Bát Nhã Đăng Luận Thích

Phẩm 10 : Quán Lửa và Củi

[84a23] Lại nữa, phẩm trước đã bác bỏ ‘thủ và thủ giả’, và trừ bỏ kiến chấp ấy. Nay lại để hiểu pháp duyên khởi ‘không một, không khác’ mà có phẩm này khởi. Ngoại nhân nói: “Trong đệ nhất nghĩa, có thủ và thủ giả. Vì sao? Do hai pháp này ‘thấy’ được nhau, thí như lửa và củi⁴⁰⁷. Làm thế nào biết? Như đức Phật có nói: ‘Trong đệ nhất nghĩa, có thủ và thủ giả nơi ấm, nhập và giới.’ Nhân tố này thành, nên nghĩa của tôi được lập.” Luận giả nói: “Nói tổng quát, bác bỏ sự khởi thì cũng bác bỏ ‘lửa và củi’. Nay ông chưa hiểu ra, còn nói ‘có thật’. Như phẩm Quán Năm Ấm nói: ‘Nếu tách rời sắc nhân, Sắc thì bất khả đắc’⁴⁰⁸. Nhân ở đây (: thủ và thủ giả) cũng thế, tuy trước đã phá, nay sẽ lại phá. Ông nên lắng nghe kỹ lưỡng. Cách thức bác bỏ ở đây là: Hai thứ lửa và củi, muốn cho chúng là ‘có’, vậy chúng là ‘một’, hay chúng là ‘khác’? Nếu như thế thì có lỗi gì? Lửa và củi là một, nghĩa ấy không đúng. Vì sao?”

Như kệ tụng:

1. Nếu lửa tức là củi

Tác giả, tác nghiệp: một.

[84b06] Giải thích: Do [bốn đại] đất, nước, lửa và gió không có thí dụ, nên thí dụ lửa và củi không tương ưng.

Có người nói: “Bốn đại là củi; noãn giới (: phạm vi nóng ấm) là lửa.” Lại có người nói: “Trong bốn đại, noãn giới sinh khởi thêm lên, nên gọi là lửa.”

Ở đây, luận giả dùng phương tiện mà nói: “Trong đệ nhất nghĩa, hai sự: lửa và củi không phải là ‘nhất thể’. Vì sao? Vì là tác giả và tác nghiệp, thí như người chặt có khác với cái bị chặt. Lửa là tác giả; sự đốt cháy là tác nghiệp; vì tác giả và tác nghiệp khác nhau, cho nên lửa và củi chẳng phải ‘một’. Lại nữa, nếu lửa tức là củi, thì tác giả và tác nghiệp là ‘một’. Nếu xác định như thế, thì ông không nên nói, ‘củi ấy là lửa’. ‘Ngoài củi có lửa’, thì nghĩa ‘nhất thể’ bị hoại. Không có hơi nóng, không có lửa cháy, thì củi không có tác dụng; pháp thể của củi không có sai khác, nghĩa thiết lập có lỗi. Ông nói, ‘lửa và củi là một’, nghĩa ấy không đúng. Lại nữa, lửa và củi là ‘khác’, nghĩa ấy cũng không đúng. Vì sao?”

Như kệ tụng:

Nếu lửa khác với củi

Rời củi vẫn có lửa.⁴⁰⁹

[84b18] Giải thích: ‘Lửa và củi khác nhau, thí như vật khác.’ Nếu không đồng ý, ở đây nghiệm xét lời ấy: Trong đệ nhất nghĩa, lửa và củi không khác nhau. Vì sao? Vì có thấy, như [thấy] tự thể của củi. Như vậy, trong đệ nhất nghĩa, lửa và củi không khác nhau. Vì sao? Vì có ‘thấy’, như [thấy] tự thể của lửa. Nếu nói lửa và củi là những vật thể biệt lập, nhưng đều có sự ‘thấy nhau’, vì tất cả vật là có thấy. ‘Nhân chẳng phải một chiều’, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Tất cả vật có cái nghĩa ‘thấy’ tương tợ, và cùng bị bác bỏ nên không lỗi. Nếu xác quyết rằng ‘lửa và củi khác nhau’, thì có lầm lỗi.

Như kệ tụng:

2. Như vậy lửa thường cháy

Mà không cần nhân củi.

[84b26] Giải thích: Không ‘thấy’ củi [ở trong lửa], nên lửa phải thường cháy. Dẫu khi không có củi, lửa cũng không diệt, vì chúng khác nhau. Lại nữa, củi khô ném vào lửa cũng không có ngọn lửa khởi, nghĩa đều không đúng.

Như kệ tụng:

Không cần công đốt lửa

Lửa cũng không nghiệp cháy.⁴¹⁰

[84b26] Giải thích: Không có tướng ‘đốt cháy’, nên nghiệp là vô thể. Nếu không đồng ý, thì vì sao? Bé trai, bé gái đều biết ‘có nhân’, đều nghĩ ‘có nghiệp dụng’⁴¹¹. Ở đây lập nghiệm: Trong đệ nhất nghĩa, lửa và củi không khác nhau. Vì sao? Vì lửa có nhân, có khởi tác và có nghiệp dụng, như tự thể của củi. Nói rộng như trên, củi cũng vậy. Vì củi làm nhân đốt cháy, có khởi tác, có nghiệp dụng, giống như lửa, cho nên củi không phải ‘nhân’, thí dụ bất thành. Nếu ông nghĩ rằng, ‘Lửa khi đang cháy, gọi là củi cháy’, điều này cũng không đúng. Như kệ tụng:

4. Nếu lửa khi đang cháy Ông cho là củi cháy

Khi ấy chỉ có lửa

Củi bị đốt là gì?⁴¹² [84c10] Giải thích: Trong thế tục đế, khi chưa cháy gọi là củi; khi đang cháy gọi là lửa, vì củi là duyên của lửa. Khi đang cháy chỉ nói có lửa, nên sự khởi của lửa cũng chỉ là ‘[đại] tích tụ’. Lửa chỉ là một mình nó, có khả năng làm quả nấu đun, làm nhân chiếu sáng, nên nói là ‘lửa’. Trong đệ nhất nghĩa, sự khởi [của lửa] là bất khả đắc, vì trước đã bác bỏ.

