Bát Nhã Đăng Luận Thích

Trung luận, phẩm Quán Thập Nhị Nhân Duyên, kệ 4ab: Nhân ư lục xúc cố, Tức sinh ư tam thọ. 因於六觸故, 即生於三受. (Nhân sáu xúc liền sinh ra ba thọ.) Sáu xúc: nhãn xúc, nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc và ý xúc. Ba thọ: khổ thọ, lạc thọ và bất khổ bất lạc thọ (: xả thọ). Tạp A-hàm, kinh Tam thọ, số 468: “Phật bảo Tôn giả La-hầu-la: ‘Có ba thứ thọ, đó là khổ thọ, lạc thọ, không khổ không lạc thọ. Khi quán sát lạc thọ, vì muốn dứt trừ tham sử đối lạc thọ, nên ở nơi Ta mà tu phạm hạnh; vì muốn dứt trừ sân nhuế sử đối với khổ thọ, nên ở nơi Ta mà tu phạm hạnh; vì muốn dứt trừ ngu si sử đối với bất khổ bất lạc thọ, nên ở nơi Ta mà tu phạm hạnh. ‘Này La hầu la, nếu Tỳ-kheo nào đối với kết sử tham nơi lạc thọ đã dứt trừ, đã biết; đối với kết sử sân nhuế nơi khổ thọ đã dứt trừ, đã biết; và đối với kết sử si nơi bất khổ bất lạc thọ đã dứt trừ, đã biết, thì đó gọi là Tỳ-kheo đã đoạn trừ ái dục, bứt các kết buộc, diệt kiêu mạn, đến tột cùng của mé khổ.’”

Trung luận, phẩm Quán Thập Nhị Nhân Duyên, kệ 4cd: Dĩ nhân tam thọ cố, Nhi sinh ư khát ái. 以因三受故, 而生於渴愛. (Nhân ba thọ mà sinh ra khát ái.) Kệ 5a: Nhân ái hữu tứ thủ. 因愛有四取. (Nhân khát ái mà có bốn thủ.)

Vô văn phàm phu 無聞凡夫 (assutavā puthujjano): Phàm phu là hạng chúng sanh chưa phá hủy được những hình thức cùng những trạng thái phức tạp của thân kiến (bao gồm ái, mạn và tà kiến), còn bị năm món dục lạc (sắc, thanh, hương, vị, xúc) trói buộc. Người có sở hành thấp kém, sống theo một lý thuyết thấp kém và thường hay có tri kiến đối nghịch với tri kiến của bậc Thánh, nên gọi là vô văn phàm phu. Kinh Trung bộ, kinh Pháp môn căn bản: “Này các Tỷ-kheo, ở đây, có kẻ phàm phu ít nghe, không được thấy các bậc Thánh, không thuần thục pháp các bậc Thánh, không tu tập pháp các bậc Thánh, không được thấy các bậc Chơn nhân, không thuần thục pháp các bậc Chơn nhân, không tu tập pháp các bậc Chơn nhân, tưởng tri địa đại là địa đại.” (H.T Thích Minh Châu dịch)

Kinh Tứ thập nhị chương, bài 20: “Phật nói, con người đối với tiền tài và sắc đẹp thì y như trẻ con ham một chút mật ngọt nơi lưỡi dao, liếm vào không đủ mỹ vị một bữa ăn mà có cái họa đứt lưỡi.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Tương ưng bộ kinh, Tương ưng thọ, phẩm Một trăm lẻ tám pháp môn: “Này Tỷ-kheo, có ba thọ này: lạc thọ, khổ thọ, bất khổ bất lạc thọ. Này Tỷ-kheo, đây gọi là ba thọ. Do xúc tập khởi nên thọ tập khởi. Khát ái là con đường đưa đến thọ tập khởi. Do xúc đoạn diệt nên thọ đoạn diệt. Con đường Thánh đạo Tám ngành này là con đường đưa đến thọ đoạn diệt, tức là chánh tri kiến... chánh định. Do duyên thọ khởi lên lạc hỷ nào, đó là vị ngọt của thọ. Tánh vô thường, khổ, chịu sự biến hoại của thọ là sự nguy hiểm của thọ. Sự nhiếp phục dục và tham, sự đoạn tận dục và tham là sự xuất ly của thọ.” (H.T Thích Minh Châu dịch)

