Bát Nhã Đăng Luận Thích

Rời đã đi, chưa đi

Khi đi cũng không nhận.¹⁵⁴

[60b08] Giải thích: Nghĩa này thế nào? Không thể thủ đắc ‘khi đi’. Nếu có ‘khi đi’, thì là ‘đã đi’, hay là ‘chưa đi’? Nếu nửa đi, nửa chưa đi, cả hai có lỗi.

Ngoại nhân nói: “Ông nói ‘khi đi cũng không nhận’, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Vì trường hợp này nên tiếp nhận. Vì sao biết? Xứ sở và tướng mạo cất bước, hạ bước, gọi là ‘khi đi’.”

Như kệ tụng:

2. Chẳng đã đi, chưa đi

Xứ, khi đi là đi.¹⁵⁵

[60b14] Giải thích: Theo ý tôi, có ‘khi đi’, thì nghĩa ‘đi’ được thành.

Lại nữa, có người nói: “Nếu có ‘chỗ đi’ thì có thể nói rằng ‘có đi’. Như vậy, ngôn thuyết và âm thanh đều là hữu thể, vì tác dụng và y chỉ không rời nhau. ‘Đã đi, chưa đi’, tôi không nói là bác bỏ ‘đi’. Ở đây không tương ưng. Ông nói rằng, ‘khi đi cũng không nhận’, nghĩa đã bất thành. “Đã đi, chưa đi’, nghĩa đây cũng không phá được.”

Luận giả nói kệ tụng:

3. Khi đi là sự đi

Vì sao có nghĩa ấy?

[60b20] Giải thích: Theo như ý ông, ‘khi đi là đi’, nghĩa này bất thành. Vì sao? Vì là ‘đi’. Như ‘đã đi’, trước đã phá.

Lại nữa, nếu xác định rằng, ‘khi đi là đi’, thì trong ‘đã đi’ có đi, hay là trong ‘chưa đi’ có đi? Hay là khác với hai trường hợp trên có ‘chỗ đi’? Như trước đã nói lỗi.

Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, ‘khi đi là đi’, nghiệm xét là vô thể. Nghĩa này thế nào?

Kệ tụng:

Khi đi đi: trống không

Khi đi đi: không đúng.¹⁵⁶

[60b26] Giải thích: Như hỏi về chuồng ngựa: “Chuồng ngựa là gì?” Đáp: “Chuồng có con ngựa.”

Lại hỏi: “Ngựa có gì?” Đáp: “Ngựa có chuồng.”

Như vậy, hỏi: “Khi đi là gì?”

Đáp: “Là chỗ đi.”

Hỏi: “Chỗ đi nào?”

Đáp: “Chỗ khi đi.”

Hỏi đáp chẳng rõ ràng.

Hoặc cho rằng, ở mặt thế tục, từ vô thủy đã hiểu ‘khi đi’. Đối với đệ nhất nghĩa, muốn thành lập khái niệm ‘đi’, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Ở đây, một hành động ‘đi’ dính liền với thời gian ‘đi’; ngoài đây ra, chỗ nào riêng có ‘đi’, mà nói ‘khi đi có đi’¹⁵⁷? Cho nên ông nói rằng, ‘trong đệ nhất nghĩa, các nội nhập sinh khởi và cảnh giới của chúng có ngôn thuyết sai biệt.’ Lại còn dẫn Đề-bà-đạt-đa, v.v… làm thí dụ. Lập nghĩa, nhân và dụ, cả ba đều bất thành, bởi vì trong đệ nhất nghĩa đế thì vô thể.

Hoặc cho rằng, hành động ‘đi’ không dính liền thời gian ‘đi’. Vì không có hệ thuộc nên đặt để danh từ ‘đi’. Sự đi là hữu thể, không phải ‘nhân’ bất thành.

Như kệ tụng:

4. Nói ‘khi đi có đi’

[60c09] Giải thích: ‘Khi đi’ bao gồm ‘đi’. Nghĩa này nên vậy. Nói ‘không có đi’, chấp này có lỗi. Cho nên kệ tụng:

Trong khi đi không đi.

[60c12] Giải thích: Đối với ‘trong khi đi’, nếu không có ‘đi’ thì không có gì để nói về ‘khi đi’. Khi đi không có đi, thế gian không tin nhận, cho nên hành động ‘đi’ nhiếp thuộc ‘khi đi’. Hành động cùng với thời gian hòa hợp, thì nghĩa ‘đi’ ắt xác định. Ông nói rằng, ‘không có đi’ có khác với ‘đi’, nghĩa ấy không đúng, vì có lầm lỗi. Nếu ông muốn tránh những lỗi ở trước, thì nắm giữ lời nói ‘đi cùng khi đi hòa hợp’. Lại nữa, như vậy là ‘hành đi’¹⁵⁸ , nghĩa này không đúng.

Như kệ tụng:

Đi hòa hợp khi đi

Đi, chỉ là phân biệt.¹⁵⁹

[60c19] Giải thích: Trong đệ nhất nghĩa, đi hòa hợp, v.v… đều không thể thủ đắc, vì chúng chỉ là sự ức tưởng, phân biệt. Nếu xác định như thế thì làm sao có các lỗi?

Kệ tụng:

5. Trong khi đi có đi Và còn ‘hành đi’ này Thì rơi hai lỗi đi

Nghĩa này là không đúng.¹⁶⁰ [60c23] Giải thích: Đối với thế tục đế, nghĩa ở trên không đúng. Lại nữa, kệ tụng:

6. Nếu có hai pháp đi

Thì có hai người đi.

[60c25] Giải thích: Lý do là gì làm sự bác bỏ này? Nếu có hai pháp đi thì có hai người đi.