Lại nữa, nếu ông nghĩ rằng: “Bốn đại [tích tụ] bằng nhau, hỏa giới không tăng, gọi tên là củi. Hoặc nói, ‘ba đại (: địa, thủy, phong), gọi đó là củi’. Bốn đại hay ba đại thì cũng là cái bị đốt cháy. Lửa cũng như thế, bốn đại tích tụ, hòa hợp nên nói là lửa.”

Luận thuyết như thế, nay nên lập nghiệm: Trong đệ nhất nghĩa, lửa không đốt cháy củi. Vì sao? Vì nó là đại, thí như thủy đại. Như vậy, nó là sắc, là hữu thể, là thô sắc, là thuộc về sắc ấm, là thuộc ở ngoài, là có sinh khởi, là có nguyên nhân. Nghiệm xét về nhân như thế, ở đây nên nói rộng. Người kia nghĩ rằng, ‘Trong đệ nhất nghĩa, lửa có khả năng cháy’, nghĩa ấy không đúng. Lại nữa, như kệ tụng trên nói: “Khi ấy chỉ có lửa, Củi bị đốt là gì?”

‘Chỉ’ là nghĩa gì? Là chỉ có đại tích tụ. Vì khởi sự quan sát riêng biệt, ở trong thế tục đế, nói là ‘lửa củi’. Ông cho rằng, ‘Khi đang cháy, gọi là củi cháy, v.v…’, nghĩa ấy không đúng.

Hỏi: Bốn đại: đất, nước, v.v… hòa hợp, trong đó ‘lửa có khả năng đốt’. Ông lấy điều này làm dụ. Có phải dụ ấy bất thành?

Đáp: Bất thành do sự thành lập tương tợ. ‘Lửa có khả năng đốt’ thì cũng đồng phá tự tướng của đất, nước, gió mà tôi dẫn làm dụ. Dụ ông nói thì bất thành, tôi không có lỗi này, bởi vì trong đệ nhất nghĩa, nó bị bác bỏ, nhưng không hủy hoại sự hiểu biết thế gian. Lại nữa, người của phái Bệ-thế-sư nói: “Vi trần của lửa và vi trần của củi là một phần của ngã. Một phần của trần này kết hợp với một phần trần sau.

Tác dụng kết hợp ấy dựa vào hai trần⁴¹³. Hai vi trần ấy kết hợp, sinh khởi và tạo tác, gọi là đà-lạp-tỳ (dịch âm Phạn, đời Đường gọi là ‘thật’)⁴¹⁴. Như vậy, ba trần trở lên, tuần tự sinh khởi, rồi tạo tác ánh sáng, gọi là ‘hỏa đà-lạp-tỳ’.

Như vậy, vi trần của củi kết hợp với vi trần của củi. Lửa và củi, cả hai thấy được nhau. Bởi vì ‘thấy nhau’, nên chúng làm nhân quả cho nhau.”

Luận giả nói: “Điều này cũng như kệ tụng ở trên nói: ‘Nếu lửa khác với củi, Rời củi vẫn có lửa’. Các chấp như vậy, trước đã rộng bác bỏ. Ở đây nên nói thêm: Trong đệ nhất nghĩa, chẳng phải ‘lửa tạo tác ánh sáng’. Vì sao? Vì lửa là đại, thí như các đại còn lại. Và để bác bỏ sự khởi của lửa, trong đệ nhất nghĩa, vi trần của hỏa đại không thể sinh khởi và tạo tác ‘hỏa đà-lạp-tỳ’. Vì sao? Vì hỏa đại là vi trần, như vi trần của các đại khác.”

Hỏi: Ông lập nghĩa trên là có lý do gì? Là sinh khởi vi trần khác? Là hoàn toàn không sinh khởi? Nếu sinh khởi vi trần khác, thì lập nghĩa bị hủy hoại. Nếu hoàn toàn không sinh khởi, thì thí dụ là vô thể.

Đáp: Lời ông không khéo. Sự phân biệt trước (: sinh khởi vi trần khác) không phải chỗ muốn của tôi. Sự phân biệt sau (: hoàn toàn không sinh khởi), thí dụ cũng thành. Vì sao? Như vi trần của lửa không thể sinh khởi lửa; các vi trần của địa, thủy và phong, mỗi loại trần đều như vậy. Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, vi trần của lửa không thể sinh khởi lửa. Vì sao? Vì có sự khác nhau, thí như nước [khác với lửa]. Như vậy, các nhân tố của tạo tác, sinh khởi và hoại diệt, ở đây nên nói rộng.

Lại nữa, người phái Tăng khư nói: “Như tôi lập nghĩa, có sự tiếp xúc giữa tát-đỏa (: Đường dịch là minh tướng)⁴¹⁵ và át-la-đồ (Đường dịch là trần: bụi, vi trần)⁴¹⁶; khi sắc tăng lên, gọi là lửa; khi nhiều tối tăm tăng lên, gọi là củi; cho nên xác định rằng củi làm nhân cho lửa. Bởi vì củi làm nhân, nên thấy củi nói có lửa.”

Luận giả nói: “Điều này cũng có lỗi. Trong đệ nhất nghĩa, sự nóng ấm không phải là thể của lửa. Vì sao? Vì là [bốn] đại, như thí dụ trước bị bác bỏ.”

Lại nữa, có kệ tụng:

5. Khác thì không đến nhau

[85a22] Giải thích: Nếu lửa khác củi, thì vì khác nhau nên không đi đến nhau, thí như lửa và củi chưa đi đến nhau. Lửa dụ cho tác giả; củi dụ cho tác nghiệp. Cả hai, tác giả và tác nghiệp, mà hòa hợp, thì gọi là ‘tướng tạo tác’, nghĩa chính là như thế. Lại nữa, có kệ tụng:

Không đến nên không cháy Không cháy nên không diệt Không diệt [thì] trú tự tướng.⁴¹⁷

[85a27] Giải thích: Ở đây, lửa không có nhân, rời củi nó cũng được thành, tức lửa trú tự tướng. ‘Trú tự tướng’ nên gọi ‘lửa là thường’. Vì không có nghĩa này, biết ‘lửa và củi không khác’. Nếu lập chúng khác nhau, thì như trước đã bác bỏ. Đây nên nói rộng, như kệ tụng sau đây:

Vật này và vật kia

Cái khác thì không đúng.⁴¹⁸ [85a27] Ngoại nhân nói: “‘Cái khác thì không đến’, mắc lỗi như thế, như kệ tụng ở trên nói: ‘Khác thì không đến nhau, Không đến nên không cháy.’ Do ‘khác nhau vẫn có đi đến với nhau’ nên không có lỗi trên. Nghiệm biết thế nào? Như người nữ khác với người nam, nhưng vẫn đi đến với nhau. Đó là sự hiểu biết thế gian mà không ai phá được.” Như kệ tụng:

6. Cháy khác với bị cháy Cả hai đến với nhau Như nữ đến người nam Như nam đến người nữ.⁴¹⁹

[85b08] Luận giả nói kệ tụng:

7. Nếu cháy khác bị cháy

Cả hai đi đến nhau

[85b10] Giải thích: Ý ông lập ‘khác nhau’ được thí dụ như người nam và người nữ. Dẫu là như thế, lửa và củi ‘không thấy lẫn nhau’, bởi vì lửa và củi cùng một chỗ mà khởi ‘tướng đi đến’, nhưng lại là ‘khác nhau’. ‘Không thấy nhau’, mà nói rằng ‘tôi có được’, thì ‘nhân’ chẳng phải ‘một chiều’.

Như kệ tụng:

Lửa, củi đã có khác

Thì không thấy lẫn nhau.⁴²⁰

[85b14] Giải thích: ‘Không thấy lẫn nhau’, nghĩa này thế nào? Là tác giả và tác nghiệp hòa hợp thì trống không, như lửa và củi khác nhau. Không đồng ý như thế, vì sao? Vì lửa và củi không đi đến nhau. Ông nói, ‘tác giả và tác nghiệp hòa hợp nhưng khác nhau’, nghĩa ấy không đúng. Vì chấp pháp có khác biệt, nên nghĩa thiết lập có lỗi. Lỗi thế nào? Ông nói, ‘chúng khác nhau mà có thể đi đến với nhau, như người nam và người nữ’, hai bên (: nhân và dụ) là bất khả đắc. Bởi vì ‘cách nói khác’ (: dị môn) bất thành, nên có lỗi ‘nhân chẳng phải chẳng một chiều’.

Chỉ vì ngoại đạo kia tự mê nơi nghĩa, trí tuệ mỏng nhẹ, mà nói lời như thế. Đầu phẩm, thành lập sự ‘một, khác’ của lửa và củi. Vì không có thí dụ⁴²¹ , nên lửa và củi bất thành.

Ngoại nhân nói: “Trong đệ nhất nghĩa, có lửa, có củi. Vì sao? Vì ‘thấy lẫn nhau’. Nếu không có lửa và củi, thì sự ‘thấy nhau’ của chúng không có được, thí như sừng thỏ. Do có lửa và củi là ‘thấy lẫn nhau’, nên có thể nói rằng: ‘Đây là củi của lửa. Đây là lửa của củi.’ Bởi vì nghĩa ấy, thí dụ được thành.”

Luận giả có kệ tụng:

8. Nếu lửa thấy nơi củi

Nếu củi thấy nơi lửa;

Những thể gì trước thành Mà nói có ‘thấy nhau’.⁴²²

[85b28] Giải thích: Nếu ‘thấy nhau’, thì là củi trước thành, hay là lửa trước thành? Ông nên phân biệt như vầy: Cả hai củi và lửa không có cái nào trước thành sự ‘thấy nhau’ riêng lẻ. Vì trong đệ nhất nghĩa, sự ‘thấy’ bất thành, nên nghĩa ‘nhân’ bất thành, và thí dụ là sai lầm. Nếu ông nói, ‘Trong thế tục đế, lập cái nhân này’, thì nhân ấy cùng nghĩa trái ngược. Lại nữa, không có thí dụ, nên sự thành lập có lỗi. Nếu ông nghĩ rằng, ‘Củi trước thành nên không có lỗi’, thì nghĩa ấy không đúng.

Như kệ tụng:

9. Nếu lửa thấy được củi

Lửa thành rồi lại thành Củi cũng nên như thế

Không có lửa khả đắc.⁴²³ [85c07] Giải thích: Nếu ông xác định làm sự phân biệt như thế, tức là nói ‘lửa đã trước thành, về sau thấy củi’. Nghĩa này thế nào? Do củi ‘không thấy’ lửa, nên củi trước thành. Ngữ ý như thế. Không đồng ý như vậy, ở đây nói nghiệm chứng: ‘Trong đệ nhất nghĩa, củi có trước lửa’, không có nghĩa như vậy. Vì sao? Vì có ‘thấy’, như tự thể của lửa, trước đã nói rộng.

Ngoại nhân nói: “Nếu củi và lửa mà không có cái nào trước thành, thì nay ‘củi và lửa thấy nhau’, một thời diểm cùng có, như sừng bò bên trái và bên phải đồng thời sinh khởi. Nghĩa này được thành.”

Luận giả có kệ tụng:

10. Đây đối đãi được thành Kia cũng đối đãi thế Không một vật đối đãi Làm sao hai thể thành?⁴²⁴

[85c16] Giải thích: ‘Đây’ chỉ cho thể tướng của lửa. ‘Kia’ chỉ cho thể tướng của củi. Ý ngoại nhân muốn là, ‘củi và lửa cùng thành, vì tất cả có mặt’, nghĩa này không đúng. Vì sao? Do tự nhân của củi và lửa lần lượt ‘thấy nhau’ nên sự sinh khởi bất thành. Ngữ nghĩa như thế.

Lại nữa, trong thí dụ sừng bò, cũng nên hỏi như vầy: “Trong hai sừng của con bò, sừng nào bên trái? Sừng nào bên phải?” Sự hiểu biết thế gian là do có sự ‘thấy nhau’ (: đối đãi). Vật thứ hai được thành, không như nghĩa [đối đãi]

đây.

Lại nữa, kệ tụng:

11. Thể do đối đãi thành Bất thành sao đối đãi?

Bất thành có đối đãi Đối đãi thì không đúng.⁴²⁵

[85c24] Giải thích: Nghĩa là vật kia bất thành thì vật đây không có sự đối đãi. Ngữ nghĩa như thế. Ở đây nói nghiệm chứng: Trong đệ nhất nghĩa, củi không ‘thấy’ lửa. Vì sao? Vì thể của lửa bất thành, như đất, nước, gió. Lại nữa, kệ tụng nói: “Bất thành nhưng có đối đãi”. Ngoại nhân nếu nói lời như thế là có lầm lỗi. Vì sao có lầm lỗi? Kệ tụng nói: “Đối đãi thì không đúng”, vì không có đối đãi, như hoa đốm hư không. Lại nữa, sự đối đãi này là không đúng. Vì sao? Thể của củi là không có, thí như ‘vật khác’. Về thể của lửa thì cũng nên nói như thế.

Lại nữa, quán sát sự đối đãi, như kệ tụng:

12. Không lửa, thấy được củi

Củi chẳng không thấy lửa

[86a03] Giải thích: Củi không thấy lửa, thể của củi bất thành. Đạo lý như thế, như trước đã nói, bác bỏ ‘dị thể’. Vì sự tương tục biệt lập của một vật, nên dị thể bất thành.

Như kệ tụng:

Không củi, thấy được lửa

Lửa chẳng không thấy củi.⁴²⁶

[86a06] Ở đây là bác bỏ sự tương đãi (: quan hệ hỗ tương/ đối đãi lẫn nhau), và bác bỏ ‘dị thể’, nên biết như vậy.

Lại nữa, kệ tụng:

13. Lửa không chỗ khác đến

Trong củi cũng không lửa.

[86a08] Giải thích: Ở đây là bác bỏ ‘dị thể’, và bác bỏ ‘lửa và củi thật’ ngang qua ‘sự đi’.

Có người nói: “Không củi có lửa”.

Hoặc nói: “Có đối đãi”. Hoặc nói: “Không có đối đãi”. Cả hai đều bất thành. Vì sao? Nếu không có ‘thể của củi’, thì lửa không có chỗ dựa. Chỗ dựa (: người đi) mà không có, thì sự đi bất thành. ‘Trong củi cũng không có lửa’, nghĩa này thế nào? Do có sự khởi, thí như

[sự khởi của] thức.

Lại nữa, đã phá ‘lửa và củi’, những sự [đối đãi] khác cũng đồng phá.

Kệ tụng:

Như củi, khác cũng bác

Trong ‘Khứ Lai’ đã nói.⁴²⁷

[86a14] Giải thích: Như trong đệ nhất nghĩa, ‘đã đi, chưa đi và khi đi’ thì không có sự đi.⁴²⁸ ‘Đã cháy, chưa cháy và khi cháy’ thì không có sự cháy; nghĩa cũng như thế. Vì sao? Vì là sự cháy, như tự thể của lửa. Các sự đại loại như thế, ở đây nên nói.

Lại nữa, như ‘người đi không đi; người chưa đi không đi; rời [người đi và người chưa đi] cũng không đi.’ Nay cũng trong đệ nhất nghĩa, sự cháy không cháy; sự chưa cháy không cháy; rời [sự cháy và sự chưa cháy] cũng không cháy. Đại loại như vậy các nghiệm chứng, trước đã nói rộng. Vì sao? Tác dụng của cả hai trường hợp, cháy và chưa cháy, là trống rỗng. Cả hai trường hợp trên cùng có lỗi, thí như khối đất thô, nên nói như thế.

Lại nữa, như kệ tụng:

14. Củi tức chẳng phải lửa

Khác củi cũng không lửa.

[86a23] Giải thích: Ở đây là bác bỏ ‘nhất thể’ và bác bỏ ‘dị thể’. Theo thứ tự đó, trước đã giải thích.

Kệ tụng:

Lửa cũng không có củi Trong lửa cũng không củi

Trong củi cũng không lửa.⁴²⁹

[86a27] Giải thích: Như có con bò [trên đồng cỏ], như hoa trong nước (: hoa sen), như trái cây trong đồ đựng, có các pháp như thế nên ‘lửa và củi’ bất thành, thí dụ là vô thể. Như nghĩa thiết lập ở đầu phẩm, ‘Có thủ và thủ giả thấy lẫn nhau, như lửa và củi’, thí dụ này là vô thể, không tránh khỏi sai lầm. Lửa và củi là một, hay là khác, đều là vô thể nên bị bác bỏ. Do nghĩa như thế, nên ‘căn bản’ [của khởi, trú và diệt] ⁴³⁰ bất thành.

Như kệ tụng:

15. Đã bác bỏ lửa, củi

Tự thủ theo thứ tự Tất cả toàn vô dư Bình, áo, v.v… cũng vậy.⁴³¹

[86b05] Giải thích: Phương cách thế nào để bác bỏ ‘tự thủ’⁴³²? Ở đây lập nghiệm chứng: Trong đệ nhất nghĩa, hai sự: tự ngã và thủ không phải là nhất thể. Vì sao? Vì là tác giả và tác nghiệp, như người chặt và vật bị chặt. Tự ngã và thủ cũng không phải là dị thể. Vì sao? Vì có thấy, cũng là ‘vật khác’, như tự thể của thủ. Về ‘thủ’ cũng nên như thế nói rộng.

Ở đây thế nào? Trong đệ nhất nghĩa, thủ và tự ngã không phải là dị thể. Vì sao? Vì có thấy, cũng là ‘vật khác’, thí như tự ngã. Như vậy, trong đệ nhất nghĩa, sự thủ của Điều Đạt thành hay bất thành, không làm sở thủ của tự ngã Điều Đạt. Vì sao? Vì có thấy, cũng vì là ‘ngã’, thí như tự ngã của Điều Đạt nào khác.

Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, ‘tự ngã của Điều Đạt’ không thủ ‘sự thủ của Điều Đạt’. Vì sao? Vì là sự thủ, như sự thủ của Da-nhã. Như vậy, sự thủ của Điều Đạt thành hay bất thành, nhưng không ‘thấy’ tự ngã của Điều Đạt. Vì sao? Vì là sự thủ, như sự thủ của Da-nhã.

Như vậy, lửa và củi, tự ngã và thủ, theo thứ tự đã nói. Tất cả [pháp] toàn vô dư: Là pháp và dụ đều bất thành. Bình, áo, v.v…cũng vậy: Là các vật như chiếc bình, cái áo, v.v…, về quả hay về nhân, tổng thể thật sự hay biệt thể thật sự, nên biết như thế. Làm sao nghiệm chứng? Như hai thứ: bình và đất sét, trong đệ nhất nghĩa, không phải là nhất thể. Vì sao? Vì là tác giả và tác nghiệp, như người chặt và vật bị chặt. Bình và đất sét cũng không phải là dị thể. Vì sao? Vì có ‘thấy’, và cũng là quả, như tự thể của đất sét.

Như sự bác bỏ ‘lửa và củi’, sắc pháp và phi sắc pháp⁴³³ cũng bị bác bỏ tương tự. Đây là thế nào? Như cây khư-đà-la⁴³⁴ cùng với rễ, thân, cành, lá của cây khư-đà-la không được là nhất thể. Vì sao? Khi chặt một cành cây, chẳng phải chặt tất cả, thí như cây táo. Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, cây khư-đà-la và rễ, thân, cành, lá của cây khư-đà-la không phải là dị thể. Vì sao? Khi rễ, thân, cành và lá mà hư hoại, thì cây cũng hư hoại, như tự thể của rễ, thân, cành và lá. Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, những sợi chỉ dọc ngang và tấm lụa, vể ‘thể’ là không khác. Vì sao? Vì có ‘thấy’. Khi những sợi chỉ dọc ngang mà hư hoại, thì tấm lụa cũng hư hoại, như tự thể sợi tơ [của tấm lụa].

Nhất thể hay dị thể, và một hay khác, cũng đều có lầm lỗi như trên. Ở đây nên nói rộng. Bởi vậy cho nên, trong đệ nhất nghĩa, quán sát kỹ lưỡng đúng lý, hoặc là một, hoặc là khác, thể ấy bất thành. Tuy nhiên, ở trong thế tục đế, tự tại trình bày, sao cho không trái với sự hiểu biết thế gian, tùy thuận giới, định và tuệ. Đối với ngôn thuyết của thế tục đế, người thế gian chấp đó làm đệ nhất nghĩa đế. Vì bác bỏ sự chấp ấy, có kệ tụng:

16. Nếu chấp ngã chân thật

Các pháp mỗi khác biệt Nên biết người nói ấy

Không hiểu nghĩa Thánh giáo.⁴³⁵ [86c06] Giải thích: Vì sao không hiểu nghĩa của Thánh giáo? Vì sự hiện kiến⁴³⁶ và sự nghiệm xét nghĩa [của các pháp] đều bất thành, nhưng lại chấp đó

A-hàm, quyển 18, và Câu xá luận quang ký cũng có nói đến núi Khư-đà-la, vì trên núi này có rất nhiều cây Khư-đà-la nên lấy tên cây làm tên núi. Ngoài ra, người đời truyền tụng rằng trên núi Khư-làm thật, nên gọi là ‘không hiểu’. Ý đây là vậy. Bởi vì nghĩa ấy mà trong phẩm này, nói rõ nghĩa của ‘biệt duyên khởi’ là ‘không một, không khác’, để khai thị cho hành giả, cho nên [sự hiểu biết về nghĩa của Thánh giáo] được thành. Như kệ tụng trong kinh Phạm thiên vương vấn⁴³⁷ có ghi:

Rời thân không thấy pháp Rời pháp không thấy thân Không một, cũng không khác Cần phải thấy như thế.

[86c12] Giải thích: Cái thấy như vậy là không thấy như cái thấy của người chấp ngã.

Đại loại như vậy các tu-đa-la, trong đó có nói rộng.

Giải thích xong phẩm Quán Lửa và Củi.

Phẩm 11 : Quán Sinh Tử

[86c16] Lại nữa, ở phẩm trước đã bác bỏ [để chứng minh] ‘các pháp là vô tánh’⁴³⁸, các pháp là ‘sở đối trị của Không’⁴³⁹, vì các pháp thì không có tự tánh’. Nay muốn cho người giải ngộ ‘sinh tử không có tự thể tánh’, cho nên có phẩm này khởi.

Ngoại nhân nói: “Trong đệ nhất nghĩa, có năm ấm ấy. Vì sao? Do đức Bà-già-bà đã dùng cách nói khác và ý tứ kín ⁴⁴⁰, và vì chấm dứt sinh tử mà hết lòng nói lời phương tiện. Sinh tử mà không có, thì đức Như Lai không cần dùng cách nói khác và ý tứ kín, cũng không vì chấm dứt sinh tử mà nói lời như thế. Như không có cái đầu thứ hai, nên không thể nói có con mắt bệnh. Do sinh tử là có, nên đã dùng cách nói khác và ý tứ kín, và vì chấm dứt sinh tử mà [đức Bà-già-bà] nói lời như vầy: ‘Này các Tỳ kheo! Sinh tử lâu dài, có từ vô thủy, không có biên tế. Hàng phàm phu không hiểu chánh pháp, không biết xuất ly. Thế nên các ông, vì chấm dứt sinh tử, phải tùy thuận mà tu hành, phải như thế mà học tập.’ ⁴⁴¹ Do nghĩa như vậy mà nói, ‘nhân tố có cái lực’, cho nên biết rằng, ‘có các ấm, v.v…’.”

Luận giả nói: “Ông dù dẫn lởi dạy của Phật mà chưa rõ ý chỉ của Phật. Nghĩa ấy thế nào? Do Phật Thế Tôn thấy hàng phàm phu, vô thủy đến nay, ở trong sinh tử, chưa khởi sự đối trị. Không có sự đối trị nên lưu chuyển không dứt: từ phiền não sinh ra nghiệp, từ nghiệp sinh ra sự sinh, do sự sinh tương tục đa dạng mà nhận chịu các khổ ⁴⁴², như kho tàng trên đời. Đức Phật thấy được điều này, rồi nói ra lời ấy: sinh từ lâu dài giống như huyễn ảo, sóng nắng. Lại nữa, trong dòng sinh tử có vô lượng sự khổ đau qua mọi hình thái. Đức Như Lai vì muốn chấm dứt dòng sinh tử ấy, an lập chúng sinh bằng sự nỗ lực tinh tiến. Nếu quán sát kỹ lưỡng thì thấy sinh tử và niết-bàn, trong đệ nhất nghĩa, không có mảy may sai biệt. Nếu ông cho rằng, ‘trong đệ nhất nghĩa, sinh tử và niết-bàn có sai biệt’, thì nghĩa ‘nhân’ bất thành. Trên mặt thế tục đế mà phân biệt về ‘nhân’, cho thấy thí dụ là vô thể. Như đức Phật nói ở trên, ‘sinh tử không có biên tế’, đó là vì đối phá những người lập thuyết ‘vô nhân’, làm sáng tỏ lý lẽ ‘có nhân tố khởi đầu thì có khả năng sinh ra các pháp’. Nói ‘có khởi’, đó là đức Như Lai vì một phần loại chúng sinh kia mà nói lời như thế.”

Có những người ngoại đạo muốm tìm kiếm sai lầm, hỏi đức Phật Thế

Tôn⁴⁴³, như kệ tụng:

chẳng phải vô biên chăng?’ Được trả lời: ‘Không xác định’. Thưa Cù-đàm, vậy những pháp nào có thể được xác định.’ Phật bảo Uất-đê-ca: ‘Là bậc Tri giả, Trí giả, Ta vì các đệ tử mà xác định về đạo, để cho chân chánh diệt tận khổ, rốt ráo biên tế khổ.’ Uất-đê-ca bạch Phật: ‘Như thế nào Cù-đàm vì các đệ tử mà xác định về đạo, để cho chân chánh diệt tận khổ, rốt ráo biên tế khổ. Tất cả thế gian, hay chỉ một phần ít, từ con đường này mà xuất?’ Bấy giờ Thế Tôn im lặng không đáp. Qua hai, ba lần hỏi, Phật cũng hai, ba lần im lặng không đáp. Lúc ấy, Tôn giả A-nan đang cầm quạt đứng hầu sau Phật. Tôn giả bảo xuất gia ngoại đạo Uất-đê-ca: ‘Ban đầu ông đã hỏi nghĩa này. Nay lại hỏi theo cách nói khác, cho nên Thế Tôn không ký thuyết.’” Vì sao đức Phật im lặng không đáp? Luận Đại trí độ, quyển 2: “Hỏi: Có mười bốn nạn vấn mà Phật không đáp, nên biết không phải là bậc Nhất thiết trí. Mười bốn nạn vấn là những gì? Là: (1-4) Thế giới và ngã là thường, hay vô thường? hay cũng thường cũng vô thường? hay chẳng phải thường chẳng phải vô thường? (5-8) Thế giới và ngã có biên, hay không biên? vừa cũng có biên cũng không biên? vừa chẳng phải có biên chẳng phải không biên? (9-12) Sau khi chết có linh hồn đi đến đời sau hay không có linh hồn đi đến đời sau? hay cũng có linh hồn cũng không linh hồn đi đến đời sau? hay cũng chẳng phải có linh hồn chẳng phải không linh hồn đi đến đời sau? (13-14) Thân là linh hồn? hay thân khác linh hồn? Nếu Phật là bậc Nhất thiết trí, vì sao không đáp mười bốn nạn vấn này?

Đáp: Việc ấy không thật nên không đáp. Các pháp là thường, không có lẽ đó. Các pháp là đoạn diệt, cũng không có lẽ đó; vì vậy nên Phật không đáp. Ví như có người hỏi vắt sừng trâu được mấy đấu sữa. Đó không phải câu hỏi không cần đáp.

Lại nữa, thế giới vô cùng như bánh xe, không đầu, không cuối. Lại nữa, đáp vấn nạn ấy, không có lợi mà có hại, là rơi vào tà ác. Phật biết mười bốn nạn vấn ấy che lấp Tứ đế, che lấp Thật tướng các pháp. Như chỗ đi qua có ác thú, không nên dẫn người đi qua, chỗ an ổn không hoạn nạn, có thể chỉ cho người đi qua.

Lại nữa, có người nói việc ấy không phải là bậc Nhất thiết trí thời không thể hiểu. Vì người không thể hiểu nên Phật không đáp.

Lại nữa, nếu người, việc không nói có, việc có nói không, ấy gọi không phải là bậc Nhất thiết trí. Bậc Nhất thiết trí thì việc có nói có, việc không nói không. Đức Phật, việc có chẳng nói không, việc không chẳng nói có, chỉ nói: "Thật tướng các pháp, sao lại không gọi là bậc Nhất thiết trí? Ví như mặt trời, bình đẳng chiếu khắp, không tạo nên chỗ cao thấp, cũng không tạo nên bình địa. Phật cũng như thế, không khiến cho có làm thành không, không làm thành có, mà thường nói về trí tuệ chơn thật chiếu soi các pháp. Như có một đạo nhân hỏi Phật: "Mười hai nhân duyên do Phật làm hay do người khác làm.” Phật nói: "Ta không làm Mười hai nhân duyên, người khác cũng không làm.” Dù có Phật hay không có Phật, thì sanh vẫn làm nhân duyên cho già chết, pháp ấy quyết định thường trú. Phật thường nói sanh làm nhân duyên cho già chết, cho đến Vô minh làm nhân duyên cho các Hành. 1. Sinh tử có biên không?

Phật dạy hoàn toàn không.

Sinh tử không biên tế Trước sau bất khả đắc.⁴⁴⁴

[87a12] Giải thích: Chưa khởi Thánh đạo đối trị, từ trước đến nay, do ‘sinh, lão, tử’ tương tục không dứt, triển chuyển làm nhân cho nhau, sự ‘sinh khởi bắt đầu’ là không thể xác định, cho nên ‘không có biên tế’. Sự thành lập ‘biên tế’ là nói theo thế tục đế, chứ không phải đệ nhất nghĩa.

Người có tín tâm luôn tin tưởng đức Bà-già-bà không có lời dạy điên đảo, không có điều gì không tin. Vì sao? Người có tâm điên đảo nói nghiệm chứng tương tự. Vì đối trị người ấy mà nói lời như vầy: Chúng sinh ở kiếp sơ, thân thể và các giác quan đều được thành bởi sự tích tập nhân tố là các nghiệp thiện hay bất thiện ở đời trước. Vì sao? Vì có thể làm ‘nhân đẳng khởi’⁴⁴⁵ cho các pháp

Lại nữa, trong mười bốn nạn vấn, nếu trả lời thì sai lầm. Như có người hỏi đứa con của người lại cái, của con gái đá là cao hay thấp, đẹp hay xấu? Điều ấy không nên trả lời vì không có đứa con ấy. Lại nữa, mười bốn nạn vấn ấy là tà kiến không chân thật. Phật chỉ nói những gì chân thật, nên bỏ qua không đáp.

Lại nữa, bỏ qua không đáp tức là đáp. Có bốn cách đáp: Một là quyết định đáp, như nói Phật là an ổn nhất trong Niết-bàn. Hai là giải nghĩa đáp. Ba là đáp bằng cách hỏi trở lại. Bốn là bỏ qua không đáp.” (H.T Thích Thiện Siêu dịch)

khổ, vui. Như hiện tại nay, thân thể và các giác quan như thế, chúng không có chung ‘nhân thủ cảnh’, chúng có thể tăng trưởng và lợi ích [chính nó], chúng có thể làm lợi ích cho người, chúng làm nhân tố hờn giận, vui vẻ cho người, chúng là pháp tán hoại, vì có cùng nhân tố nắm giữ cảnh giới. Các nhân như thế, sự lập nghĩa và thí dụ như trước có nói rộng, nên biết như vậy.

Ngoại nhân nói: “Sinh tử có bắt đầu. Vì sao? Vì có biên tế. Nếu pháp có biên tế, chẳng gọi là ‘không có bắt đầu’, thí như chiếc bình, v.v… Do khi chánh trí khởi lên thì thấy được biên tế của sinh tử. Như tôi vừa nói, ‘nhân tố có cái lực’, cho nên chắc chắn biết ‘sinh tử có bắt đầu’.”

Luận giả nói kệ tụng:

* Chẳng riêng nơi sinh tử

Sơ tế bất khả đắc Tất cả pháp cũng vậy

Đều không có sơ tế.⁴⁴⁶ [87a28] Giải thích: Chiếc bình, v.v… không có bắt đầu. Vì sao? Vì ‘nhân triển chuyển’⁴⁴⁷ sinh khởi. Sự ‘bắt đầu’ đã bất thành, thí dụ thì hư hoại, nghĩa thiết lập có lỗi.

Ông nói, ‘có biên tế làm nhân’, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Vì hư vọng phân biệt mà cho rằng ‘sinh tử có nhân’, sự thể mà đức Phật không xác nhận⁴⁴⁸ .

Nghĩa này sau đây sẽ nói. Ngoại nhân nói: “Nếu ông muốn được rằng, ‘sinh tử không có bắt đầu’, thì như vậy ‘sinh từ cũng không có kết thúc’. Vì sao? Vì không có lúc bắt đầu, thí như trượng phu và hư không.⁴⁴⁹”

Luận giả nói: “Ông nói, ‘trượng phu và những pháp khác thì không có sinh khởi’, đối với thế tục đế, chúng không phải như vậy. Vì sao? Vì ‘pháp thể’ bất thành, thí dụ thì không có. Lúa thóc, v.v…, trong thế tục đế, tuy lại không có bắt đầu, mà thấy diệt hoại. Ông lập nạn vấn cùng nghĩa trái ngược nhau.” Có người thông minh mà ngạo mạn khác, nói lời như vầy: “Đức Bà-già-bà của ông không có ‘nhất thiết trí’ ⁴⁵⁰. Vì sao? Vì đức Bà-già-bà nói, ‘sinh tử không có biên tế bắt đầu’, qua đó biểu lộ chính mình không có trí, thí như thây chết không còn tri giác.” Luận giả nói: “Vì trừ khử chấp trước nên đức Phật nói lời như thế. Nghĩa ấy thế nào? Các ngoại đạo, v.v…, phân biệt về sự sinh tử, cho rằng ‘sinh tử có biên tế bắt đầu’, vì thế đức Phật nói, ‘sinh tử không có biên tế bắt đầu’. ‘Không có biên tế bắt đầu’, tức nói sinh tử là vô thủy. Vì sao vô thủy? Bởi vì sinh tử là không có. Như vậy, sinh tử là vô thủy, cho nên biên tế bắt đầu là không thể thấy; chẳng phải đức Bà-già-bà không có trí về sinh tử.” Lại nữa, ‘sinh tử không có biên tế’, ở đây lập nghiệm chứng: Trong đệ nhất nghĩa, các ấm mà giống như thời gian trước, chúng chẳng tồn tại như thế. Vì sao? Vì không có ‘tiền tế’⁴⁵¹, thí như ‘huyễn chủ’ hóa tác ‘huyễn trượng phu’.

Ngoại nhân nói: “Do vô phân biệt thức⁴⁵² nắm giữ cảnh giới là các sắc của sự thể ‘huyễn chủ hóa tác huyễn trượng phu’, cho nên các sắc [của sự thể ấy] ở hậu thời cũng tồn tại như thế; thí dụ là vô thể.”

Luận giả nói: “‘Huyễn chủ hóa tác huyễn trượng phu’, sự thể của nó vốn không thật, nên cái thấy sự thể ấy cũng không thật. Do trong vô phân biệt thức và sắc cảnh giới, tự thể của ‘huyễn tác trượng phu’ là trống rỗng, nên thí dụ được thành, không có lỗi ‘vô thể’. Vì thế, khi ông nói rằng, ‘sinh tử là có, và có sự chấm dứt sinh tử’, rồi ông dẫn lời Phật làm nhân, điều đó bất thành.” Ngoại nhân nói: “Trong đệ nhất nghĩa, có các ấm tương tục, đó là sinh tử. Vì sao? Vì khoảng giữa là có. Sinh tử nếu không có, thì khoảng giữa cũng không có, thí như sừng thỏ. Do trong sinh tử, có nhiễm, có thanh tịnh, nên sinh tử là có. Nghĩa tôi muốn đã thành lập. Ông nói, ‘làm nhân bất thành và trái với nghĩa’, thì là không đúng.”

Luận giả nói kệ tụng: