tuyệt diệt vừa không tuyệt diệt; hay Như Lai cũng không phải tuyệt diệt, cũng không phải không tuyệt duyệt?’ Sa-môn Cù-đàm có biết rõ các quan điểm này đúng như lý ưng phải biết chăng?” (Thích Tuệ Sỹ dịch) Trung bộ kinh, Tiểu kinh Màlunkyàputta: “Một thời, Thế Tôn trú ở Savatthi, Jetavana, tại tịnh xá ông Anathapindika (Cấp Cô Ðộc). Rồi Tôn giả Malunkyaputta, trong khi độc trú tịnh cư, khởi lên sự suy tư như sau: Có một số vấn đề này, Thế Tôn không trả lời, bỏ một bên, loại bỏ ra: ‘Thế giới là thường còn, thế giới là vô thường, thế giới là hữu biên, thế giới là vô biên; sinh mạng này và thân này là một, sinh mạng này và thân này là khác; Như Lai có tồn tại sau khi chết, Như Lai không có tồn tại sau khi chết, Như Lai có tồn tại và không có tồn tại sau khi chết. Như Lai không có tồn tại và không không tồn tại sau khi chết.’" (H.T Thích Minh Châu dịch) Tham khảo Tạp A-hàm, quyển 32, kinh 905, tr. 226a13-b24; quyển 34, kinh 957, tr. 244a9-b9; kinh 958, tr. 244b10-c12; kinh 963, tr. 246a18-b11; kinh 965, tr. 247c14-248a14; kinh 967, tr. 248b11-c5; kinh 968, tr. 249a1-22.

Trung luận, phẩm Quán Như Lai, kệ 12: Tịch diệt tướng trung vô, Thường vô thường đẳng tứ; Tịch diệt tướng trung vô, Biên vô biên đẳng tứ. 寂滅相中無, 常無常等四; 寂滅相中無, 邊無邊等四. (Trong tướng tịch diệt không có bốn tướng: thường, vô thường, cũng thường cũng vô thường, chẳng phải thường chẳng phải vô thường. Trong tướng tịch diệt không có bốn tướng ; là biên, vô biên, cũng biên cũng vô biên, chẳng phải biên chẳng phải vô biên.)

Trung luận, phẩm Quán Như Lai, kệ 13: Tà kiến thâm hậu giả, Tắc thuyết vô Như Lai; Như Lai tịch diệt tướng, Phân biệt hữu diệc phi. 邪見深厚者, 則說無如來; 如來寂滅相, 分別有亦非. (Người tà kiến sâu dày, thời nói không có Như Lai; Như Lai tướng tịch diệt, phân biệt nói có cũng sai.)

Tạp A-hàm, kinh Ngoại đạo, số 905: “Tôi nghe như vầy: Một thời, Phật ở trong vườn Trúc, khu Ca-lan-đà, thành Vương xá. Khi ấy, Tôn giả Ma-ha Ca-diếp và Tôn giả Xá-lợi-phất ở trong núi Kỳ-xà-quật. Bấy giờ có nhiều chúng xuất gia ngoại đạo đến chỗ Tôn giả Xá-lợi-phất. Sau khi cùng Tôn giả thăm hỏi nhau, rồi ngồi lui qua một bên, nói với Tôn giả Xá-lợi-phất rằng: ‘Thế nào, Xá-lợi-phất, Như Lai có sanh tử đời sau không?’ Xá-lợi-phất nói: ‘Này các ngoại đạo, Thế Tôn nói rằng: ‘Điều này không ký thuyết.’’ Lại hỏi: ‘Thế nào, Xá-lợi-phất! Như Lai không có sanh tử đời sau phải chăng?’ Xá-lợi-phất đáp rằng: ‘Này các ngoại đạo, Thế Tôn nói rằng: ‘Điều này không ký thuyết.’’ Lại hỏi Xá-lợi-phất: ‘Như Lai vừa có sanh tử đời sau, vừa không có sanh tử đời sau chăng?’ Xá-lợi-phất đáp rằng: ‘Thế Tôn nói rằng: ‘Điều này không ký thuyết.’’ Lại hỏi Xá-lợi-phất: ‘Như Lai vừa chẳng phải có sanh tử đời sau, vừa chẳng phải không có sanh tử đời sau chăng?’ Xá-lợi-phất đáp rằng: ‘Này các ngoại đạo, Thế Tôn nói rằng: ‘Điều này không ký thuyết’’ Các xuất gia ngoại đạo lại hỏi Tôn giả Xá-lợi-phất: ‘Thế nào, những điều chúng tôi hỏi, Như Lai có sanh tử đời sau; không có sanh tử đời sau; vừa có đời sau, vừa không có đời sau; vừa chẳng phải có đời sau, vừa chẳng phải không có đời sau. Tất cả đều đáp, Thế Tôn nói rằng: ‘Điều này không ký thuyết.’ Tại sao là một Thượng tọa mà như ngu, như si, không khéo, không biết, như trẻ thơ không có trí tự tánh? Sau khi nói xong những lời này, từ chỗ ngồi đứng dậy ra đi.’ Lúc ấy, Tôn giả Ma-ha Ca-diếp và Tôn giả Xá-lợi-phất ở cách nhau không xa, cả hai ban ngày ngồi thiền tư dưới bóng cây. Sau khi Tôn giả Xá-lợi-phất biết các xuất gia ngoại đạo đã đi rồi, đến chỗ Tôn giả Ma-ha Ca-diếp, cùng nhau thăm hỏi khích lệ, rồi ngồi qua một bên, đem những việc bàn luận vừa rồi cùng các xuất gia ngoại đạo thưa lại đầy đủ cho Tôn giả Ma-ha Ca-diếp: ‘Thưa Tôn giả Ma-ha Ca-diếp, vì nhân gì, duyên gì mà Thế Tôn không ký thuyết đời sau có sanh tử; đời sau không có sanh tử; đời sau vừa có đời sau vừa không; chẳng phải có chẳng phải không sanh tử?’ Tôn giả Ma-ha Ca-diếp bảo Xá-lợi-phất rằng: ‘Nếu nói Như Lai đời sau có sanh tử, thì đó là sắc. Nếu nói Như Lai đời sau không có sanh tử, thì đó là sắc. Nếu nói Như Lai đời sau vừa có sanh tử, đời sau vừa không có sanh tử, thì đó là sắc. Nếu nói Như Lai đời sau chẳng phải có, đời sau chẳng phải không sanh tử, thì đó là sắc. Vì Như Lai, sắc đã dứt hết, tâm khéo giải thoát, nên bảo có sanh tử đời sau, thì đây là điều không đúng; hoặc đời sau không sanh tử; hoặc đời sau vừa có, đời sau vừa không; hay đời sau chẳng phải có, đời sau chẳng

Trung luận, phẩm Quán Như Lai, kệ 14: Như thị tánh không trung, Tư duy diệc bất khả, Như Lai dịch) diệt độ hậu, Phân biệt ư hữu vô. 如是性空中, 思惟亦不可, 如來滅度後, 分別於有無. (Đối với tính không như vậy, tư duy cũng không thể được. Sau khi Như Lai diệt độ, mới phân biệt nói có, nói không.)

Ngôn giáo thân 言教身: chỉ cho đức Phật lịch sử, hóa thân Phật.

Trung luận, phẩm Quán Như Lai, kệ 15: Như Lai quá hý luận, Nhi nhân sanh hý luận; Hý luận phá tuệ nhãn, Thị giai bất kiến Phật. 如來過戲論, 而人生戲論; 戲論破慧眼, 是皆不見佛. (Như Lai siêu việt hý luận, mà người đời cứ sinh hý luận; hý luận phá mắt tuệ, thế nên không thấy Phật.)

Thấy duyên khởi tức thấy pháp; thấy pháp tức thấy Không; thấy không tức thấy Phật. Trung A-hàm, kinh Tượng tích dụ, số 30: “Này chư Hiền, Đức Thế Tôn cũng nói như vầy: ‘Nếu ai thấy duyên khởi tức thấy pháp; nếu thấy pháp tức thấy duyên khởi’. Vì sao thế? Này chư Hiền, Đức Thế Tôn nói năm thủ uẩn từ nhân duyên mà sanh. Sắc thủ uẩn; thọ, tưởng, hành, thức thủ uẩn cũng vậy. (Thích Tuệ Sỹ dịch) Phật thuyết đại thừa đạo can kinh 佛說大乘稻芉經, tr. 823b24: “Bấy giờ, Cụ Thọ Xá-lợi-tử đến chỗ kinh hành của Đại Bồ-tát Di Lặc. Đến nơi, hai vị cùng hỏi thăm nhau và cùng ngồi trên bàn đá rộng lớn. Lúc đó, Cụ Thọ Xá-Lợi-tử hướng vào Đại Bồ-tát Di Lặc nói rằng: "Bồ-tát Di Lặc! Hôm nay đức Thế Tôn nhìn thấy những cây lúa, Ngài bảo các vị Tỳ kheo: "Các vị Tỳ kheo, nếu ai thấy nhân duyên, tức là thấy Pháp; nếu ai thấy Pháp, tức là thấy được Phật". Đức Thế Tôn nói những lời ấy rồi, lặng thinh không nói gì nữa. Bồ-tát Di Lặc! Đấng Thiện Thệ cớ sao lại nói ra những lời ấy? Việc ấy thế nào? Gì là nhân duyên? Gì là Pháp? Gì là Phật? Thế nào là thấy nhân duyên, tức là thấy Pháp? Thế nào là thấy Pháp, tức là thấy Phật?” 584

Trung luận, phẩm Quán Như Lai, kệ 16: Như Lai sở hữu tánh, Tức thị thế gian tánh; Như Lai vô hữu tánh, Thế gian diệc vô tánh. 如來所有性, 即是世間性; 如來無有性, 世間亦無性. (Tánh sở có tự tánh.)

“Rời sắc nhân có sắc, Sắc ấy rơi vô nhân; Vô nhân mà có vật, Trọn không có chỗ đó.” Trung luận, phẩm Quán ngũ ấm, kệ 2: Ly sắc nhân hữu sắc, Thị sắc tắc vô nhân; Vô nhân nhi hữu pháp, Thị sự tắc bất nhiên. 離色因有色, 是色則無因; 無因而有法, 是事則不然. (Nếu lìa ngoài sắc nhân mà có sắc quả, thời sắc ấy không có nhân. Không có sắc nhân mà có sắc [: pháp], điều đó không đúng.)

Luận giả nói: “Hư không không có tự thể, nó ít có công dụng sinh khiến người ta hiểu nó không có vật chất. Hiểu ‘không giới’ rồi, các giới còn lại có thể dễ dàng bác bỏ.” Kinh Đại Bát Niết Bàn, quyển 33, phẩm Bồ-tát Ca Diếp, tr. 828b06: “Thiện nam tử! Cái không có vật chất tức là hư không; Phật tánh cũng vậy.”

Tức phẩm Quán Sáu Căn, thứ 3.

Tức phẩm Quán Lửa và Củi (觀火薪品), thứ 10.

Phi giác phi giới非覺非界: Giác là nhận thức. Giới là thế giới của nhận thức.

Không có đối tượng chứng đắc.

Không có đối tượng hóa độ.

Đẳng hư không thân 等虛空身.

Vô đẳng thân 無等身.

Xá-lợi-phất Đà-la-ni kinh 舍利弗陀羅尼經, No. 1016, 1 quyển, do Tăng-già-bà-la dịch. Tăng-già-bà-la 僧伽婆羅 (460-524) Phạm: Sajghavarman hoặc Savghapāla. Hán dịch: Tăng dưỡng, Tăng khải, Chúng khải. Danh tăng người nước Phù nam (Cao miên) sang Trung quốc dịch kinh vào đời Nam Tề. Sư thông minh từ thủa nhỏ, xuất gia năm 15 tuổi, chuyên học A tì đàm, nổi tiếng ở vùng Hải nam. Sau khi thụ giới Cụ túc, sư học tạng Luật, có chí du phương. Nghe Phật pháp thịnh hành ở nước Tề, sư theo thuyền đến Dương đô, trụ tại chùa Chính quán. Sau, sư làm đệ tử vị sa môn người Thiên trúc là Cầu na bạt đà la 求那跋陀羅, nghiên cứu sâu các kinh Phương đẳng. Sư học nhiều hiểu rộng, biết mấy thứ ngôn ngữ. Sau khi nhà Tề diệt vong, Phật pháp suy đồi, sư tuyệt giao với bên ngoài, đóng cửa tĩnh tu. Năm Thiên giám thứ 2 (503) đời Vũ đế nhà Lương, ngài Mạn đà la tiên 曼陀羅仙 từ nước Phù nam đến, sư vâng sắc cộng tác dịch kinh. Sau, có các vị danh tăng như: Bảo xướng, Tuệ siêu, Tăng trí, Pháp vân... tham dự làm Bút thụ. Lúc sư dịch kinh ở điện Thọ quang, có khi Vũ đế đích thân đến dịch trường ghi chép văn dịch. Vũ đế đãi ngộ sư rất trọng hậu. Sư sống cuộc đời thanh bạch, không biết cất giữ tài sản, của cúng dường đều dùng vào việc xây cất hoặc tu sửa chùa viện. Năm Phổ thông thứ 5 (524) sư tịch ở chùa Chính quán, hưởng thọ 65 tuổi. Dịch phẩm gồm hơn 10 bộ như: Kinh A dục vương 10 quyển, kinh Khổng tước vương đà la ni 2 quyển, kinh Văn thù sư lợi vấn 2 quyển ... [X. truyện Cầu na tì địa trong Lương cao tăng truyện Q.3; Lịch đại tam bảo kỉ Q.3; Tục cao tăng truyện Q.1;Đại đường nội điển lục Q.6; Khai nguyên thích giáo lục Q.6].

Phật địa kinh, gọi đủ là Phật thuyết Phật địa kinh 佛說佛地經, No. 680, Huyền Trang dịch. Ngoài ra, Phật địa kinh luận 佛地經論, No. 1530: Phạm: Buddhabhūmi-sūtra-śāstra. Gọi tắt: Phật địa luận. Luận này có 7 quyển, do các bồ tát Thân quang... soạn, ngài Huyền trang dịch vào đời Đường, được thu vào Đại chính tạng, tập 26. Nội dung luận này giải thích bộ kinh Phật địa mà tác giả chia làm 3 phần để trình bày, đó là: Giáo khởi nhân duyên, Thánh giáo sở thuyết và Y giáo phụng hành. Đồng thời giải thích về 5 thứ pháp nói trong bộ kinh là: Thanh tịnh pháp giới, Đại viên kính trí, Bình đẳng tánh trí, Diệu quán sát trí và Thành sở tác trí. Năm pháp này thu nhiếp toàn bộ cảnh địa Đại giác của kinh. Luận sư Thân quang là học giả của chùa Na lan đà, nước Ma yết đà, Trung Ấn độ và là học trò của ngài Hộ pháp (Phạm: Dharmapàla, 530-561), do đó, tư tưởng trong kinh Phật địa phần nhiều đã được tác giả giải thích bằng tư tưởng Duy thức thuộc hệ thống ngài Hộ pháp. Trong đó, đặc biệt nổi bật là thuyết Ngũ tánh, mỗi tánh khác biệt, đã được sử dụng để giải thích thuyết Tứ trí tâm phẩm. Về sách chú sớ luận này thì có: - Phật địa kinh luận sớ, 6 quyển, do ngài Tĩnh mại soạn vào đời Đường. - Phật địa luận sớ, 4 quyển, do ngài Trí nhân người Tân la soạn. [X. Đại đường nội điển lục Q.5; Khai nguyên thích giáo lục Q.8; Chí nguyên pháp bảo khám đồng tổng lục Q.8].

Trung luận, phẩm Quán Điên Đảo, kệ 1: Tùng ức tưởng phân biệt, Sinh ư tham sân si, Tịnh bất tịnh điên đảo, Giai tùng chúng duyên sinh. 從憶想分別, 生於貪恚癡, 淨不淨顛倒, 皆從眾緣生. (Từ ức tưởng điên đảo phân biệt về tịnh bất tịnh mà sinh ra tham, sân, si, chúng đều từ các duyên phân biệt sinh.)