Kệ tụng:

Rời người đi có đi

Nghĩa này là không đúng.¹⁶¹

[60c28] Giải thích: Bởi vì nghĩa ấy, nên ở đây không phải vậy. Như những lỗi ở trước, phải làm trong sáng. Đây là ý gì? Như vậy là ‘một [pháp] đi’: Trong thế tục đế, thấy ‘người đi’ thì ‘khi đi’ được thành; đối với đệ nhất nghĩa, nghĩa này trái nghịch. Như vậy, cảnh giới ấy qua ngôn thuyết sai biệt và thí dụ, nghiệm biết nó là vô thể. Nội nhập không khởi, không đến không đi, lý duyên khởi được thành.

Lại nữa, người học luận Tỳ-ca-la¹⁶² nói: “Tôi đã lập nghĩa, không có những lầm lỗi ở trước, vì sao? Chỉ có ‘một hành động’, vì là tự thể ‘đi’. Có nơi chốn, hành động và thời gian, liền gọi là ‘đi’. Tác giả của hành động đó, gọi là ‘người đi’. Cho nên ông nói, ‘có hai người đi và hai pháp đi’, lỗi này không đúng.”

Luận giả nói: “Trong đệ nhất nghĩa, vì bác bỏ ‘sự đi’ nên thời gian là vô thể. Vì thời gian vô thể nên ‘đi’ cũng bất thành. Đối với thế tục đế, xứ biên không có gián đoạn, hành động liên tục khởi, gọi là người đi. Quán sát ‘khi đi’, thật sự không có tự thể, đây không tương ưng.”

Lại có người nói: “Xác định có ‘đi’, như vậy nên biết. Nghĩa này thế nào? Vì sự đi dựa vào ‘có’. Nếu sự đi dựa vào ‘không có’, thì nó chẳng có, như đứa con của thạch nữ, như việc ‘đi chỗng ngược’, v.v… Đi dựa vào người đi, tướng mạo thế nào? Là như Đề-bà-đạt-đa. Thế nên, nếu dựa vào ‘có’, thì sự đi là ‘có’, bởi vì ‘nhân’ được thành. Như vậy, các nội nhập khởi, và đi, chưa đi, v.v… cũng đều được thành.”

Luận giả nói kệ tụng:

7. Rời người đi không đi

[Nghĩa này cũng không đúng]

[61a17] Giải thích: Ông nói người đi làm chỗ dựa cho sự đi, vì có người đi nên có sự đi. Người đi làm nhân cho sự đi, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Nếu chưa nói đến cái nhân thì sự đi bất thành. Lỗi lầm ở đây, ông không rời được.

Như kệ tụng [ở trên]:

Rời người đi có đi

Nghĩa này là không đúng.

[61a21] Giải thích: Nếu tách rời người đi thì sự đi bất thành. Như cú nghĩa ở kệ trên mà trước đã phân biệt, cho nên có kệ tụng:

Nếu không có sự đi

Chỗ nào có người đi.¹⁶³

[61a24] Giải thích: Người đi kia là nhân, nghiệm xét là vô thể. Ý đây như thế. Cụm từ ‘Chỗ nào’, có nghĩa là không tin có người đi. Ngữ nghĩa của kệ tụng này được thành. Trước đã nói rộng, người đi là vô thể; như vậy, ‘người đi làm 0nhân để dựa vào’ không thành lỗi, nhưng cùng với nghĩa trên mà thành lỗi tương vi.

Lại có người nói: “Vì sự đi có nghiệm biết, nên không chấp cái lỗi ở trước. Ông nên lắng nghe, tôi quyết định lập có sự đi như thế. Nghĩa đây thế nào? Sự đi mà có hợp thì có thể chỉ thị điều đó. Sự đi mà không hợp thì không thể chỉ thị được, như con thỏ thì không có sừng, không thể chỉ thị, nói con thỏ có sừng được. Nay có ‘sự đi cùng hợp’ có thể chỉ thị, nói rằng ‘Điều Đạt đi’ nên sự đi là có. Nghĩa tôi lập được thành.”

Luận giả nói: “Ông khẳng định rằng ‘có Điều Đạt đi, nên có thể chỉ thị’, là muốn nói trong đệ nhất nghĩa có sự đi chăng? Hay là không có sự đi?”

Như kệ tụng:

8. Người đi kia không đi. [61b06] Giải thích: Nay sẽ an lập nghĩa này. Bằng phương tiện thuyết, rằng trong đệ nhất nghĩa, ‘người đi kia không đi’. Vì sao? Vì tác dụng là ‘có’.

Thí như ‘người đứng’, cho nên phải biết rằng ‘người đi không đi’.

Lại có người nói: “Nay tôi thành lập ‘người chưa đi đi’. Bằng phương tiện này, không thể phá tôi.”

Luận giả nói: “Như kết hợp với sự đi, ở trong thế tục đế, nói là ‘người đi’. Nghĩa của ‘đi’ đã không thành, nay làm sao nói rằng ‘người chưa đi đi’?” Như kệ tụng:

Người chưa đi không đi.

[61b13] Giải thích: Sở dĩ nói ‘người chưa đi’ là vì không có sự đi, nghĩa ý như thế. Lại nữa, ‘người chưa đi’ thì vì sao có ‘đi’? Thời điểm có đi thì vì sao gọi là ‘người chưa đi’. Ở đây có sự tự tương vi.

Lại nữa, phương tiện thuyết, rằng trong đệ nhất nghĩa, người chưa đi không gọi là đi. Vì sao? Vì sự đi là trống không. Những quan điểm khác về sự đi mà cú nghĩa từ trước tới nay bị bác bỏ phải là các sư Tự bộ và ngoại đạo ăn trấu¹⁶⁴, v.v…, những người đã nói như thế. Lại nữa, người phái Tăng khư nói: “Như ông đã nói, ‘người chưa đi không gọi là đi’. Ông lập nghĩa này là làm cho nghĩa tôi thiết lập được thành tựu.”

Luận giả nói: “Thế nào gọi là người chưa đi?”