Trung A-hàm, kinh Sư tử hống, số 103, nói các sa-môn, Phạm chí chủ trương đoạn trừ một, hoặc hai, hoặc ba thủ (dục, kiến, giới cấm) chứ không đề cập đến đoạn trừ ngã thủ (ngã ngữ thủ, ngã luận thủ). Phật giáo chủ trương đoạn trừ tất cả thủ. Thủ trong 12 duyên khởi bao gồm 4 thủ này: “Và này các Tỷ-kheo, thế nào là thủ? Này các Tỷ-kheo, có bốn thủ này: dục thủ, kiến thủ, giới cấm thủ, ngã luận thủ. Này các Tỷ-kheo, đây gọi là thủ.” (Tương ưng bộ kinh, Tương ưng nhân duyên)

Trung luận, phẩm Quán Thập Nhị Nhân Duyên, kệ 5bcd: Nhân thủ cố hữu hữu; Nhược thủ giả bất thủ, Tắc giải thoát vô hữu. 因取故有有; 若取者不取, 則解脫無有. (Nhân thủ mà có hữu; nếu người chấp thủ mà không chấp thủ, thời được giải thoátkhông có hữu.)

Chỉ cho câu hữu nhân 俱有因. Các pháp đồng thời tồn tại, làm nhân lẫn nhau, gọi là Câu hữu nhân. Như bốn đại đất, nước, lửa, gió, tất phải nương nhau mà sinh, chúng là nhân của ta, ta là nhân của chúng, cũng như cái đỉnh có ba chân nương nhau mà đứng vững, cho nên gọi là Câu hữu nhân. Trong bốn đại, một đại là nhân, thì ba đại kia là quả - ba đại kia là nhân thì một đại là quả. Bởi vì nếu chúng là nhân lẫn nhau, thì cũng là quả lẫn nhau. Câu hữu nhân còn có thể chia làm Hỗ vi quả câu hữu nhân và Đồng nhất quả câu hữu nhân khác nhau. Như đem ba chiếc gậy dựa vào nhau, thì một chiếc là nhân của hai chiếc kia, đồng thời, hai chiếc kia cũng là nhân của một chiếc này - cái lí của ba chiếc gậy ấy là quả lẫn nhau cũng thế, nên gọi là Hỗ vi quả câu hữu nhân (nhân câu hữu là quả lẫn cho nhau). Cũng như ba cái gậy như chân vạc dựa nhau mà giữ cho một vật đứng vững - tức do hai vật trở lên giúp đỡ lẫn nhau để mang lại một kết quả đồng nhất, ví như do nhiều cây cột mà chống đỡ một ngôi nhà, gọi là Đồng nhất quả câu hữu nhân.

Thí dụ: Từ tuệ khiến cho niệm trú. Được cái tên ‘niệm trú’, thì tuệ là nhân của niệm trú, và niệm trú là quả. Tuệ cũng gọi là niệm trú, tức ‘cái nhân nhận tên gọi từ quả’.

Luận Biện trung biên, phẩm Biện tướng: “Chỉ có mười hai hữu chi đây bức não thế gian khiến không yên ổn. Ba tạp nhiễm: 1. Phiền não tạp nhiễm, là vô minh, ái và thủ; 2. Nghiệp tạp nhiễm, là hành và hữu; 3. Sinh tạp nhiễm, là các chi phần còn lại. Hai tạp nhiễm: 1. Nhân tạp nhiễm, là (các chi phần trong) phiền não (tạp nhiễm) và nghiệp (tạp nhiễm); 2. Quả tạp nhiễm, là các chi phần còn lại. Bảy tạp nhiễm, là bảy thứ nhân: 1. Nhân điên đảo, là vô minh; 2. Nhân khiên dẫn, là hành; 3. Nhân tương đạo, là thức; 4. Nhân nhiếp thọ, là danh sắc và sáu xứ; 5. Nhân thọ dụng, là xúc và thọ; 6. Nhân dẫn khởi, là ái, thủ và hữu; 7. Nhân yểm bố, là sanh và lão tử. Các tạp nhiễm này, không một thứ nào không do sự phân biệt hư vọng mà được sinh trưởng.” Ở đây, vô minh là phiền não tạp nhiễm, và hành là nghiệp tạp nhiễm (quá khứ). Thức, danh sắc, sáu nhập, xúc và thọ thuộc về sinh tạp nhiễm (hiện tại). Tùy thuộc năm chi phần này làm điều kiện mà có phiền não tạp nhiễm là ái và thủ, và nghiệp tạp nhiễm là hữu (hiện tại). Do ái, thủ và hữu làm điều kiện mà có sự sinh, lão, tử và sầu, bi, khổ, ưu não sinh khởi ở đời vị lai. Cứ thế mà diễn tiến hoài gọi là luân hồi.

Tạp A-hàm, kinh Bất nhiễm trước, số 308: “Vì mắt và sắc làm duyên sanh ra nhãn thức, ba sự hòa hợp sanh ra nhãn xúc; xúc làm duyên sanh ra cảm thọ, hoặc khổ hoặc vui, hoặc không khổ không vui, nên sự tập khởi của thọ này, sự diệt tận của thọ này, vị ngọt của thọ này, sự tai hại của thọ này, xuất ly thọ này, nên biết như thật. Do nhân duyên sắc kia mà có sự ách ngại phát sanh. Ách ngại bị diệt tận, đó gọi là vô thượng an ổn, Niết-bàn.” (Thích Đức Thắng dịch)

Trung luận, phẩm Quán Thập Nhị Nhân Duyên, kệ 6: Tùng hữu nhi hữu sinh, Tùng sinh hữu lão tử, Tùng lão tử cố hữu, Ưu bi chư khổ não. 從有而有生, 從生有老死, 從老死故有, 憂悲諸苦惱. (Do hữu mà có sinh, do sinh mà có già chết, do già chết nên có các khổ não buồn lo.)

Trung luận, phẩm Quán Thập Nhị Nhân Duyên, kệ 7: Như thị đẳng chư sự, Giai tùng sinh nhi hữu, Đản dĩ thị nhân duyên, Nhi tập đại khổ ấm. 如是等諸事, 皆從生而有, 但以是因緣, 而集大苦陰. (Các việc như vậy đều do sinh mà có, chỉ vì nhân duyên ấy mà tập thành thân ngũ uẩn đại khổ.)

Trung luận, phẩm Quán Thập Nhị Nhân Duyên, kệ 8: Thị vị vi sinh tử, Chư hành vi căn bản, Vô minh giả sở tạo, Trí giả sở bất vi. 是謂為生死, 諸行之根本, 無明者所造, 智者所不為. (Như thế gọi là sinh tử, do các hành nghiệp làm cội gốc, người vô minh gây tạo, còn người trí thì không làm.)

Chân thật là tánh như sở hữu, tức cái tánh đúng như cái thực của sự hiện hữu; là tánh chân như của các pháp, tức cái tánh bình đẳng trong tất cả pháp, không có sai biệt.

Trung luận không có kệ này.

Trung luận, phẩm Quán Thập Nhị Nhân Duyên, kệ 9: Dĩ thị sự diệt cố, Thị sự tắc bất sinh; Đản thị khổ ấm tụ, Như thị nhi chánh diệt. 以是事滅故, 是事則不生; 但是苦陰聚, 如是而正滅. (Do sự này diệt, nên sự kia không sinh; chỉ khi nào thân năm uẩn đau khổ được tịch diệt không sinh, như vậy mới là thật diệt.)

Kiến xứ 見處: Dị danh của pháp hữu lậu. Các pháp hữu lậu làm sinh khởi trú xứ của năm kiến: thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ kiến và giới cấm thủ kiến, đó gọi là kiến xứ.

Luận Câu-xá, phẩm Phân biệt các giới, tr. 02a22-b05: “Hữu lậu có tên là Thủ uẩn, Còn gọi là Hữu tránh, Và Khổ, Tập, Thế gian, Kiến xứ, Tam hữu, v.v… (有漏名取蘊, 亦說為有諍, 及苦集世間, 見處三有等) Luận: Hữu lậu được pháp nào lập thành? - Đó là thủ uẩn (upādānaskandha) hoặc chỉ là uẩn (skandha). Tuy nhiên trong trường hợp của các pháp vô lậu thì chỉ có uẩn chứ không có thủ uẩn. Thủ có nghĩa là phiền não (kleśa), vì uẩn sinh từ phiền não nên gọi là thủ uẩn, cũng giống như khi nói ‘lửa cỏ’, ‘lửa trấu’; hoặc uẩn trực thuộc phiền não nên gọi là thủ uẩn, cũng giống như ‘quần thần trực thuộc nhà vua’; hoặc uẩn sinh ra phiền não nên gọi là thủ uẩn, cũng giống như ‘cây sinh hoa, cây sinh trái’. Pháp hữu lậu còn gọi là Hữu tránh (saraṇa api) vì phiền não là chiến tranh (raṇa) thường làm náo động đến thiện pháp, tự làm hại mình hại người, và đeo bám các pháp hữu lậu mà tăng trưởng. Pháp hữu lậucòn được gọi là Khổ (duḥkha) vì đi ngược lại thánh tâm. Pháp hữu lậu còn gọi là Tập vì khổ bắt nguồn từ các pháp này. Pháp hữu lậu còn gọi là Thế gian vì có thể bị hủy hoại. Pháp hữu lậu còn gọi là Kiến xứ (tiṣṭhati) vì năm loại tà kiến nằm ở trong đó, đeo bám mà tăng trưởng. Pháp hữu lậu còn gọi là Tam hữu vì chúng có nhân, có chỗ nương tựa, và được bao hàm trong Tam hữu. Như vậy tùy theo các nghĩa khác nhau mà pháp hữu lậu được gọi bằng nhiều tên khác nhau.” (Đạo Sinh dịch)

Trung luận, phẩm Quán Tà Kiến, kệ 1: Ngã ư quá khứ thế, Vi hữu vi thị vô, Thế gian thường đẳng kiến, Giai ư quá khứ thế. 我於過去世, 為有為是無, 世間常等見, 皆依過去世. (Ta có mặt hay không có mặt trong đời quá khứ, thế gian là thường hay vô thường v.v… các kiến chấp ấy đều nương đời quá khứ mà khởi lên.)

Tạp A-hàm, kinh Tư duy, số 408: “Bấy giờ, có số đông Tỳ-kheo tụ tập nơi nhà ăn, bàn luận như vầy: ‘Hoặc nói thế gian là thường, hoặc nói thế gian là vô thường, thế gian vừa hữu thường vừa vô thường, thế gian chẳng phải hữu thường chẳng phải vô thường; thế gian là hữu biên, thế gian là vô biên; thế gian là vừa hữu biên vừa vô biên; thế gian chẳng phải hữu biên chẳng phải vô biên. Mạng là thân, hay mạng khác thân khác. Như Lai sau khi chết là có, Như Lai sau khi chết là không, Như Lai sau khi chết vừa có vừa không, Như Lai sau khi chết chẳng phải có chẳng phải không.’ .... Phật bảo các Tỳ-kheo: ‘Các ông chớ bàn luận nghĩa như vậy. Vì sao? Vì sự bàn luận này chẳng lợi ích gì cho pháp, chẳng lợi ích gì cho phạm hạnh, chẳng phải trí, chẳng phải giác, không thuận hướng Niết-bàn. Này các Tỳ-kheo, nên luận nghị như thế này, ‘Đây là Khổ Thánh đế, đây là Khổ tập Thánh đế, đây là Khổ diệt Thánh đế, đây là Khổ diệt đạo tích Thánh đế.’ Vì sao? Vì luận nghị này có lợi ích cho pháp, lợi ích cho phạm hạnh, là trí, là giác, thuận hướng Niết-bàn. Cho nên, Tỳ-kheo, đối với bốn Thánh đế nếu chưa được hiện quán, thì phải siêng năng tìm phương tiện, phát khởi ý muốn tích cực, tu học hiện quán.’” (Thích Đức Thắng dịch)

Bốn thủ, bốn chấp thủ: dục thủ, kiến thủ, giới cấm thủ và ngã ngữ thủ.

Trung luận, phẩm Quán Tà Kiến, kệ 2: Ngã ư vị lai thế, Vi tác vi bất tác, Hữu biên đẳng chư kiến, Giai ư vị lai thế. 我於未來世, 為作為無作, 有邊等諸見, 皆依未來世. (Ta có làm hay không làm trong đời vị lai, thế giới có biên hay không có biên v.v… các kiến chấp như thế đều nương đời vị lai mà sinh khởi.)

Trung luận, phẩm Quán Tà Kiến, kệ 3: Quá khứ thế hữu ngã, Thị sự bất khả đắc, Quá khứ thế trung ngã, Bất tác kim thế ngã. 過去世有我, 是事不可得, 過去世中我, 不作今日我. (Trong đời quá khứ có ta, việc ấy không thể có được, vì ta trong đời quá khứ không làm ta trong ngày nay.)

Trung luận, phẩm Quán Tà Kiến, kệ 4: Nhược vị ngã tức thị, Như thân hứa dị tướng, Nhược đương ly ư thân, Hà xứ biệt hữu ngã? 若謂我即是, 而身有異相, 若當離於身, 何處別有我？(Nếu cho rằng ta chính là tự ngã, (trước sau như một) mà thân có tướng sai khác, nhưng nếu lìa thân tướng, thời ở chỗ nào có tự ngã.) Bát-nhã đăng luận không có kệ 5: Ly hữu vô thân ngã, Thị sự vi dĩ thành, Nhược vị thân tức ngã, Nhược đô vô hữu ngã. 離身無有我, 是事為已成, 若謂身即我, 若都無有我. (Lìa ngoài thân không có ngã.; việc ấy đã thành rồi. Hoặc cho rằng thân tức là ngã, nếu như vậy thời đều không có ngã [vì thân tức là ngã, mà thân vô thường tức ngã cũng vô thường, vô thường nên không có ngã].)

Rời ấm có ngã, ấm diệt ngã còn (Ly ấm hữu ngã, ấm diệt ngã tồn. 離陰有我, 陰滅我存.): Đây là quan điểm chấp ngã của phái Tăng khư.

Trung luận, phẩm Quán Tà Kiến, kệ 6: Đản thân bất vi ngã, Thân tướng sinh diệt cố; Vân hà đương dĩ thọ, Nhi tác ư thọ giả? 但身不為我, 身相生滅故; 云何當以受, 而作於受者? (Nhưng thân chẳng là ngã, vì thân tướng có sinh diệt, làm sao mà cho thân năm uẩn có sanh diệt chấp thọ là ngã chấp thọ được?)

Trung luận, phẩm Quán Tà Kiến, kệ 7: Nhược ly thân hữu ngã, Thị sự tắc bất nhiên, Vô thọ nhi hữu ngã, Nhi thật bất khả đắc. 若離身有我, 是事則不然, 無受而有我, 而實不可得. (Nếu lìa thân mà có ngã, việc ấy cũng không đúng, vì không có thân chấp thọ năm uẩn mà có ngã, thật tế không thể có

Trung luận, phẩm Quán Tà Kiến, kệ 8: Kim ngã bất ly thọ, Diệc bất tức thị thọ, Phi vô thọ phi vô, được.) Thử tức quyết định nghĩa. 今我不離受, 亦不但是受, 非無受非無, 此即決定義. (Hiện tại ngã không lìa thân năm uẩn chấp thọ, cũng không chỉ là thân năm uẩn chấp thọ, nhưng chẳng phải không có thân năm uẩn chấp thọ, cũng chẳng phải không có ngã (giả ngã). Đó chính là nghĩa quyết định của pháp duyên khởi.)

Trung luận, phẩm Quán Tà Kiến, kệ 9: Quá khứ ngã bất tác, Thị sự tắc bất nhiên; Quá khứ thế trung ngã, Dị kim diệc bất nhiên. 過去我不作, 是事則不然; 過去世中我, 異今亦不然. (Tự ngã đời quá khứ không làm tự ngã hiện tại, việc ấy không đúng; tự ngã trong đời quá khứkhác với tự ngã hiện tại, cũng không đúng.)

Trung luận, phẩm Quán Tà Kiến, kệ 10: Nhược vị hữu dị giả, Ly bỉ ưng hữu kim, Ngã trụ quá khứ thế, Nhi kim ngã tự sinh. 若謂有異者, 離彼應有今, 我住過去世, 而今我自生. (Nếu tự ngã quá khứ khác tự ngã hiện tại, thời lìa tự ngã quá khứ, nên có tự ngã hiện tại, tự ngã quá khứ cứ ở trong đời quá khứ, còn tự ngã hiện tại cứ tự sinh ra.)

Trung luận, phẩm Quán Tà Kiến, kệ 11: Như thị tắc đoạn diệt, Thất ư nghiệp quả báo, Bỉ tác nhi thử thọ, Hưu như thị đẳng quá. 如是則斷滅, 失於業果報, 彼作而此受, 有如是等過. (Nói như vậy là rơi vào đoạn diệt, phá mất nghiệp nhân quả báo, người kia làm mà người này chịu. Có các lỗi lầm như vậy.)

Trung luận, phẩm Quán Tà Kiến, kệ 12: Tiên vô nhi kim hữu, Thử trung diệc hữu quá, Ngã tắc thị tác pháp, Diệc vi thị vô nhân. 先無而今有, 此中亦有過, 我則是作法, 亦為是無因. (Ngã trước không mà nay có, cũng có lỗi. Vì như thế thì ngã là một pháp tạo tác, và ngã ấy cũng không có nguyên nhân.) Bát-nhã đăng luận thích không có kệ 13: Như quá khứ thế trung, Hữu ngã vô ngã kiến, Nhược cộng nhược bất cộng, Thị sự giai bất nhiên. 如過去世中, 有我無我見, 若共若不共, 是事皆不然. (Giống như kiến chấp về đời quá khứ, có ta hay không có ta, cũng có ta cũng không có ta, chẳng phải có ta chẳng phải không có ta, các việc ấy đều không đúng.)

Trung luận, phẩm Quán Tà Kiến, kệ 14: Ngã ư vị lai thế, Vi tác vi bất tác, Như thị chi kiến giả, Giai đồng quá khứ thế. 我於未來世, 為作為不作, 如是之見者, 皆同過去世. (Ta trong đời vị lai do ta trong đời hiện tại làm ra, hay không do ta trong đời hiện tại làm ra, các kiến chấp như vậy, đều đồng có lỗi với kiến chấp ta trong đời quá khứ.)

Trung luận, phẩm Quán Tà Kiến, kệ 15: Nhược thiên tức thị nhân, Tắc đọa ư thường biên; Thiên tắc vi vô sinh, Thường pháp bất sanh cố. 若天即是人, 則墮於常邊; 天則為無生, 常法不生故. (Nếu trời tức là người, thời bị rơi vào thường kiến; như vậy thời trời là vô sinh, vì pháp thường thì chẳng sinh.)

Trung luận, phẩm Quán Tà Kiến, kệ 16: Nhược thiên dị ư nhân, Thị tức vi vô thường; Nhược thiên dị nhân giả, Thị tắc vô tương tục. 若天異於人, 是即為無常; 若天異人者, 是則無相續. (Nếu trời khác với người, ấy tức là vô thường. Nếu trời khác với người, tức là không có sự tương tục.)

Trung luận, phẩm Quán Tà Kiến, kệ 17: Nhược bán thiên bán nhân, Tắc đọa ư nhị biên; Thường cập ư vô thường, Thị sự tắc bất nhiên. 若半天半人, 則墮於二邊; 常及於無常, 是事則不然. (Nếu nửa trời nửa người, thời bị rơi vào hai bên thường và vô thường, nên việc ấy cũng không đúng.) Nếu

Trung luận, phẩm Quán Tà Kiến, kệ 18: Nhược thường cập vô thường, Thị nhị câu thành giả, Như thị tắc ưng thành, Phi thường phi vô thường. 若常及無常, 是二俱成者, 如是則應成, 非常非無常. ( thường và vô thường, cả hai đều lập thành. Như vậy thời có thể thành lập chẳng phải thường chẳng phải vô thường.)

Trung luận, phẩm Quán Tà Kiến, kệ 19: Pháp nhược định hữu lai, Cập định hữu khứ giả, Sinh tử tắc vô thỉ, Nhi thật vô thị sự. 法若定有來, 及定有去者, 生死則無始, 而實無此事. (Nếu pháp quyết định có lại và quyết định có đi, thời sinh tử là vô thỉ, song sự thật không có việc ấy.)

Trung luận, phẩm Quán Tà Kiến, kệ 20: Kim nhược vô hữu thường, Vân hà hữu vô thường, Diệc thường diệc vô thường, Phi thường phi vô thường? 今若無有常, 云何有無常、亦常亦無常, 非常非無常? (Hiện tại nếu không có thường, thời làm sao có vô thường, có cũng thường cũng vô thường, chẳng phải thường chẳng phải vô thường?)

Trung luận, phẩm Quán Tà Kiến, kệ 21: Nhược thế gian hữu biên, Vân hà hữu hậu thế? Nhược thế gian vô biên, Vân hà hữu hậu thế? 若世間有邊, 云何有後世? 若世間無邊, 云何有後世? (Nếu thế gian hữu biên, thời làm sao có đời sau? Nếu thế gian vô biên, thời làm sao có đời sau?)

Trung luận, phẩm Quán Tà Kiến, kệ 22: Ngũ uẩn thường tương tục, Do như đăng hỏa diệm, Dĩ thị có thế gian, Bất ưng biên vô biên. 五陰常相續, 猶如燈火燄, 以是故世間, 不應邊無邊. (Thân năm uẩn thường tương tục, giống như ngọn đèn cháy. Vì vậy, nên thế gian không thể hữu biên hay vô biên.)

Các ấm ấy tương tục làm nhân, làm quả.

Trung luận, phẩm Quán Tà Kiến, kệ 23: Nhược tiên ngũ uẩn hoại, Bất nhân thị ngũ uẩn, Cánh sinh hậu ngũ uẩn, Thế gian tắc hữu biên. 若先五陰壞, 不因是五陰, 更生後五陰, 世間則有邊. (Nếu thân năm uẩn trước hoại, không nhân nơi thân năm uẩn ấy mà lại sinh ra thân năm uẩnsau. Thời thế gian là hữu biên.)

Trung luận, phẩm Quán Tà Kiến, kệ 24: Nhược tiên ấm bất hoại, Diệc bất nhân thị ấm, Nhi sinh hậu ngũ ấm, Thế gian tắc vô biên. 若先陰不壞, 亦不因是陰, 而生後五陰, 世間則無邊. (Nếu thân năm uẩn trước không hoại, cũng không nhân thân năm uẩn ấy, mà sinh thân năm uẩn sau. Thời thế gian là vô biên.)

Trung luận, phẩm Quán Tà Kiến, kệ 25: Nhược thế bán hữu biên, Thế gian bán vô biên, Thị tắc diệc hữu biên, Diệc vô biên bất nhiên. 若世半有邊, 世間半無邊, 是則亦有邊, 亦無邊不然. (Nếu thế gian một nửa hữu biên, một nửa vô biên, thế là cũng hữu biên cũng vô biên, đều không đúng.) Câu đẳng biên = vừa hữu biên vừa vô biên.

Trung luận, phẩm Quán Tà Kiến, kệ 26: Bỉ thọ ngũ ấm giả, Vân hà nhất phần phá, Nhất phần nhi bất phá? Thị sự tắc bất nhiên. 彼受五陰者, 云何一分破, 一分而不破? 是事則不然. (Người chấp thọ năm uẩn kia, tại sao một phần phá mà một phần không phá, việc ấy không đúng.) Và kệ 27: Thọ diệc phục như thị, Vân hà nhất phần phá, Nhất phần nhi bất phá? Thị sự diệc bất nhiên. 受亦復如是, 云何一分破, 一分而不破? 是事亦不然. (Pháp chấp thọ cũng như vậy, tại sao một phần phá, mà một phần không phá, việc ấy không đúng.) Đại thừa Trung quán thích luận 大乘中觀釋論, quyển 18, phẩm Quán chư kiến: Vân hà nhất thủ giả, Nhất phần thị hữu hoại? Vân hà nhất sở thủ, Nhất phần thị bất hoại? 云何一取者，一分是有壞？云何一所取，一分是不壞？(Cao ly tạng 高麗藏 41，173b6-7)

Trung luận, phẩm Quán Tà Kiến, kệ 28: Nhược diệc hữu vô biên, Thị nhị đắc thành giả, Phi hữu phi vô biên, Thị tắc diệc ưng thành. 若亦有無邊, 是二得成者, 非有非無邊, 是則亦應成. (Nếu thế gian cũng hữu biên cũng vô biên đều được thành lập, thời chẳng phải hữu biên chẳng phải vô biên, cũng có thể thành lập.)

Trung luận, phẩm Quán Tà Kiến, kệ 29: Nhất thiết pháp không cố, Thế gian thường đẳng kiến, Hà xứ ư hà thời, Thùy khởi thị chư kiến? 一切法空故, 世間常等見, 何處於何時, 誰起是諸見? (Vì tất cả pháp đều rốt ráo không, vậy thời ở chỗ nào, vào lúc nào, và ai khởi lên các kiến chấp cho rằng thế gian là thường, vô thường v.v… ấy?)

Trung luận, phẩm Quán Tà Kiến, kệ 30: Cù Đàm Đại thánh chủ, Lân mẫn thuyết thị pháp, Tất đoạn nhất thiết kiến, Ngã kim khể thủ lễ. 瞿曇大聖主, 憐愍說是法, 悉斷一切見, 我今稽首禮. (Đấng Đại Thánh Chúa Cồ Đàm, vì thương xót chúng sinh mà nói pháp duyên sinh ấy, để chấm dứt tất cả các thứ kiến chấp. Con nay xin cúi đầu kính lễ Phật.)

Đại chánh tân tu, Thắng Man sư tử hống nhất thừa đại phương tiện phương quảng kinh (勝鬘師子吼一乘大方便方廣經), No. 353, Cầu-na-bạt-đà-la (求那跋陀羅) dịch. Đại chánh tân tu, kinh Đại Bảo tích (No. 310), Thắng Man phu nhân hội, thứ 48, Bồ-đề-lưu-chi dịch.

Tóm tắt đoạn kinh ‘Đại thừa như vậy là nơi xuất sinh tất cả Thanh văn, Bich-chi Phật, tất cả thiện pháp thế gian và xuất thế gian.’

“Thắng man thưa, bạch đức Thế tôn, thu nhận chánh pháp thì gọi là đại thừa. Tại sao, vì đại thừa thì xuất ra tất cả thiện pháp của thế gian và xuất thế, của thanh văn và duyên giác. Bạch đức Thế tôn, như hồ A nậu đạt là nơi phát nguyên của 8 con sông lớn, đại thừa là nơi phát nguyên tất cả thiện pháp của thế gian và xuất thế, của thanh văn và duyên giác. Bạch đức Thế tôn, mọi hạt giống, mọi cây cỏ rừng rú đều do địa cầu mà sinh ra và lớn lên, cũng y như vậy, mọi thiện pháp của thế gian và xuất thế, của thanh văn và duyên giác đều do đại thừa mà sinh ra và lớn lên. Thế nên, bạch đức Thế tôn, trú ở đại thừa, thu nhận đại thừa, thì như thế là trú ở và thu nhận mọi thiện pháp của thế gian và xuất thế, của thanh văn và duyên giác.” (Kinh Thắng Man, H.T Thích Trí Quang dịch, No. 310, tr. 675a04-13)

Cù–đàm 瞿曇: (P: Gotama; S: Gautama) là họ của đức Phật. Vì thế, ngoại đạo đương thời thường gọi Phật là Sa-môn Cù-đàm.

Tư ích Phạm vương sở vấn kinh, No. 586, quyển 10, phẩm Chí Đại thừa, tr. 54a01. Thắng tư duy Phạm vương sở vấn kinh, No. 587, quyển 5, tr. 87a13..

Tạp A-hàm, kinh Bà-la-môn, số 53: “Bấy giờ chủ tụ lạc Bà-la-môn Đại Tánh nghe đồn rằng, ‘Sa-môn dòng họ Thích, ở nơi dòng họ lớn Thích-ca mà cạo bỏ râu tóc, mặc áo ca-sa, chánh tín xuất gia,

Lược bỏ. Xem Bài Tựa của Bát-nhã đăng luận thích.

Biện Cơ 辯機: Vị tăng đời Đường. Sư dáng người to lớn, quắc thước, thủa nhỏ đã có hoài bão cao thượng, là đệ tử của ngài Đạo Nhạc ở chùa Đại Tổng Trì tại Trường An. Khi ngài Huyền Trang từ Ấn độ trở về, đem về hơn 600 bộ kinh chữ Phạm. Lúc dịch kinh ở chùa Hoằng Phúc tại Trường An, trong dịch trường (viện dịch kinh) có 12 người chứng nghĩa am hiểu kinh luận Đại thừa, Tiểu thừa, chín người nhuận sắc (trau chuốt câu văn), một người xem lại các chữ, một người chứng Phạm ngữ và nhiều người ghi chép. Sư Biện cơ là một trong chín người nhuận sắc. Bộ Đại Đường Tây Vực Ký của ngài Huyền Trang cũng chính do sư ghi chép và nhuận sắc mà thành. [X. Đại từ ân tự tam tạng pháp sư truyện Q.6; Đại đường tây vực kí Q.12].

Tuệ Thừa 慧乘 (555 - 630): Đại tăng thời Tùy – Đường. Người Từ Châu, Bành Thành (Giang Tô, Đồng Sơn), họ Lưu. Tổ tiên Sư nối tiếp đều mối rực rỡ. Ông nội Sư tên là Hàn làm trực tiền tướng quân Thái thú Lang Da đời Lương, cha của Sư tên Nhã, làm Binh Bộ Lang Trung đời Trần. Ông chú Sư là Sa-môn Trí Cường xuất gia từ thuở thiếu thời, làm Quảng Lăng Đại Tăng Chánh vào đời Trần, thông hiểu Luận Thành Thật và Kinh Đại Niết-bàn. Năm 12 tuổi, Sư xuất gia theo Tổ Trí Cường. Năm