Du già sư địa luận, quyển 89, tr. 806b21: “Có 2 nghiệp: 1. Nghiệp thiện; 2. Nghiệp bất thiện. Ở đời quá khứ đã từng tạo tác nghiệp thiện hay bất thiện, nay trong hiện pháp thọ quả dị thục ái hay phi ái. Khi thọ quả ái, phi ái sai khác, liền lại tạo tác nghiệp thiện, bất thiện; do đây thọ quả dị thục ái, phi ái ở đương lai. Như vậy gọi là luận về nghiệp tạp nhiễm.” Ái là ưa thích, lưu luyến (như với tịnh thì ái); phi ái là không ưa thích, chán ghét (như với bất tịnh thì phi ái). Kinh Viên Giác, phẩm Di Lặc: “Đức Thế tôn dạy: Thiện nam tử, vô thỉ đến giờ, chúng sinh vì có mọi thứ ái dục nên có luân hồi. Mọi loài chúng sinh trong mọi thứ thế giới, sinh bằng trứng, sinh bằng thai, sinh bằng thấp khí, sinh bằng biến hóa, tất cả toàn do dâm dục làm động lực chính mà có tính mạng. Do đó mà biết gốc rễ luân hồi là ái. Ái được dục hỗ trợ nên làm cho sinh tử liên tục : dục do ái, mạng do dục ; chúng sinh ái mạng nên quay lại ái dục, ái dục là nhân, ái mạng là quả. Vì đối với đối cảnh của dục mà nổi dậy sự chống đối hay sự thích ứng. Đối cảnh trái với ái thì chống đối bằng sự ghét bỏ, gây ra mọi thứ nghiệp ác, đó là lý do có địa ngục, có ngạ quỉ, có súc sinh. Biết dục đáng chán ghét, ái sự chán ghét ba đường đi của nghiệp ác, ghét bỏ nghiệp ác mà ưa thích nghiệp lành, nên có chư thiên, có nhân loại. Lại biết mọi sự ái đều đáng ghét bỏ, ghét bỏ cái ái và ưa thích cái bỏ, nghĩa là vẫn trở lại thêm cho gốc ái, nên có những thiện quả hơn lên, và vẫn là nghiêểp tạo ra, nên toàn là luân hồi, không thành đường đi của các vị thánh giả. Vì vậy, chúng sinh muốn thoát khỏi sinh tử luân hồi thì trước hết phải hủy diệt dục và ái. Còn bồ tát sinh trong luân hồi thì không phải do ái mà là do từ bi, muốn làm cho chúng sinh bỏ ái nên mượn dục để vào lại sinh tử luân hồi. Những người thời kỳ cuối cùng bỏ được dục, trừ được ái gồm cả sự ghét bỏ và sự ưa thích của nó, hủy diệt luân hồi vĩnh viễn, bằng cách siêng cầu viên giác của Như lai chứng ngộ, thì thế là đối với tâm thể trong sáng ấy họ được tỏ ngộ.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Trung luận, phẩm Quán Điên Đảo, kệ 2: Nhược nhân tịnh bất tịnh, Điên đảo sinh tam độc; Tam độc tức vô tánh, Cố phiền não vô thật. 若因淨不淨, 顛倒生三毒; 三毒即無性, 故煩惱無實. (Nếu nhân nơi tịnh bất tịnh mà điên đảo ức tưởng phân biệt sinh ra ba độc, tức ba độc không có tự tính, nên phiền não không thật có.)

Trung luận, phẩm Quán Điên Đảo, kệ 3: Ngã pháp hữu dĩ vô, Thị sự chung bất thành, Vô ngã chư phiền não, Hữu vô diệc bất thành. 我法有與無, 是事終不成; 無我諸煩惱, 有無亦不成. (Pháp của ‘ngã’ (chỉ phiền não) hoặc có hoặc không, việc ấy không thành; không có ngã thì các phiền não, có hoặc không, cũng không thành.) Ngã pháp 我法: pháp của ngã, tức tánh chất phiền não của ngã, chứ không hiểu là ‘ngã và pháp’.

Chỉ cho phẩm Quán Pháp, thứ 18. Tiêu đề phẩm này trong tiếng Phạn: Ātmaparīkṣā, Analysis of the soul, Khảo sát về tự ngã, hay phẩm Quán ngã, còn có tên là phẩm Quán Ngã Pháp. Phẩm Quán pháp của Trung luận, cùng với bản Hán dịch: Bát-nhã đăng luận thích và Đại thừa Trung quán thích luận, tên phẩm giống nhau, nhưng bản lưu truyền tại Tây Tạng, bản chú giải của Nguyệt Xứng gọi là phẩm Quán ngã; Vô úy luận, v.v. … gọi là phẩm Quán ngã pháp

Trung luận, phẩm Quán Điên Đảo, kệ 4: Thùy hữu thử phiền não? Thị tức vi bất thành; Nhược ly thị nhi hữu, Phiền não tắc vô thuộc. 誰有此煩惱? 是即為不成; 若離是而有, 煩惱則無屬. (Vô ngã thì ai có phiền não ấy, thế thì phiền não không thành ; nếu lìa ngã mà có phiền não, thời phiền não ấy không có sở thuộc.)

Nghĩa ‘không có chủ thể’.

Trung luận, phẩm Quán Điên Đảo, kệ 5: Như thân kiến ngũ chủng, Cầu chi bất khả đắc; Phiền não ư cấu tâm, Ngũ cầu diệc bất đắc. 如身見五種, 求之不可得; 煩惱於垢心, 五求亦不得. (Như tìm thân kiến theo năm cách, không thể có được. Phiền não đối với tâm cấu nhiễm, theo năm cách tìm nó cũng không thể có được.) Năm cách tìm: 1. Nhiễm tâm (cấu tâm) tức phiền não; 2. Lìa phiền não có nhiễm tâm; 3. Phiền não ở trong nhiễm tâm; 4. Nhiễm tâm ở trong phiền não; 5. Phiền não hệ thuộc nơi nhiễm tâm. Danh là 3 uẩn: thọ, tưởng và hành. Sắc là sắc uẩn.

Trung luận, phẩm Quán Như Lai, kệ 1.

Trung luận, phẩm Quán Nhiên, Khả Nhiên): “14. Nếu nơi bị đốt cháy không có đốt cháy, lìa ngoài bị đốt cháy không có đốt cháy, đốt cháy cũng không có bị đốt cháy, trong đốt cháy không có bị đốt cháy, trong bị đốt cháy không có đốt cháy.

Trung luận, phẩm Quán Điên Đảo, kệ 7: Sắc, thanh hương vị xúc, Cập pháp vi lục chủng, Như thị chi lục chủng, , Thị tam độc căn bản. 色聲香味觸, 及法為六種, 如是之六種, 是三毒根本. (Sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp là sáu thứ [cảnh giới]. Sáu thứ này là cội gốc của ba độc.)

Tạp A-hàm, kinh Con rùa, số 1167 (PS.35.199. Kumma): “Một thời Đức Phật ở trong vườn Cù-sư-la, tại nước Câu-diệm-di. Bấy giờ, Thế Tôn bảo các Tỳ-kheo: ‘Vào thời quá khứ, có đám cỏ trong sông và có con rùa sống trong bụi cỏ ấy. Khi đó có một con dã can đói đi tìm thức ăn. Vừa thấy con rùa, nó vội nhảy tới vồ lấy. Con rùa thấy vậy, liền thu hết đầu đuôi và bốn chân vào trong mai. Dã can canh đợi con rùa thò đầu, chân ra là chụp ăn liền. Nhưng chờ lâu quá, mà nhất định rùa không thò đầu và chân ra. Dã can đói quá, tức tối bỏ đi. ‘Này các Tỳ-kheo, ngày nay các ông cũng lại biết như vậy. Ma Ba-tuần luôn luôn dò xét tìm cơ hội bên các ông. Mong đợi mắt các ông đắm sắc, tai nghe tiếng, mũi ngửi mùi, lưỡi nếm vị, thân xúc chạm, ý nhớ pháp mà xúi dục sanh tâm đắm nhiễm sáu trần. Cho nên Tỳ-kheo, các ông phải luôn luôn giữ gìn luật nghi của mắt. Khi đã giữ gìn an trụ nơi luật nghi của mắt rồi, dù mắt có sanh khởi hoặc duyên cảnh đi nữa thì ác Ma Ba-tuần cũng không thể tìm được cơ hội. Tai mũi, lưỡi, thân, ý cũng lại như vậy. Dù sáu căn kia có sanh khởi hoặc duyên cảnh đi nữa, thì chúng cũng không thể tìm được tiện lợi. Giống như con rùa, dã can không thể tìm được cơ hội nào.’” (Thích Đức Thắng dịch)

Trung luận, phẩm Quán Điên Đảo, kệ 8: Sắc thanh hương vị xúc, Cập pháp thể lục chủng, Giai không như diễm mộng, Như Càn thát bà thành. 色聲香味觸, 及法體六種, 皆空如焰夢, 如乾闥婆城. (Sắc, tiếng, mùi, vị, xúc và pháp thể sáu thứ, đều không, như sóng nắng, như giấc mộng, như thành Càn-thát-bà.)

Thế phần 勢分: danh từ ngày nay là quyền thế, địa vị. Ở đấy chỉ cho bộ phận hay chi phần của sức mạnh, trạng thái, hình dáng; là thế dụng, là mạng căn. Pháp có tác dụng gọi là có thế phần.

Đại trí độ luận, quyển 6, phẩm Tựa, tr. 103b01~13: “Như thành Càn-thát-bà: Khi mặt trời mới mọc, thấy các cửa thành, lầu gác, cung điện có người đi ra đi vào, mặt trời càng lên cao nó càng mất. Thành ấy chỉ có thể mắt trông thấy mà không có thật, ấy gọi là thành Càn-thát-bà. Có người từ trước chưa thấy thành Càn-thát-bà, sáng sớm nhìn hướng Đông thấy nó, ý cho là thật vui, chạy mau đến đó, càng gần càng mất, mặt trời càng lên cao nó càng mất. Lúc rất đói khát sầu muộn, thấy khí nóng bốc lên chạy nhảy như ngựa hoang, cho đó là nước, chạy mau đến đó càng gần càng mất, mệt nhọc cùng cực, khi đi đến trong hang hẹp núi cùng, cả kêu than khóc, nghe có tiếng dội lại cho là có cư dân, tìm kiếm hết sức mệt mà không thấy, suy nghĩ rồi tự ngộ, thời tâm mong ước thèm khát liền lặng dứt. Người vô trí cũng như thế, ở trong ấm, giới, nhập, không thật mà thấy tự ngã và các pháp, tâm đắm trước tham dâm, sân hận, chạy cuồng khắp nơi cầu vui tự mãn, điên đảo dối trá, cùng cực áo não. Nếu lấy trí tuệ biết không thật ngã không thật pháp, bấy giờ điên đảo mơ ước chấm dứt.”

Đại trí độ luận, quyển 6, phẩm Tựa, tr. 102b1~11: “Như ráng nắng: Ráng nắng là khi mặt trời chiếu vào bụi trần do gió thổi động, thấy như ngựa chạy giữa đồng hoang, người vô trí trông thấy bảo đó là nước, tướng nam tướng nữ cũng vậy. Ánh mặt trời của kiết sử phiền não chiếu vào bụi trần các hành, do gió tà ức niệm thổi lên, xoay chuyển trong đồng hoang sanh tử. Người không có trí tuệ cho đó là một tướng, là nam, là nữ. Thế gọi là như ráng nắng. Lại nữa, nếu ở xa trông thấy ráng nắng tưởng là nước, đến gần không có tướng nước. Người vô trí cũng như thế. Nếu xa rời Thánh pháp, không biết lý Vô ngã, không biết các pháp không, thời với pháp ấm, giới, nhập tánh không, sanh ra tướng người, tướng nam, tướng nữ. Nếu gần gũi Thánh pháp thời biết thật tướng các pháp, bấy giờ các thứ vọng tưởng hư cuống trừ sạch. Thế nên nói các Bồ-tát biết các pháp như ráng nắng.” (H.T Thích Thiện Siêu dịch)

Đại trí độ luận, quyển 6, phẩm Tựa, tr. 103b29~c03: “Như mộng: Như trong mộng không có sự thật mà thấy có thật, khi thức dậy mới biết không, trở lại tự cười mình. Người cũng như vậy, ở trong sức ngủ của các kiết sử, thật không có mà vẫn ái trước, khi được đạo giác ngộ, mới biết là không thật, cũng lại tự cười mình; vì vậy nên nói như mộng.” (H.T Thích Thiện Siêu dịch)

Trung luận, phẩm Quán Điên Đảo, kệ 9: Như thị lục chủng trung, Hà hữu tịnh bất tịnh, Do như huyễn hóa nhân, Diệc như cảnh trung tượng. 如是六種中, 何有淨不淨? 猶如幻化人, 亦如鏡中像. (Như vậy trong sáu thứ ấy, đâu có tịnh và bất tịnh. Giống như người huyễn hóa, cũng như tượng trong gương.)

Đại trí độ luận, quyển 6, phẩm Tựa, tr. 101c10~22: “Như huyễn: Hỏi: Nếu tất cả pháp Không ví như huyễn thuật, vì sao các pháp lại có thể thấy, có thể nghe, có thể ngửi, có thể nếm, có thể xúc, có thể biết? Nếu thật không có thì không có thể thấy cho đến có thể biết? Lại nữa, nếu không mà vọng kiến là có, thế vì sao không thấy tiếng, nghe sắc? Nếu hết thẩy đều không có gì, thế vì sao có cái thấy được, có cái không thấy được? Như một ngón tay, móng thứ nhất không, móng thứ hai cũng không, thế tại sao không thấy móng thứ hai mà chỉ thấy móng thứ nhất? Vậy cho biết móng thứ nhất thật có nên có thể thấy, móng thứ hai thật không nên không thể thấy? Đáp: Các pháp tướng tuy không, cũng có phân biệt có thể thấy và không thể thấy. Ví như Voi, Ngựa huyễn hóa và các thứ khác tuy biết nó không thật, nhưng sắc có thể thấy, tiếng có thể nghe, đối với sáu căn không tạp loạn. Các pháp cũng như vậy, tuy không mà có thể thấy, có thể nghe, không tạp loạn.” (H.T Thích Thiện Siêu)

Đại trí độ luận, quyển 6, phẩm Tựa, tr. 104b17~27: “Như bóng trong gương: Như bóng trong gương, chẳng phải do gương làm ra, chẳng phải do mặt làm ra, chẳng phải do người cầm gương làm ra, cũng chẳng phải tự nhiên làm ra, cũng chẳng phải không nhân duyên. Vì sao không phải do gương làm ra? Nếu mặt chưa soi đến, gương không có bóng; vì vậy nên không phải do gương làm ra. Sao không phải do mặt làm ra? Vì không gương thời không có bóng. Sao không phải do người cầm gương làm ra? Vì không gương, không mặt thời không có bóng. Sao không phải tự nhiên làm ra? Nếu chưa có gương, chưa có mặt thời không có bóng, bóng phải đợi gương đợi mặt mới có, nên chẳng phải do tự nhiên làm ra. Sao không phải không nhân duyên? Nếu không do nhân duyên thời phải thường có, nếu thường có, thì hoặc trừ gương trừ mặt ra, lý đáng có mặt xuất hiện; vì vậy nên chẳng phải không nhân duyên. Các pháp cũng như vậy, chẳng phải tự nhiên tác, chẳng phải tha tác, chẳng phải cọng tác, chẳng phải không nhân duyên.” (H.T Thích Thiện Siêu dịch)

Trung luận, phẩm Quán Điên Đảo, kệ 10: Bất nhân ư tịnh tướng, Tắc vô hữu bất tịnh, Nhân tịnh hữu bất tịnh, Thị cố vô bất tịnh. 不因於淨相, 則無有不淨, 因淨有不淨, 是故無不淨. (Không nhân nơi tướng tịnh, thời không có tướng bất tịnh, nhân nơi tịnh mà có bất tịnh, thế nên không có bất tịnh.) Kệ 11: Bất nhân ư bất tịnh, Tắc vô hữu bất tịnh, Nhân tịnh hữu bất tịnh, Thị cố vô bất tịnh. 不因於不淨, 則亦無有淨, 因不淨有淨, 是故無有淨. (Không nhân nơi bất tịnh, cũng không có tướng tịnh; nhân nơi bất tịnh mà có tịnh, thế nên không có tịnh.)

Trung luận, phẩm Quán Điên Đảo, kệ 12: Nhược vô hữu tịnh giả, Hà do nhi hữu tham? Nhược vô hữu bất tịnh, Hà do nhi hữu nhuế? 若無有淨者, 由何而有貪? 若無有不淨, 何由而有恚? (Nếu không có tịnh, thời do đâu mà có tham? Nếu không có bất tịnh, thời do đâu mà có giận?)

Tăng nhất A-hàm, phẩm Chín chúng sinh cư, kinh số 11, tr. 769a09~27: “Phật bảo: Thế gian trôi nổi, tánh chất không đồng, định hướng khác biệt, niệm tưởng chẳng phải một. Thiên Đếnên biết, vô số a-tăng-kỳ kiếp xưa kia, Ta cũng sinh ý nghĩ này: Loài trời và chúng sanh, ý thú hướng về đâu? Ước nguyện điều gì? Từ kiếp đó đến nay, Ta không thấy tâm của một ai giống nhau. Thích Đề-hòan Nhân nên biết, chúng sanh thế gian khởi tưởng điên đảo: vô thường chấp tưởng thường, không phải lạc cho là tưởng lạc, không ngã chấp có tưởng ngã, không phải tịnh chấp có tưởng tịnh, đường chánh khởi tưởng đường tà, ác khởi tưởng phước, phước khởi tưởng ác. Do phương tiện này nên biết, căn tánh của các loài chúng sanh thật khó lường, tánh hạnh chúng khác biệt nhau. Nếu tất cả chúng sanh đều cùng một tưởng, không có nhiều tưởng, thì không thể nhận biết có chín chỗ cư trú của chúng sanh, cũng khó phân biệt được chín nơi cư trú của chúng sanh này; chỗ thần thức y tựa cũng lại khó rõ, cũng không biết có tám địa ngục lớn, cũng khó biết nơi hướng đến của súc sanh, không phân biệt có sự khổ của địa ngục, không biết có sự hào quí của bốn dòng họ, không biết con đường dẫn đến chỗ A-tu-la, cũng lại không biết có trời Tam thập tam. Giả sử tất cả đều cùng một tâm, sẽ như trời Quang âm. Vì chúng sanh có nhiều loại thân khác nhau, nhiêu tưởng niệm cũng khác nhau, cho nên biết có chín nơi cư trú của chúng sanh, chín nơi thần thức y tự tại; biết có tám địa

Trung luận không có kệ tụng này.

Đối với nhiễm chấp nhiễm, đối với tịnh chấp tịnh, đối với Thánh đế chấp Thánh đế, đối với tục đế chấp tục đế, v.v…

Trung luận, phẩm Quán Điên Đảo, kệ 13: Ư vô thường trước thường, Thị tắc danh điên đảo; Không trung vô hữu thường, Hà xứ hữu thường đảo? 於無常著常, 是則名顛倒; 空中無有常, 何處有常倒? (Nơi vô thường mà chấp thường là điên đảo; trong tánh Không, không có thường, thời chỗ nào mà có điên đảo chấp thường?) Bát-nhã đăng luận thích không có kệ 14 của Trung luận: Nhược ư vô thường trung, Trước vô thường phi đảo; Không trung vô vô thường, Hà hữu phi điên đảo? 若於無常中, 著無常非倒; 空中無無常, 何有非顛倒? (Nếu đối với vô thường mà chấp vô thường thì chẳng phải điên đảo; nhưng trong tính không, không có vô thường, thời đâu có phi điên đảo.)

Tạp A-hàm, kinh Lục Nhập Xứ, số 68: “Thế nào là sự tập khởi của sắc? sự tập khởi của thọ, tưởng, hành, thức? Do duyên mắt và sắc nên thức của mắt sanh; ba sự hòa hợp sanh xúc; duyên xúc sanh thọ, duyên thọ sanh ái, cho đến thuần khối lớn đau khổ sanh. Ðó gọi là sự tập khởi của sắc. Duyên tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng như vậy. Do duyên ý và pháp, thức của ý sanh; ba sự hòa hiệp sanh xúc, duyên xúc sanh thọ, duyên thọ sanh ái. Như vậy, cho đến thuần khối lớn đau khổ sanh. Ðó gọi là sự tập khởi của sắc, là sự tập khởi của thọ, tưởng, hành, thức.” (Thích Đức Thắng dịch)

Trung luận, phẩm Quán Điên Đảo, kệ 15: Khả trước trước giả trước, Cập sở dụng trước pháp, Thị giai tịch diệt tướng, Vân hà nhi hữu trước? 可著著者著, 及所用著法, 是皆寂滅相, 云何而有著? (Cảnh giới được chấp trước, người chấp trước, sự chấp trước và cách sử dụng chấp trước, đều là tướng tịch diệt, làm sao mà có chấp trước?)

Trung luận, phẩm Quán Điên Đảo, kệ 16: Nhược vô hữu trước pháp, Ngôn tà thị điên đảo, Ngôn chánh bất điên đảo, Thùy hữu như thị sự? 若無有著法, 言邪是顛倒, 言正不顛倒, 誰有如是事? (Nếu không có pháp chấp trước, mà nói tà là điên đảo, nói chánh là không điên đảo, vậy ai có việc điên đảo, phi điên đảo như vậy?)

Xem phẩm Quán Duyên, phẩm Quán Tướng Hữu Vi.

Trung luận, phẩm Quán Điên Đảo, kệ 17: Hữu đảo bất sinh đảo, Vô đảo bất sinh đảo, Đảo giả bất sinh đảo, Bất đảo diệc bất sinh. 有倒不生倒, 無倒不生倒; 倒者不生倒, 不倒亦不倒. (Pháp có điên đảo không sinh điên đảo, pháp không điên đảo không sinh điên đảo; người điên đảo không sinh điên đảo, người không điên đảo, không sinh điên đảo.) Kệ 18: Nhược ư điên đảo thời, Diệc bất sinh điên đảo, Nhữ khả tự quán sát, Thùy sinh ư điên đảo? 若於顛倒時, 亦不生顛倒, 汝可自觀察, 誰生於顛倒? (Ngay trong khi điên đảo cũng không sinh điên đảo. Ông hãy tự quán sát kỷ, ai sinh ra điên đảo?)

Trung luận, phẩm Quán Điên Đảo, kệ 19: Chư điên đảo bất sinh, Vân hà hữu thử nghĩa? Vô hữu điên đảo cố, Hà hữu điên đảo giả? 諸顛倒不生, 云何有此義? 無有顛倒故, 何有顛倒者? (‘Thật tướng của các điên đảo là không sinh’, làm sao có nghĩa ấy? Vì không có điên đảo, thời đâu có người điên đảo.)

Trung luận, phẩm Quán Điên Đảo, kệ 20: Nhược thường lạc ngã tịnh, Nhi thị thật hữu giả, Thị . thường ngã lạc tịnh, Tắc phi thị điên đảo. 若我常樂淨, 而是實有者, 是常樂我淨, 則非是顛倒. (Nếu ngã, thường, lạc, tịnh mà thật có, thời thường, lạc, ngã, tịnh chẳng phải là điên đảo.)

Trung luận, phẩm Quán Điên Đảo, kệ 21: Nhược thường lạc ngã tịnh, Nhi thật vô hữu giả, Vô thường khổ bất tịnh, Thị tắc diệc ưng vô. 若我常樂淨, 而實無有者, 無常苦不淨, 是則亦應無. ( Nếu ngã, thường, lạc, tịnh mà thật không có, thời vô thường, khổ, bất tịnh cũng không thể có.)

Tăng chi bộ kinh, IV. 49: “Này các Tỷ-kheo, có bốn tưởng điên đảo, tâm điên đảo, kiến điên đảo này. Thế nào là bốn ? Trong vô thường, nghĩ là thường, này các Tỷ-kheo, đó là tưởng điên đảo, tâm điên đảo, kiến điên đảo. Trong khổ nghĩ là không khổ, này các Tỷ-kheo, đó là tưởng điên đảo, tâm điên đảo, kiến điên đảo. Trong vô ngã, nghĩ là ngã, này các Tỷ-kheo, đó là tưởng điên đảo, tâm điên đảo, kiến điên đảo. Trong không thanh tịnh, nghĩ là thanh tịnh, này các Tỷ-kheo, đó là tưởng điên đảo, tâm điên đảo, kiến điên đảo. Này các Tỷ-kheo có bốn tưởng điên đảo, tâm điên đảo, kiến điên đảo này.”

Ban đêm thấy cây rung cho là người.

Trung luận, phẩm Quán Điên Đảo, kệ 22: Như thị điên đảo diệt, Vô minh tắc diệc diệt; Dĩ vô minh diệt cố, Chư hành đẳng diệc diệt. 如是顛倒滅, 無明則亦滅; 以無明滅故, 諸行等亦滅. (Các điên đảo như vậy diệt, thời vô minh cũng diệt; vì vô minh diệt nên các hành, v.v… cũng đều diệt.)

Trung luận, phẩm Quán Điên Đảo, kệ 23: Nhược phiền não tánh thật, Nhi hữu sở thuộc giả, Vân hà đương khả đoạn? Thùy năng đoạn kỳ tánh? 若煩惱性實, 而有所屬者, 云何當可斷? 誰能斷其性?

Như thật 如實: Như thật tướng, như thật tánh. Như là nghĩa ‘bình đẳng’, thật là nghĩa ‘không hư dối’. Như thật còn là nghĩa ‘chân như, thật tánh’: Chân như bình đẳng, thể lìa hư vọng, nên gọi là như thật. Tạp A-hàm, kinh Câu-hi-la, số 251: “Tôn giả Ma-ha Câu-hi-la lại hỏi Tôn giả Xá-lợi-phất: ‘Gọi là minh, vậy thế nào là minh?’ Tôn giả Xá-lợi-phất trả lời: ‘Là biết. Biết tức là minh. Biết những gì? Mắt là vô thường, nên biết như thật mắt là vô thường; mắt là pháp sanh diệt, nên biết như thật mắt là pháp sanh diệt. Đối với tai, mũi, lưỡi, thân, ý lại cũng như vậy. Thưa Tôn giả Ma-ha Câu-hi-la, đối với sáu xúc nhập xứ này mà như thật biết, thấy, sáng tỏ, giác ngộ, có trí tuệ, có vô gián đẳng, đó gọi là minh.’” Tạp A-hàm, kinh Nhân duyên, số 296: “Dù Phật có xuất hiện hay chưa xuất hiện ở thế gian thì pháp này vẫn thường trụ, pháp trụ, pháp giới. Pháp này Như Lai đã tự giác tri, thành Đẳng chánh giác, vì người diễn nói, chỉ dạy, hiển bày rằng: duyên sanh nên có già, bệnh, chết, ưu, bi, khổ, não. Các pháp này, pháp trụ, pháp không, pháp như, pháp nhĩ, pháp chẳng lìa như, pháp chẳng khác như, chân đế, chân thật, không điên đảo. Tùy thuận duyên khởi như vậy, đó gọi là pháp duyên sanh. Tức là: vô minh, hành, thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sanh, lão, bệnh, tử, ưu, bi, khổ, não. Đó gọi là pháp duyên sanh.” Tạp A-hàm, kinh Như như, số 417: “Phật bảo Tỳ-kheo: ‘Ngươi đã thọ trì như thế nào về bốn Thánh đế mà Ta đã dạy?’ Tỳ-kheo bạch Phật: ‘Thế Tôn nói khổ Thánh đế, con đều đã thọ trì, là như như, không lìa như, không khác như, chân thật, thẩm sát chân thật, không điên đảo, là lý chân thật của bậc Thánh. Đó là Khổ Thánh đế. Thế Tôn dạy về Khổ tập Thánh đế, Khổ diệt Thánh đế, Khổ diệt đạo tích Thánh đế, là như như, không lìa như, không khác như, chân thật, thẩm sát chân thật, không điên (Thích Đức Thắng dịch)

Luận Biện trung biên, phẩm Biện tướng, tr. 465c28~466a03: “Sự sai biệt của Không tánh, lược có hai thứ: 1. Tạp nhiễm; 2. Thanh tịnh. Không tánh mà thành nhiễm tịnh là do phần vị khác nhau, nghĩa là: phần vị có dơ bẩn nên nói là tạp nhiễm; khi rời khỏi (phần vị) dơ bẩn thì nói là thanh tịnh. Tuy trước tạp nhiễm, sau thành thanh tịnh, nhưng chẳng phải là sự chuyển biến, (vì nếu cho rằng đó là sự chuyển biến thì) rơi vào lỗi vô thường. Ví như nước v.v… rời khỏi khách trần. Không tánh thanh tịnh cũng vậy, chẳng có đặc tánh chuyển biến.”

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 1: Nhược nhất thiết giai không, Vô sinh diệc vô diệt, Như thị tắc vô hữu, Tứ Thánh đế chi pháp. 若一切皆空, 無生亦無滅, 如是則無有, 四聖諦之法. (Nếu hết thảy đều rốt ráo không, không sinh cũng không diệt, như vậy thời không có pháp bốn Thánh đế.)

Xem kinh Chuyển pháp luân (Tương ưng bộ, V-420) Tạp A-hàm, kinh Kiến, số 962: “Phật bảo Bà-sa xuất gia: ‘Sở kiến của Như Lai đã hoàn toàn dứt hết. Này Bà-sa xuất gia, nhưng Như Lai thấy là thấy rằng ‘Đây là Khổ Thánh đế; đây là Khổ tập Thánh đế, sự diệt tận của Khổ diệt Thánh đế, đây là Khổ diệt đạo Thánh đế.’ Sau khi biết như vậy, thấy như vậy rồi, đối với tất cả kiến, tất cả thọ, tất cả sanh, tất cả kiến chấp về ngã, ngã sở, ngã mạn kết sử, đều khiến cho đoạn diệt, tịch tịnh, mát mẻ, chân thật. Đối với Tỳ-kheo giải thoát tất cả như vậy, sanh không đúng, không sanh cũng không đúng.’” (Thích Đức Thắng dịch)

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 2: Dĩ vô tứ đế cố, Kiến khổ dữ đoạn tập, Chứng diệt cập tu đạo, Như thị sự giai không. 以無四諦故, 見苦與斷集, 證滅及修道, 如是事皆無. (Vì không có bốn Thánh đế, nên các việc thấy khổ, dứt tập, chứng diệt, và tu đạo đều không có.)

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 3: Dĩ thị sự vô cố, Tắc vô tứ đạo quả; Vô hữu tứ quả cố, Đắc hướng giả diệc vô. 以是事無故, 則無有四果; 無有四果故, 得向者亦無. (Vì các việc ấy không có, nên không có bốn Thánh quả; vì không có bốn Thánh quả, nên người chứng đắc Thánh quảvà người hướng đến chứng đắc Thánh quả, cũng không có.)

Tu-đà-hoàn đạo 須陀洹道 (Dự lưu hướng 預流向): Chỉ cho Tứ chủng Tu-đà-hoàn đạo phần 四種須陀洹道分, cũng gọi là Bốn Dự lưu chi: thân cận thiện sĩ, thính văn chánh pháp, như lý tác ý và pháp tùy pháp hành. Tạp A-hàm, kinh Tu-đà-hoàn (1), số 1125: “Có bốn đạo phần Tu-đà-hoàn: Thân cận người thiện nam, nghe chánh pháp, bên trong suy nghĩ chân chánh, pháp thứ pháp hướng.” Tạp A-hàm, kinh Tu-đà-hoàn (2), số 1126: “Có bốn chi phần Tu-đà-hoàn. Những gì là bốn? Đối với Phật có tâm thanh tịnh bất hoại; đối với Pháp, Tăng có tâm thanh tịnh bất hoại, thành tựu Thánh giới. Đó gọi là đạo phần Tu-đà-hoàn.” Tạp A-hàm, kinh Xá-lợi-phất, số 843: “Dòng (: lưu), tức là tám Thánh đạo. Nhập lưu phần có bốn pháp là thân cận thiện nam tử, nghe chánh pháp, bên trong tư duy chân chánh, hướng đến pháp và thứ pháp. Người Nhập lưu thành tựu bốn pháp, là bất hoại tịnh đối với Phật, bất hoại tịnh đối với Pháp, bất hoại tịnh đối với Tăng, thành tựu Thánh giới.” (Thích Đức Thắng dịch)

Tạp A-hàm, kinh Ly, số 550: “Lại nữa, Thánh đệ tử luôn niệm Tăng pháp là bậc thiện xảo thú hướng, chân chánh thú hướng, trực chỉ thú hướng, bình đẳng thú hướng, tu hạnh tùy thuận, Đó là hướng Tu-đà-hoàn, đắc quả Tu-đà-hoàn; hướng Tư-đà-hàm, đắc quả Tư-đà-hàm; hướng A-na-hàm, đắc quả A-na-hàm; hướng A-la-hán, đắc quả A-la-hán. Như vậy, bốn đôi, tám bậc, đó gọi là Tăng đệ tử của Thế Tôn, đầy đủ giới, đầy đủ định, đầy đủ tuệ, đầy đủ giải thoát, đầy đủ giải thoát tri kiến, là phước điền Vô thượng của thế gian, là nơi xứng đáng cúng dường, cung kính, lễ bái. Khi Thánh đệ tử niệm Tăng, không khởi giác tưởng tham dục, sân nhuế, não hại, như vậy, Thánh đệ tử thoát khỏi tâm nhiễm trước. Tâm nhiễm trước là gì? Đó là năm phẩm chất của dục. Nếu đối với năm phẩm chất của dục này mà lìa tham, nhuế, si, an trụ chánh niệm, chánh trí, nương theo trực đạo, tu tập niệm Phật, chân chánh hướng thẳng đến Niết-bàn. Đó gọi là Như Lai, Ứng Cúng, Đẳng Chánh Giác, là bậc Tri giả, Kiến giả, nói nhất thừa đạo thứ ba ra khỏi khổ, đạt đến chỗ thù thắng, khiến chúng sanh được thanh tịnh, lìa khỏi mọi khổ não, diệt hết mọi lo buồn, được pháp như thật.” (Thích Đức Thắng dịch) Bốn đôi, tám bậc là đạo và quả của Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm và A-la-hán.

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 4: Nhược vô bát Hiền thánh, Tắc vô hữu Tăng bảo; Dĩ vô tứ đế cố, Diệc vô hữu Pháp bảo. 若無八賢聖, 則無有僧寶; 以無四諦故, 亦無有法寶. (Nếu không có tám bậc Hiền Thánh, thời không có Tăng bảo; vì không có bốn Thánh đế nên cũng không có Pháp bảo.)

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 5: Dĩ vô Pháp Tăng bảo, Diệc vô hữu Phật bảo, Như thị thuyết không giả, Thị tắc phá Tam bảo. 以無法僧寶, 亦無有佛寶, 如是說空者, 是則破三寶. (Vì không có Pháp bảo Tăng bảo, nên cũng không có Phật bảo. Như vậy, người nói Tam bảo là trống không, là người phá hoại Tam Bảo.)

Trung bộ kinh, kinh Sela (Sela Sutta, 舍羅經, Trung A Hàm không có kinh này), số 92: “Này Sela, /Ta chuyển bánh xe Pháp, /Bánh xe Pháp vô thượng. /Chính Sariputta, /Chuyển bánh xe Chánh Pháp, /Thừa tự Như Lai vị. /Cần biết, Ta đã biết, /Cần tu, Ta đã tu, /Cần bỏ, Ta đã bỏ. /Do vậy Ta là Phật, /Ôi, Tôn giả Phạm chí!” (H.T Thích Minh Châu dịch) Xem Tạp A-hàm, kinh Phật, số 100 và 101.

Phật thuyết quảng bác nghiêm tịnh bất thối chuyển luân kinh 佛説廣博嚴淨不退轉輪經 (No. 268, Trí Nghiêm dịch), tr. 279b12: “Hiểu tất cả các pháp, Rốt ráo không có tướng, Không phân biệt hý luận, Cho nên gọi là Phật.” (覺一切諸法, 畢竟無有相, 無分別戲論, 是故名爲佛.)

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 6: Không pháp hoại nhân quả, Diệc hoại ư tội phước, Diệc phục tất hủy hoại, Nhất thiết thế tục pháp. 空法壞因果, 亦壞於罪福, 亦復悉毀壞, 一切世俗法. (Nói pháp rốt ráo không, là phá hoại nhân quả, tội phước, cũng phá hoại tất cả pháp tắc, sự nghiệp của thế gian.)

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 7: Nhữ kim thật bất năng, Tri không không nhân duyên, Cập tri ư không nghĩa, Thị cố tự sanh não. 汝今實不能, 知空空因緣, 及知於空義, 是故自生惱. (Hiện tại ông thật sự không hiểu tướng không, không hiểu nhân duyên vì sao mà không, và cũng không hiểu ý nghĩa không, nên mới tự sinh ra ưu não.)

Không 空 (sunyata). Không nghĩa 空義 (sunyatartha), chỉ cho Căn bản trí.

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 8: Chư Phật y nhị đế, Vị chúng sinh thuyết pháp, Nhất dĩ thế tục đế, Nhị đệ nhất nghĩa đế. 諸佛依二諦, 為眾生說法, 一以世俗諦, 二第一義諦. (Vì chúng sinh, chư Phật nương theo hai đế để thuyết pháp: 1. Thế tục đế. 2. Đệ nhất nghĩa đế.)

Đệ nhất nghĩa 第一義: Nghĩa lý đệ nhất, chân lý tuyệt đối. Đệ nhất nghĩa cũng gọi Thắng nghĩa đế, . Chân đế, Thánh đế, Niết bàn, Chân như, Thực tướng, Trung đạo, Pháp giới.

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 9: Nhược nhân bất năng tri, Phân biệt ư nhị đế, Tắc ư thâm Phật pháp, Bất tri chân thật nghĩa. 若人不能知, 分別於二諦, 則於深佛法, 不知真實義. (Nếu người đối với hai đế mà không biết, không phân biệt, thời không biết được nghĩa chân thật của Phật pháp sâu xa.)

Cam lộ pháp 甘露法: Giáo pháp của đức Như lai. Tức pháp vị thanh tịnh, nuôi dưỡng thân tâm chúng sinh, ví như tính chất của cam lộ. Kinh Pháp hoa phẩm Dược thảo dụ (Đại 9, 20 thượng), nói: Ta là Thế Tôn, chẳng ai sánh kịp, an ẩn chúng sinh, nên hiện ra đời. Vì đại chúng nói Cam lộ tịnh pháp, pháp có một vị, giải thoát Niết bàn. Thập địa kinh luận quyển 2 (Đại 26, 130 trung), nói: Như bệnh mong thuốc tốt, như ong nương nơi mật, chúng con cũng như vậy, mong nghe pháp cam lộ.

Chân pháp 真法: Pháp ‘chân như thật tướng’. Kinh Hoa Nghiêm, quyển 16, phẩm 14, Tu-di sơn đảnh kệ tán, tr. 83b20: “Cảnh chư Phật sở-hành, Trong đó không có số, Chánh giác tách rời số, Là chân pháp của Phật.” Lâm Tế ngữ lục: “Chân Phật thì vô hình, chân pháp thì vô tướng.”

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 10: Nhược bất y tục đế, Bất đắc đệ nhất nghĩa; Bất đắc đệ nhất . nghĩa, Tắc bất đắc Niết bàn. 若不依俗諦, 不得第一義; 不得第一義, 則不得涅槃. (Nếu không nương theo tục đế, thời không được Đệ nhất nghĩa đế, không được Đệ nhất nghĩa đế, thời không được Niết-bàn.)

Nhiếp Đại thừa luận thích: (No. 1597), tr. 342a16-c04: “Thống nhiếp tất cả phân biệt thì đại lược có 10 thứ. Một là phân biệt căn bản, là a lại da. Hai là phân biệt đối cảnh, là sắc thức, v.v… Ba là phân biệt biểu hiện, là nhãn thức và thức của nhãn thức, v.v… Bốn là phân biệt đối cảnh biến đổi, là biến đổi vì già, v.v…, vì cảm giác vui, v.v…, vì tham, v.v…, vì thời tiết làm cho tàn tạ, v.v…, vì những nẻo đường dữ như nại la ca, v.v…, vì những cõi như cõi Dục, v.v… Năm là phân biệt biểu hiện biến đổi, tức những sự biến đổi của những sự biến đổi kể trên. Sáu là phân biệt người khác dẫn ra, tức nghe tà pháp với nghe chánh pháp khác nhau. Bảy là phân biệt không đúng lý, là sự phân biệt của ngoại đạo nghe tà pháp. Tám là phân biệt đúng lý, là sự phân biệt của những người ở trong chánh pháp nghe chánh pháp. Chín là phân biệt chấp trước, là những sự phân biệt thuộc loại tác ý không đúng lý, thích ứng với 62 tà kiến lấy ngã kiến làm gốc. Mười là phân biệt tán động, là 10 thứ phân biệt của bồ tát: thứ 1 là tán động không tướng, thứ 2 là tán động có tướng, thứ 3 là tán động thêm lên, thứ 4 là tán động bớt đi, thứ 5 là tán động đồng nhất, thứ 6 là tán động biệt lập, thứ 7 là tán động tự tánh, thứ 8 là tán động sai biệt, thứ 9 là tán động lấy nghĩa theo tên, thứ 10 là tán động lấy tên theo nghĩa. Để đối trị 10 thứ tán động như vậy, các kinh của Bát nhã ba la mật đa đều nói đến trí vô phân biệt.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Không kiến 空見: Phạm:Zùnyatà-dfwỉi. Kiến giải sai lầm không thừa nhận lý nhân quả 3 đời, hoặc chấp trước pháp Không mà hoàn toàn phủ định sự tồn tại của các pháp. Cứ theo luận Du già sư địa, quyển 7, thì có 2 loại Không kiến: 1. Không kiến của ngoại đạo: Vì ngoại đạo không rõ nhân quả có sự mau chậm khác nhau ở đời này, đời sau, nên thấy người làm việc lành lại được quả ác, còn kẻ làm việc ác thì được quả lành, bèn cho rằng không có nhân quả, không thấy được lý của nghiệp báo thiện ác. 2. Không kiến của nội giáo: Người học Phật chưa hiểu rõ đạo lý sâu xa của Như lai, nghe thuyết Bát nhã chủ trương tất cả đều không bèn rơi vào kiến chấp sai lầm cho các pháp đều là không. Tâm chấp trước Không kiến thì khởi tăng thượng mạn, vi phạm giới luật buông thả theo ngũ dục, phá hoại chính kiến, uy nghi và đời sống thanh tịnh. Phẩm Bồ đề, kinh Vô thượng y (Đại 16, 471 trung), nói: Nếu có người chấp trước ngã kiến lớn như núi Tu di, ta không kinh lạ cũng không chê trách; nhưng kẻ tăng thượng mạn chấp trước không kiến, dù chỉ bằng 1/10 của một sợi tóc, thì ta cũng không chấp nhận. Vì trong các loại kiến chấp, lỗi của Không kiến là nặng nhất, nó có thể phá hoại tất cả. Theo Ma ha chỉ quán quyển 4, nếu chấp trước Không kiến, thì sau khi chết sẽ rơi vào 3 đường ác, chìm đắm mãi mãi. [X. luận Hiển dương thánh giáo Q.10; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1 phần đầu; Du già luận ký Q.2; Ma ha chỉ quán Q.10 hạ].

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 11: Bất năng chánh quán không, Độn căn tắc tự hại, Như bất thiện chú thuật, Bất thiện tróc độc xà. 不能正觀空, 鈍根則自害, 如不善咒術, 不善捉毒蛇. (Vì căn tánh ám độn không có khả năng chánh quán pháp không, nên tự hại, như người không giỏi chú thuật, không rành bắt rắn độc.)

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 12: Thế Tôn tri thị pháp, Thậm thâm vi diệu tướng, Phi độn căn sở cập, Thị cố bất dục thuyết. 世尊知是法, 甚深微妙相, 非鈍根所及, 是故不欲說. (Đức Thế Tôn biết rõ tướng pháp này rất sâu xa và vi diệu, chẳng phải người căn tánh ám độn biết kịp, nên Ngài không muốn nói.) Tăng nhất A-hàm, phẩm Khuyến thỉnh, tr. 593a25: Hữu vô, kinh số 1: “Bấy giờ Thế Tôn đắc đạo chưa bao lâu, liền sanh niệm này: 'Nay Ta đắc pháp rất sâu, khó hiểu khó rõ, khó thể hiểu biết, không thể tư duy. Trí thôi dứt vi diệu là sự hiểu biết có thể phân biệt nghĩa lý, tu tập không chán liền được hoan hỉ. Nếu Ta thuyết diệu pháp cho người, người không tin nhận cũng chẳng vâng làm; đã lao nhọc mà còn hao tổn. Nay Ta nên im lặng, đâu nên thuyết pháp'.” (H.T Thích Thanh Từ dịch)

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 13: Nhữ vị ngã trước không, Nhi vi ngã sanh quá, Nhữ kim sở thuyết quá, Ư không tắc vô hữu. 汝謂我著空, 而為我生過, 汝今所說過, 於空則無有. (Ông cho rằng tôi chấp trước ‘không’, nên vì tôi mà sinh ra lỗi lầm, nhưng những lỗi lầm mà ông đang nói đó, đối với không, hoàn toàn không có.)

Kinh Đại Bảo Tích, phẩm Pháp hội Phổ Minh Bồ tát, thứ 43, tr. 634a12: “Nếu do được Không bèn y nơi Không thì nơi Phật pháp là thối đọa vậy. Vì thế nên, nầy Đại Ca Diếp! Thà khởi ngã kiến chứa bằng núi Tu Di mà chẳng lấy Không kiến khởi tăng thượng mạn. Tại sao vậy, vì tất cả kiến chấp do nơi Không mà được thoát, nếu khởi Không kiến thì chẳng thể trừ được.” (H.T Thích Trí Tịnh dịch) (若以得空便依於空, 是於佛法則為退墮. 如是迦葉! 寧起我見積若須彌, 非以空見起增上慢. 所以者何? 一切諸見, 以空得脫, 若起空見, 則不可除.) Qua trích dẫn này cho thấy kinh Đại Bảo Tích có mặt trước thời ngài Thanh Biện (490 – 570).

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 14: Dĩ hữu không nghĩa cố, Nhất thiết pháp đắc thành; Nhược vô không nghĩa giả, Nhất thiết tắc bất thành. 以有空義故, 一切法得成; 若無空義者, 一切則不成. (Do có nghĩa không, nên tất cả các pháp được thành tựu, nếu không có nghĩa không, thời tất cả các pháp không thành.)

Tự nhiên trí 自然智: Chỉ cho Nhất thiết chủng trí của Phật, tức cái trí không cần công dụng, tự nhiên mà sinh. Kinh Pháp Hoa, phẩm Thí dụ có ghi: “Nếu có chúng sanh nào theo đức Phật Thế Tôn nghe pháp tin nhận, siêng tu tinh tấn cầu nhất thiết trí, Phật trí, tự nhiên trí, vô sư trí, các món tri kiến lực, vô úy của Như Lai, có lòng thương xót làm an vui cho vô lượng chúng sanh, lợi ích trời, người, độ thoát tất cả, hạng đó gọi là Ðại thừa, Bồ tát vì cầu được thừa này thời gọi là Ma-ha-tát, như các người con kia cầu xe trâu mà ra khỏi nhà lửa.” (H.T Thích Trí Tịnh dịch)

Thánh đế được giác ngộ một cách phù hợp, được giác tri, liễu giải, nhận thức chính xác.

Kinh Như Lai trang nghiêm trí tuệ quang minh nhập nhất thiết Phật cảnh giới (如來莊嚴智慧光明入一切佛境界經, No. 357), quyển Hạ, tr. 248a16-24: “Văn Thù Sự Lợi! Chư Phật Như Lai không thấy các pháp, không nghe các pháp, không nghĩ các pháp, không biết các pháp, không hiểu các pháp. Văn Thù Sự Lợi! Chư Phật Như Lai không thuyết một pháp, không chỉ bày các pháp. Văn Thù Sự Lợi! Chư Phật Như Lai hiện tại không thuyết các pháp, không chỉ bày các pháp. Văn Thù Sự Lợi! Chư Phật Như Lai không uống, không ăn. Văn Thù Sự Lợi! Chư Phật Như Lai không có pháp chứng. Văn Thù Sự Lợi! Chư Phật Như Lai không đoạn pháp nhiễm, không chứng pháp thanh tịnh. Văn Thù Sự Lợi! Chư Phật Như Lai không thấy các pháp, không nghe các pháp, không ngửi các pháp, không biết các pháp. Vì sao? Vì tất cả pháp vốn là thanh tịnh.”

Văn Thù đạo hành kinh 文殊道行經.

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 15: Nhữ kim tự hữu quá, Nhi dĩ hồi hướng ngã, Như nhân thừa mã giả, Tự vong ư sở thừa. 汝今自有過, 而以回向我, 如人乘馬者, 自忘於所乘. (Hiện nay chính ông tự có lỗi mà lại đổ qua cho tôi, chẳng khác nào người cỡi ngựa, tự quên con ngựa mình đang cỡi.)

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 16: Nhược nhữ kiến chư pháp, Quyết định hữu tánh giả, Tức vi kiến chư pháp, Vô nhân diệc vô duyên. 若汝見諸法, 決定有性者, 即為見諸法, 無因亦無緣. (Nếu ông thấy các pháp quyết định có tự tánh, tức là thấy các pháp không có nhân, cũng không có duyên.)

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 17: Tức vi phá nhân quả, Tác tác giả tác pháp, Diệc phục hoại nhất thiết, Vạn vật chi sanh diệt. 即為破因果, 作作者作法, 亦復壞一切, 萬物之生滅. ([Nếu các pháp có tự tính] như thế tức là phá hoại nhân quả, phá hoại việc làm, người làm, pháp làm. Lại cũng phá hoại tất cả sự sinh diệt của muôn vật.)

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 18: Chúng nhân duyên sinh pháp, Ngã thuyết tức thị không, Diệc vi thị giả danh, Diệc thị trung đạo nghĩa. 眾因緣生法, 我說即是空, 亦為是假名, 亦是中道義. (Pháp do các duyên sinh, ta nói tức là không, cũng là giả danh, và cũng là nghĩa trung đạo.)

Kinh Đại Bảo Tích, phẩm Pháp hội Phổ Minh Bồ tát, thứ 43, tr. 633c19: “Lại nầy Đại Ca Diếp! Hữu là một bên, vô cũng là một bên, còn giữa hữu và vô thì không có sắc khôngcó hình không có danh không có tri giác, đây gọi là trung đạo thật quán các pháp.” (H.T Thích Trí Tịnh dịch) (復次, 迦葉! 有是一邊, 無是一邊；有無中間, 無色無形無明無知, 是名中道諸法實觀.)

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 19: Vị tằng hữu nhất pháp, Bất tùng nhân duyên sinh, Thị cố nhất thiết pháp, Vô bất thị không giả. 未曾有一法, 不從因緣生, 是故一切法, 無不是空者. (Chưa từng có một pháp nào mà không từ nhân duyên sinh. Thế nên hết thảy pháp, không pháp nào mà chẳng là Không.)

Chỉ cho 3 loại vô vi (asaṃskṛta): Hư không, trạch diệt và phi trạch diệt.

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 20: Nhược nhất thiết bất không, Tắc vô hữu sinh diệt, Như thị tắc vô hữu, Tứ Thánh đế chi pháp. 若一切不空, 則無有生滅, 如是則無有, 四聖諦之法. (Nếu hết thảy pháp chẳng không (tức là có định tánh), thời không có sinh diệt. Như vậy, thời cũng không có pháp bốn Thánh đế.)

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 21: Khổ bất tùng duyên sinh, Vân hà đương hữu khổ? Vô thường thị khổ nghĩa, Định tánh vô vô thường. 苦不從緣生, 云何當有苦? 無常是苦義, 定性無無常. (Nếu khổ không từ duyên sinh, làm sao mà có khổ? Vô thường là nghĩa khổ; nếu pháp quyết định có tự tánh, thì không có vô thường (tức là không có khổ đế)).

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 22: Nhược khổ hữu định tánh, Hà cố tùng tập sinh? Thị cố vô hữu tập, Dĩ phá không cố nghĩa. 若苦有定性, 何故從集生? 是故無有集, 以破空義故. (Nếu khổ đã có tánh quyết định, thời vì cớ gì phải từ tập đế sinh, thế nên không có tập đế, vì đã phá hoại nghĩa không) (hoặc dịch: vì phá hoại nghĩa không, nên cho khổ có định tánh, khổ đã có định tánh, thì vì sao lại phải từ tập đế sinh, thế nên không có tập đế).

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 26: Nhược khổ định hữu tánh, Tiên lai sở bất kiến, Ư kim vân hà kiến, Kỳ tánh bất dị cố. 若苦定有性, 先來所不見, 於今云何見? 其性不異故. (Nếu khổ quyết định có tự tánh, từ trước lại đây đã không thấy được (tự tánh khổ), thời nay làm sao lại thấy được, vì tánh của khổ trước sau không đổi khác.)

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 23: Khổ nhược hữu định tánh, Tắc bất ưng hữu diệt, Nhữ trước định tánh cố, Tức phá ư Diệt đế. 苦若有定性，則不應有滅，汝著定性故，即破於滅諦. (Khổ nếu có tánh quyết định, thời không thể có tiêu diệt. Ông chấp trước khổ có định tánh, tức là phá hoại diệt đế.)

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 24: Khổ nhược hữu định tánh, Tắc vô hữu tu đạo, Nhược đạo khả tu tập, Tức vô hữu định tánh. 苦若有定性, 則無有修道, 若道可修習, 即無有定性. (Khổ mà có định tánh, thời không có con đường tu (để dứt khổ), nếu có con đường có thể tu tập, thế tức là không có định tánh.)

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 27: Như kiến khổ bất nhiên, Đoạn tập cập chứng diệt, Tu đạo cập tứ quả, Thị diệc gian bất nhiên. 如見苦不然, 斷集及證滅, 修道及四果, 是亦皆不然. (Giống như sự thấy khổ không hợp lý, sự chấm dứt nguồn gốc khổ, sự chứng đắc tịch diệt Niết-bàn, sự tu đạo và bốn quả vị Thanh văn cũng đều không hợp lý.) Đều không có = đều không hợp lý, đều không đúng (bất nhiên). Bát-nhã đăng luận thích không có kệ 28: Thị tứ đạo quả tánh Tiên lai bất khả đắc Chư pháp tánh nhược định Kim vân hà khả đắc. 是四道果性, 先來不可得, 諸法性若定, 今云何可得. (Thể tánh của bốn đạo quả ấy, từ trước lại đây chưa hề chứng đắc, thời nay làm sao lại có thể chứng đắc, vì nếu các pháp đã có thể tính nhất định.)

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 25: Nhược vô hữu Khổ đế, Cập vô Tập Diệt đế, Sở khả diệt khổ đạo, Cánh vi hà sở chí? 若無有苦諦, 及無集滅諦, 所可滅苦道, 竟為何所至? (Nếu không có khổ đế, và không có tập đế, diệt đế, thời đạo đế có thể diệt hết khổ, rốt ráo (cuối cùng) đưa đến chỗ nào?)

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 29: Nhược vô hữu tứ quả, Tắc vô đắc hướng giả; Dĩ vô bát Thánh cố, Tắc vô hữu Tăng bảo. 若無有四果, 則無得向者; 以無八聖故, 則無有僧寶. (Nếu không có bốn Thánh quả, thời không có người đắc quả và người hướng đến đắc quả. Như vậy, vì không có tám bậc quả Thánh thời không có Tăng bảo.)

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 30: Vô tứ Thánh đế cố, Diệc vô hữu Pháp bảo; Vô Pháp bảo Tăng bảo, Vân hà hữu Phật bảo? 無四聖諦故, 亦無有法寶; 無法寶僧寶, 云何有佛寶? (Vì không có bốn Thánh đế, nên cũng không có Pháp bảo; không có Pháp bảo, Tăng bảo, làm sao có Phật bảo?)

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 31: Nhữ thuyết tắc bất nhân, Bồ đề nhi hữu Phật, Diệc phục bất nhân Phật, Nhi hữu ư Bồ đề. 汝說則不因, 菩提而有佛, 亦復不因佛, 而有於菩提. (Cứ theo như ông nói, không nhân nơi Bồ đề (giác ngộ) mà có Phật, cũng không nhân nơi Phật mà có Bồ đề.)

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 32: Tuy phục cần tinh tấn, Tu hành Bồ đề đạo, Nhược tiên phi Phật tánh, Bất ưng đắc thành Phật. 雖復勤精進, 修行菩提道, 若先非佛性, 不應得成佛. (Tuy siêng năng tinh tấn tu hành đạo Bồ đề. Nhưng nếu trước đó không có Phật tánh (Bồ đề tâm), thời không thể được thành Phật.)

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 33: Nhược chư pháp bất không, Vô tác tội phước giả, Bất không hà sở tác? Dĩ kỳ tánh định cố. 若諸法不空, 無作罪福者, 不空何所作? 以其性定故. (Các pháp nếu là chẳng không, thời không có người tạo tội phước, vì tánh nó đã cố định chẳng không, thời đâu có tạo tác gì được nữa.) Pháp = phước. Phị pháp = tội.

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 34: Nhữ ư tội phước trung, Bất sinh quả báo giả, Thị tắc ly tội phước, Nhi hữu chư quả báo. 汝於罪福中, 不生果報者, 是則離罪福, 而有諸果報. (Ông cho rằng trong tội phước không sinh ra quả báo, thế thời lìa ngoài tội phước có các quả báo sao?)

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 35: Nhược vị tùng tội phước, Nhi sanh quả báo giả, Quả tùng tội phước sinh, Vân hà ngôn bất không? 若謂從罪福, 而生果報者, 果從罪福生, 云何言不空? (Nếu cho rằng từ tội phước sinh ra quả báo, như vậy quả báo từ tội phước xuất sinh, làm sao nói quả báo chẳng không (tức là quả báo có định tính).)

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 36: Nhữ phá nhất thiết pháp, Chư nhân duyên không nghĩa, Tắc phá ư thế tục, Chư dư sở hữu pháp. 汝破一切法, 諸因緣空義, 則破於世俗, 諸餘所有法. (Ông phá đổ nghĩa không của tất cả pháp do nhân duyên sinh, thời đó là phá đổ tất cả những gì hiện có của thế tục.)

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 37: Nhược phá ư không nghĩa, Tức ưng vô sở tác, Vô tác nhi hữu tác, Bất tác danh tác giả. 若破於空義, 即應無所作, 無作而有作, 不作名作者. (Nếu phá đổ nghĩa không (tức cho pháp có định tánh), tức có thể không có làm gì, tuy không làm mà vẫn có làm, chính cái không làm đó là tác giả.)

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 38: Nhược hữu quyết định tánh, Thế gian chủng chủng tướng, Tắc bất sinh bất diệt, Thường trụ nhi bất hoại. 若有決定性, 世間種種相, 則不生不滅, 常住而不壞. (Nếu cho pháp có tánh quyết định, thời các tướng trạng thế gian chẳng sinh chẳng diệt, thường trú không biến hoại.)

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 39: Nhược vô hữu không giả, Vị đắc bất ưng đắc, Diệc vô đoạn phiền não, Diệc vô khổ tận sự. 若無有空者, 未得不應得, 亦無斷煩惱，亦無苦盡事. (Nếu không có nghĩa không, thời đạo quả chưa chứng đắc không thể chứng đắc, cũng không có sự dứt phiền não, cũng không có việc sạch hết khổ.)

Ế tuệ nhãn 瞖慧眼. Chúng sinh mê mất chân tánh, tự khởi vọng kiến, thấy có tất cả cảnh giới hư .” dối, hoặc khổ hoặc vui, còn người không quên mất chân tánh thì không thấy những cảnh giới ấy. Như người đau mắt, ban đêm nhìn đèn, thấy có quầng sáng; hoặc như người nhặm mắt, thấy có 2 ngọn đèn. Nhưng với những người không bị đau mắt hoặc không nhặm mắt thì không thấy những hiện tượng ấy.

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 40: Thị cố kinh trung thuyết, Nhược kiến nhân duyên pháp, Tắc vi năng kiến Phật, Kiến Khổ Tập Diệt Đạo. 是故經中說, 若見因緣法, 則為能見佛, 見苦集滅道. (Thế nên trong kinh nói: Nếu thấy pháp nhân duyên, thời có thể thấy Phật và thấy khổ đế, tập đế, diệt đế, đạo đế.)

Kiến đế pháp 見諦法: Pháp đưa đến sự thấy và chứng Bốn Thánh đế, và đó là pháp duyên khởi.. Kinh Tăng nhất A-hàm, Bốn pháp, phẩm Tu-đà, kinh số 2: “Tôi nghe như vầy: Một thời, đức Phật trú tại Ca-lan-đà, trong Trúc viên, thành La-duyệt, cùng chúng năm trăm đại Tỳ-kheo. Bấy giờ, Thế Tôn nói pháp cho vô số chúng vây quanh trước sau. Khi ấy, có một trưởng lão Tỳ-kheo ở trong chúng này duỗi chân về phía Thế Tôn mà ngủ. Sa-di Tu-ma-na bấy giờ mới lên tám, ngồi kết già, chú niệm trước mắt, cách Thế Tôn không xa. Bấy giờ, Thế Tôn đưa mắt nhìn trưởng lão Tỳ-kheo đang duỗi chân mà ngủ; lại nhìn Sa-di ngồi thẳng tư duy. Thế Tôn sau khi thấy vậy, liền nói kệ này: Được gọi là Trưởng lão/ Chưa hẵn do râu tóc./ Tuổi tác dù đã lớn, /Không khỏi làm việc ngu. / Ai có pháp kiến đế, / Không gây hại sinh linh, / Xả các hành ô uế, / Đó gọi là Trưởng lão./ Nay Ta gọi Trưởng lão, / Không vì xuất gia trước. / Ai có nghiệp gốc thiện, / Phân biệt nơi chánh hành; / Dù tuổi trẻ ấu niên, / Các căn không thủng, sứt, / Đó mới gọi trưởng lão, / Phân biệt hành chánh pháp.”

Hoan hỷ hoàn 歡喜丸 (Joy buns): Còn gọi là hoan hỷ đoàn 歡喜團, tên một loại bánh làm bằng bột mì, bơ, mật, v.v… Kinh Đại Bát niết bàn (No. 374), phẩm Kiều Trần Như, tr. 595c25: “Thế nào là như huyễn? Vì trước không nay mới có, đã có rồi trở lại không. Thí như tỏi, bột, mật, gừng, tiêu, tất lăng, nho, hồ đào, thạch lựu, hột quỳ, các thứ ấy hòa hiệp lại gọi là bánh hoan hỷ. Rời ngoài sự hòa hiệp nầy thời không có bánh hoan hỷ. Do căn nơi trong, trần nơi ngoài mà gọi là chúng sanh, là ngã, nhơn, sĩ phu. Ngoài căn và trần nầy không riêng có chúng sanh, ngã, nhơn, sĩ phu.”

Kinh Thắng Tư Duy Phạm vương sở vấn (No. 587), quyển 2, tr. 69a19: “Phạm vương! Cho nên phải biết, Khổ đế, Tập đế, Diệt đế, Đạo đế chẳng phải thật Thánh đế. Phạm vương! Thật Thánh đế là biết khổ không sinh, đó gọi là Khổ thật Thánh đế; biết tập không có hòa hợp, đó gọi là Tập thật Thánh đế; ở trong pháp rốt ráo diệt, biết không sinh, không diệt, đó gọi là Diệt thật Thánh đế; đối với tất cả pháp bình đẳng, lấy pháp bất nhị mà có được đạo, đó gọi là Đạo thật Thánh đế.”

Từ Thị Bồ Tát Sở Thuyết Đại Thừa Duyên Sinh Đạo Can Dụ Kinh (慈氏菩薩所說大乘緣生稻��喻經, No. 710), 819a12: “Bấy giờ, ngài Tuệ mạng Xá lợi tử đi đến chỗ kinh hành của đại bồ tát Từ thị. Bồ tát Từ thị và tôn giả Xá lợi tử cùng ngồi trên tảng đá lớn. Sau đó, ngài Tuệ mạng Xá lợi tử hỏi đại bồ tát Từ thị: Hôm nay đức Thế tôn nhìn thấy những cây lúa, rồi dạy bảo các thầy tỳ kheo lời rằng, các thầy tỳ kheo, ai thấy duyên sinh tức là thấy pháp, ai thấy pháp tức là thấy Phật. Đức Thế tôn nói những lời như vậy xong, im lặng mà an trú. Những lời Thế tôn vừa nói có ý nghĩa gì? Thế nào là duyên sinh? Thế nào là pháp? Thế nào là Phật?” Trung A-hàm, kinh Tượng tích dụ, số 30: “Này chư Hiền, Đức Thế Tôn cũng nói như vầy: ‘Nếu ai thấy duyên khởi tức thấy pháp; nếu thấy pháp tức thấy duyên khởi’. Vì sao thế? Này chư Hiền, Đức Thế Tôn nói năm thủ uẩn từ nhân duyên mà sanh. Sắc thủ uẩn; thọ, tưởng, hành, thức thủ uẩn cũng vậy. Vị ấy nhàm tởm năm thủ uẩn này, thuộc trong ba đời quá khứ, hiện tại và vị lai này, do nhàm tởm nên

Trung luận, phẩm Quán Niết-bàn, kệ 1: Nhược nhất thiết pháp không, Vô sanh vô diệt giả, Hà đoạn hà sở diệt, Nhi xưng vi Niết bàn? 若一切法空, 無生無滅者, 何斷何所滅, 而稱為涅槃? (Nếu hết thảy pháp đều Không, không sinh cũng không diệt, thời đoạn cái gì, diệt cái gì mà gọi là Niết-bàn?)

Tạp A-hàm, kinh Câu-di-na, số 727: “Chán các hữu đường ác, Không tạo nhân trời người, Vô dư như đèn tắt, Cứu cánh Bát-niết-bàn.” Kinh Pháp Hoa, phẩm An Lạc Hạnh: “Nói pháp mầu vô lậu, Độ vô lượng chúng sinh, Sau sẽ vào Niết-bàn, Như khói hết đèn tắt.” Đại Trang nghiêm kinh luận, quyển 14, tr. 335c25: “Đức Thế Tôn dạy: Cù-đàm-di là người nuôi dưỡng bú mớm cho Ta. Bây giờ, thân cuối cùng của Bồ-tát nhập Niết-bàn như dầu hết đèn tắt. Những Phật tử nào có tín tâm muốn cúng dường thân Phật mẫu, hãy mau chóng đến đây hội họp.”

Thế đế trí 世諦智: Phật có 3 trí: Thanh tịnh trí, nhật thiết trí và vô ngại trí. Quán đệ nhất nghĩa, đoạn hoặc vô nhiễm, gọi là thanh tịnh trí; đây là trí tuệ vể đệ nhất nghĩa của Phật. Biết rõ 4 thứ của tất cả pháp tướng (danh, nghĩa, tự tánh, sai biệt), gọi là nhất thiết trí. Đối với tất cả pháp, giả phương tiện, suy nghĩ liền biết, gọi là vô ngại trí. Nhất thiết trí và vô ngại trí thuộc về thế đế trí của Phật.

[Các hành] có tự thể, có đoạn [phiền não], có diệt [danh sắc], có đắc [Niết-bàn].

Trung luận, phẩm Quán Niết-bàn, kệ 2: Nhược chư pháp bất Không, Tắc vô sinh vô diệt, Hà đoạn hà sở diệt, Nhi xưng vi Niết bàn? 若諸法不空, 則無生無滅, 何斷何所滅, 而稱為涅槃? (Nếu các pháp chẳng không, không sinh không diệt, vậy đoạn cái gì, diệt cái gì, mà gọi là Niết-bàn?)

Trung luận, phẩm Quán Niết-bàn, kệ 3: Vô đắc diệc vô chí, Bất đoạn diệc bất thường, Bất sinh diệc bất diệt, Thị thuyết danh Niết bàn. 無得亦無至, 不斷亦不常, 不生亦不滅, 是說名涅槃. (Không chứng đắc cũng không chỗ đến, chẳng đoạn cũng chẳng thường, chẳng sinh cũng chẳng diệt, ấy gọi là Niết-bàn.)

Trung luận, phẩm Quán Niết-bàn, kệ 4: Niết bàn bất danh hữu, Hữu đắc lão tử tướng, Chung vô hữu hữu pháp, Ly ư lão tử tướng. 涅槃不名有, 有則老死相, 終無有有法, 離於老死相. (Niết-bàn không gọi là có, có thời là tướng già chết, hoàn toàn không có pháp có nào, lìa ngoài tướng già chết.)

Trung luận, phẩm Quán Niết-bàn, kệ 5: Nhược Niết bàn thị hữu, Niết bàn tức hữu vi, Chung vô hữu nhất pháp, Nhi thị vô vi giả. 若涅槃是有, 涅槃即有為, 終無有一法, 而是無為者. [Nếu Niết-bàn là có, thời Niết-bàn tức là pháp hữu vi, như vậy trọn không có một pháp nào là pháp vô vi, (nếu Niết-bàn mà còn là hữu vi, thì tất cả pháp đều là hữu vi chứ không có pháp nào là pháp vô vi được).]

Trung luận, phẩm Quán Niết-bàn, kệ 6: Nhược Niết bàn thị hữu, Vân hà danh vô thọ? Vô hữu bất tùng thọ, Nhi danh vi hữu pháp. 若涅槃是有, 云何名無受? 無有不從受, 而名為法者. (Nếu Niết-bàn là có, thời cớ sao kinh nói không chấp thọ là Niết-bàn? Vì không có một sự gì không từ nơi chấp thọ mà gọi là pháp có được.)

Trung luận, phẩm Quán Niết-bàn, kệ 7: Hữu thượng phi Niết bàn, Hà huống ư vô da? Niết bàn vô hữu hữu, Hà xứ đương hữu vô? 有尚非涅槃, 何況於無耶? 涅槃無有有, 何處當有無? (Có còn chẳng phải Niết-bàn, huống gì là không ư?; Niết-bàn không có tướng có, thời chỗ nào mà có tướng không?)

Trung luận, phẩm Quán Niết-bàn, kệ 8: Nhược vô thị Niết bàn, Vân hà danh bất thọ? Vị tằng hữu bất thọ, Nhi danh vi vô pháp. 若無是涅槃, 云何名不受? 未曾有不受, 而名為無法. [Nếu không có (vô) mà gọi là pháp không được (vô pháp).]

Trung luận, phẩm Quán Niết-bàn, kệ 9: Thọ chư nhân duyên cố, Luân chuyển sinh tử trung; Bất thọ chư nhân duyên, Thị danh vi Niết bàn. 受諸因緣故, 輪轉生死中; 不受諸因緣, 是名為涅槃. (Vì chấp thọ các nhân duyên, nên xoay vần trong vòng sinh tử, không chấp thọ các nhân duyên, ấy gọi là Niết-bàn.)

Trung luận, phẩm Quán Niết-bàn, kệ 10: Như Phật kinh trung thuyết: Đoạn hữu đoạn phi hữu, Thị cố tri Niết bàn, Phi hữu diệc phi vô. 如佛經中說: 斷有斷非有, 是故知涅槃, 非有亦非無. [Như trong kinh Phật dạy: (Niết-bàn) dứt hữu dứt phi hữu. Thế nên biết Niết-bàn là chẳng phải hữu cũng chẳng phải vô.] Tạp A-hàm, kinh Câu-hi-la, số 249: “Tôn giả A-nan lại hỏi Tôn giả Xá-lợi-phất: ‘Như những gì Tôn giả đã nói, ‘sáu xúc nhập xứ, sau khi đã bị đoạn tận, ly dục, diệt tận, tịch tĩnh, không nên nói có, cũng không nên nói không, cũng không nên nói vừa có vừa không, cũng không nói chẳng phải có chẳng phải không.’ Vậy thì, những lời nói này có nghĩa gì?’ Tôn giả Xá-lợi-phất bảo Tôn giả A-nan: ‘Sáu xúc nhập xứ, sau khi đã đoạn tận, ly dục, diệt tận, tịch tĩnh, có còn gì chăng? Đây là những lời hư vọng. Hoặc không còn gì chăng? Đây cũng là lời hư vọng. Hoặc có và không còn gì chăng? Đây cũng là lời hư vọng. Hoặc chẳng phải có còn chẳng phải không còn gì chăng? Đây cũng là những lời hư vọng. Nếu nói, sáu xúc nhập xứ sau khi đã đoạn tận, ly dục, diệt tận, tịch diệt, thì xa lìa các hư ngụy, đạt được Niết-bàn. Đó là những lời dạy của Phật.’” (Thích Đức Thắng dịch)

Trung luận, phẩm Quán Niết-bàn: “Hữu là ba hữu; phi hữu là ba hữu đoạn diệt. Phật dạy vì dứt hữu dứt phi hữu ấy, gọi là Niết-bàn, nên biết Niết-bàn chẳng phải có chẳng phải không.”

Trung luận, phẩm Quán Niết-bàn, kệ 11: Nhược vị ư hữu vô, Hợp vi Niết bàn giả, Hữu vô tức giải thoát, Thị sự tắc bất nhiên. 若謂於有無, 合為涅槃者, 有無即解脫, 是事則不然. (Nếu bảo Niết-bàn là sự tập hợp của hữu và vô. Như vậy hữu và vô tức là giải thoát, việc ấy không đúng.) Bát-nhã đăng luận không có kệ 12: Nhược vị ư hữu vô, Hợp vi Niết bàn giả, Niết bàn phi vô thọ, Thị nhi tùng thọ sinh. 若謂於有無, 合為涅槃者, 涅槃非無受, 是二從受生. (Nếu bảo Niết-bàn là sự tập hợp của hữu và vô. Như vậy Niết-bàn chẳng phải là không chấp thọ, vì hữu và vô đều từ chấp thọ mà phát sinh.) Thể = hữu. Phi thể = vô.

Trung luận, phẩm Quán Niết-bàn, kệ 13: Hữu vô cộng hợp thành, Vân hà danh Niết bàn? Niết bàn danh vô vi, Hữu vô thị hữu vi. 有無共合成, 云何名涅槃? 涅槃名無為, 有無是有為. (Làm sao gọi có và không hợp thành Niết-bàn, vì Niết-bàn là vô vi, còn có và không là hữu vi.) Bát-nhã đăng luận không có kệ 14: Hữu vô nhị sự cộng, Vân hà thị Niết bàn? Thị nhị bất đồng xứ, Như minh ám bất câu. 有無二事共, 云何是涅槃? 是二不同處, 如明闇不俱. (Làm sao có và không chung lại gọi là Niết-bàn? Vì có và không, không cùng ở một chỗ như sáng và tối không ở chung.)

Trung luận, phẩm Quán Niết-bàn, kệ 16: Phân biệt phi hữu vô, Như thị danh Niết bàn; Nhược hữu vô thành giả, Phi hữu phi vô thành. 分別非有無, 如是名涅槃; 若有無成者, 非有非無成. (Phân biệt chẳng phải có chẳng phải không, như vậy gọi là Niết-bàn; nếu có và không mà thành Niết-bàn được, thời chẳng phải có chẳng phải không mới thành.) Hai phi thể = phi thể và phi phi thể.

Trung luận, phẩm Quán Niết-bàn, kệ 15: Nhược phi hữu phi vô, Danh chi vi Niết bàn, Thử phi hữu phi vô, Dĩ hà vi phân biệt? 若非有非無, 名之為涅槃, 此非有非無, 以何而分別? (Nếu chẳng phải có chẳng phải không gọi là Niết-bàn, vậy chẳng phải có chẳng phải không ấy, lấy gì để phân biệt?)

Trung luận, phẩm Quán Niết-bàn, kệ 17: Như Lai diệt độ hậu, Bất ngôn hữu dữ vô, Diệc bất ngôn hữu vô, Phi hữu cập phi vô. 如來滅度後, 不言有與無, 亦不言有無, 非有及非無. (Sau khi đức Như Lai diệt độ, không thể nói là Như Lai hiện hữu hay không hiện hữu, cũng không thể nói Như Lai vừa hiện hữu vừa không hiện hữu, chẳng phải có hiện hữu chẳng phải không hiện hữu.)

Trung luận, phẩm Quán Niết-bàn, kệ 18: Như Lai hiện tại thời, Bất ngôn hữu dữ vô, Diệc bất ngôn hữu vô, Phi hữu cập phi vô. 如來現在時, 不言有與無, 亦不言有無, 非有及非無. (Ngay khi đức Như Lai còn tại thế, còn không thể nói là Như Lai có hay không, cũng không thể nói Như Lai vừa có vừa không, chẳng phải có chẳng phải không hiện hữu.)

Thần 神 = Thần ngã: 神我: S: Purusa. Cũng gọi Thần ngã đế 神我諦, Ngã tri giả 我知者. Gọi tắt: Thần, Ngã. Chỉ cho bản thể tinh thần của cá nhân, đế thứ 25 trong 25 đế do học phái Số luận ở Ấn độ lập ra. Tức chủ trương cho rằng Ngã là Thực ngã thường trụ độc tồn, thụ dụng các pháp. Vì đối với Tự tính, phái Số luận lập ra 25 đế và lấy Tự tính đế (Phạm:Prakrtì) đầu tiên trong 25 đế làm bản tính, 23 đế ở khoảng giữa là biến dị (đổi khác), còn Thần ngã đế thứ 25 thì chẳng phải bản tính cũng chẳng phải biến dị, thể của nó là có thật, thường còn, thanh tịnh và độc lập, thường được 24 đế còn lại bao bọc chung quanh. Nguyên tố căn bản (tức Tự tính) là nhân của chất liệu căn bản, nếu kết hợp với Thần ngã thì từ nguyên tố căn bản sẽ triển khai ra thế giới hiện tượng. Mà khi nguyên tố căn bản kết hợp với Thần ngã thì Thần ngã sẽ bị vật chất trói buộc; nhưng khi được giải thoát thì Thần ngã thoát ly khỏi nguyên tố căn bản, tồn tại độc lập, trở thành cái thuần túy xưa nay vốn thanh tịnh. Theo học thuyết phái Số luận thì sự tồn tại của Thần ngã được chứng minh qua 5 tình hình sau đây: 1. Vì người khác mà tích tụ (S: sajghātaparārthatvāt): Tất cả sự tụ tập mà người thế gian thấy được đều chẳng phải tự thân chúng có như vậy, chẳng hạn như giường chiếu chẳng phải tự thân chúng có ra như thế, nhưng vì đáp ứng nhu cầu cần dùng của người khác mà tụ tập lại thành vật.2. Vì khác với 3 đức (S: trigunādiviparyayāt): Ba đức chỉ cho Hỉ, Ưu, Ám. Ngoài Thần ngã, 24 đế kia đều không lìa 3 đức, đó là người mù; còn Thần ngã thì thấy biết được tự tính, khác với 3 đức, là cái Ngã thường trụ. 3. Vì là nương gá (S: adhisthānāt, cũng gọi Chi phối): Nếu nương gá vào Thần ngã thì thân này có tác dụng; nếu không thì thân này cũng không có tác dụng. Thần ngã có khả năng chi phối thân thể có tính vật chất, 24 đế còn lại thì cần phải nương vào Thần ngã mới thành ý nghĩa, cho nên Thần ngã là cái có thật. 4. Vì có người ăn (S: bhoktrbhavāt): Hai mươi bốn đế kia giống như thực phẩm, còn Thần ngã thì như người ăn; có thực phẩm thì phải có người ăn để thưởng thức mùi vị. 5. Vì độc tồn mà gắng sức (S: kaivalyārtham pravrtteh): Nếu không có Thần ngã thì con người dù có gắng sức đến đâu đi nữa (chẳng hạn như gắng sức cầu giải thoát) rốt cuộc cũng vô hiệu, nhân quả báo ứng cũng mất ý nghĩa, vì thế biết chắc chắn Thần ngã có thật trong con người. Phật giáo phản đối luận thuyết nói trên mà chủ trương Thần ngã là cái Ngã lìa uẩn và dùng quan điểm các pháp vô ngã để phê phán và phá dẹp các luận thuyết vọng chấp Thần ngã. [X. luận Kim thất thập Q.thượng; phẩm Phá thần trong Bách luận Q.thượng; Thành duy thức luận thuật ký Q.1, phần cuối].

Bất ký 不記 (S: Avyākṛta) = vô ký 無記 = vô ký thuyết 不記説: không ký biệt, không xác nhận, không đáp. [Xem Mười vô ký, Mười bốn vô ký, Mười sáu vô ký.]

Trung luận, phẩm Quán Niết-bàn, kệ 19: Niết bàn dữ thế gian, Vô hữu thiểu phân biệt; Thế gian dữ Niết bàn, Diệc vô thiểu phân biệt. 涅槃與世間, 無有少分別; 世間與涅槃, 亦無少分別. (Niết-bàn cùng với thế gian, không có mảy may phân biệt; thế gian cùng với Niết-bàn không có mảy may phân biệt.)

Trung luận, phẩm Quán Niết-bàn, kệ 20: Niết bàn chi thực tế, Cập dữ thế gian tế, Như thị nhị tế giả, Vô hào ly sai biệt. 涅槃之實際, 及與世間際, 如是二際者, 無毫釐差別. (Biên tế đích thực của Niết-bàn và biên tế đích thực của thế gian, hai biên tế ấy không có mảy may sai khác.) Sinh tử tế 生死際 (Bờ mé sinh tử) là đối với Niết-bàn tế 涅槃際 (Bờ mé Niết-bàn). 二際) Nhị tế 二際 (Hai bờ mé, hai biên tế), chỉ cho hai bên bờ đối lập nhau, như: Có và không, khổ và vui, Niết bàn và sinh tử ... Tiểu thừa cho rằng hai bên bờ khác nhau, nhưng Đại thừa thì chủ trương sinh tử tức Niết-bàn, phiền não tức bồ-đề.

Chân như 真如: là nghĩa vô sai biệt, nghĩa là các pháp do tất cả nhân duyên tạo thành nên có các sắc thái khác nhau, nhưng chỉ có tự tánh Không của các pháp không có sai biệt, nên gọi là như.

Pháp giới 法界: là Nhất chân pháp giới, chính là tâm thanh tịnh bản nguyên của chư Phật và chúng sanh, cũng gọi là Nhất tâm pháp giới hay Nhất chân vô ngại pháp giới. Pháp giới được chia làm 4 nghĩa, gọi là tứ pháp giới: sự pháp giới, lý pháp giới, lý sự vô ngại pháp giới và sự sự vô ngại pháp giới. Theo đó tất cả các pháp, mỗi pháp là chân như, nên một là tất cả, tất cả là một, hỗ tương nhiếp nhập, trùng trùng duyên khởi. Pháp giới thì tách rời tất cả khái niệm, bản thể thuần nhất, bất thường tình hiểu thấu.

Hữu sở đắc 有所得: Là tâm chấp trước, tâm phân biệt. Trí độ luận, quyển 60, tr. 484b04: “Hữu sở đắc, nghĩa là đối với các pháp mà đem tâm mình nắm bắt các tướng.”; quyển 80, tr. 642b20: “Có hai là hữu sở đắc. Không có hai là vô sở đắc.” Kinh Đại Bát Niết Bàn, quyển 17, phẩm Phạm hạnh, tr. 464a28-b06: “Lại nầy Thiện nam tử! Vô sở đắc thời gọi là tuệ. Đại Bồ tát đặng tuệ nầy nên gọi là vô sở đắc. Hữu sở đắc gọi là vô minh. Bồ tát dứt hẳn vô minh tối tăm nên vô sở đắc. Vì thế nên Bồ Tát gọi là vô sở đắc. Lại nầy Thiện nam tử! Vô sở đắc gọi là Đại Niết-bàn. Bồ tát an trụ trong Đại Niết-bàn như vậy, chẳng thấy tánh tướng của tất cả pháp vì thế nên Bồ tát gọi là vô sở đắc. Hữu sở đắc gọi là hai mươi lăm cõi. Bồ Tát dứt hẳn hai mươi lăm cõi được Đại Niết-bàn. Vì thế nên Bồ tát gọi là vô sở đắc.” (H.T Thích Trí Tịnh dịch)

Kinh Phật thuyết Đại Ca-diếp vấn, Đại Bảo Tích Chánh Pháp (佛説大迦葉問大寶積正法經, No. 352, Thi Hộ dịch), tr. 207b19-27: “Đức Phật bảo: ‘Ca-diếp! Ông thà thấy được số lượng các bổ-đặc- Không kiến/ Ta nói không thể cứu.”

Trung luận, phẩm Quán Niết-bàn, kệ 21: Diệt hậu hữu vô đẳng, Hữu biên đẳng thường đẳng, Chư kiến y Niết bàn, Vị lai quá khứ thế. 滅後有無等, 有邊等常等, 諸見依涅槃, 未來過去世. (Sau khi đức Như Lai diệt độ, hoặc hiện hữu hay không hiện hữu, các kiến chấp ấy nương nơi Phật Niết-bàn mà sinh khởi; thế gian hữu biên vô biên, hoặc thường hoặc vô thường, các kiến chấp ấy nương đời vị lai và quá khứ mà sinh khởi.)

Kiến 見: Cái thấy [sai lầm]: dịch từ Phạn ngữ drsti hay darśana, từ Hán việt là kiến, thường hay dùng trong nghĩa tà kiến, tức là nhận thức sai lầm. Có nhiều nhóm kiến như nhị kiến, tứ kiến, ngũ kiến, v.v… Tứ kiến cũng là tứ cú: Bốn câu: 1. Có; 2. Không; 3. Cũng có cũng không; 4. Không phải có cũng không phải không. Lối chấp này là của ngoại đạo.

Tập khí 習氣 còn được gọi là chủng tử. Tập khí thì phải do huân tập mà có, như mùi thơm (khí) của mè phát sinh do bởi xông ướp (huân tập) hoa. Hư vọng phân biệt 虛妄分別: Phạm: Vitatha-vikalpa. Gọi tắt: Vọng phân biệt. Sự phân biệt hư dối sai lầm không đúng với chân tướng của sự vật. Muôn pháp do tâm tạo, ngoài tâm không có pháp, nhưng phàm phu ngu si khởi vọng tâm loạn thức, sinh ra đủ thứ phân biệt hoặc chấp thực ngã, thực pháp, cái chấp này là biến kế sở chấp, không khế hợp với chân tánh, nên gọi là Hư vọng phân biệt. Luận Đại thừa A tỳ đạt ma tạp tập, quyển 14, chia Hư vọng phân biệt làm 10 loại là: Căn bản phân biệt, Tướng phân biệt, Tướng hiển hiện phân biệt, Tướng biến dị phân biệt, Tướng hiển hiện biến dị phân biệt, Tha dẫn phân biệt, Bất như lý phân biệt, Như lý phân biệt, Chấp trước phân biệt và Tán loạn phân biệt. [X. kinh Chánh pháp niệm xứ Q.5; luận Du già sư địa Q.36; luận Thành duy thức Q.7, Q.8; luận Biện trung biên Q.thượng; luận Nhiếp đại thừa Q.9 (bản dịch đời Lương); Biện trung biên luận thuật kí Q.thượng]. Để hiểu rõ về Phân biệt hư vọng thì phải xem Biện trung biên luận, phẩm Biện tướng, thứ nhất.

Trung luận, phẩm Quán Niết-bàn, kệ 22: Nhất thiết pháp không cố, Hà hữu biên vô biên, Diệc biên diệc vô biên, Phi hữu phi vô biên? 一切法空故, 何有邊無邊, 亦邊亦無邊, 非有非無邊? (Hết thảy pháp đều rốt ráo không, làm gì có biên giới, không biên giới, cũng có biên giới cũng không biên giới, chẳng phải có biên giới chẳng phải không có biên giới?)

Trung luận, phẩm Quán Niết-bàn, kệ 23: Hà giả vi nhất dị, Hà hữu thường vô thường, Diệc thường diệc vô thường, Phi thường phi vô thường? 何者為一異? 何有常無常, 亦常亦無常, 非常非無常? (Cái gì là một là khác? Đâu có thường vô thường, cũng thường cũng vô thường, chẳng phải thường chẳng phải vô thường?)

Có tất cả 62 kiến chấp: 18 kiến chấp liên quan về quá khứ và 44 kiến chấp liên quan về tương lai. Trong 44 kiến chấp về tương lai bao gồm 5 luận chấp về Hiện tại Niết-bàn luận. vui thiền định trong đời này.

Tất cánh Không: 畢竟空 (Phạm:Atyanta-zùnyatà): Cũng gọi Chí cánh không 至竟空, 1 trong 18 pháp không, ý chỉ các pháp rốt ráo bất khả đắc. Luận Đại trí độ, quyển 31, phân biệt giữa Tất cánh Không và tánh Không, cho rằng Tất cánh Không là không còn gì; còn tánh không là tánh xưa nay thường như thế; Tất cánh Không là pháp thực hành của chư Phật, còn tánh Không là pháp thực hành của Bồ tát. Tức dùng Không để phá trừ các pháp, rốt ráo không chấp trước một vật gì, ba đời thanh tịnh, là Tất cánh không; tự tánh của hết thảy các pháp là Không, chỉ do các duyên hòa hợp mà dường như có, nếu lìa các duyên thì tự tánh các pháp không thực có, là tánh Không. Trung quán luận sớ, quyển 1, phần cuối, giải thích Tất cánh Không như sau: Tánh của chúng sinh cũng như hư không, trong đó không có sinh tử qua lại, cũng không có người giải thoát. Vì sinh tử vốn tự chẳng sinh, nên không có qua lại; đã không có sinh tử qua lại thì sinh tử đâu mà diệt, nên gọi là Niết-bàn, vì thế không có giải thoát. Bởi vậy, sinh tử và Niết-bàn rốt ráo đều Không, tất cả đều không sinh. Tức Niết-bàn vốn tự chẳng sinh, sinh tử cũng vốn tự chẳng sinh, cho nên là tất cả chẳng sinh. Vì tất cả chẳng sinh nên gọi là Tất cánh không. [X. phẩm Vấn thừa trong kinh Đại phẩm bát nhã Q.5; kinh Giải thâm mật Q.3; luận Biện trung biên Q.thượng; luận Thập bát không].

An ẩn đạo 安隱道: đạo an định, yên ổn. Xem Trung A-hàm, phẩm Trường Thọ Vương, kinh Tịnh bật động đạo, số 75; hay Trung bộ kinh, kinh Bất Động Lợi Ích (Anenjasappàya Sutta), số 106. “Này A-nan, Ta nay đã nói cho ngươi nghe về Tịnh bất động đạo, về Tịnh vô sở hữu xứ đạo, về Tịnh vô tưởng đạo, về Vô dư Niết-bàn, về sự giải thoát của bậc Thánh. Như bậc Tôn sư với tâm đại bi, đoái tưởng, thương xót, mong cầu phước lợi và thiện ích, cầu an ổn và khoái lạc cho đệ tử, những điều ấy Ta nay đã làm xong. Các ngươi hãy tự mình làm. Hãy đi đến nơi rừng vắng, đến dưới gốc cây, chỗ yên tĩnh, trống vắng, ngồi tĩnh tọa mà tư duy, chớ có phóng dật, đừng để về sau phải hối hận. Đó là lời khuyến giáo của Ta, đó là huấn thị của Ta”. (Trung A-hàm, Thích Tuệ Sỹ dịch)

Bát vạn tứ thiên 八萬四千: Tám vạn bốn ngàn. Là tiếng hình dung số lượng rất nhiều. Cũng gọi bát vạn. Chủng loại phiền não rất nhiều, mượn số tám vạn bốn ngàn để ví dụ mà gọi tám vạn bốn ngàn phiền não, tám vạn bốn ngàn trần lao. Giáo pháp do đức Phật nói và ý nghĩa của nó rất là phức tạp, cho nên cũng gọi chung là tám vạn bốn ngàn pháp môn (法門: dharma-paryāya), tám vạn bốn ngàn pháp tụ (法聚: dharma-saṃcaya), tám vạn bốn ngàn pháp uẩn (tám vạn pháp uẩn, 法蘊: dharma-skandha), tám vạn bốn ngàn pháp âm (法陰: dharma-skandha). Trong Tạng Kinh Nikāya tiếng Pāli, con số tám vạn bốn ngàn Pháp chỉ được đề cập đến duy nhất trong bài kệ của ngài An Nan thuộc Trưởng Lão Kệ (Theragāthā) của Tiểu Bộ (Khuddaka Nikāya). Bài kệ của ngài A Nan (Ānandattheragāthā) như sau: Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto; Caturāsītisahassāni, ye me dhammā pavattino. Việt dịch là: Tôi đã nhận được 82.000 Pháp từ Đức Phật, 2.000 Pháp từ các Tỳ Kheo. 84.000 là những Pháp được chuyển vận.

Trung luận, phẩm Quán Niết-bàn, kệ 24: Chư pháp bất khả đắc, Diệt nhất thiết hý luận, Vô nhân diệc vô xứ, Phật diệc vô sở thuyết. 諸法不可得, 滅一切戲論, 無人亦無處, 佛亦無所說. (Các pháp đều rốt ráo không, không thể nắm bắt, mọi hý luận đều dứt sạch, không có người cũng không có nơi chốn, Phật cũng không có nói gì.)

Chư hữu 諸有: Chỉ muôn tượng sai biệt trong thế giới mê vọng. Chúng sinh tạo nghiệp, do nhân sinh quả, nhân duyên quả báo có thực không hư - có thể chia làm nhiều loại, như 3 hữu, 4 hữu, 7 hữu, 9 hữu, 25 hữu v.v…, gọi chung là chư hữu. Tam giới mà nói là hữu, là vì: 1. Sắc giới và vô sắc giới vẫn còn sinh tử liên tục chưa phải giải thoát; 2. Cả ba cõi đều là cảnh giới sinh tử, có nhân có quả mà có (hữu), tức nói quả báo dị thục.

Thân Phật bao gồm: 1. Tùy loại hóa thân: cái thân biểu hiện theo thân của 6 loại chúng sanh; trong đó, nói về thân người, là biểu hiện làm người thân, kẻ thù, tỳ kheo tăng v.v… để hóa độ; 2. Ứng thân: cái thân thường được gọi là đức Phật lịch sử, gọi là trượng lục ứng thân hay liệt ứng thân; 3. Báo thân (= thọ dụng thân): thân Phật do các pháp ba la mật thành tựu. Khởi tín luận: “Dụng của chân như là các đức Như lai khi còn ở trong địa vị tu nhân, nổi đại từ bi, làm ba la mật, giáo hóa chúng sanh với đại thệ nguyện đã lập ra là muốn cứu độ tất cả chúng sanh, cùng tận vị lai, không hạn thời kỳ. Các ngài làm như vậy là vì nhận chúng sanh làm thân mình, lại vượt trên khái niệm chúng sanh. Tại sao, vì các ngài đúng như sự thật mà nhận thức chúng sanh cùng với thân mình đồng nhất chân như. Với sự nhận thức này làm một phương tiện lớn lao, các ngài hủy diệt bất giác, phát kiến pháp thân.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Như ý châu 如意珠: Phạm: Cintā-mani. Hán âm: Chân đà ma ni 真陀摩尼, Chấn đa mạt ni 震多末尼. Cũng gọi Như ý bảo, Như ý châu, Ma ni bảo châu, Mạt ni bảo, Vô giá bảo châu, Như ý ma ni. Chỉ cho loại bảo châu có năng lực biến hiện ra các thứ quí báu theo ý muốn của mình. Bảo châu này còn có công năng trừ bệnh, dứt khổ. Thông thường bảo châu này được dùng để ví dụ đức cao quí của Phật và tượng trưng cho công đức của kinh điển. Cứ theo kinh Tạp bảo tạng, quyển 6, thì bảo châu Như ý được lấy từ bộ óc của cá Ma kiệt 摩竭. Còn theo luận Đại trí độ, quyển 29, thì bảo châu Như ý lấy từ óc của vua rồng, hoặc từ vật kim cương của trời Đế thích cầm ở tay rơi xuống vỡ nát mà có. Cũng có thuyết cho rằng bảo châu này là do xá lợi của đức Phật biến hóa ra để làm lợi ích cho chúng sinh. Bảo châu như ý là vật cầm tay của các ngài Như ý luân Quan âm 如意輪觀音, Mã đầu Quan âm 馬頭觀音 và bồ tát Địa tạng, có khả năng làm cho nguyện vọng của chúng sinh được đầy đủ như ý.

Xem phẩm Quán Như Lai, thứ 22.

Một trăm bốn mươi pháp bất cộng của Phật: 32 tướng đại trượng phu, 80 vẻ đẹp, 4 nhất thiết chủng thanh tịnh, 10 lực, 4 vô sở úy, 3 niệm trú, 3 bất hộ, đại bi, không quên mất diệu pháp, vĩnh đoạn tập khí, nhất thiết chủng diệu trí. Xem Hiển dương, quyển 4, phẩm Nhiếp sự, phần 4.

Tứ nhiếp pháp 四攝法: Bốn pháp nhiếp: 1. Bố thí nhiếp; 2. Ái ngữ nhiếp; 3. Lợi hành nhiếp; 4. Đồng lợi nhiếp. Xem Luận Đại thừa trang nghiêm kinh, phẩm Độ nhiếp, thứ 17.

Luận Đại thừa trang nghiêm kinh, phẩm Hoằng Pháp, thứ 13, tr. 619b25: “Như Lai có sáu mươi loại âm thanh không thể nghĩ bàn.” Phật thuyết Như lai bất tư nghị bí mật đại thừa kinh (佛說如來不思議祕密大乘經, ĐTK 312), phẩm Như lai ngữ mật bất tư nghị, thứ 8: ”Phật bảo bồ tát Tịch Tuệ: Như Lai chẳng phải nơi môi, răng, lưỡi, cổ họng mà cả nơi mặt phát ra các âm thanh. Nên biết âm thanh của Như Lai từ nơi hư không mà ra, đầy đủ 64 sắc thái thù diệu : 1. Thấm đẫm; 2. Dịu dàng; 3. Vừa ý; 4. Đáng mến; 5. Trong sáng; 6. Lìa cấu; 7. Sang sảng rõ ràng; 8. Ngọt ngào; 9. Ưa nghe; 10. Không yếu ớt; 11. Tròn đủ; 12. Điều thuận; 13. Không rít; 14. Không ác; 15. Khéo vỗ về; 16. Vui tai; 17. Dễ chịu thân thể; 18. Tâm sanh bén mạnh; 19. Tâm hoan hỷ; 20. Vui thích; 21. Không nóng bức; 22. Như dạy răn; 23. Khéo hiểu biết; 24. Rành rõ; 25. Khéo yêu thương; 26. Khiến sanh vui mừng; 27. Khiến người vâng làm theo lời dạy; 28. Khiến người khéo hiểu biết; 29. Đúng lý; 30. Lợi ích; 31. Lìa lỗi sai trùng lặp; 32. Như tiếng sư tử; 33. Như tiếng rồng ngâm; 34. Như tiếng sấm sét; 35. Như tiếng Long vương; 36. Như tiếng ca hay của Khẩn na la; 37. Như tiếng chim Ca lăng tần già; 38. Như tiếng Phạn vương; 39. Như tiếng chim cộng mạng; 40. Như tiếng đẹp mầu của Đế thích; 41. Như tiếng đánh trống; 42. Không cao; 43. Không thấp; 44. Tùy nhập tất cả âm thanh; 45. Không khuyết giảm; 46. Không phá hoại; 47. Không vẩn đục; 48. Không mong lấy; 49. Đầy đủ; 50. Trang nghiêm; 51. Hiển thị; 52. Viên mãn tất cả âm thanh; 53. Các căn vui thích; 54. Không chê bai; 55. Không khinh chuyển; 56. Không dao động; 57. Tùy nhập tất cả chúng hội; 58. Các tướng đầy đủ; 59. Khiến chúng sanh tâm ý vui mừng; 60. Nói tâm hạnh chúng sanh; 61. Tùy nhập tâm ý chúng sanh; 62. Tùy chúng sanh các thứ tin hiểu, tâm ý thành tựu; 63. Người nghe không biết biên tế và phần lượng của âm thanh; 64. Chúng sanh không thể tư duy xưng lượng.“ Kinh Đại thừa nhập lăng già: “Ngữ bình đẳng là Ta nói được 64 phạn âm, chư Như Lai cũng vậy, phạn âm như tiếng Ca lăng tần già không tăng không giảm không sai biệt, nên gọi là ngữ bình đẳng.” Kinh Đại bảo tích, quyển 3, Pháp hội bồ tát tạng, phẩm Như lai bất tư nghị tánh, cũng có liệt kê ngôn ngữ thuyết pháp của Phật.

Tạp A-hàm, kinh Thập lực, số 348: “Bấy giờ Đức Thế Tôn bảo các Tỳ-kheo: Như Lai thành tựu mười lực, được bốn vô úy, biết trú xứ của Phật trước kia, thường chuyển Phạm luân, ở trong đại chúng phát lên tiếng gầm sư tử: ‘Cái này có nên cái kia có, cái này khởi nên cái kia khởi, có nghĩa là duyên vô minh nên có hành. Nói đầy đủ cho đến tập khởi thuần một khối khổ lớn và thuần một khối khổ lớn bị diệt.’ Này các Tỳ-kheo, đây là giáo pháp chân thật được hiển hiện, cắt đứt dòng sanh tử; cho đến, người ấy tất khéo hiển hiện. Giáo pháp chân thật được hiển hiện, cắt đứt dòng sanh tử như vậy, đủ khiến cho người thiện nam phát lòng tin, chân chánh xuất gia, phương tiện tu tập, sống không buông lung.” (Thích Đức Thắng dịch)

Trí bất nhị = trí vô phân biệt.

Hóa Phật 化佛: Phạm: nirmāna-buddha. (1) Hóa Phật. Cũng gọi Ứng hóa Phật, Biến hóa Phật.Thân biến hóa của chư Phật, tức là vì mục đích cứu độ chúng sinh mà chư Phật biến hóa hiện ra nhiều hình tướng khác nhau. [X. kinh Lăng già a bạt đa la bảo, Q.1; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương, Q.7, phần đầu]. (2) Hóa Phật: Vì đáp ứng cơ duyên cứu độ chúng sinh mà Phật bỗng nhiên hóa hiện. Kinh Quán vô lượng thọ (Đại 12, 343 trung), nói: Trong vầng hào quang có trăm vạn ức na do tha Hóa Phật, mỗi mỗi Hóa Phật có vô số Hóa Bồ tát làm thị giả. Ngoài ra, trong 40 tay của bồ tát Thiên thủ Quan âm có một vị Hóa Phật trong một bàn tay bên trái, cho nên tay ấy được gọi là Hóa

Tạp A-hàm, kinh Nhân Duyên, số 296: “Thế nào là pháp nhân duyên? Là cái này có nên cái kia có, như duyên vô minh nên có hành, duyên hành nên có thức, cho đến, tụ tập thuần một khối khổ lớn như vậy. “Thế nào là pháp duyên sanh? Là vô minh, hành,... dù Phật có xuất hiện hay chưa xuất hiện ở thế gian thì pháp này vẫn thường trụ, pháp trụ, pháp giới. Pháp này Như Lai đã tự giác tri, thành Đẳng chánh giác, vì người diễn nói, chỉ dạy, hiển bày rằng: Duyên vô minh có hành, cho đến, duyên sanh nên có già, bệnh, chết, ưu, bi, khổ, não. “Dù Phật có xuất hiện hay chưa xuất hiện ở thế gian thì pháp này vẫn thường trụ, pháp trụ, pháp giới. Pháp này Như Lai đã tự giác tri, thành Đẳng chánh giác, vì người diễn nói, chỉ dạy, hiển bày rằng: duyên sanh nên có già, bệnh, chết, ưu, bi, khổ, não. “Các pháp này, pháp trụ, pháp không, pháp như, pháp nhĩ, pháp chẳng lìa như, pháp chẳng khác như, chân đế, chân thật, không điên đảo. Tùy thuận duyên khởi như vậy, đó gọi là pháp duyên sanh. Tức là: vô minh, hành, thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sanh, lão, bệnh, tử, ưu, bi, khổ, não. Đó gọi là pháp duyên sanh.” (Thích Đức Thắng dịch)

Trung luận, phẩm Quán Thập Nhị Nhân Duyên, kệ 1: Chúng sinh si sở phú, Vi hậu khởi tam hành, Dĩ khởi thị hành cố, Tùy hành đọa lục thú. 眾生癡所覆, 為後起三行, 以起是行故, 隨行入六趣. (Chúng sinh bị ngu si che lấp, làm khởi lên ba hành nghiệp, vì khởi lên hành nghiệp ấy, nên phải theo hành nghiệp mà đi vào sáu nẽo.)

Hậu hữu 後有 (S. Punar-bhava): Thân sau. Tức là quả báo của chúng sinh hữu tình phải lãnh nhận ở đời vị lai. Luận Câu xá, quyển 26 (Đại 29, 136 hạ), nói: Đời ta đã hết, phạm hạnh đã lập, việc làm đã xong, không chịu hậu hữu . Ý nói: Bậc A la hán đã được Tận trí, Vô sinh trí, thân và tâm đều đã diệt, nên không còn chịu quả báo ở vị lai nữa. Ngoài ra, thân sinh tử cuối cùng cũng được gọi là Hậu hữu, như thân của thái tử Tất đạt đa. [X. Kinh Bố tra bà lâu, Trường A hàm, Q.17; luận Đại tỳ bà sa, Q.29, Q.102, Q.192; luận Du già sư địa, Q.66].

Hữu chi huân tập, hữu chi là 12 nhân duyên. Do hữu chi huân tập, bằng các nghiệp phước, phi phước và bất động, mà có ra tự thể (và quả báo của tự thể) là 3 cõi 6 đường đáng ưa và đáng ghét. Ở Dục giới, nghiệp thiện gọi là phước, vì chiêu cảm quả báo đáng ưa, lợi ích cho hữu tình; các nghiệp bất thiện gọi là phi phước, vì chiêu cảm quả đáng ghét, tổn hại cho hữu tình. Nghiệp thiện ở thượng giới, tức ở các địa của hai giới cao hơn, Sắc và Vô sắc giới, được gọi là bất động. (Câu xá luận, Q.15, tr. 81a05) Trong Phật học tinh yếu, H.T Thích Thiền Tâm giải thích: “Về phương diện nghiệp nhân, trong kiếp sống, loài hữu tình khi gây nhân có ba điều khái yếu: phước nghiệp, phi phước nghiệp và bất động nghiệp. Phước nghiệp là những nhân lành như kính thờ Tam bảo, bố thí, phóng sanh ... Phi phước nghiệp là những nhân ác, như khinh báng Tam bảo, bất hiếu với song thân, cùng những điều giết, trộm, dâm, vọng ... Bất động nghiệp là những nhân thiền định, như thế gian thiền, ngoại đạo thiền, xuất thế gian thiền. Ba nghiệp nhân trên phát sanh từ thân, ngữ, ý. Nhân lành của thân là giữ những giới không sát sanh, không trộm cướp, không tà dâm, đoan chính trong các oai nghi đi, đứng, nằm, ngồi; mắt không đắm sắc, tai không nhiễm thanh ... Nhân lành của ngữ là không nói dối, không nói thêu dệt, không nói đôi chiều, không nói thô ác, không nói vô ích, không nói lời hí hước, không khen mình chê người, thường dẫn chuyện nhân quả với tánh cách nêu gương để khuyên nhắc kẻ khác. Nhân lành của ý là không tham lam, bỏn sẻn, tật đố, không giận dữ, hờn oán sâu độc, không si mê tà kiến. Nếu thân, ngữ, ý không làm những việc như trên, lại tạo thêm các điều thiện, gọi là ba nghiệp lành. Trái lại, là ba nghiệp ác. Tóm tắt, về phần “nhân”, nơi phát sanh không ngoài thân, ngữ, ý, và chỗ tạo tác không ngoài phước, phi phước cùng bất động nghiệp.”

Trung luận, phẩm Quán Thập Nhị Nhân Duyên, kệ 2: Dĩ chư hành nhân duyên, Thức thọ lục đạo thân, Dĩ hữu thức trước cố, Tăng trưởng ư danh sắc. 以諸行因緣, 識受六道身; 以有識著故, 增長於名色. (Vì nhân duyên của các hành nghiệp, nên nghiệp thức phải chịu mang thân trong sáu nẽo; vì có thức đắm trước nên làm tăng trưởng danh và sắc.)

Đàm-vô-cúc-đa 曇無毱多: Chỉ cho Pháp tạng bộ (S: Dharmaguptaka, P: Dhammaguttaka, 法藏部), một trong 20 bộ phái của Tiểu Thừa, âm dịch là Đàm vô đức 曇無德, Đàm ma cúc đa 曇摩毱多, Đàm ma đức 曇摩德, Đàm ma khuất đa ca 曇摩屈多迦, Đạt ma cập đa 達摩及多; ý dịch là Pháp Chánh 法正, Pháp Kính 法鏡, Pháp Hộ 法護, Pháp Mật 法密, Pháp Tạng 法藏. Bộ phái này có nguồn gốc từ Hóa Địa Bộ (S: Mahīśāsaka, P: Mahiṃsāsaka, 化地部), đóng vai trò chủ đạo ở Trung Á và Trung Quốc. Khi Ưu Bà Ly (S, P: Upāli, 優婆離) làm thủ chúng trong lần kiết tập Luật Tạng, ông chia làm 80 lần để tụng luật căn bản; từ đó có tên gọi là Bát Thập Tụng Luật (八十誦律). Sau này, Đàm Vô Đức lấy Bát Thập Tụng Luật để hình thành một bộ phái riêng với tên gọi là Đàm Vô Đức Bộ 曇無德部 hay Pháp Tạng Bộ, truyền thừa Tứ Phần Luật 四分律 - một trong 5 bộ luật. Cho nên, Đàm Vô Đức là vị tổ khai sáng của bộ phái này; và về sau Đạo Tuyên (道宣, 596-667) nhà Đường của Trung Quốc là người hình thành hệ thống Đàm Vô Đức Luật Tông (曇無德律宗, hay Tứ Phần Luật Tông [四分律宗]). Trong lịch sử Phật Giáo Trung Quốc, khi nói về Luật Tông, phần nhiều ám chỉ Tứ Phần Luật Tông. Bên cạnh đó, vì Đạo Tuyên đã từng truyền bá Luật Tông ở Chung Nam Sơn (終南山), nên có tên gọi là Nam Sơn Luật Tông (南山律宗). Đây là kết quả phát triển của Pháp Tạng Bộ. Giáo lý của Pháp Tạng Bộ nhấn mạnh đến công đức cúng dường tháp (stupa), nơi ấy thường có miêu tả bằng tranh câu chuyện tiền thân của vị Bồ Tát (Jātaka). Vì vậy, họ xem con đường của Bồ Tát và con đường của Thanh Văn là riêng biệt. Tam Tạng của bộ phái này có hai hướng mới: Tam Tạng Bồ Tát (P: Bodhisattvatipiṭaka, 菩薩三藏) và Tam Tạng Tổng Trì (P: Dharaṇītipiṭaka, 總持三藏). Các văn bản Phật Giáo Gandhāra rõ ràng thuộc về chư vị đạo sư của Pháp Tạng Bộ. Họ muốn khẳng định sự hưng thịnh của bộ phái này ở vùng Tây Bắc Ấn vào khoẳng thế kỷ thứ nhất sau công nguyên; và điều này cũng giải thích ảnh hưởng về sau của Pháp Tạng Bộ ở Trung Á và Đông Bắc Á. Tuy nhiên, vào thế kỷ thứ 7, khi Huyền Trang (玄奘, 602-664) du lịch vùng Châu Á, ông tường thuật rằng Pháp Tạng Bộ đã hoàn toàn biến mất ở Ấn Độ và Trung Á. Ngày nay, Luật Tạng của bộ phái này vẫn được thực hành ở Đài Loan, Trung Quốc, Việt Nam cũng như một số tông phái ở Nhật Bản và Triều Tiên. [Phật học Tinh tuyển, Thích Nguyên Tâm]

Thác sinh 託生/ 托生 = thác thai 託胎, đầu thai 投胎, nhập thai 入胎.

Trung luận, phẩm Quán Thập Nhị Nhân Duyên, kệ 3: Danh sắc tăng trưởng cố, Nhân nhi sinh lục nhập; Tình trần thức hòa hợp, Nhi sanh ư lục xúc. 名色增長故, 因而生六入, 情塵識和合, 以生於六觸. (Do danh, sắc tăng trưởng, nên sinh ra sáu nhập; sáu căn, sáu trần và sáu thức hòa hợp mà sinh ra sáu xúc.)

Hiển dương Thánh giáo luận, quyển 5, phẩm Nhiếp tịnh nghĩa, đề cập đến 26 loại sắc, trong đó ‘Sắc thanh tịnh, là năm nội xứ’ (: sắc, thanh, hương, vị và xúc) Du già sư địa luận, quyển 65, tr. 660c06-12: “Tự tướng của các sắc có 3 thứ: 1. Sắc thanh tịnh; 2. Sắc do thanh tịnh nắm giữ; 3. Sắc do ý nắm giữ. Đó là năm sắc thanh tịnh nhiếp thuộc nhãn xứ, v.v… do bốn đại chủng tạo thành và năm thức nương tựa, gọi là sắc thanh tịnh. Năm cảnh: sắc, thanh, v.v… đồng phần với cảnh giới của sắc thanh tịnh, gọi là sắc do thanh tịnh nắm giữ. Nếu các sắc thanh tịnh cùng thức và đồng cảnh của thức, gọi là Sắc đồng phần. Nếu các sắc thanh tịnh lìa thức trước sau tự loại tương tục mà chuyển, gọi là sắc kia đồng phần. Sắc của ảnh tượng sở hành tam-ma-địa, gọi là sắc do ý nắm giữ.”

Trung luận không có kệ tụng này.