Ngoại nhân nói: “Vì chưa có sự đi nên gọi là người chưa đi. Nếu đã có sự đi thì gọi là người đi.”

Luận giả nói: “Như những gì ông vừa nói đều có lầm lỗi, như trước đã bị bác bỏ. Lại nữa, nếu ông nói rằng, trước chưa làm sự đi, gọi là người chưa đi, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Vì ông tự phá, nghĩa là người đi kia, trước khi chưa đi thì sự đi có tự thể. Nghĩa của ông như vậy. Lại nữa, ông cho rằng dừng trú, v.v… là vì người chưa đi nên sự đi là vô thể. Ý muốn như thế, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Vì ông tự lập nghĩa, quay lại tự phá, nghĩa là chưa có âm thanh đi mà có người đi, không thể thủ đắc sự thể ấy.”

Lại có người nói: “Có cách giải thích khác¹⁶⁵ gọi là ‘người đi’. Có cách giải thích khác gọi là ‘người chưa đi’. Do đây nghĩa thành. Không có cái lỗi ở trên.”

Luận giả nói: “Ông cho rằng người đi và người chưa đi có định nghĩa riêng khác phù hợp với sự đi, nghĩa ấy không đúng. Vì sao?”

Như kệ tụng:

Đi khác, chưa đi khác

Không sự đi thứ ba.¹⁶⁶

[61c04] Giải thích: Đây nói lên nghĩa gì? Là ngoài người đi và người chưa đi thì không có sự đi thứ ba. Người đi vừa là người chưa đi, điều đó làm cho người ta khó hiểu. Lại nữa, người đi, người chưa đi, trước đã phá. Ông nói, “Có cách giải thích khác gọi là người đi. Có cách giải thích khác gọi là người chưa đi”. Nghĩa này bất thành.

Cho rằng người đi có tác dụng, nhưng tác dụng ấy không rộng khắp, nghĩa của ‘nhân’ ông lập bất thành. Cho rằng người đi không có tác dụng, nghĩa ấy cũng không đúng, vì sao? Ông nói người đi hợp cùng tác dụng đi, như vậy ‘tác dụng đi’ chính là điều tôi phủ nhận. Thí dụ công dụng làm ra âm thanh, chính là gián tiếp nói sự vô thường của âm thanh. Tác dụng dù không rộng khắp, nhưng vì có tác động nên vô thường, nghĩa của nhân được thành. Như vậy, tôi bác bỏ ‘người đi hợp cùng tác dụng đi’, cho nên ‘phi nhân’ bất thành. Nếu có thành lập cái nghĩa của ‘chưa đi’ thì cũng phải lấy cái nhân ‘chưa đi’ này.

Cho rằng có người đi mà không có người đi, người đứng, thì nghĩa của người đứng làm thí dụ là vô thể, bởi vì pháp được thành lập thiếu đi một phần. Nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Cái phần được thành lập, kia và đây đủ hiểu. Tôi dẫn người đứng làm thí dụ, sao lại có lỗi gì? Như là một người, nói là người đi, nghĩa ấy không đúng. Như trước đã nói, do vì có kết hợp với sự đi, điều đó chỉ thị rằng đây là cái nhân. Nghĩa của nhân bất thành, cũng như thí dụ là vô thể, bởi vì pháp được thành lập thì đầy đủ, trái với nghĩa của nhân.

Ngoại nhân nói: “Thế gian mắt thấy người đi kia đi. Thấy rồi khởi sinh lời nói. Tuy có nghe, v.v… không bằng mắt thấy. Với cái nghĩa ấy, chẳng phải

‘nhân’ bất thành.”

[61c22] Luận giả nói: “Cái thấy như vậy là cái tuệ về thế tục đế, cho đây là thật. Trong đệ nhất nghĩa, như lý đế quán, cái gì gọi là thấy? Lấy cái thấy của thế tục đế làm cái thấy của đệ nhất nghĩa, điều đó không thể tin tưởng. Làm thế nào biết được điều đó?”

Kệ tụng:

9. Nếu gọi người đi đi

Nghĩa này làm sao thành?

[61c26] Giải thích: ‘Người đi kia đi’, nghĩa ‘đi’ bất thành. Thí như có người tự nói mình có sức mạnh, đến khi ra chiến trận, gặp cơn gió mà thoái chạy. Sức mạnh này mà thành thì nghĩa của ông được lập. Vì sao bất thành?

Như kệ tụng:

Người đi là không đi

Nghĩa ‘bất thành’ là vậy. ¹⁶⁷

[62a01] Giải thích: Sự đi là vô thể, tôi trước đã nói, để người khác hiểu. Chỗ nào để hiểu? Như kệ tụng ở trên nói, ‘người đã đi thì không đi’, và sự khởi tác của ‘đi’ cũng đã bác bỏ ở trước. ‘Người đã đi không đi’, đây là lập nghĩa để người khác được hiểu. Làm sao để hiểu? Như kệ tụng ở trên nói: ‘Nếu gọi người đi đi’, nghĩa này thế nào? Sự thành, v.v… như trước đã phân biệt. Như vậy, trong đệ nhất nghĩa, không có đi, không có người đi, vì sự đi là không thật. Chỉ bày đặt sai, ‘người đi, gọi là đi’. Người tranh luận theo vậy lập nghĩa thì mắc phải lầm lỗi. Lầm lỗi thế nào?

Kệ tụng:

10. Người đi đi đã ‘không’

Sao có người đi đi. [62a09] Giải thích: Cho rằng sự đi thành là do người đi kết hợp với sự đi, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Ông muốn tránh lỗi lầm như trước, nên cho rằng, trong đệ nhất nghĩa, thành lập sự đi và người đi làm một, sự kết hợp ấy gọi là đi. Cái chấp này rơi vào hai lỗi đi.

Như kệ tụng:

Người đi và đi hợp

Thì rơi hai lỗi đi. ¹⁶⁸

[62a14] Vì sao như thế? Kệ tụng:

11. Một, đi hiểu người đi

Hai, là người đi đi.

[62a16] Giải thích: Với nghĩa ấy, riêng có lỗi lầm, nghĩa là rơi vào hai sự đi. Đây là thế nào?

Kệ tụng:

Rời người đi có đi

Nghĩa ấy thì không đúng.¹⁶⁹

[62a19] Giải thích: Sở y nếu không có thì năng y cũng không có. Nghĩa ý như thế. Quyết muốn ‘không có [động tác] đi’ mà ‘có người đi’, và ‘có hai [động tác] đi’ thì ‘có hai người đi’. Theo lý phải có [động tác] đi, nên gọi là người đi. Lại muốn ‘đi’ và ‘người đi’ là một thể, thì thế tục đế thành lập, không phải đệ nhất nghĩa. Trong đệ nhất nghĩa, thí dụ là vô thể. Như những gì vừa nói, nghiệm xét là bất thành.

Ngoại nhân nói: “Xác định có sự đi. Vì sao? Vì bắt đầu cất bước chân là có sự đi. Nếu thế gian không có vật nào cả thì không có sự bắt đầu sinh khởi, như hoa đốm hư không. Do thế gian có sự vật và xứ kia có sự chuyển rời, bèn gọi là sơ phát, nói là tướng ‘hành’ (: đi), cho nên ‘có đi’.” Luận giả nói: “Thí như vẩy mực lên thân gà, màu sắc sau đó tuy khác nhưng thân gà vẫn là một. Ông cũng như thế, lời tuy khác trước, nghĩa cũng không khác. Như trước được hỏi, nay lại hỏi ông rằng, là ‘đã hành’ gọi là sơ phát, là ‘chưa hành’ gọi là sơ phát, hay là ‘khi hành’ gọi là sơ phát? Cả ba đều không đúng.”

Như kệ tụng:

12. Đã đi không sơ phát Chưa đi cũng không phát

Ngay khi đi không phát

Chỗ nào đang có phát?¹⁷⁰ [62b03] Giải thích:

Lúc đã đi không phát: Tác dụng đi đã bị chối từ ngay khi cất bước. Chưa đi cũng không phát: Chưa đi là không có đi, vậy mà cho rằng cất bước đi thì không đúng. Ngay khi đi không phát: Đã đi, chưa đi đều không có nghĩa đi, vì sao có thể nói ‘khi đi có đi’?

Như vậy, ba trường hợp trên đều không có sơ phát, cho nên kệ tụng nói: Chỗ nào đang có phát. Với cái nghĩa ấy, nghĩa nhân của ông bất thành, sự lập nghĩa cũng hư hoại. Như vậy, ‘sơ phát’ của ‘đã đi’, ‘chưa đi’, ‘khi đi’, thì đều bất thành. Để người tin hiểu ngữ nghĩa như thế, làm sao nghiệm biết? Sở dĩ ‘Đã đi không sơ phát’, là vì có ‘người đi’, thí như ‘người đi đi rồi’. ‘Chưa đi cũng không phát’, là vì chưa đi, thí như ‘người đi chưa muốn đi’. ‘Ngay khi đi không phát’, là vì có ‘người đi’, thí như ‘người đã đi, người chưa đi’. Như vậy, sự bắt đầu khởi phát (: sơ phát) là vô thể, nghĩa ‘nhân’ bất thành. Tự thân (: người đi) mà cho làm ‘nhân’, là có lầm lỗi. Ngoại nhân nói: “Tôi có nghĩa khác, đó là có ngôn thuyết cho sự đi. Với ngôn thuyết làm phương tiện nên sự đi có tự thể, vì có tự vị sai biệt. Lại nữa, kết hợp với cú nghĩa¹⁷¹ để khởi cái nhân cho ngôn ngữ sai biệt. Nếu không có ngôn ngữ thì không có được cái tự vị sai biệt, bởi vì không có sự kết hợp cú nghĩa để khởi cái nhân cho ngôn ngữ sai biệt. Như người mù bẩm sinh, nhãn thức của người ấy hoàn toàn không có sự kết hợp cú nghĩa. Không thể nói rằng người mù bẩm sinh kia đã thấy, hiện thấy và sẽ thấy. Nay có pháp đi và tự vị của nó, cùng sự kết hợp cú nghĩa để khởi cái nhân cho ngôn ngữ sai biệt, nên có thể nói được rằng: ‘sự đi ngừng dứt gọi là đã đi’, ‘sự đi chánh khởi gọi là khi đi’, ‘sự đi chưa phát gọi là chưa đi’. Cho nên tôi nói rằng, ‘vì nhân tố có cái lực nên sự đi không phải trống không’. Nghĩa tôi muốn được thiết lập, nó không có lầm lỗi ở trước.”

Luận giả nói: “Nếu có pháp đi mà có thể nói là ‘khi đi’, ‘đã đi’, ‘chưa đi’, nghĩa ấy nên như thế. Sự đi là vô thể, ở trước đã nói rộng. Ông lại chấp có sự đi, tôi nay phải phá bỏ.”

Như kệ tụng:

13. Chưa phát không ‘khi đi’ Cũng không có ‘đã đi’ Sơ khời đi là không ‘Chưa đi’ chỗ nào phát? ¹⁷²

[62b27] Giải thích: Không có sự kết hợp với đi cho nên sự đi không khởi. Ý của kệ tụng trên là như thế. Nói sự đi là trống không để người hiểu được, vì nghiệm phá cái nghĩa được thiết lập bởi ngoại nhân. Lại nữa, ‘chưa đi chỗ nào phát’, là nói rõ sự đi là không có. Như vậy, trong đệ nhất nghĩa, sự phân biệt không có sinh khởi. Nghĩa này là sao?

