Bát Nhã Đăng Luận Thích

9. Năm ấm bị thủ chấp

Không từ tự thể có Nếu không có tự thể Làm sao có tha thể?⁸⁵⁵

[120a02] Giải thích: Ở đây nói, ‘Nếu [năm ấm] không từ tự thể mà có, thì làm sao [nó] từ tha thể mà có?’ Vì sao? Vì [năm ấm] không có tự thể, cũng không có tha thể. Nghĩa ấy, như kệ tụng của luận nói:

10. Pháp thể là như thế Thủ, thủ giả đều Không Làm sao nên lấy Không Nói Không là Như Lai?⁸⁵⁶

[120a06] Giải thích: Tư duy quán sát về thủ và thủ giả, cả hai đều là Không. Làm sao lấy cái Không để nói rằng ‘Không là Như Lai’, không có sự ấy. Ngoại nhân nói: “Người kia trước đã nói, ‘Tất cả các pháp đều không có hý luận’, nay lại nói rằng, ‘Tất cả pháp là Không’, thì trở lại là hý luận, trái ngược với điều căn bản đã nói.”

Luận giả nói: “Thật như những gì vừa hỏi. Vì sao?”

Như kệ tụng của luận nói:

11. Không thì không thể nói Phi Không không thể nói Câu, bất câu cũng vậy Thế đế nên có nói.⁸⁵⁷

[120a13] Hoặc có người nói, ‘Tách rời văn tuệ mà vẫn có thể ở tất cả cảnh giới đạt được đệ nhất nghĩa không⁸⁵⁸’, vậy thì đức Phật không cần nói, ‘nhất thiết pháp là không’⁸⁵⁹. Không có người nào đạt được như thế. Đức Phật vì muốn tùy thuận giáo hóa chúng sinh để họ có được hai khối phước trí mà thuyết pháp về các thứ Không⁸⁶⁰. Nếu chỉ căn cứ mặt thế tục đế thi thiết mà nói, thì (1) vì muốn tẩy sạch những cấu uế ‘phân biệt, bất thiện’, vì phá vỡ màng mắt ‘ngu si, tà kiến’ mà đức Phật nói, ‘Tất cả cảnh giới là bất Không’. Vì sao? Vì chỉ nói về Không thì chúng sinh tăng trưởng tà kiến. (2) Lại vì phá vỡ màng mắt ‘chấp ngã, chấp pháp’ mà đức Phật nói, ‘tất cả cảnh giới là không’. Trong đệ nhất nghĩa, [tất cả cảnh giới] thì như huyễn ảo, như sóng nắng, vì tự thể [của các pháp] là ‘không sinh’. Cả hai [Không và bất Không] không thể nói.

Vì bác bỏ sự lập nghiệm của người khác, vì dứt bỏ lỗi ‘cái thấy khởi hai’ đối với cảnh giới⁸⁶¹, vì để đạt được đệ nhất nghĩa, mà đức Phật nói rằng ‘không hai’⁸⁶² .

Như vậy, [qua những lý do]: ‘Vì muốn tẩy sạch những cấu uế ‘phân biệt, bất thiện’, … [vì dứt bỏ lỗi ‘cái thấy khởi hai’ đối với cảnh giới], mà đức Phật thuyết pháp về Không, Vô tướng, Vô tác,⁸⁶³ chiêm bao, huyễn ảo, v.v… Cho nên nói, ‘Không thì hủy diệt tất cả kiến⁸⁶⁴’.

Như kệ tụng của luận nói:

* Nếu pháp có tự thể Thấy Không có lợi gì?

Chư kiến phân biệt buộc Vì bác bỏ kiến ấy.⁸⁶⁵

[120a26] Giải thích: Ở đây nói, ‘[Nhận định] vật có tự thể, thì sự thấy Không là vô ích. Vì bác bỏ kiến chấp ấy nên khen ngợi nơi Không’. Ngoại nhân nói: “Nếu nói, ‘Cả hai [Không và bất Không] không thể nói’, thì lời ấy có cái lỗi hý luận.”

Luận giả nói: “Lời của ông là sai. Vì bác bỏ sự phân biệt của người khác, mà nói, ‘Cả hai không thể nói’. ‘Không thể nói’ nên không có lỗi, thí như dùng âm thanh để ngưng dứt âm thanh. Lại nữa, nếu dùng ‘đệ nhất nghĩa’ để người ta tin hiểu, thì không có nghiệm chứng như thế. Nếu an trú tâm nơi ‘đệ nhất nghĩa’, dùng trí thế tục đế mà nói, ‘Trong đệ nhất nghĩa, tất cả pháp là Không’, thì nói ra lời ấy là không có lỗi.

Như kệ tụng sau đây nói:

Nếu không dựa thế đế Không hiểu đệ nhất nghĩa.

Ở đây nói: Vì bác bỏ bất Không mà nói Không, nhưng không thủ chấp Không, cho nên không có lỗi. Như vậy, tự thể của Như Lai cũng là Không.” Hoặc có người nói: “Như Lai hoặc là thường, hoặc là vô thường, là vừa thường vừa vô thường, là phi thường phi vô thường. Thế gian là hữu biên, thế gian là vô biên, là vừa hữu biên vừa vô biên, là phi hữu biên phi vô biên. Nếu nghĩa ‘Như Lai’ được thành, thì nghĩa của tôi cũng được thành như thế.”⁸⁶⁶ Nay nên trả lời. Trả lời như kệ tụng của luận nói:

12. Ở trong pháp tịch diệt Vô thường, v.v… bốn lỗi Cũng ở trong tịch diệt Vô biên, v.v… bốn lỗi.⁸⁶⁷ [120b12] Giải thích: Ở đây nói, ‘Tự thể của Như Lai là Không. Chủ thể nương tựa (năng y: Như Lai) là vô thể. Sự phân biệt [của chúng sinh] về đối tượng nương tựa (sở y: Như Lai) cũng vô thể’.

Nếu ý ngoại nhân muốn dùng ‘Như Lai’ làm xuất nhân và dẫn dụ để thành lập ‘ngã’, thì nghĩa ấy bất thành. Vì sao? Vì nhân và dụ không đồng nhau, cũng trái ngược với nghĩa ở trước.

Như kinh Văn Thù sở vấn nói: “Đức Phật bảo ngài Văn Thù Sư Lợi: - Bất sinh, bất diệt, gọi là Như Lai.”

Nếu có người nói: “Trong đệ nhất nghĩa, Như Lai sau khi diệt độ, không xác nhận là tồn tại hay không tồn tại, cho nên ‘có Như Lai’, không như thạch nữ vốn không có con mà còn nói ‘không con’.”

Tôi nay trả lời người kia: Ông đem các thứ phân biệt và tập khí mà huân tập làm trí tuệ, rồi chấp trước và nói về Như Lai, thảy đều không đúng.

Như kệ tụng của luận nói:

13. Người kiến chấp thô trọng

Nói Như Lai có không Như Lai sau diệt độ

Vì sao không phân biệt?⁸⁶⁸ [120b22] Giải thích: Ở đây nói, ‘Như Lai sau khi diệt độ: Như Lai có chăng? Như Lai không có chăng? Như Lai vừa có vừa không có chăng? Như Lai chẳng có chẳng không có chăng?’⁸⁶⁹ Nghĩa ấy không đúng. Người tu tập chính xác thì mắt trí mở ra.

Như kệ tụng của luận nói:

14. Như Lai tự thể Không Không nên khởi tư duy Sau diệt có Như Lai Và không có Như lai.⁸⁷⁰

[120b27] Giải thích: Ở đây nói, ‘Cảnh giới là vô thể, và tuệ là vô phân biệt’. Với lẽ ấy, xuất nhân và thí dụ của ông ở trên là có lỗi. Vì sao? Có vô thường, có sắc thân vô thường; ngôn giáo thân⁸⁷¹, pháp thân; năng tướng, sở tướng; nhân quả; năng giác, sở giác; không, vô tướng, vô tác, vô nguyện; như huyễn, như mộng, v.v… thảy đều là sự phân biệt.

Như kệ tụng của luận nói:

phải không sanh tử, thì điều này cũng không đúng. Vì Như Lai, đã dứt hết sắc, tâm khéo giải thoát sâu xa, rộng lớn vô lượng, vô số, Niết-bàn vắng lặng.

‘Tôn giả Xá-lợi-phất, nếu nói Như Lai có sanh tử đời sau, thì đó là thọ, là tưởng, là hành, là thức, là động, là tư lự, là hư dối, là hữu vi, là ái,… cho đến, chẳng phải có chẳng phải không có sanh tử đời sau cũng nói như vậy. Vì Như Lai, đã diệt tận ái, tâm khéo giải thoát, nên nói có sanh tử đời sau là không đúng; hoặc không đời sau; hoặc đời sau vừa có, đời sau vừa không; hay chẳng phải có, chẳng phải không đời sau, thì cũng không đúng. Vì Như Lai, đã diệt tận ái, nên tâm khéo giải thoát sâu xa, rộng lớn vô lượng, vô số, Niết-bàn vắng lặng.

‘Tôn giả Xá-lợi-phất, vì nhân như vậy, duyên như vậy, cho nên có người hỏi Thế Tôn: ‘Như Lai hoặc có hoặc không, hoặc vừa có vừa không, chẳng phải có chẳng phải không sanh tử đời sau.’ Ngài đã không thể ký thuyết.’ Sau khi hai vị Chánh sĩ cùng bàn luận với nhau xong, cả hai trở về chỗ của mình.” (Thích Đức Thắng 15. Hý luận sinh phân biệt Như Lai vượt phân biệt Bị hý luận che lấp Không thể thấy Như Lai.⁸⁷²

[120c05] Giải thích: Thí như người mù bẩm sinh không thấy mặt trời; người không thấy Như Lai cũng lại như vậy. Vì sao không thấy? Vì hý luận, phân biệt che lấp mắt tuệ, đó gọi là ‘không thấy’. Sao gọi là thấy? Ai thấy được pháp tánh tức thấy Như Lai, đó gọi là thấy.

Lại nữa, như kệ tụng trong kinh ghi:

Thấy được pháp duyên khởi Đó gọi là thấy pháp

Nếu thấy được pháp ấy Tức là thấy Như Lai.⁸⁷³ Lại nữa, sắc thân là Như Lai; ngôn giáo thân và pháp thân cũng là thân Như Lai. Như kệ tụng ở trên nói:

Hý luận sinh phân biệt Như Lai vượt phân biệt.

Lại như kệ tụng trong kinh Kim cương Bát-nhã nói:

Nếu lấy sắc thấy Ta Lấy âm thanh cầu Ta Người ấy hành tà đạo Không thể thấy Như Lai.

[120c15] Hãy làm sự quán sát [về Như Lai] như thế.

Ngoại nhân lập ra ‘tự thể của các pháp thể’, nói ‘có’ [tự thể] được thành lập, rồi dẫn Như Lai làm thí dụ. Điều này không đúng.

Như kệ tụng của luận nói:

16. Do tự thể Như Lai Đồng tự thể thế gian Như Lai là vô thể

Thế gian cũng vô thể.⁸⁷⁴ [120c19] Giải thích: Ở đây nói, ‘Khi quán về Như Lai, [thấy] các ấm, giới, nhập đều không có tự thể; phân biệt tất cả tự thể đều là vô thể.’ Phân biệt thế nào? Là trong ấm, giới, nhập, có các pháp: năng tướng, sở tướng; hoặc nhân hoặc quả; hữu thể, vô thể; đồng nhất, dị biệt, v.v… Các pháp, được phân biệt rộng như trên, thảy đều ‘vô thể’. Các ấm, giới, nhập, vì sao vô thể?

Như trong phẩm Quán Năm Ấm có nói: ‘Rời sắc nhân có sắc’⁸⁷⁵, là không đúng. Theo như đạo lý được quán sát ấy, ‘Năm ấm là vô thể’, nên Như Lai cũng vô thể.

Như trong phẩm Quán Sáu Giới có nói: ‘Vô vật là hư không’⁸⁷⁶. Trong phẩm ấy, quán sát sáu giới (: địa, thủy, hỏa, phong, hư không và thức) như hư không, thấy chúng chẳng phải ‘tự thể’, chẳng phải ‘tha thể’, chẳng phải ‘năng tướng’, chẳng phải ‘sở tướng’; tất cả các thể thảy đều không có. Đã nói, ‘sắc không có tự thể’, tiếp theo quán ‘thức giới’. Như vậy thức giới, v.v… được phân biệt làm Như Lai. Quán sát thức giới ấy, thấy nó chẳng phải ‘hữu thể’, chẳng phải ‘vô thể’, chẳng phải ‘năng tướng’, chẳng phải ‘sở tướng’. Các giới không có tự thể, cho nên cũng không có Như Lai.

hữu của Như Lai là tánh sở hữu của thế gian. Như Lai không có tự tánh, nên thế gian cũng không Như trong phẩm Quán Sáu Nhập⁸⁷⁷ có nói: ‘Sáu nhập không có tự thể’, đã đưa đến sự hiểu biết rõ rằng, ‘Tách rời các nhập ấy thì không có ‘người thấy biệt lập’ được thành’. Như vậy, lấy cảnh giới của sáu nhập mà làm ‘Như Lai’, thì mọi nghĩa đều bất thành. Lại như trong phẩm Quán Nhiên Khả Nhiên⁸⁷⁸ đã nói rõ: ‘Một và khác đều bác bỏ. Củi và lửa đều không có tự thể.’ Như vậy, nếu lấy ‘trí’ làm ‘Như lai’, và lấy ‘ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp, từ bi hỷ xả, mười lực, bốn vô úy, ba mươi bảy đạo phẩm, sáu ba-la-mật, các khối công đức’ làm ‘Như Lai’, cho đến ‘pháp tánh, pháp giới, pháp trú, thật tế, chân như, Niết-bàn’, những pháp như thế, nói là ‘thân Như Lai’. Thân ấy là một, hay là khác? Là chẳng phải một, hay chẳng phải khác? Những pháp ấy đều không có tự thể, cho nên Như Lai cũng không có tự thể. Lại như trong phẩm Quán Duyên có nói: Trong ‘sự không khởi’ là đã bác bỏ ‘sự khởi’, cũng bác bỏ ‘sự khởi của Như Lai’. Sự khởi ấy không có tự thể. Lại như phẩm Quán Khứ Lai đã bác bỏ ‘sự đi đến’. Sự đi đến ấy không có tự thể. Như Lai cũng không có tự thể.

Vì vậy, những ‘nghĩa’ ngoại nhân thiết lập, [tưởng rằng ‘có tự thể’ nhưng] đều là ‘vô tự thể’; chúng cũng trái với nghĩa của ‘xuất nhân’ ở trên. Như kệ tụng ở trên nói:

Như Lai là vô thể

Thế gian cũng vô thể.

Thế nên, ở đầu phẩm có nói vể những lỗi lập nghĩa của ngoại nhân để khiến tin hiểu. Tự nói về nghĩa thành lập ‘pháp thân là có’, cũng khiến tin hiểu. Bởi vì nghĩa ấy, nghĩa của tôi được thành.

Như trong kinh Lăng già có nói: “Đức Phật bảo Bồ-tát Đại Tuệ: Thân Như Lai là chẳng phải thường, chẳng phải vô thường; chẳng phải nhân, chẳng phải quả; chẳng phải hữu vi, chẳng phải vô vi; chẳng phải giác, chẳng phải giới⁸⁷⁹; chẳng phải tướng, chẳng phải vô tướng; chẳng phải ấm, chẳng rời ấm; chẳng phải ngôn thuyết, chẳng phải đối tượng của ngôn thuyết; chẳng phải đồng nhất, chẳng phải dị biệt, thảy đều không có ‘hòa hợp’, cho đến không có ‘sở đắc’⁸⁸⁰, không có ‘sở duyên’⁸⁸¹, vượt ra ngoài tất cả hý luận, đó gọi là Như

Lai.”

Như kinh Như Lai tam mật nói: “Đức Phật bảo Bồ-tát Tịch Tuệ: Thân Như Lai là thân sánh bằng hư không⁸⁸², thân không bậc nào sánh bằng⁸⁸³, thân tối thắng hơn tất cả thế gian, thân chân như khắp cả chúng sinh, thân không có thí dụ, thân không có tương tự, thân thanh tịnh vô cấu, thân không nhiễm ô, thân tự tánh thanh tịnh, thân tự tánh vô tánh, thân tự tánh vô khởi, thân không cùng tâm – ý - thức hòa hợp; thân tự thể như huyễn ảo, như sóng nắng, như trăng trong nước; thân được quán sát bởi Không,Vô tướng, Vô nguyện; thân biến mãn mười phương, thân bình đẳng đối với tất cả chúng sinh; thân vô biên, vô tận; thân vô động, vô phân biệt; thân được vô hoại nơi trú và bất trú, thân không có sắc thể, thân không có thọ, tưởng, hành, thức; thân được hợp thành bởi chẳng phải địa giới, chẳng phải thủy giới, chẳng phải hỏa giới, chẳng phải phong giới, chẳng phải không giới, chẳng phải thức giới. Thân như thế là chẳng phải thật, chẳng phải sinh, cũng chẳng phải do bốn đại hợp thành. Thân như thế chẳng phải thật hay bất thật. Thân như thế không phải đối tượng để tất cả chúng sinh có thể nhận biết. Thân như thế không từ mắt thấy, không dựa tai nghe, không làm đối tượng nhận biết của mũi và ý thức, chẳng phải do lưỡi tạo thành, cũng không tương ưng với thân thể.”

Lại như kinh Xá-lợi-phất Đà-la-ni⁸⁸⁴ có nói: “Chỉ tu nhất tâm niệm Phật, không lấy sắc để thấy Như Lai, không lấy vô sắc để thấy Như Lai; không lấy [ba mươi hai] tướng tốt, không lấy [tám mươi] vẻ đẹp [để thấy Như Lai]; không lấy giới, định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến; không lấy đời sống, không lấy gia thế, không lấy dòng tộc, không lấy quyến thuộc, cho đến chẳng phải tự mình tạo tác, chẳng phải người khác tạo tác; nếu có thể [làm được] như vậy, thì đó gọi là niệm Phật.” Lại như trong kinh Phật địa⁸⁸⁵ có kệ tụng rằng:

Pháp vô khởi, v.v… là Như Lai Tất cả pháp tương đồng Như Lai Tuy trí phàm phu vọng chấp tướng Mà thường hành ở trong ‘vô pháp’ Tấm gương vô lậu, căn, lực, các đức Hiện rõ ràng hình ảnh Như Lai Nhưng thật không có ‘chân như thể’ Cũng chưa từng có ‘Như Lai thân’ Thế gian thấy [Như Lai] qua bóng trong gương Từ ‘bản thể’ không có tướng ‘qua lại’.

Lại như kệ tụng trong kinh Lăng già nói:

Phật do [năm] ấm duyên khởi Không xứ có người thấy Nếu nói không người thấy Làm sao quán sát được?

Giải thích xong phẩm Quán Như Lai.

(Hết quyển Mười Ba) 590

Phẩm 23 : Quán Điên Đảo

[121b24] Giải thích: Nay phẩm này cũng là bác bỏ ‘sở đối trị của Không’, khiến hiểu ‘điên đảo là vô tự tánh’. Sau đây trình bày:

Người của Tự bộ nói: “Có sự phân biệt cho nên sinh khởi các phiền não. Như vậy, phiền não sinh khởi từ điên đảo. Vì có điên đảo nên có tham, sân, si, v.v… Phiền não mà không có, thì nghĩa không tương ưng.”

Thế nên kệ tụng của luận nói:

1. Phân biệt khởi phiền não Nói có thân, sân, si Thiện, bất thiện, điên đảo Từ duyên này mà khởi.⁸⁸⁶

[121c02] Giải thích: Trong các luận có nói, ‘Tham, sân, si, v.v… theo thứ đệ khởi [nghiệp] thiện, bất thiện’, nghĩa là [quả dị thục] ái, phi ái từ duyên này mà khởi, chẳng phải không từ duyên [mà khởi].⁸⁸⁷ Nên biết, phân biệt [vọng tưởng], tư duy bất chánh có thể làm duyên để khởi phiền não. Ở đây lập nghiệm xét: ‘Trong đệ nhất nghĩa, các ấm, giới, nhập đều có tự thể’, nghĩa là ‘trong đệ nhất nghĩa, các ấm, giới, nhập từ nhân duyên mà khởi’, thí như tham, sân, si, v.v… Nếu [các ấm, giới, nhập] không có tự thể, thì [các ấm, giới, nhập] không từ nhân duyên mà khởi, thí như hoa đốm hư không. Luận giả nói: “Nghĩa ấy không đúng.” Như kệ tụng của luận nói:

2. Điên đảo: ái, phi ái, Đều từ duyên này khởi

Ngã là vô tự thể Phiền não cũng chẳng thật.⁸⁸⁸ [121c10] Giải thích: Chẳng thật: Là tham, sân, si, v.v… các phiền não chẳng khởi trong đệ nhất nghĩa. Vì lẽ ấy, thí dụ của ông có thiếu sót, nên nghĩa thiết lập có lỗi.

Nếu ông nói, ‘Lấy thế tục đế làm thí dụ cho ‘ngã’, chẳng phải đệ nhất nghĩa’, thì không có gì để thành lập ‘pháp’. Nếu ở trong thế tục đế có ‘thành lập’ [pháp], thì trở thành nghĩa của ‘ngã’.

Như kệ tụng của luận nói:

3. Ngã là có hay không Hai ấy đều bất thành Do ‘ngã’ có phiền não Ngã không ‘kia’ không khởi.⁸⁸⁹

[121c16] Giải thích: Ở đây nói, ‘Ngã thì chẳng phải được thành nơi thế tục đế, cũng chẳng phải được thành trong đệ nhất nghĩa’. Vì lẽ ấy, nếu rời nơi ‘ngã’ thì không có phiền não. Vì sao? Vì ‘năng y’ (: phiền não) là vô thể, và ‘sở y’ (: ngã) cũng vô thể.

Để khai mở nghĩa ấy, như kệ tụng nói: “Do ngã có phiền não.” Phiền não là pháp của ngã (ngã pháp: tánh chất của ngã), cũng là đối tượng thọ dụng [của ngã], nhưng ‘tự thể của ngã’ bất thành. Như trong phẩm Quán Ngã⁸⁹⁰, quán thấy phiền não không có chỗ để có thể nương tựa. Nghiệm thấy như thế. Trong đệ nhất nghĩa, tham, sân, si, v.v… đều không có; chỗ y chỉ của ngã là vô thể, thí như thạch nữ không sinh con, thì làm sao nói được sắc tướng trắng, đen của con mình [cho người khác]?

Người của Tự bộ nói: “Tuy không có ‘ngã’, chỉ là tâm hòa hợp với phiền não, nên có phiền não khởi; mà phiền não là pháp ở trên tâm, ông lập nghĩa ‘vô ngã’, thì nhân ấy bất thành.”

Luận giả nói: “Lời ông là sai.”

Lỗi ấy, như kệ tụng của luận nói:

4. Ai có phiền não kia Nghĩa ‘có’ thì bất thành Nếu tách rời chúng sinh Phiền não không sở thuộc.⁸⁹¹

[121c29] Giải thích: Ở đây nói, ‘Phiền não là chúng sinh’. Tìm kiếm chúng sinh ấy ở khắp mọi nơi thì không thể được. Nếu rời chúng sinh mà có phiền não, thì phiền não không có chỗ sở thuộc.

‘Tâm sinh khởi’, trước đã bác bỏ, cũng là tự thể của thức khác, cũng bác bỏ ‘có thật’. Nghĩa ‘tâm’ của ông thì bất thành, chẳng phải nghĩa ‘nhân của ngã’ bất thành.

Người của Tự bộ nói: “Ông chấp nhận nghĩa ‘không có phiền não’, tức là lấy ‘không có’ làm tự thể, cho nên ‘thể của vô thể’ thành, tức ‘các thể’ lẫn nhau có sắc thái ‘vô thể’.”

Luận giả nói: “Nay ông muốn được, ‘các thể như chiếc bình, tấm lụa, và những vật khác, là có’, thì các thể ấy là ‘thể’ hay là ‘vô thể’? Rồi nói chúng có thể khởi làm ‘nhân tố cho giác tri về ‘có’ (: tồn tại)’? Muốn cho rằng, ‘Chiếc bình là vô thể’, thì không nên nói, ‘Chiếc bình này hòa hợp với các màu sắc xanh, vàng, đen, v.v…’; cũng không nên nói, ‘Các màu sắc xanh, vàng, đen, v.v… mách bảo (: chỉ thị) với con người’. Có hay không có mặt con người, chiếc bình, tấm lụa không thể nói năng, tức các màu sắc xanh, vàng, đen, v.v… không thể mách bảo với con người. Không có chỗ y chỉ, cho nên các phiền não hoàn toàn là nghĩa ‘vô chủ’, ‘vô thể’⁸⁹², như đứa con của thạch nữ không có sắc tướng xanh, vàng để có thể nói đến. Vì lẽ ấy, nghĩa ‘không có’ làm tự thể thì bất thành.”

Nay sẽ lần lượt trả lời người của Tự bộ, v.v… Như kệ tụng của luận nói:

5. Thân khởi phiền não kiến Duyên nơi ngã, ngã sở Phiền não và nhiễm tâm

Năm cầu không thể được.⁸⁹³ [122a15] Giải thích: Danh sắc894 tụ tập làm ‘nhân’, gọi là thân. Duyên nơi tự thân khởi cái thấy nhiễm, gọi là thân kiến. Ba thứ [phiền não] tham, sân, si cùng với nghĩa ‘thân kiến’ giống nhau.

Như kệ tụng trong phẩm Quán Như Lai nói:

Chẳng ấm, không rời ấm Trong ấm không Như Lai Trong Như Lai không ấm Chẳng ‘Như Lai có ấm’. ⁸⁹⁵

Các phiền não cũng vậy, theo năm cách [tìm cầu] đều không có.

Phiền não: Có thể khởi khổ nên gọi là phiền não.

Người nhiễm: Là chẳng phải phiền não.

(1) Nay vì bác bỏ nghĩa ‘không khác’ [giữa người nhiễm và phiền não]:

Nếu ‘người nhiễm tức là phiền não’, thì ‘đốt cháy và bị đốt cháy’ đồng mắc lỗi ‘một’, cũng là lỗi ‘không khác’.

(2) ‘Phiền não có người nhiễm’. Nghĩa ở dây như trước đã bác bỏ.⁸⁹⁶ Lại nữa, nếu ‘khác thể’ mà phiền não được có người nhiễm, tức có lỗi ‘rời phiền não riêng có người nhiễm’. Thế nên ‘khác thể’ bất thành.

(3) ‘Trong người nhiễm cũng không có phiền não.’ (4) ‘Trong phiền não cũng không có người nhiễm.’ (5) ‘Cũng chẳng phải người nhiễm có phiền não.’ Như vậy, qua năm cách suy tìm, phiền não là vô thể. Bởi vì phiền não là vô thể, nên chúng không thể thành lập ‘pháp’. Đó là thí dụ của ông có lỗi. Như kệ tụng của luận nói:

6. Điên đảo: ái, phi ái Vốn không có tự thể Lấy những gì làm duyên Để sinh khởi phiền não?897

[122a29] Giải thích: Trong pháp của tôi, sự điên đảo qua ái và phi ái xưa nay là vô thể. Vì lẽ ấy, trong đệ nhất nghĩa, phiền não chẳng phải là pháp từ duyên mà khởi, là pháp không thể thành lập. Đó là lỗi lập nghĩa của ông. Lại nữa, có người của Tự bộ nói: “Sáu vật (: sáu cảnh) sắc, thanh, v… có thể khởi ra điên đảo, vì sao không có? Ông cho rằng, không có sáu vật. Nghĩa ấy không đúng.” Thế nên, kệ tụng của luận nói:

7. Sắc, thanh, hương, vị, xúc Và pháp là sáu thứ Ái, phi ái làm duyên Với vật khời phân biệt.⁸⁹⁸

[122b07] Giải thích: Ở đây nói, ‘Duyên với sáu thứ vật (: cảnh giới) có thể sinh khởi các phiền não’.⁸⁹⁹ Ở đây nói nghiệm xét: Trong đệ nhất nghĩa, có sự điên đảo qua ái và phi ái làm duyên mà có thể khởi tham, sân, si, v.v… Trong đệ nhất nghĩa, sáu vật đều là hữu thể. Nếu nói là ‘vô thể’, thì chẳng phải là ‘sáu vật thể’, thí như nhãn thức của người mù bẩm sinh. Ngược lại, tham, sân, si, v.v… có thể khởi sự điên đảo, phân biệt. Như tôi vừa nói, ‘nhân tố có cái lực, cho nên có các điên đảo’. Vì lý do đó, ‘thí dụ’ là không có lỗi. Luận giả nói: “Lời ông là sai, đều là hư vọng.”

Như kệ tụng của luận nói:

8. Sắc, thanh, hương, vị, xúc Và pháp thể sáu thứ Như thành Càn-thát-bà Như sóng nắng, chiêm bao.⁹⁰⁰

[122b16] Giải thích: Các tự thể như thế (: sáu trần cảnh) đều không có tự thể, cũng không có ‘thế phần’⁹⁰¹, cho đến cũng không có cái lỗi chê bai như thế đế.

‘Không có’ là có lỗi chăng? Bởi vì không có vật này (: trần cảnh này), làm sao như thành Càn-thát-bà? Bởi vì ở thời gian và không gian, mọi người cùng thấy [trần cảnh], nên gọi là ‘như thành Càn-thát-bà’.⁹⁰² Thế nào là như sóng nắng? Thí như người ngu lúc trời nắng nóng thấy dợn lửa, cho rằng đó là nước, đuổi theo hiện tượng ấy không dừng, chỉ luống công, tự chuốc lấy khổ nhọc, rốt cuộc không được gì. Như vậy, tự thể của tất cả các pháp đều là Không. Hàng phàm phu chấp trước các pháp cũng lại như thế, nên nói là ‘như sóng nắng’.⁹⁰³ Thế nào là như chiêm bao? Có lúc có những tư duy, nghĩ nhớ về tự thể của nhân quả, và vì tất cả pháp là vô tự thể, đó gọi là ‘như chiêm bao’.⁹⁰⁴ Nếu trong sắc mà ‘hữu thể’, thì như kệ tụng của luận nói:

9. Hoặc ái, hoặc phi ái Chỗ nào có thủ đắc?

Giống như người huyễn hóa