Bát Nhã Đăng Luận Thích

6. Nghiệp trú đến thọ quả

Nghiệp ấy tức là thường Nghiệp nếu diệt mất rồi Diệt rồi, gì sinh quả?⁵⁹⁷

[99c24] Giải thích: Nếu tự thể của nghiệp sinh khởi rồi, thì nó không gián đoạn, không hoại; về sau nó mới có hoại; điều này không đúng, vì rơi vào lỗi

‘thường’.

Người phái A-tỳ-đàm nói: “Như cây chuối, tre, lau, v.v… về sau cho quả rồi liền hoại⁵⁹⁸; cho nên không có lỗi.”

Luận giả nói: “Tre, lau, v.v… mỗi một sát-na theo nhau hoại, không có dừng trú. Hậu thời chúng dường như có sự tương tục đoạn, nên trong thế tục đế nói là ‘hoại’ vậy. ‘Trong đệ nhất nghĩa, nói nghiệp tương tục cho đến khi thọ quả, như tre, lau, v.v…’ là không đúng. Hoặc nói, ‘Có tự thể của nghiệp và tự thể của pháp, trước sau cùng bất hoại’, điều này khó cho ta một khái niệm. Ông chẳng phải không lỗi.”

Người phái A-tỳ-đàm nói: “Ban đầu chưa có được ‘nhân hoại’, nên bất hoại. Hậu thời có được ‘nhân hoại’, ở vị lai mới hoại, có lỗi gì chăng?”

Luận giả nói: “Nghĩa này không đúng. Ông lập ‘có nhân hoại’, thế nhưng vật kia không phải là ‘nhân hoại’, vì nó khác với vật này. Thế nên ‘nhân’ ấy, thí như ‘vật khác’. Như trong A-hàm có nói, ‘Thân và các căn, nơi mỗi sát-na sinh khởi rồi thì không dừng trú’. Nghĩa của ông đi ngược với kinh điển. Nếu ông muốn trốn tránh lỗi đó, mà chấp nhận ‘sinh khởi rồi, không gián đoạn liền hoại’, thì cũng có lỗi. ‘Nghiệp mà diệt’, tức không có tự thể. Ông nghĩ rằng, ‘nghiệp ngay khi diệt có thể cho quả’, nhưng ‘khi diệt’ ấy gọi là ‘phân nửa diệt’, còn ‘phân nửa chưa diệt có thể cho quả’ là không đúng, giống với lỗi trả lởi ở trên. Ông nói rằng, ‘bất khả thuyết: diệt rồi cho quả, hay không diệt cho quả’, và đây là ‘nghiệp bất khả thuyết’. Nếu là ‘nghiệp bất khả thuyết’, thì ‘ở trong đệ nhất nghĩa, có thể cho quả’ là không đúng, vì là bất khả thuyết, thí như [bất khả thuyết về một người] khi muốn sinh [đời sau]. Những gì ông thấy biết là không vững chắc, ‘xuất nhân’ bất thành, cũng trái với nghĩa của ông.” [100a14] Người phái A-tỳ-đàm nói: “Có sự tương tục, nên nghĩa của tôi không trái. Vì sao biết? Thế nên có kệ tụng:

7. Như mầm, v.v… tương tục

Đều từ hạt giống sinh Do đó mà sinh quả Rời hạt không tương tục.⁵⁹⁹

[100a18] Giải thích: Đây là từ mầm sinh thân, cho đến cành, lá, hoa, quả; mỗi phần đều có tướng của nó. Hạt giống tuy diệt, nhưng do sự khởi tương tục mà triển chuyển cho đến quả. Nếu tách rời hạt giống, thì sự tương tục của mầm, thân, v.v… là không có lưu chuyển. Nghĩa ấy là thế nào? Thế nên có kệ tụng:

8. Từ hạt có tương tục

Từ tương tục có quả Trước hạt rồi sau quả Không đoạn cũng không thường.⁶⁰⁰

[100a24] Giải thích: Vì sao ‘không đoạn’? Là vì có ‘hạt giống tương tục’ trú. Vì sao ‘không thường’? Là vì khi mầm khởi rồi, thì hạt giống hoại. Nội pháp cũng như thế. Như kệ tụng của luận [A-tỳ-đàm] ghi:

9. Như vậy từ sơ tâm Tâm, pháp tương tục khởi Từ đó mà khởi quả Rời tâm, không tương tục.⁶⁰¹

[100a29] Giải thích: Ở đây nói, tâm từ và tâm không từ, gọi [chung] là nghiệp. Những tâm này tuy diệt nhưng tương tục khởi⁶⁰². ‘Từ sự tương tục này mà quả khởi’, nghĩa là quả ái hay phi ái có ‘thọ và tưởng’. Nếu tách rời tâm ấy (: thọ và tưởng) thì quả không có khởi.

Nay sẽ nói về ‘pháp tương tục’. Nghĩa ấy thế nào? Thế nên kệ tụng của luận [A-tỳ-đàm] ghi: 10. Từ tâm có tương tục Từ tương tục có quả Nên nghiệp ở trước quả Không đoạn cũng không thường.⁶⁰³

[100b06] Giải thích: Vì sao ‘không đoạn’? Vì là sự tương tục có thể khởi quả. Vì sao không thường? Vì không trú đến sát-na thứ hai. Ở đây làm nghiệm chứng: Trong đệ nhất nghĩa, có nghiệp và quả như thế, có danh tự chúng sinh kết hợp với các hành. Chúng sinh nơi các hữu muốn được thắng quả, đức Như Lai vì họ nói ‘phương tiện đắc quả’. Thắng quả mà không có, thì đức Như Lai không nói phương tiện đắc lạc quả, thí như tràng hoa giữa hư không⁶⁰⁴. Nay nói ‘có phương tiện’, nghĩa ấy thế nào? Thế nên kệ tụng của luận [A-tỳ-đàm]

ghi:

11. Sự cầu pháp phương tiện

Là mười bạch nghiệp đạo Năm thứ thắng dục lạc

Hiện, vị: hai đời được.⁶⁰⁵ [100b14] Giải thích: ‘Pháp’, là quả pháp. ‘Phương tiện’, là nhân để có được quả pháp. ‘Nhân’, là bạch nghiệp. ‘Quả’, là được cái vui năm dục ở đời hiện tại và đời vị lai. Được những quả gì? Là được báo quả và y quả⁶⁰⁶. ‘Bạch’, là lành sạch (: thiện tịnh). Nhân duyên để thành tựu phước đức là từ mười bạch nghiệp đạo sinh ra. ‘Mười’, là không giết, không trộm, không tà hạnh, không nói dối, không hai lưỡi, không miệng dữ, không nói lời vô ích, không ghen ghét, không sân giận, không tà kiến, ấy gọi là mười bạch nghiệp, cũng gọi là mười thiện nghiệp đạo, mà đều từ thân, miệng, ý sinh ra. Vì sao gọi là ‘thắng quả’? Là ở trong nhân thú và thiên thú được làm người tối thắng và trời tối thắng. Nghĩa ấy thế nào? Thế nên kệ tụng của luận [A-tỳ-đàm] ghi:

1. Người hàng phục được tâm Làm lợi ích chúng sinh

Đó gọi là từ thiện

Được quả báo hai đời.⁶⁰⁷ [100b24] Giải thích: Vì lý do đó đức Phật nói, ‘Có phương tiện đắc quả này’. Như những gì đã nói, nghĩa ấy được thành.” Luận giả nói: “Ông nói, ‘Nghiệp quả có tương tục’, nhưng lấy ‘hạt giống’ làm thí dụ, thì có lỗi lớn. Như kệ tụng của luận nói:

12. Làm sự phân biệt đây Mắc lỗi lớn và nhiều Những gì ông vừa nói Với nghĩa thì không đúng.⁶⁰⁸

[100b29] Giải thích: Vì sao không đúng? Ông hướng tới sự phân biệt rằng, ‘Có hạt giống tương tục, nó tương tự pháp thể’, điều này không đúng. Vì sao? Hạt giống thì hữu hình, hữu sắc và hữu đối, là pháp khả kiến mà được có sự tương tục. Nay tư duy về sự thể ấy còn không thể được, huống chi tâm và nghiệp là pháp vô hình, vô sắc, vô đối, bất khả kiến, trong từng sát-na sinh diệt, không dừng trú. Muốn lấy đây làm nghiệm, thì nghiệm ấy bất thành.

Lại nữa, ‘Từ hạt giống đến mầm’, là diệt rồi tương tục đến mầm, hay là không diệt mà tương tục đến mầm? Nếu ‘diệt rồi [tương tục] đến mầm’, thì mầm là vô nhân. Nếu ‘không diệt [mà tương tục] đến mầm’, thì hạt giống ngay từ đầu phải luôn sinh ra mầm. Nếu là vậy, trong một hạt giống phải sinh ra tất cả các mầm; sự thể này không đúng, có lỗi lầm lớn.”

Người của phái Chánh lượng bộ⁶⁰⁹ nói với người của phái A-tỳ-đàm rằng: “Như ông vừa nói, ‘Có con người tương tục mà có thể khởi nghiệp [báo] trời, v.v… tương tục’, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Vì chủng tánh khác biệt, thí như hạt cây nhẫm-bà⁶¹⁰ không sinh ra quả am-la⁶¹¹, v.v… Tâm thiện có thể bộ (Dhadrayàniyàh), Chánh lượng bộ (Sammitiyàh) và Mật lâm sơn bộ (Sandagirikàh). Trong hệ thống Độc tử bộ này, về sau Chánh lượng bộ được thạnh truyền hơn cả, nên cũng có thể đem Chánh lượng thay thế Độc tử mà đại biểu cho ba bộ: Pháp thượng, Hiền trú, Mật lâm sơn. Chánh lượng bộ phát triển ở một dãy Surasena, ngữ văn thánh điển là Apabhramsa. Chánh lượng bộ phản đối khái niệm ‘chủng tử nghiệp tương tục’ của Đại Tỳ-bà-sa luân. (Đại Tỳ-bà-sa luận, quyển 47, tr. 244b01: “Nghĩa lưu trú là nghĩa của lậu: Chỉ làm cho hữu tình lưu chuyển và trú ở trong Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới, đó là các lậu. Nghĩa ngâm chứa là nghĩa của lậu: Như hạt giống ngâm chứa trong chậu đất ẩm thì có thể nảy mầm, như vậy hữu tình ngâm chứa trong chậu phiền não thì chủng tử của nghiệp có thể dẫn sinh hậu hữu.”) Y cứ Bát thập tụng luật, kệ tụng ‘Bất thất pháp’ có ghi: Giả lệnh kinh bách kiếp, Sở tác nghiệp bất vong, Nhân duyên hội ngộ thời, Quả báo hoàn tự thọ. 假令經百劫, 所作業不亡, 因緣會遇時, 果報還自受. (Dù trải qua trăm ngàn kiếp, Chỗ tạo nghiệp không mất, Khi nhân duyên đến rồi, Quả báo tự chịu lấy.) Chánh lượng bộ giải thích vấn đề ‘Bậc Thánh chứng Sa-môn quả vẫn thọ ác báo của túc nghiệp’ ngang qua khái niệm ‘bất thất pháp’ (: pháp không mất, không bị hủy, S. avipraịàza), nghĩa là khi một niệm ác khởi lên, hình thành hai loại nghiệp là chí đắc và bất thất. Chí đắc gồm cả ba tánh thiện, ác và vô ký. Bất thất duy chỉ vô ký. Với nghiệp ác đã tạo, nhưng trong khi kết quả chưa phát, sám hối mà diệt được; đó là chí đắc. Nghiệp bất thất thì không thể sám hối mà diệt được. Chỉ khi nào quả đã sinh, tức đã có báo ứng, bấy giớ cái bất thất mới mất. Như tờ khoán vay nợ. Chỉ khi nào món nợ được trả, tờ khoán mới bị hủy. Cho nên có câu: ‘Bất thất pháp như khoán’. Y cứ theo Luận Đại thừa thành nghiệp của Thế Thân, tự thể của ‘pháp không mất’ là thật có, và chính là Tâm bất tương ưng hành pháp: “Trước có sau không là quá khứ. Làm sao có thể chấp thể của nó là thật có? Nếu vậy vì sao Thế Tôn tự nói: ‘Nghiệp tuy trải trăm kiếp, Mà không hoàn toàn hư mất. Khi gặp các duyên hợp, Thì phải trả quả kia.’ … Nói không hoại mất là hiển thị nghĩa gì? Hiển thị nghĩa nghiệp đã làm ra không phải không có quả. Do nửa sau bài tụng chứng thành nghĩa này. Nếu vậy nên chấp nhận do hai nghiệp thân ngữ thiện bất thiện, trong uẩn tương tục dẫn khởi pháp khác, thể của nó thật có, được thâu nhiếp trong tâm bất tương ưng hành uẩn. Có thuyết gọi pháp này là tăng trưởng, có thuyết gọi pháp này là không hoại mất. Do pháp này nên về sau có thể được quả ái và phi ái. Ý nghiệp cũng phải chấp nhận có pháp này.” (tr. 783a01 ~ 783b26)

Có thể nói, 7 kệ của phẩm Quán nghiệp, Trung luận, tức từ kệ 13 – 19, là lời hỏi về ‘nghiệp’ theo khởi theo thứ đệ: tâm thiện, tâm bất thiện, tâm vô ký; tâm vô ký có thể khởi theo thứ đệ: tâm thiện, tâm bất thiện; tâm bất thiện có thể khởi theo thứ đệ: tâm thiện, tâm vô ký; các nghĩa này đều không đúng. Cho đến, tâm Dục giới hệ có thể khởi theo thứ đệ: tâm Sắc giới hệ, tâm Vô sắc giới hệ, và khởi tâm Vô lậu; tâm Vô lậu lại triển chuyển khởi tâm Dục giới hệ, tâm Sắc giới hệ, tâm Vô sắc giới hệ. Như đã nói ở trên, ‘mầm khởi’ thảy đều không đúng.

Nghiệm chứng đã lập ở trên là tổng phá, cho nên ‘Có tạo tác thiện’ là cũng không đúng. Tôi nay sẽ nói nghĩa phân biệt chính xác của ‘thuận nghiệp quả báo’. Là phân biệt gì? Như trước phân biệt sự tương tự của ‘chủng tử tương tục’, như tôi vừa nói. Không có lỗi kia nên cái lỗi ‘cấu bất năng nhiễm’, nói lên điều gì chăng? Là nói nghĩa phân biệt chính xác. Ai nói nghĩa ấy?” Như kệ tụng trong kinh A-hàm nói:

13. Chư Phật và Duyên giác

Hàng Thanh văn đã nói Tất cả chư Thánh chúng

Cùng chung phân biệt đó.⁶¹² dụng rất phổ biến. Cây Neen lớn nhanh, có thể đạt chiều cao 15-20 m. Cây thường xanh tốt, nhưng gặp khi hạn hán thì cây có thể rụng hết lá. Nhánh cây tỏa rộng có tán rậm hơi tròn hoặc ô van và có thể đạt đường kính 15-20 m. Lá hình lông chim đối diện là 20-40 cm dài, với 20-31 từ trung bình đến màu xanh đậm 3-8 cm dài. Cuống lá ngắn. Hoa màu trắng và thơm, hoa được bố trí nách lá, rủ xuống dài được tới 25 cm. Hoa lưỡng tính và hoa đực tồn tại trên cùng một cây. Quả nhẵn bóng, giống như quả hạch ô liu, mịn, hình dạng thuôn dài hình bầu dục từ gần tròn, và khi chín đạt 1,4-2,8 x 1,0- 1,5cm. Quả có da mỏng, và lớp giữa của nó thì đắng-ngọt, màu vàng-trắng và rất xơ, dày khoảng 0,3- 0,5 cm. Vỏ của hạt thì cứng, màu trắng, bao quanh một hạt màu nâu.

Phân biệt những gì?

Như kệ tụng của luận nói:

14. Pháp không mất như khoán Nghiệp như nợ tài vật Nhưng là tánh vô ký Theo giới có bốn thứ.⁶¹³

[100c26] Giải thích: Ở đây, ‘pháp không mất’ tồn tại thì thí như người chủ nợ có chứng thư nợ (: khoán). Chủ nợ dù cho [vay] tiền của mà không mất mát, đến thời gian sau thì phần vốn lẫn tiền lời đều được cả. Nghiệp cũng như thế, có khả năng gặt hái hậu quả. Nghiệp dù đã hoại, nhưng do tồn tại ‘pháp không mất’ mà nó có thể làm cho người thực hành được quả báo thù thắng. Cũng như người chủ nợ đã được tiền của rồi, ở trước người mắc nợ, hủy bỏ chứng thư nợ với phần vốn như thế như thế. Sau khi ‘pháp không mất’ đưa quả cho người tạo nghiệp, tự thể của nó cũng hoại. ‘Pháp không mất’ có bao nhiêu thứ? Ước tính theo ‘giới’ thì có bốn. Thế nào là bốn? Nghĩa là Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới và Vô lậu giới.⁶¹⁴ ‘Pháp không mất’ có tánh chất gì? Có tánh vô phú vô ký. ‘Vô phú’ cũng gọi là ‘không mất đi’ (: bất ẩn một). ‘Vô ký’ ở đây là ‘không nói là thiện hay bất thiện’, nên gọi là vô ký.

‘Pháp không mất’ này do đạo nào đoạn?”

Như kệ tụng của luận nói:

15. Không do kiến đạo đoạn Mà là tu đạo đoạn Vì pháp không mất ấy Các nghiệp có quả báo.⁶¹⁵

[101a09] Giải thích: ‘Pháp không mất’ này, nếu chỉ thấy lý Tứ đế: khổ, tập, diệt, đạo thì không đoạn được. Khi nào thì đoạn được? Là ở giai đoạn ‘tu đạo’, khi tiến đến hậu quả thì đoạn được.⁶¹⁶ Lại nữa, ‘thấy khổ’ thì đoạn được ‘nghiệp bất thiện’. Tuy nói đoạn [nghiệp bất thiện], nhưng do ‘pháp không mất’ ấy còn, nên khi thấy khổ vẫn không đoạn hết được, vì ‘pháp không mất’ ấy có thể cho quả. Như tôn giả Mục-kiền-liên bị ngoại đạo làm nhục⁶¹⁷; tỳ-kheo Ly-ba-đa⁶¹⁸ bị vua Phạm-ma-đạt⁶¹⁹ giam giữ mười hai năm. Tôn giả Mục-kiền-liên, tỳ kheo Ly-ba-đa dù hoạch đắc Thánh quả, nhưng do ‘pháp không mất’ ấy còn, nên vẫn chịu quả báo của nghiệp bất thiện ở đời trước.”

Như kệ tụng của luận nói:

16. Được đoạn nhờ kiến đạo Nghiệp đưa đến tương tự Thì nghiệp bị hủy hoại Như vậy có sai lầm.⁶²⁰

[101a18] Giải thích: ‘Pháp không mất ấy là được đoạn nhờ kiến đạo, hay là cùng với nghiệp đi đến đời sau’, thì là có lỗi. Có lỗi gì? Nếu ‘pháp không mất’ được đoạn đồng thời với kiến đạo, tức là tùy miên phiền não và nghiệp cũng cùng được đoạn; điều đó hủy hoại nghiệp quả. Hủy hoại những quả gì? Là hủy hoại ‘kiến đạo sở đoạn’ và quả của nghiệp bất thiện. Nghĩa ấy nên biết. Giai đoạn ‘tu đạo’ mà không đoạn được [pháp không mất] thì bậc Thánh nên có đầy đủ nghiệp của phàm phu. Vì lẽ đó, phiền não và nghiệp là kiến đạo đoạn; ‘pháp không mất’ không là kiến đạo đoạn. Thế nên nói, ‘Nghiệp là kiến đạo đoạn; pháp không mất là tu đạo đoạn, khi tiến đến hậu quả.’ Khi vượt qua Dục giới hướng tới Sắc giới, khi vượt qua Sắc giới hướng tới Vô sắc giới, nghiệp cũng như thế.”

Nên kệ tụng của luận nói:

17. Tất cả các hành nghiệp Tương tự, không tương tự

Hiện tại, khi chưa chết Một nghiệp, một pháp khởi.⁶²¹

[101a29] ‘Tương tự’, là nghiệp đồng loại; ở hiện tại và khi mạng chung có một ‘pháp không mất’ sinh khởi để nắm giữ các nghiệp.

‘Không tương tự’, là chủng loại nghiệp có sai biệt; như nghiệp Dục giới, nghiệp Sắc giới, nghiệp Vô sắc giới có vô lượng chủng loại.

Lại nữa, nghiệp có bao nhiêu chủng loại được ‘pháp không mất’ nắm giữ?”

Nên kệ tụng của luận nói: 18. Như vậy hai loại nghiệp Hiện tại thọ quả báo Hoặc nói thọ báo rồi Nghiệp ấy còn tồn tại.⁶²²

[101a29] ‘Hai loại nghiệp’, là nghiệp tư và nghiệp được sinh từ tư. Hoặc có người nói, ‘Nghiệp thọ báo rồi nhưng nghiệp còn tồn tại, bởi vì không phải niệm niệm diệt.’ Lại như ở trên nói, ‘Vô lượng chủng loại nghiệp sai biệt’, đó là mỗi nghiệp có một ‘pháp không mất’ sinh khởi để nắm giữ. Lý do gì ‘pháp không mất’ cho quả rồi mà còn tồn tại nhưng không nhiều lần cho quả nữa?Lý do là ‘đã cho quả’. Như chứng thư nợ kết thúc, đã trả lại tiền của rồi, dẫu có còn chứng thư nợ thì cũng không có tác dụng gì. ‘Pháp không mất’ cũng như vậy, vì đã cho quả nên không nhiều lần có được quả nữa.

‘Pháp không mất’ ấy ở thời điểm nào thì diệt?”

Nên kệ tụng của luận nói:

19. Độ quả và mạng chung Đến khi đó thì diệt Hữu lậu và vô lậu

Sự sai biệt nên biết.⁶²³ [101b16] Giải thích: Đây cho rằng khi ‘tu đạo’⁶²⁴ thì đoạn được nghiệp. Như trước khi mạng chung, nghiệp tương tự và nghiệp không tương tự cùng có một ‘pháp không mất’ nắm giữ chúng. Như Tu-đà-hoàn, v.v… độ quả⁶²⁵ rồi thì diệt [nghiệp]. A-la-hán cùng kẻ phàm phu chết rồi thì diệt [nghiệp]. ‘Pháp không mất’ ấy lại có sai biệt. Sai biệt thế nào? Do nghiệp hữu lậu và nghiệp vô lậu có khác nhau, nên ‘pháp không mất’ cũng có hữu lậu và vô lậu. Sở dĩ như vậy là vì ‘pháp không mất’ cũng từ nhiều chủng loại nghiệp mà sinh khởi; nó có năng lực khiến chúng sinh thọ sinh các phương xứ và quốc độ, thọ sinh nơi các thú, thọ sắc tướng, thọ hình dáng, thọ đức tin, thọ giới cấm, v.v… các quả sai biệt; nó cho quả xong rồi, sau đó mới diệt.

Nếu như vậy, thì nghĩa ấy (: nghiệp và quả báo) thế nào?

Nên kệ tụng của luận nói:

20. Tuy ‘Không’ mà chẳng đoạn

Tuy ‘có’ mà chẳng thường

Các nghiệp: pháp không mất

Pháp ấy Phật đã dạy.⁶²⁶

[101b26] Giải thích: ‘Không’, là cái gì Không? Các hành là Không (: rỗng lặng), như ngoại đạo đã phân biệt: ‘Pháp hữu tự tánh là không có vậy.’ Nhưng ‘nghiệp chẳng đoạn’, bởi vì có ‘pháp không mất’ tồn tại.

Thế nào là ‘có’? ‘Có’ gọi là sinh tử. ‘Sinh tử’: các hành lưu chuyển trong các thú đa dạng, gọi là sinh tử. Vì sao ‘chẳng thường’? Vì nghiệp có hoại. Vì sao gọi là ‘pháp không mất’? Là đức Phật nói đến [pháp ấy] ở nhiều chỗ trong kinh.

Người làm sự phân biệt này thì nên như vậy. Vì lẽ đó, như tôi trước nói, ‘nghiệp và quả kết hợp nhau, làm nhân đưa ra’, nghĩa này chẳng phải không thành.”⁶²⁷ Luận giả nói: “Những gì ông vừa nói đều không đúng. Tôi nay vì ông nói chính xác về nhân duyên của nghiệp. Nghĩa ấy thế nào?”

Như kệ tụng của luận nói:

21. Nghiệp vốn từ ‘không sinh’

Vì nó vô tự tánh Nghiệp vốn từ ‘không diệt’

Vì nó đã ‘không sinh’.⁶²⁸ [101c07] Giải thích: “Trong tông của tôi, nghiệp thì không có sinh. Như vậy, ‘chủng tử tương tục’, trong đệ nhất nghĩa, cũng không có sinh. Thế nên, ông thiết lập thí dụ về vô thể, nhưng có lỗi thí dụ thiếu sót. Các nghiệp vì sao ‘không sinh’? Vì nghiệp là vô tự tánh cho nên không sinh.

Nay hãy trả lời về lỗi của người phái Chánh lượng bộ khi nói, ‘Chủng tử có tương tục’.

Ông cho rằng, ‘Có nghiệp và quả kết hợp nhau. Nhưng điều đó không có lỗi đoạn hay thường. Vì sao không có lỗi? Do vì có pháp không mất tồn tại.’ Tôi nay tìm tòi [pháp ấy], hoàn toàn là không có. Như kệ tụng ở trên nói, ‘Nghiệp vốn từ không sinh’. ‘Pháp không mất’ ấy, trong đệ nhất nghĩa’, cũng bất thành.

‘Có nghiệp sinh’: Vì có nghiệp cho nên có ‘pháp không mất’. Nghiệp đã là vô thể, thì ‘pháp không mất’ cũng là vô thể. Vì nhân bất thành, nên trái ngược với nghĩa và tông của ông. Vì sao trái ngược? Là ‘nghiệp và quả kết hợp nhau’ thì trở thành thế tục đế, vì làm cho ta có khái niệm nó là gì.

Như ông trước cho rằng, ‘Người phái A-tỳ-đàm có cái lỗi về chủng tử tương tục’, nghĩa ấy không đúng. Như người phái A-tỳ-đàm trước đưa ra thí dụ về ‘chủng tử tương tục’, là họ có ý gì? Nay tôi vì ông mà nói. Ở đây, người phái A-tỳ-đàm có cái ý như vầy: ‘Chủng tử tương tục’ là vì nhân quả triển chuyển, theo nhau sinh khởi, không có hủy hoại. Tuy nhiên, họ dùng ‘chủng tử tương tục thì chẳng hoại, chẳng thường’ làm thí dụ, như vậy là họ muốn được điều ông trước đã nói, ‘chủng tánh có khác biệt’, lấy đó làm nhân. Nghĩa của nhân ấy thì bất thành, bởi vì có tâm và tâm số pháp tương tục sinh khởi nên không có khác biệt. Lại nữa, cái nhân ông đưa ra không phải một chiều có cái lỗi ‘khác biệt’. Vì sao không phải ‘một chiều’? Nay hiện thấy có sự tương tục khác biệt mà có thể khởi quả khác biệt. Làm thế nào biết được? Như lông bò sinh cỏ cói, sừng bò sinh cây thiết la⁶²⁹ .”

Người phái Chánh lượng bộ nói: “Trong kinh A-hàm, đức Phật có nói như vầy: ‘Có pháp không mất. Bởi vì pháp này mà [nghiệp] chẳng đoạn, chẳng thường, các tự thể được thành.’ Ý nói rằng, do nghiệp không khởi nên ‘pháp không mất’ cũng không khởi. Lấy cái nhân đưa ra rồi bảo rằng, ‘nghĩa nơi nhân của tôi bất thành’; lời ấy không đúng.”

Luận giả nói: “Như đức Phật đã nói, ‘Cái gì không khởi, thì cái ấy tức không hoại’. Ông nay muốn nhận lấy nghĩa ấy, điều đó thành tựu chỗ muốn của tôi. Tuy nhiên, trong tông của ông không thừa nhận pháp ấy. Thế nên, khi ông lập nghĩa của tự tông rằng, ‘Không khởi thì không hoại’, nghĩa ấy bất thành. Lại nữa, khi ông thiết lập, ‘Các pháp có tự thể’, thì quyết định nên thừa nhận, ‘Nghiệp không có tự thể’. Nếu ‘Các pháp có tự thể’, tức là lỗi về ‘có’. Lỗi ấy thế nào?”

Như kệ tụng của luận nói: 22. Nghiệp mà có tự thể Ấy tức gọi là thường Nhưng nghiệp là vô tác

Vì pháp thường vô tác.⁶³⁰ [102a08] Giải thích: Đây nói rằng, nếu nghiệp có tự thể, thì nó tức là thường. Nếu nghiệp là thường, thì nó không thể tạo tác. Vì sao? Vì pháp thường là không thể tạo tác, cũng không có tướng biến hoại, [ví như hư không]. Lại nữa, nếu nghiệp là không thể tạo tác, thì có lỗi gì? Lỗi ấy như kệ tụng của luận nói:

23. Nếu nghiệp là vô tác Vô tác nên tự đến Trú tội phi phạm hạnh Nay nên được Niết-bàn.⁶³¹

[102a13] Giải thích: ‘Phạm’, là Niết-bàn. Thực hành hạnh Niết-bàn, gọi là phạm hạnh. Trú hạnh này, gọi là trú phạm hạnh. Trái với trú phạm hạnh, gọi là không trú phạm hạnh. Những gì là trú phạm hạnh? Là tác nghiệp thiện rồi, thì được Niết-bàn, gọi là trú phạm hạnh. Những gì là trú phi phạm hạnh? Là ‘không tác nghiệp thiện’, gọi là trú phi phạm hạnh. Nếu nghiệp ấy không tác mà tự được Niết-bàn, thì tất cả người thực hành phi phạm hạnh đều nên được Niết-bàn, chẳng phải riêng người thực hành phạm hạnh được Niết-bàn. Có lỗi lầm như thế. Nhưng ở thế tục đế, chế tác chiếc bình, dệt ra tấm lụa, v.v… cũng có lỗi ấy.

Lỗi ấy như kệ tụng của luận nói:

24. Phá tất cả thế tục

Pháp ngôn ngữ hiện có Tác thiện và tác ác Cũng không có sai biệt.⁶³²

[102a23] Giải thích: Đây là như câu nói của thế gian, ‘Kia là chúng sinh tạo tội. Kia là chúng sinh tạo phước’, trở thành không đúng nữa, bởi vì ông nói, ‘không tác tội, phước vẫn tự nhiên có được’. Lỗi ấy thế nào?

Như kệ tụng của luận nói:

25. Bởi vì có nghiệp trú Mà gọi pháp không mất Cũng nên cho quả rồi Nay lại cho quả nữa.⁶³³

[102a28] ‘Trú’ là thế nào? Là tự thể tồn tại. ‘Cho quả nữa’, là vì nghiệp trú. Tuy cho quả cho người tác [nghiệp] rồi, nhưng còn có chứng thư nợ, nên đã trả nợ rồi, lại phải trả nợ nữa. Nghiệp cũng như thế, do nó ‘có tự thể’ tồn tại, nên trở lại cho quả nữa.

Người phái A-tỳ-đàm nói thêm: “Trong đệ nhất nghĩa, có các nghiệp như thế. Nhân của nghiệp là có. ‘Không có nghiệp mà có nhân’, là không đúng, thí như chiếc áo làm bằng lông rùa. Nay có nhân của nghiệp, đó là các phiền não. Thế nên, như nhân vừa nói, ‘Trong đệ nhất nghĩa, nhất định có các nghiệp’.”

Luận giả nói: “Lời này không khéo.”

Như kệ tụng của luận nói:

26. Phiền não làm tánh nghiệp Chúng tức vô tự thể Nếu phiền não chẳng thật Sao có nghiệp là thật?⁶³⁴

[102b08] Giải thích: “‘Tánh’, là nhân. Ở đây nói, phiền não là nhân của nghiệp. Thí như đất sét là thể của bình, như vậy, phiền não là thể của nghiệp. Vì sao phiền não chẳng thật? Là vì phiền não không có tự thể. Vì sao không có tự thể? Là ở trước đã quán sát [các pháp], rồi bác bỏ ‘pháp sinh khởi’ và cũng bác bỏ ‘các [pháp] thể là hữu tự thể’, Ở đây nói, ‘phiền não không phải là nhân của nghiệp’. Vì lẽ đó, nghĩa của nhân bất thành, trái ngược với nghĩa của ông. Vì sao trái ngược? Là vì ở trong thế tục đế, lấy phiền não làm nhân của nghiệp, chẳng phải đệ nhất nghĩa, cho nên nói ‘trái ngược’. Lại nữa, như kệ tụng ở đầu phẩm Quán Phiền Não:

Ái, phi ái điên đảo Nó làm duyên sinh khởi Duyên đã vô tự thể

Nên phiền não chẳng thật.⁶³⁵ Trước đã rộng bác bỏ. ”

Người phái A-tỳ-đàm nói: “Trong đệ nhất nghĩa, có phiền não như thế. Bởi vì có quả nên chẳng phải không có [phiền não] khiến nhận chịu quả; thí như người điếc có quả nhĩ căn và nhĩ thức. Nay có phiền não và quả [của phiền não] ấy. Vì sao gọi là quả? Quả là nghiệp vậy. Như vậy, ‘trong đệ nhất nghĩa, là có phiền não’, không phải nghĩa của nhân bất thành, cũng không phải trái với nghĩa. Như vậy, cái nghĩa mà tôi mong muốn thì được thành. Lại nữa, có nghiệp, bởi vì có quả, chứ chẳng phải không có [nghiệp], như hoa đốm hư không. Do có quả của nghiệp là thân, nên không phải không có nghiệp mà có quả. Bởi vì nghĩa ấy, nên biết ‘có nghiệp’.”

Luận giả nói: “Nghĩa ấy là sai lầm. Ông không có chánh tư duy, bị tà kiến não hại, do phân biệt hư vọng mà nói bày như thế.”

Lỗi ấy như kệ tụng của luận nói:

27. Nói nghiệp và phiền não

Làm nhân của các thân Nghiệp, phiền não vốn Không

Thân từ đâu mà có?⁶³⁶ [102b27] Giải thích: Chỗ nào nói vậy? Là ở trong các luận, các Hiền Thánh nói theo ước lệ của thế tục đế. Đứng về mặt đệ nhất nghĩa đế mà quán sát điều đó thì đều không đúng. Như trong tông của tôi, trước đã nói về phương tiện, đó là các pháp cao-vừa-thấp, sang hèn, tốt xấu, v.v… các quả báo đa dạng như thế đều không có tự thể. Như nói, ‘nghiệp và phiền não đều là vô tự thể’, thân thể cũng không có tự thể. Vì lẽ đó, ‘phiền não làm nhân của nghiệp, nghiệp làm nhân của thân’, đều là không đúng. Cái lỗi vừa nói, nay trả lại ông. Những thí dụ được thiết lập cũng bất thành.”

Lại nữa, người phái A-tỳ-đàm nói: “Trong đệ nhất nghĩa, có nghiệp như thế thì có người thọ quả. Nghiệp mà không có thì không có người thọ quả, thí như tràng hoa giữa hư không. Nay có nghiệp nên có người thọ quả. Nghĩa ấy thế nào?”

Như kệ tụng của luận nói:

28. Bị vô minh che lấp Bị ái kết trói buộc Nhưng tác giả xưa nay

Không một cũng không khác.⁶³⁷ [102c10] Giải thích: Đối tượng mà ‘minh’ đối trị, gọi là ‘vô minh’. ‘Che lấp’, là màng mắt che tuệ nhãn. Thế nào là danh⁶³⁸? ‘Danh’, chỉ cho chúng

何況於諸身. (Các phiền não và nghiệp, là nhân duyên làm cho có thân, song phiền não và các nghiệp sinh. Vì sao gọi là chúng sinh? Là hữu tình mà nhiều lần thọ sinh. Thế nào là ái? ‘Ái’, là tham trước. Tham trước chính là ‘kết’. Là kết với ai? Là trói buộc chúng sinh. Thế nào là ‘trói buộc’? Là tương ưng với tham, sân, v.v… Như trong kinh Vô Thủy có nói: “Chúng sinh bị vô minh che lấp, ái kết trói buộc, nên qua lại trong sinh tử vô thủy, chịu các sự khổ vui. Các chúng sinh như thế, tự tác nghiệp ác bất thiện, trở lại tự thọ quả báo bất thiện.” Ở đây, người thọ nghiệp báo chính là ‘tác giả’ mà tôi muốn nói đến. Tuy nhiên, ‘tác giả’ này không thể nói là một, hay là khác. Có sự thọ quả ấy là do trong đệ nhất nghĩa có nghiệp kia.”

Luận giả nói: “Những gì ông vừa nói, về nghĩa đều không đúng. Luận này từ đầu đến đây, ‘tất cả các pháp’ đều đã được quán sát, chúng không có quả từ duyên khởi, cũng chẳng phải không có quả từ duyên khởi.”

Vì lẽ đó, nghĩa ấy như kệ tụng của luận nói:

29. Nghiệp không từ duyên sinh

Không từ phi duyên sinh Vì nghiệp không tự thể Cũng không người khởi nghiệp.⁶³⁹

[102c24] Giải thích: “Kệ tụng nói, nghiệp thì không có sinh khởi. Nghiệp có ba thứ: 1. Nghiệp; 2. Quả báo; 3. Người thọ quả. Nay suy tìm thì thấy, nghiệp không có sinh khởi, thế nên tác giả cũng không có sinh khởi. Tác và tác giả, trước đều đã bác bỏ rằng ‘không có thật thể’. Như tôi có nói về phương tiện của ‘không có nghiệp và không có tác gi’. Nghĩa ấy thế nào?” Như kệ tụng của luận nói:

30. Không nghiệp, không tác giả Sao có nghiệp sinh quả?

Đã không có quả ấy Sao có người thọ quả?⁶⁴⁰

[103a02] Giải thích: “Vì lẽ ấy, ông nói, ‘Trong đệ nhất nghĩa, có nghiệp, có người thọ quả’, nghĩa này bất thành, cũng trái với nghĩa của ông. Trái ngược thế nào? Là trái ngược với những khái niệm cho sự hiểu biết thế tục đế.”

Người A-tỳ-đàm nói: “Bác bỏ ‘không có nghiệp, không có quả’ là lỗi của tà kiến mà có thể che lấp tuệ nhãn. Người nào nói, ‘Trung luận là tri kiến chân thật’, là không đúng.”

Luận giả nói: “Lời ông là sai lầm. Nghĩa ấy thế nào?”

Như kệ tụng của luận nói:

31. Thần thông lực của Phật Hiện tác hóa thân Phật

Ở trong khoảnh khắc ấy Hóa thân lại khởi hóa.⁶⁴¹ 32. Hóa thân Phật ban đầu Mà gọi là tác giả Việc làm của hóa Phật Chính đó gọi là nghiệp.⁶⁴²

[103a11] Giải thích: “Đây là nói, tác giả và sự biến hóa triển chuyển tương tự, từ duyên mà khởi, không có ngã thể. Nghiệp tạo tác, cũng như người biến hóa, không có tự thể, thí như hóa Phật lại khởi ra sự biến hóa. Như vậy, những việc tạo tác từ thân nghiệp (: bố thí), khẩu nghiệp (: thuyết pháp) [của người biến hóa] tuy không có thật, nhưng mắt có thể thấy được. Nên hiểu như vậy.

v.v…

‘Phiền não’, gọi là ba độc, chín kết, mười triền, chín mươi tám sử, ⁶⁴³ có thể khởi bằng thân nghiệp, khẩu nghiệp và ý nghiệp. Phân biệt: đời nay, đời sau, thiện, bất thiện, vô ký, khổ báo, lạc báo, bất khổ bất lạc báo, và khởi hiện báo, sinh báo, hậu báo⁶⁴⁴, v.v… như vậy các nghiệp, tất cả đều trống không; giả sử có tạo tác, thì sự tạo tác cũng không có tự thể. Nghĩa ấy thế nào?”

Như kệ tụng của luận nói:

33. Nghiệp, phiền não cũng vậy Tác giả và quả báo Như thành Càn-thát-bà Như huyễn, như sóng nắng.⁶⁴⁵ [103a22] Giải thích: “Đây là nói, các nghiệp sinh khởi từ nhân duyên hòa hợp, như ảo thuật biến hóa không thật, nhưng mắt có thể thấy được. Các nghiệp là có trong thế tục đế, chứ chẳng phải trong đệ nhất nghĩa. Lại nữa, ‘muốn được thiện thú và muốn được Niết-bàn’ cũng là đứng trên mặt thế tục đế mà nói. Như ông cho rằng, ‘tôi bác bỏ không có nghiệp, không có quả, là lỗi của tà kiến’, thì lỗi ấy cũng ‘vô thể’.” Người phái A-tỳ-đàm nói: “Người kia tuy muốn được ‘có tất cả pháp trong thế tục đế’, chê bai ‘không có tất cả pháp trong đệ nhất nghĩa’, vẫn không tránh khỏi lỗi.”

Luận giả nói: “Như kệ tụng trong kinh nói:

Hữu thể đã bất thành Vô thể cũng bất thành.

Lại như kệ tụng trong kinh nói:

Hữu, đó là thường kiến Vô, đó là đoạn kiến Vì vậy với hữu, vô

Người trí không nên nương.

Ông nói, ‘Bác bỏ không có nghiệp quả’; tôi không muốn vậy. Vì lẽ ấy, ông trước cho rằng, ‘Tôi không tránh khỏi lỗi.’, nhưng tôi không có lỗi ấy.

Lại nữa, ông nghe rằng, ‘Trong đệ nhất nghĩa, các [pháp] thể là vô tự thể. Nghiệp và nghiệp quả, tác giả và thọ giả, đều là trống không, là vô thể’, rồi ông cho rằng, ‘Hư trú phạm hạnh là trống không, không tu hoạch gì cả.’ Suy nghĩ đó là tâm ngu si. Bởi vì muốn khai mở cái chướng ngu si ấy, mà lấy ‘các nghiệp là có’ để hiểu biết sự vật. Hiểu biết thế nào? Là hiểu những sự việc, như sự việc đức Phật dùng sức thần thông làm sự biến hiện ‘hóa Phật’.” Đầu phẩm này đưa ra những lỗi mà ngoại nhân lập luận, bằng cách lấy nghĩa ‘nghiệp quả là vô tự thể’ để chúng sinh hiểu nghĩa ý của phẩm này. Vì lẽ đó, như kinh Phạm vương sở vấn có nói: “Nếu không có nghiệp, không có quả, tức là bồ-đề. Như vậy, bồ-đề không có nghiệp, không có quả. Người được bồ-đề cũng không có nghiệp, không có quả. Vị ấy được thọ ký và Thánh chủng tánh⁶⁴⁶ cũng lại như thế. Nếu không có nghiệp, không có nghiệp báo, thì Thánh chủng tánh kia cũng không thể khởi các nghiệp thân, khẩu và ý.” Lại nữa, như phẩm Quán Duyên có nói, ‘Tất cả các vật thể đều không có tự tánh.’ Đã bác bỏ nhãn, nhĩ, v.v… chẳng phải ‘có’ ở chỗ khác và ở đấng Tự Tại. Vì sao? Vì nhãn nhập, v.v… không khởi từ các duyên: đỏ, trắng mà sinh khởi; các duyên cũng không thể sinh các nhãn nhập, v.v…

Cũng như trong phẩm Quán Bản Tế ⁶⁴⁷ đã bác bỏ rằng, ‘Bản tế của sinh tử là vô tự thể, như không có cái đầu thứ hai’. Không thể nói có cái đầu thứ hai bởi vì con mắt có bệnh.

Như kệ tụng trong phẩm Quán Hành nói:

Đại Thánh thuyết nghĩa Không Vì để lìa các kiến Nếu lại chấp có Không

Chư Phật không hóa độ.⁶⁴⁸ Đây là đã bác bỏ các phiền não là các kiến và vô minh, v.v… để nói về Không. Nếu lại chấp trước Không, thì làm sao hóa độ được? Cũng giống như lấy nước cứu lửa, nếu trong nước có lửa khởi thì không thể cứu.

Như trong phẩm Quán Khổ, đã bác bỏ ‘bốn nghĩa của khổ bất thành’⁶⁴⁹ , cũng bác bỏ ‘bốn nghĩa của vạn vật ở ngoài bất thành’⁶⁵⁰. Vì sao? Khổ không gọi là pháp tự tác hay pháp bất tự tác, bởi vì khổ là vô tự thể, thế thì c4ó người nào tác khổ? Nếu nói có ngã và pháp, mỗi tướng khác nhau, nên biết người ấy không được pháp vị.⁶⁵¹ Nếu nói các pháp là thiện, là bất thiện, là vô ký, là hữu lậu, vô lậu, hữu vi, vô vi, v.v… có sự khác biệt, người ấy không có nghĩa lợi gì đối với pháp tịch diệt sâu xa.

Như trong phẩm Quán Bản trú⁶⁵² đã bác bỏ ‘Bản trú là bất khả đắc’, cũng bác bỏ ‘Ba đời không có phân biệt hý luận.’ Vì lẽ đó, các pháp là trống không. Như trong phẩm Quán Tác tác giả có nói:

Quyết định có tác giả Không tác nghiệp quyết định Quyết định không tác giả Không tác nghiệp vô định.⁶⁵³

Vì sao? Vì ‘Quyết định nghiệp không tác, Là nghiệp không tác giả’⁶⁵⁴ , như con dao không tự cắt, ngón tay không tự xúc chạm. Vì lẽ đó, xác quyết rằng, ‘tác giả không có tác, tác giả cũng không có nghiệp’. Như vậy, ‘tác giả thật, không thật, vừa thật vừa không thật’, ‘nghiệp thật, không thật, vừa thật vừa không thật’, đều không thể thủ đắc⁶⁵⁵ .

Lại nữa, nếu không có tác giả, tác nghiệp, các pháp như thế thì không có tội phước. Tội phước mà không có thì quả báo của tội phước cũng không có. Nếu không có quả báo của tội phước, thì cũng không có Niết-bàn. Vì nghĩa ấy, ở trong thế tục đế, nói ‘có các nghiệp’, chứ không phải trong đệ nhất nghĩa [mà nói có các nghiệp]. Các nghiệp thì như những việc thấy trong chiêm bao, không nên vọng sinh buồn vui; như ảo thuật làm ra nên không có thật thể; như thành Càn-thát-bà, khi mặt trời mọc thì nó xuất hiện, chỉ dối gạt mắt người chứ không có thật.

Như đức Phật dạy các Tỳ-kheo: “Sinh tử không ngằn mé, các hàng phàm phu không hiểu chánh pháp nên vì họ nói sinh tử là dài lâu.”⁶⁵⁶ Lại như đức Phật nói: “Các Tỳ-kheo, vì muốn chấm dứt sinh tử thì phải tùy thuận tu hành.” Cũng như kinh Vô thượng y⁶⁵⁷ có nói: “Phật vì thương xót người thế gian trú trong trí tuệ loạn động, tranh luận về ‘vô nhân’, ‘ác nhân’⁶⁵⁸, thế nên, nơi thế tục đế, Phật nói ‘có các pháp’ như là: có ngã, có nhân, có chúng sinh, có mạng giả.”

Lại nữa, đức Phật Bà-già-bà thấy chúng sinh sinh tử tương tục, chưa khởi sự đối trị, nên nói ‘sinh tử là dài lâu’. Vì sao nói vậy? Vì muốn chấm dứt ngằn mé sinh tử nên kiến lập chúng sinh, khuyên họ thường tinh tiến và khéo quán sát sinh tử, thấu rõ sinh tử và Niết-bàn không có một chút khác biệt có thể thủ đắc, vì vậy mà không có sinh tử, cũng không có Niết-bàn.

Lại nữa, như trong phẩm Quán Duyên có nói: “Sự tác ấy, trong duyên không có, trong phi duyên cũng không có.” Trong duyên, bác bỏ ‘tác là bất khả đắc’, cũng không cùng duyên hòa hợp, thế mà nói ‘có tác’ là không đúng. Như trong phẩm Quán Ba tướng⁶⁵⁹, đã bác bỏ ‘tướng sinh’. Nếu tướng sinh, trú, diệt mà bất thành, thì không có pháp hữu vi. Pháp hữu vi không có thì làm sao có được pháp vô vi? Lại nữa, như [trong phẩm Quán Khứ lai,] bác bỏ ‘sự đi và người đi’. Nếu cho rằng, pháp đi tức là người đi, thì ‘tác giả và tác nghiệp’ chính là một. Nếu nói rằng, pháp đi khác với người đi, thì tách rời người đi vẫn có pháp đi, và tách rời pháp đi vẫn có người đi, cả hai trường hợp đều có lỗi. Như phẩm Quán Thánh đế ⁶⁶⁰ cũng có nói, ‘Trong đệ nhất nghĩa, Không là nghĩa vô thể.’ Như kệ tụng của phẩm ấy nói:

Chư Phật vì lẽ ấy Hồi tâm không thuyết pháp Phật hiểu rõ pháp sâu

Chúng sinh không thể nhập.⁶⁶¹ Vì sao? Vì trong đệ nhất nghĩa, không có sự chấp Không. Nếu nói ‘Không’ thì là tướng chấp trước⁶⁶². Như trong việc bác bỏ kiến chấp, đã bác bỏ bốn kiến: hữu biên, vô biên, v.v…⁶⁶³ Nếu nói ‘hữu biên’, thì không có đời sau. Nếu nói ‘vô biên’, thì cũng không có đời sau. Vì sao? Trong đệ nhất nghĩa, các pháp là Không. Như kệ tụng [trong phẩm Quán Tà kiến] nói:

Chỗ nào, nhân duyên nào Người nào khởi các kiến?⁶⁶⁴

Nếu nói, ‘có kiến khởi’, là không đúng.

Như sự bác bỏ về ‘hợp’ [trong phẩm Quán Hợp] rằng: Quả của sự vật không từ duyên ‘hợp’ hay ‘không hợp’ mà sinh. Bởi vì quả là không có, nên ‘pháp hợp’ cũng không có.

Như sự bác bỏ về ‘thành hoại’ [trong phẩm Quán Thành hoại]: ‘Hữu thể’ không sinh ra [hữu] thể, cũng không sinh ra vô thể. ‘Vô thể’ không sinh ra [hữu] thể, cũng không sinh ra vô thể. Cũng bác bỏ ‘ba đời không có [ba] hữu tương tục’⁶⁶⁵ .

Vì những nghĩa trên, nên biết, bác bỏ rằng, ‘Trói buộc và giải thoát là không có tự thể’⁶⁶⁶. Bằng năm cách tìm cầu, thấy rằng không có chúng sinh ‘qua lại’ ấm, giới, các nhập.⁶⁶⁷ Không có chúng sinh qua lại, thế nên, trong đệ nhất nghĩa, chẳng nói ‘rời ngoài sinh tử, riêng có Niết-bàn’.

Như kệ tụng trong kinh Bảo thắng nói:

Niết-bàn tức sinh tử Sinh tử tức Niết-bàn Nghĩa thật tướng như vậy Vì sao có phân biệt?

Như sự bác bỏ trong phẩm Quán Hữu vô, đã bác bỏ ‘các pháp hoặc có hay không có’. Hoặc có người nói: “Thấy có, thấy không có, thấy tự tánh, tha tánh, đó là không thấy đạo lý chân thật.”⁶⁶⁸ Như trong kinh Kim quang minh nữ có nói: “Thể tướng của vô minh, vốn tự nó không có, vọng tưởng với nhân duyên, hòa hợp mà sinh khởi.⁶⁶⁹ Thiện nữ, nên quán các pháp như thế. Chỗ nào có người và chúng sinh? Bởi lẽ bản tánh là không tịch, vô sở hữu (: không có gì cả).”

(Hết quyển Mười)