Kệ tụng:

14. Không ‘đã đi’, ‘chưa đi’

Cũng không có ‘khi đi’ Nơi pháp không có đi

Vì sao vọng phân biệt.¹⁷³ [62c04] Giải thích: Vọng phân biệt là như người bị bệnh màng mắt¹⁷⁴ nhìn lên hư không, thấy sợi lông, con muỗi, con ruồi, v.v… tất cả đều vô thể. Như kệ tụng:

* Như vậy tất cả thời Chưa từng thấy sơ phát Mà nói có sự đi, v.v…

Lầm lỗi thì rất nhiều.¹⁷⁵

[62c08] Thí như vị trời Na-la-diên đuổi theo Kiệt-châu Ốt-yết-giá A-tu-la vương¹⁷⁶. Cũng như vậy, lầm lỗi của sự đi, v.v… thường theo đuổi ông. Lại nữa, có người nói: “Trong đệ nhất nghĩa, pháp đi là có. Vì sao? Vì có tương vi, nghĩa là xứ xứ trái ngược nhau, và vì có được sự tương đãi, thí như sáng tối. Như vậy sự đi cùng với sự đứng trái ngược nhau, cho nên có sự đi. Nói rằng không có sự đi, nghĩa ấy không đúng.” Luận giả nói: “Cũng nên hỏi người lập nghĩa này rằng, ý ông là muốn ám chỉ ai đó đứng lại chăng? Ai đó là người đi, hay là người chưa đi? Nếu nói ‘người đi đứng lại’, thì nghĩa này không phải vậy.”

Như kệ tụng:

15. Người đi thì không đứng.

diên tức là Đại phạm vương, tất cả mọi người đều do Phạm vương sinh ra, cho nên gọi Phạm vương là Nhân sinh bản (gốc sinh ra loài người). Các Luận sư Ma hê thủ la thì cho Na la diên là 1 trong 3 phần (tức Phạm thiên, Na la diên, Ma hê thủ la) của 1 thể Đại tự tại thiên, đồng thời đem phối hợp với Tam bảo và Tam thân, cho Na la diên là Báo thân trong Tam thân, cũng biểu thị cho Pháp bảo trong Tam bảo. Vì trời Na la diên có sức mạnh lớn, nên đời sau đem xếp ngang hàng với Mật tích kim cương mà gọi chung là Nhị vương tôn và thờ ở cửa Tam quan của chùa. Nghĩa gốc của chữ Phạm Nàràyaịa là đứa con do người sinh ra. Trong thần thoại Ấn độ, Nguyên nhân (Purusa) nguồn gốc vũ trụ, còn có tên khác là Nara, do đó, Na la diên vốn được xem là đứa con do nguyên nhân (người đầu tiên, tức nguồn gốc của vũ trụ) sinh ra. Nhưng trong Áo nghĩa thư Ma ha na lạp da na (Mahānārāyanopanisad) thì dùng Na la diên thay cho nguyên nhân, là thần tối cao. Trong phần trình bày trên, thuyết cho Na la diên là Đại phạm vương có lẽ đã căn cứ vào pháp điển Ma nô, sách này cho rằng nguyên nhân là do Nara sinh ra và chỗ ở đầu tiên của loài người là Ayana (Layana?), vì thế có thuyết này và gọi Na la diên là Nārāyanak. Còn trong Áo nghĩa thư Na lạp da na (Nārāyanopanisad) thì cho Na la diên là thân quyền hóa của trời Tỳ nữu, đồng thời cho rằng nếu xướng tụng thần chú Oj namo nārāyanāya thì được sinh lên cõi trời. Trong Mật giáo, vị trời này được đặt ở phía tây trong viện Ngoại kim cương bộ trên Mạn đồ la Thai tạng giới. Về hình tượng, vị tôn này có thân màu xanh đen, cỡi chim Ca lâu la, chân phải thõng xuống, bàn tay trái đặt trên bẹn, tay phải đưa lên co lại, ngón trỏ nâng đỡ cái bánh xe; có 3 mặt, mặt chính là mặt Bồ tát với 3 mắt, mặt bên phải là mặt voi trắng, mặt bên trái là mặt lợn, (heo) đen, đầu dội mũ báu anh lạc. [X. kinh Tạp bảo tạng Q.1; kinh Thắng tư duy Phạm thiên sở vấn Q.5; kinh Đà la ni tập Q.11; Lí thú thích Q.hạ; luận Ngoại đạo Tiểu thừa niết bàn; luận Đại tì bà sa Q.30; luận Du già sư địa Q.37; luận Thuận chính lí Q.75; Huyền ứng âm nghĩa Q.24; Đại nhật kinh sớ diễn áo sao Q.15]. (Tự điển Phật Quang) [62c17] Giải thích: Đây cho rằng trong đệ nhất nghĩa, lập ‘người đi đứng lại’, nghiệm biết không thể có. Vì sao? Vì người đi là động tác, thí dụ như Điều Đạt đang đi, chưa đứng lại. Nếu cho rằng, ‘người chưa đi đứng lại’, điều này cũng không đúng.

Như kệ tụng:

Người chưa đi không đứng.

[62c21] Giải thích: Gọi là ‘người chưa đi’ bởi vì không có sự đi. Đối với thế tục đế, sự đi ngưng dứt nên gọi là ‘đứng’. Nghĩa này bất thành, vì sự đi là vô thể. Lại nữa, người có ác kiến giữ chặc, tà chấp tự tại, nên mới nói ra lời này: “Muốn có sự đứng khác.”

Như kệ tụng:

Khác người đi, chưa đi

Ai người thứ ba đứng?¹⁷⁷

[62c26] Giải thích: Không có một người đứng, nói đó là đứng. Nghĩa này có được. Ý của kệ tụng như thế.

Lại nữa, kệ tụng:

16. Người đi nếu đang đứng

Nghĩa này làm sao thành?

Người đi đi trống không Đi, đứng bất khả đắc.¹⁷⁸

[63a01] Giải thích: Đi và đứng trái nhau. Trong thế tục đế, không có được cả hai [trong một lúc]. Ý của kệ tụng như thế. Để người hiểu được sự đi là trống không, bằng cách chỉ ra sự vô thể của ‘người đi đứng’. Ngoại nhân nói: “Thí như người thợ gốm ở trong ba thời gian có thể chế tác mà không bỏ qua cơ hội. Như vậy, người đi cho dẫu không đi cũng gọi là người đi. Nghĩa này thành, cho nên không có lỗi.”

Luận giả nói: “Ông chấp nhận giả pháp, trước đã thành lập. Đứng về mặt đệ nhất nghĩa, ông còn bị tổn thất, hủy hoại. Do nghĩa như vậy, trước đã đưa ra nhân và thí dụ mà đều có sai lầm. Lại nữa, có đạo lý riêng hiển thị được sai lầm kia. Ông lập sự ‘đứng’ này, nghĩa ấy thế nào? Có phải là người đi đã đi rồi ngừng nghỉ gọi là đứng? Có phải người đi chưa đi gọi là đứng? Có phải thời gian đi ngưng dứt gọi là đứng? Cả ba trường hợp đều không đúng. Vì sao?”

Kệ tụng:

17. Khi đi thì không đứng.

[63a12] Giải thích: Sự đi và người đi kết hợp nhau mà gọi là đứng, nghĩa này không đúng.

Ngoại nhân nói: “Tôi trước có nói, ‘đã đi gọi là đứng’, nghĩa này được thành, có thể tin nhận và kiểm chứng.”

Luận giả nói kệ tụng:

Không đứng vì đã đi.

[63a16] Giải thích: ‘Người đã đi là người đứng’, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Người đã đi là sự đi đã không còn. Người đứng thì không có sự đi. Nếu ý ông cho rằng ‘khi chưa đi, gọi đó là đứng’, điều ấy cũng không đúng. Vì sao? Vì chưa đi mà ngừng dứt, nghĩa không đúng vậy. Với lý do trên, người chưa đi cũng không gọi là đứng. Như vậy nghĩa của ‘nhân’ bất thành, và sự nghiệm chứng cũng vô thể. Nghĩa này thế nào? Như sự sáng và tối, v.v…, trong đệ nhất nghĩa, không thể thành lập được, bởi lẽ chúng trái ngược nhau, và cũng trái với nghĩa ông thiết lập.

Lại có người nói: “Tôi lập nghĩa ‘đứng’, vì có tương vi, có sơ phát. Hơn nữa, sự ‘đứng’ có thể trừ bỏ, vì ‘tự thể’ có sơ phát.”

Nghĩa này không đúng, chúng có sai lầm. Như kệ tụng:

Đi khởi tác và ngưng

Lỗi ấy giống ‘thuyết đi’.¹⁷⁹

[63a26] Giải thích: ‘Người đi đi’ và ‘người chưa đi đi’, hai sự đi khác nhau nhưng nghĩa đều không đúng. Sơ phát của ‘đã đi’, ‘chưa đi’ và ‘khi đi’ là không đúng, cho nên sự ‘ngừng đi’ của ‘đã đi’, ‘chưa đi’ và ‘khi đi’ đều bất thành.

Như vậy, ‘người đứng’, ‘người chưa đứng’, cả hai sự đứng khác nhau nhưng đều không đúng. Sơ phát của ‘đã đứng’, ‘chưa đứng’ và ‘khi đứng’ không được thành lập. Vì không có sơ phát nên sự ‘ngừng đứng’ của ‘đã đứng’, ‘chưa đứng’ và ‘khi đứng’ đều bất thành. Như trên nói rộng, nên văn rườm rà. Nay hiển thị sơ lược, nghĩa này thế nào? (1) Người đứng kia không đứng. Vì sao? Vì sự đi là trống không. Như người đã đứng kia, sự đứng chưa từ bỏ. (2) Người đã đứng lâu không có đứng, không có sơ phát. Vì sao? Vì đã đứng, thí như người đã đứng lâu. (3) Hơn nữa, người đã đứng thì không có ‘sự đứng’ có thể trừ bỏ. Vì sao? Vì sự đi là vô thể, thí như người đứng chưa từ bỏ [sự đứng]. Như ba câu hiển thị của trường hợp ‘đã đứng’; ‘chưa đứng’, ‘khi đứng’ cũng lại như vậy. Với phương tiện ở trước, cần phải nghiệm phá. Như vậy, nghĩa ‘đứng’ bất thành, vì có lầm lỗi.

Ngoại nhân nói: “Ông nói không có đi và không có người đi, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Vì phá hoại pháp thế gian. Người thế gian cảm nhận rằng, Đề-bà-đạt-đa kia đi, hay Da-nhã-đạt-đa đi. Ông nói không phải vậy. Điều đó trái ngược với thế gian. Như người thế gian đều biết mặt trăng kia là mặt trăng.

Lại có người cho rằng, con thỏ kia không phải là mặt trăng¹⁸⁰. Ông cũng như vậy.”

Luận giả nói: “Ông lập ‘nhân’ này, lại có nghĩa gì? Là trái ngược với hiểu biết của thế gian, hay là trái ngược với hiểu biết của tự luận? Nếu vậy có lỗi gì?

Nếu trái ngược với hiểu biết của thế gian, thì nghĩa của ‘nhân’ bất thành. Vì sao? Sự đi và người đi, trong đệ nhất nghĩa không thể thủ đắc. Như vậy theo sự hiểu biết thế gian thì có sự đi và người đi. Đối với thế tục đế, tôi không bác bỏ. Nếu trái ngược với hiểu biết của tự luận, tức là lấy hiểu biết phá cái ý như vậy chăng? Ông tạo lý thuyết này là do không hiểu nghĩa lý, cho nên ông mới nói như thế. Ông đã tin nhận là phá được lỗi lầm này. Nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Đối với hiểu biết của tự luận, tôi cũng không chấp.

Trong đệ nhất nghĩa, sự đi và người đi, tự thể của cả hai đều không thọ nhận. Như trước đã phá. Lại nữa, nếu trong đệ nhất nghĩa, sự đi và người đi mà xác định là có, thì cả hai hoặc là một, hoặc là khác, mong cầu phải có được. Như vậy, quán sát thấy cả hai trường hợp đều không đúng.”

Như kệ tụng: 18. Sự đi tức người đi Như vậy là không đúng Sự đi khác người đi

Nghĩa ấy cũng không đúng.¹⁸¹ [63b27] Hai thứ nghĩa này vì sao không đúng? Kệ tụng:

19. Nếu cho rằng sự đi Tức là ở người đi Tác giả và tác nghiệp Thì là lỗi nhất thể.¹⁸²

[63c01] Giải thích: Ngữ nghĩa như vậy là lỗi lầm điên đảo, như cho rằng ‘âm thanh là thường còn’, ‘chiếc bình là thường còn’, vì chúng có tác dụng. Nghĩa này bất thành. Vì sao? Nếu chiếc bình có tác dụng thì không gọi nó là thường. Ngang qua nghĩa ấy mà nói, ‘âm thanh là vô thường, vì có tác dụng, thí dụ như chiếc bình.’ Lời này có thể tin nhận.

Như vậy, trong đệ nhất nghĩa, sự đi và người đi, hai điều này không phải là một. Vì sao? Vì tác giả và tác nghiệp. Như ‘năng chước và sở chước’ (: cái chặt: cái rìu, cái bị chặt: củi)¹⁸³, hai pháp này hiển hiện cũng không có sự khác nhau. Vì sao? Bởi vì sự đi và người đi hỗ tương mà cùng trống không, thí dụ như ‘vật khác’.

Hoặc có nạn ngôn: “Nếu sự đi và người đi hỗ tương mà cùng trống không; trống không mà không có tướng khác nhau, và không thể thủ đắc cái thể. Ông dẫn ‘năng chước và sở chước’ làm thí dụ, nghĩa này bất thành.” Luận giả nói: “Ông không khéo nói, chỉ bác bỏ ‘một’. Hai tướng kia sai biệt, người thế gian thảy đều hiểu. Như vậy, ‘năng chước và sở chước hỗ tương mà cùng trống không’, nghĩa này thành lập. Như ‘năng giác và sở giác’ (cái biết và cái bị biết) hỗ tương mà cùng trống không. Đối với thế tục đế, hai tướng là khác nhau nên được dẫn làm thí dụ, không phải thí dụ bất thành. ‘Năng chước và sở chước’, trong đệ nhất nghĩa, hai thể ấy không khác nhau. Vì sao? Vì lượng (: cảnh) của chúng. Thí như tự thể của sở chước, nó được lập là ‘một’, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Tự thể của sở chước [là một] thì cái khác bất thành. Vì sao bất thành? Vì trong đệ nhất nghĩa, ‘một’ và ‘khác’ là hai bên, nên không thể thủ đắc, chấp thọ. Trong thế tục đế, năng và sở (chủ thể và đối tượng), mỗi thứ khác nhau, thế mà nói là ‘một’, thì là phá bỏ sự hiểu biết thế gian. Lại nữa, nếu ông cho rằng tôi phủ nhận ‘người đi và sự đi là không phải một’, nhưng lại chấp nhận cái giới hạn ‘khác biệt’, điều này cũng không đúng.

Như trước đã nói, trong đệ nhất nghĩa, ‘một’ và ‘khác’ là hai bên, tôi đều không thủ đắc, cho nên tôi không nhận cái lỗi ‘khác’.”

Lại có người nói: “Như tôi lập nghĩa, không có những lầm lỗi ở trước, nghĩa là từ vô thủy đến nay, danh ngôn hý luận được huân tập làm chủng tử, lấy đó làm nhân. Khi nhân duyên quyết định thì có mỗi loại quả sinh khởi, do hư vọng phân biệt và bởi cái lực của đấng Tự Tại.”

Sự chấp trước này là muốn nói rằng ‘sự đi và người đi chắc chắn có khác’. Để phủ nhận cái chấp này, như kệ tụng:

20. Nếu cho rằng sự đi

Xác định khác người đi.

[63c26] Giải thích: Sự phân biệt của thế gian không có cái ngăn che, như thật quán sát, nghĩa ấy không đúng. Vì sao không đúng?

Như kệ tụng:

Rời đi có người đi

Rời người đi có đi.¹⁸⁴

[63c29] Giải thích: Hai sự thể này làm sao rời nhau mà có? Bởi vì chúng khác nhau, như chiếc bình dựa vào đất sét, nước, v.v… Lời nói ‘có khác’ cũng là không muốn có ‘rời đi có người đi, rời người đi có đi’, bởi vì năng y và sở y thì ‘thấy nhau’ (: tương quán)¹⁸⁵ nên có.

Phương tiện thuyết là, trong đệ nhất nghĩa, không muốn để cho ‘sự đi và người đi’ có sai biệt, vì ngôn ngữ sai biệt khởi lên là có sự đối đãi, thí như tự thể của ‘sự đi’. Như vậy, trong đệ nhất nghĩa, không muốn phân biệt ‘rời người đi riêng có sự đi’. Vì sao? Vì ngôn ngữ sai biệt khởi lên là có sự đối đãi, thí như tự thể của ‘người đi’ [có đối đãi với ‘người đứng’].

Ngoại nhân nói: “Bộ phận khác xoay chuyển, không khiến người hiểu.

Ông có lỗi này.”

Luận giả nói: “Bộ phận khác là vô thể. Nghĩa ‘xoay chuyển’ thành.”

Ngoại nhân nói: “Thế gian tự có năng y và sở y, nhưng chưa chắc có hòa hợp. Ông nói có sự đối đãi, nghĩa của ‘nhân’ này bất thành. Vì sao? Vì nghiệm chứng ở đây là có một bộ phận không thay đổi.”

Luận giả nói: “Các vật, v.v… cũng có đây, có kia, ‘thấy nhau’ nên ‘khác nhau’, cho nên ‘đối đãi’ không có lỗi, chẳng phải ‘nhân này bất thành’. Ông nói cái nghiệm chứng ấy hoàn toàn là lập ra ‘khác’. ‘Khác’, trước đã bác bỏ. Bộ phận khác là vô thể, cũng không phải hai bên. Sự hiểu biết của thế gian cũng không bị phá hoại. Vì sao không bị phá hoại? Nay trong luận này, chân thật quán sát năng y và sở y, chúng tương ưng ‘hòa hợp’. Nhưng sự quán sát về cảnh giới ấy không phải bởi vô lậu tuệ. Như trước đã nói.” Lại nữa, có người nói: “Quan điểm về ‘khác’ của tôi đối với ‘sự đi có người đi’ là có thể chỉ thị, thí như Đề-bà-đạt-đa và con ngựa của anh ta; hai tướng năng y và sở y là khác nhau.” Luận giả nói: “Ông không khéo nói về ‘người đi’, nghĩa của ‘tự thế’ bất thành. Đề-bà-đạt-đa và con ngựa là khác nhau. Nghĩa này bất thành, vì trong đệ nhất nghĩa, thí dụ là vô thể. Nếu lấy tà tuệ mà phân biệt về tánh chất của các nhân tố sai biệt, thì cũng lấy nghĩa này mà trả lời.”

Lại nữa, người của phái Bệ-thế-sư nói: “Người trí thông minh có sự hiểu biết như vầy: Âm thanh của người đi. Ngoài tự thể ấy có cú nghĩa ‘đi’ tương ưng ‘hòa hợp’. Như Đề-bà-đạt-đa làm cảnh giới của tri giác, rằng [anh ta] chuyển động hay không chuyển động. Như nói cái áo màu xanh; những cái khác không phải bộ phận của nó. Nếu không như vậy thì âm thanh của người đi lẽ ra không cho thấy sự khác nhau giữa chuyển động và không chuyển động.

Thí như [âm thanh đi của] Đại-hữu.”

Luận giả nói: “Ông lập cái ‘khác’ này để làm nghiệm chứng, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Vì sở y tương ưng năng y, nhưng chúng là vô thể. ‘Đi và người đi, cả hai hòa hợp’, trước đã bác bỏ. Nghiệm chứng cũng bất thành, làm sao biết? Nghĩa là nhiều người có cùng tên gọi, nhưng ở ngoài tự thể kia. ‘Cú nghĩa không hợp’, nghĩa là có hai, có ba, thậm chí có vô lượng Điều Đạt, v.v... ‘Với nghiệm chứng này mà biết âm thanh của sự chuyển động hay không chuyển động’, cho thấy ‘nhân’ chẳng phải ‘một chiều’.”

Ngoại nhân nói: “Có sự giản trạch sai biệt: Tuy có cùng một tên nhưng Điều Đạt kia cao lớn, da đen. Âm thanh ‘đi’ đối với chuyển động này, còn những âm thanh khác thì không phải chuyển động. Với cái nghĩa ấy, ‘nhân’ của tôi được thành, chẳng phải ‘chẳng một chiều’.”

Luận giả nói: “Như ông vừa nói, ‘Điều Đạt cao lớn, da đen’, trong đệ nhất nghĩa, bởi vì vô thể nên nghĩa ‘nhân’ bất thành. Như thí dụ chiếc áo màu xanh và các cảnh giới, trong đệ nhất nghĩa, đều không thể thủ đắc. Nếu có lời rằng, ‘đi khác người đi’, nên hiểu sai biệt, thì nghiệm chứng thiết lập ở đây cũng bị phá giống như ‘nhân’ và ‘dụ’ ở trên.

Lại nữa, nếu ông cho rằng, tôi lập ‘một’ phủ định ‘khác’, lập ‘khác’ phủ định ‘một’, là hoàn toàn không lìa ‘khác’, rồi kết luận ‘phủ định khác’ bất thành. Nghĩa ấy không đúng. Vì sao? ‘Một’ và ‘khác’ cùng phủ định, trước đã nói. Lấy cái lực của nghiệm chứng này để phá chấp hai bên. Tri giác về cảnh giới do nhân gì được khởi? Người trí đã hiểu nên tôi không có lỗi. Thế nên ông nói tôi bác bỏ ‘người đi và đi không khác’, lập nghĩa để phân biệt. Nhìn nhận ‘không khác’ nên tôi không có lỗi này.

Lại nữa, ông đem tâm vi tế mà quán sát, nắm bắt lời nói ở trên của tôi. Thí như ‘tự thể của người đi’ là không khác, nên nghĩa thiết lập bất thành. Lấy cái thí dụ vô thể và lầm lỗi của tôi, nói vậy không đúng. Vì sao? Ngoài ‘tự thể của người đi’ thì không có pháp khác. Vì không có pháp khác nên ‘tự thể của người đi’ thành. Vì ‘tự thể’ thành, nên thí dụ không có lỗi. Như vậy, người của phái Bệ-thế-sư, người của ngoại đạo ăn trấu, v.v… che giấu lỗi mình, muốn hủy hoại chánh lý. Như trước đã nói, các nghiệm chứng đều bất thành.

Lại nữa, có người cho rằng: ‘Ông trước bác bỏ ‘sự đi’, nay thì từ bỏ nó, rồi bàn luận điều khác: Đi và người đi, hoặc một, hoặc khác, cả hai đều bất thành.’ Ở đây, không phải ‘khéo nói’ là không đúng.”

Như kệ tụng: