Bát Nhã Đăng Luận Thích

23. Ấm đời trước đã hoại

Ấm sau riêng biệt khởi Mà không do ấm trước

Đó gọi là hữu biên.¹⁰⁹¹

[135a04] Giải thích: Ở đây nói: Ấm trước khởi rồi, bèn diệt; nó không làm nhân cho ấm sau tương tục, tức là [thế gian] hữu biên. Như kệ tụng của luận nói:

24. Nếu ấm trước không hoại Và ấm sau không khởi Tức không nhân ấm trước Nên chính là vô biên.¹⁰⁹²

[135a08] Giải thích: Thế nào là vô biên? Là tất cả thời thường trú. Nghĩa ấy không đúng.

Như kệ tụng của luận nói:

25. Một phần là hữu biên

Một phần là vô biên Rời hữu, vô biên kia Càng không câu đẳng biên.¹⁰⁹³ [135a12] Giải thích: Ở đây nói: Không có ‘thế gian là biên sau rốt’(: chẳng hữu biên, chẳng vô biên) trong bốn câu. Vì sao như thế? Như kệ tụng của luận nói:

26 & 27. Vì sao một thủ giả [và một sở thủ] Một phần là có hoại Một phần là không hoại Như vậy là không đúng.¹⁰⁹⁴

[135a16] Giải thích: Vì sao không đúng? Như đã luận phá qua hai thí dụ [lửa] đèn trong nghiệm chứng ở trên. Điếu đó (: thủ giả và pháp sở thủ một phần có hoại, một phần không hoại) là không đúng.

Như kệ tụng của luận nói:

28. Hữu biên và vô biên

Hai biên ấy được thành

Chẳng hữu, chẳng vô biên

Nghĩa ấy cũng được thành.¹⁰⁹⁵

[135a20] Giải thích: Ở đây nói: Nếu ‘một người là vừa hữu biên vừa vô biên’ mà được thành, bởi vì có sự tương đãi, thì ‘chẳng hữu biên chẳng vô biên’ cũng được thành. Thế nhưng không có sự thể ấy. Nói tổng quát, xét mặt đệ nhất nghĩa thì tất cả kiến đều không đúng. Tác quán như thế khiến hiểu biết về sự vật.

Như kệ tụng của luận nói:

29. Là trong đệ nhất nghĩa Tất cả pháp là Không Xứ nào, nhân duyên nào Người nào khởi các kiến?¹⁰⁹⁶

[135a26] Giải thích: Ở đây nói: Nếu ‘trong đệ nhất nghĩa, tất cả các [pháp] thể đều là Không’, thì có người nào duyên với cảnh nào, lấy gì làm nhân để khởi những kiến gì? Bởi vì người là Không, cảnh là Không, nhân là Không, kiến là Không. ‘Có người, có cảnh, có nhân, có kiến’, là không đúng.

Vì nghĩa ấy, ở đầu phẩm, người phái Tự bộ đã nói: “Trong đệ nhất nghĩa, có tự thể của năm thủ ấm như thế, là kiến xứ.” Ở đây, nghĩa ‘xuất nhân’ là không đúng. Vì sao không đúng? Căn cứ đệ nhất nghĩa, đã khiến đưa đến nhận thức rằng, tất cả các kiến đều là Không. Sẽ không đúng nếu dựa vào thế tục đế mà lập ‘nhân’, và tự trái với ‘nghĩa’ của ông.

Đức Phật Bà-già-bà là thân thuộc của thế gian, thấy tất cả chúng sinh phân biệt hư vọng, rồi khởi đủ thứ hạt giống khổ đau và kiến chấp, cho nên đức Phật sinh tâm thương xót chúng sinh.

Như kệ tụng của luận nói:

30. Phật vì đoạn các khổ Diễn thuyết pháp vi diệu Lấy thương xót làm nhân

Con nay lễ Cù-đàm.¹⁰⁹⁷ [135b09] Giải thích: Đoạn khổ: Là đoạn tất cả khổ đau như sinh tử, v.v…

của tất cả chúng sinh.

Pháp vi diệu: Là [trở về bản chất] thanh tịnh, nên gọi là pháp vi diệu.

Khả năng dập tắt lửa phiền não được huân tập, gọi là thanh tịnh. Lại nữa, tất cả nhân tố của công đức được tăng trưởng viên mãn, cũng gọi là thanh tịnh.

Pháp vi diệu, còn được gọi là Đại thừa. Như kinh Thắng Man¹⁰⁹⁸ nói:

“Bạch đức Thế Tôn, nhiếp thọ diệu pháp thì gọi là thủ hộ Đại thừa, Vì sao?

Bạch đức Thế Tôn, tất cả Thanh văn thừa, Bich-chi Phật thừa đều xuất sinh từ trong Đại thừa; cho đến tất cả thiện pháp thế gian và xuất thế gian cũng đều xuất sinh từ trong Đại thừa. Bạch đức Thế Tôn, như hồ A-nậu-đạt chảy ra bốn sông lớn, như vậy như vậy¹⁰⁹⁹. Bạch đức Thế Tôn, Đại thừa có thể sinh ra Thanh văn thừa, Bích-chi Phật thừa.”¹¹⁰⁰ Đại thừa như vậy lấy ‘từ, bi, hỷ, xả’ làm nhân, không lấy danh lợi của thế gian làm nhân.

Nay lễ Cù-đàm: Bậc có khả năng khai thị diệu pháp quý báu tuyệt bậc, gọi là Cù-đàm¹¹⁰¹. Lại nữa, [đức Phật] họ Cù-đàm, nên gọi là Cù-đàm.

Thế nào là lễ? Có hai thứ lễ: Một là miệng nói lời xưng tán; hai là khom mình, đầu mặt sát đất.

Như kệ tụng trong kinh Phạm vương sở vấn:

Hiểu sâu pháp nhân duyên

Thì không các tà kiến Pháp đều thuộc nhân duyên Không căn bản tự định Pháp nhân duyên không sinh Pháp nhân duyên không diệt Nếu hiểu được như thế Chư Phật thường hiện tiền.¹¹⁰²

Đầu phẩm này nói về nghĩa thiết lập của người phái Tự bộ, nghiệm xét thấy có lỗi. Lại nữa, ngang qua ‘các kiến là Không’ để khai mở sự nhận thức. Đó là nghĩa ý của phẩm này.

Như trong kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, đức Phật bảo Bồ-tát Cực Dũng Mãnh rằng: “Biết sắc thì chẳng khởi kiến xứ, cũng chẳng đoạn kiến xứ; cho đến biết thọ, tưởng, hành và thức thì chẳng khởi kiến xứ, cũng chẳng đoạn kiến xứ. Nếu biết sắc, thọ, tưởng, hành và thức mà chẳng khởi kiến xứ, cũng chẳng đoạn kiến xứ, thì đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật.”

Nay lấy [các pháp] ‘duyên khởi sai biệt’ mà không khởi, không diệt, v.v… để khai mở sự nhận thức. Cái gọi là ‘dứt hết tất cả hý luận’ và ‘đủ thứ kiến chấp (: khái niệm đối kháng] như một, khác, v.v… thảy đều vắng lặng’. Đó là pháp tự giác, là pháp như hư không, là pháp vô phân biệt, là pháp cảnh giới đệ nhất nghĩa. Đem những pháp cam lộ, chân thật như thế, để khiến khai mở nhận thức. Đó là ‘tông ý’ của một bộ luận.

Hỏi: Chư Phật nói pháp khoảng đầu, khoảng giữa, khoảng cuối đều chân thật.¹¹⁰³ Trong luận này vì sao phải rộng lập các nghiệm xét?

Đáp: Hoặc có chúng sinh ngu tối đối với A-hàm của Phật, không thể tin hiểu chính xác; vì muốn nhiếp thủ các chúng sinh ấy mà rộng lập các nghiệm xét.

Tôi nay đảnh lễ A-xà-lê Long Thọ, và làm kệ tụng rằng:

Pháp vương tử Mâu-ni A-xà-lê đại trí Dùng diệu lý bát-nhã Khai diễn Trung luận này.

Khéo hiểu hạnh lợi tha Làm nhật nguyệt soi đời

Bày rõ pháp sâu xa Nói nhân được Phật đạo.

A-xà-lê soạn tác Con nay đều giải thích Vì dứt các ác kiến Tạo Bát-nhã đăng luận.

Bát-nhã đăng này là học đạo, sống không gia đình, thành Bậc Vô Thượng Đẳng Chánh Giác, đang du hành trong nhân gian, đến ở trong rừng Thân-thứ, phía Bắc tụ lạc Tát-la thuộc nước Câu-tát-la này. Lại nữa, Sa-môn Cù-đàm này, tướng mạo danh xưng, công đức chân thật như vậy được cả trời và người ca tụng, tiếng đồn bay khắp tám phương; là Bậc Như Lai, Ứng Cúng, Đẳng Chánh Giác, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Sĩ, Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, Phật, Thế Tôn. Ngài ở giữa các cõi, chư Thiên, Ma, Phạm, Sa-môn, Bà-la-môn, với trí tuệ rộng lớn có thể tự mình chứng biết rõ rằng: ‘Ta, sự sanh đã dứt, phạm hạnh đã lập, những điều cần làm đã làm xong, tự biết không còn tái sanh đời sau nữa.’ Ngài vì đời nói pháp, khoảng đầu, khoảng giữa và khoảng cuối đều toàn thiện;

có nghĩa, có vị đều thiện, thuần nhất thanh tịnh, phạm hạnh thanh bạch, diễn nói chánh pháp vi diệu.

Lành thay, nên gặp! Lành thay, nên đi đến! Lành thay, nên cung kính thừa sự!’” (Thích Đức Thắng dịch) Pháp thâm diệu vô tỷ Mà con nay tạo tác Mong có chút phước đức.

Đem Bát-nhã đăng này Nguyện nhiếp chúng sinh loại Thấy Pháp thân Như Lai Khắp đầy mười phương cõi.

Được pháp tự sở giác Dứt các kiến hý luận Tịch diệt, không phân biệt Không sánh, như hư không.

Lại nguyện đèn Bát-nhã

Chiếu khắp các thế giới Người bị tối che phủ

Kiến lập nơi Niết-bàn.

Giải thích xong phẩm Quán Tà Kiến.

[135c25] Bậc Thầy của tất cả luận giải ‘đến bở bên kia’ (: Ba-la-mật-đa), bậc trí tuệ thâm sâu và rộng lớn, bâc cưỡi cỗ xe Đại thừa. là Đại Bồ-tát Phân Biệt Chiếu Minh, đã tạo Thích luận của Trung luận bằng văn xuôi, xong rồi phát nguyện rằng:

Nguyện đem một niệm thiện Tùy hỷ và hồi hướng Cho tất cả chúng sinh Mạng chung thấy Di Lặc.

Phật tử Quảng Minh - Hoàng Thanh Tuyên - chuyển dịch và chú giải 18/5/2017 - 27/10/2018 qminhhoang@gmail.com 718

Phụ Lục:

a. Truyện Sa-môn Thích Tuệ Trách, chùa Thanh Thiền,

Kinh sư, nhà Đường

Thích Tuệ Trách, người giòng họ Lý, ở xứ Giang Lăng thuộc Kinh Châu. Sớm tỏ ngộ khác thường, tư duy bén nhạy. Năm chín tuổi, Sư đến chỗ Pháp sư Ẩn ở trong Bổn ấp xin xuất gia. Pháp Sư Ẩn thấu hiểu Sư sáng suốt khác thường, liền thế độ làm Sa-di. Ngoài giảng dạy, khi rảnh rỗi Pháp sư Ẩn còn chỉ bảo Sư những ý chỉ sâu xa. Sư Trách lãnh hội lý lẽ nhiệm mầu mà không hề phải suy nghĩ lại. Cầm quyển kinh văn hơn bốn mươi trang giấy mà tụng thuộc lòng, khiến các bậc tài giỏi ở Kinh sở đều khâm phục khen ngợi. Ban đầu, Sư theo Pháp sư Ẩn, nghe giảng các kinh Niết-bàn, Pháp Hoa; sau chỉ nghe giảng về Tam luận, đều phân tích mới lạ, lãnh hội sâu xa.

Vào những năm Khai Hoàng (581 – 600, đời Tùy), Sư trú tại chùa Giang Lăng. Lúc ấy đang khai mở pháp tịch, chư Tăng nhóm họp, kẻ tăng người tục đều cho rằng công phu của Sư sẽ sớm thành tựu, muốn xét xem khí lược nơi Sư nên cùng nhau thỉnh làm Pháp chủ. Sư quan tâm hướng dẫn ý chỉ, mọi người nhân đó mà thực hành. Mới có mười hai tuổi mà Sư bắt đầu khai giảng kinh Niết-bàn, so sánh sự việc mà nói ra lời, nắm rõ nghĩa lý cao xa, tiếp nối luận đề khó khăn, giải đáp rành rỏi. Mọi người lớn nhỏ không ai chẳng khâm phục, tiếng ngợi khen vang khắp nẻo đường. Thứ sử Kinh Châu là Nghi Long Công nguyên thọ nghe tiếng tăm của chú bé, kinh ngạc trước tư chất trời sinh của Sư, đích thân xa giá đến ra mắt, lại thấy gấp bội hơn những điều nghe trước, nên khen thưởng lớn lao. Ông đem sự việc ấy tấu trình lên vua rằng, “Sư là bậc tài trí xuất chúng hiếm có ở đời!” Thế rối, liền có chiếu chỉ xuống bổn châu lo việc nghi lễ cung kính tiễn đưa. Khi đã đến kinh đô, rất được sự hỏi han an ủi. Nhà vua ban tặng Sư áo nạp; y tăng-già-lê và một bộ y phục, và ban Sư trụ tại chùa Thanh Thiền. Ngài thư thái cùng pháp lữ, mến chuộng bởi huyền nho, văn tài thường phô bày, trích dẫn không cạn kiệt. Cùng tham dự có các hàng áo mão sĩ tộc, đều thay nhau tìm đến cửa sân, không ai chẳng ngợi khen Sư hiệp văn bác đạt, nói năng khéo léo.

Cuối cùng, Sư nhàm chán sự đua tranh phiền toái ấy, nghĩ muốn tự cứu giúp lắng thần, mới theo Thiền sư Ứng. Vốn có thiên tánh về tâm học, Sư đóng cửa thất suốt hai năm. Hứng thú thực hành các môn, thỏa thích nói nín ở không gian Hiền Thánh, bàn luận trao đổi nghĩa lý nơi sách vở Kinh Vĩ. Gặp lúc nhà Tùy hủy diệt, pháp sự tiêu vong, đạo dứt năm ấy, tình vui dừng lặng.

Đến cuối niên hiệu Đại Nghiệp (617) đời Tùy, Sư dời đến đỉnh núi Cao Quan ở Chung Nam. Nhân trên đỉnh cao ấy, xây dựng am thất, cơm chay đạm bạc, tu dưỡng thân tâm. Gặp lúc thời vận nhà Tiền Đường bộc phát hưng khởi, trăm họ được cứu giúp, Sư chẳng kẹt nơi ngã nhân, bèn đến thành vua, giảng dạy truyền bá, không bao lâu khắp thành đô đều xin hỏi đạo.

Vào niên hiệu Vũ Đức (618 - 627) thời Tiền Đường, Chư Tăng đông nhiều, thường thiết Pháp diên, đều trình Khí độ. Bấy giờ, tại chùa Diên Hưng đang an cư kiết hạ, Sư giảng kinh Nhân Vương. Các hàng Vương công, khanh sĩ đều đến nghe đông nhiều. Sa-môn Cát Tạng do vậy thiết lập Luận tông. Âm thanh biện thuyết của Sư như người cõi trời xuống, các hàng qúy tiện đều dõi mắt hướng về. Sư có sự hỏi đáp bén nhạy, lời nói trong trẻo, lý lẽ hài hòa, tư duy vận dụng, thần thái vi tế, đã lay động bốn Bộ, hãi lòng trăm quan. Ngài Cát tạng ngoái trông mà ngợi khen rằng: “Chẳng những tư duy biện luận khó kế thừa, mà sự chế phục khéo léo ít ai theo được.” Nhà vua hiện tại có nhiều Quan luận phủ đáng tin cậy, kết nạp sâu đậm, nhưng vẫn nghĩ Sư có thể làm thầy bạn.

Sáu sứ giả thỉnh mời, khiến đến biệt đệ. Sư cho rằng danh tiếng ở đời là cái lụy giết thân. Trước kia đã có người lui bỏ bổng lộc, nhất quyết chẳng tuân mệnh. Vào niên hiệu Trinh Quán (627 - 650) Vua Thái Tông (Lý Thế Dân) mở bày việc phiên dịch, ban chiếu chọn các bậc danh Tăng, mà giới văn bút biết tiếng tăm, và còn tường tận các luận chỉ, mới đảm nhiệm cầm bút dịch luận. Dịch xong, đem tấu trình, nhà vua ban tặng một trăm xấp lụa, mỗi vị một bộ y phục. Sư Trách lại trước thuật Bài tựa của bộ luận, lời rằng: “ … ”¹¹⁰⁴ Lời tựa, Sư Tuệ Trách đã soạn xong mà chưa trình tấu ngay. Nhà vua ban sắc Bí thư giám Lư Thế Nam soạn Bài tựa. Ông thấy Bài tựa do Sư soạn liền khen ngợi, không lấy gì để thêm bớt, nhân đó mà tấu trình lên vua. Bèn đặt Bài tựa ấy ở đầu quyển, truyền chép vào tạng kinh.

Đến ngày mồng sáu tháng tư, niên hiệu Trinh Quán thứ mười (636), Sư thị tịch tại chùa Thanh Thiền, thọ năm mươi bảy tuổi, an táng tại phía Đông của Kinh Giao. Liệt Toại lập bia ca tụng hương thơm đức hạnh của Sư. Thái thường bác sĩ Trữ Lượng thì soạn lời văn.

Từ sự tri đạo của sư, hàng cùng lứa tôn sùng như ngài Biện Cơ¹¹⁰⁵, người đương thời nghĩ là ngài Tuệ Thừa¹¹⁰⁶, hẳn là dốc lòng bàn luận, chú giải ngôn từ khó hiểu, không việc làm nào chẳng thành đạt. Sư giảng các kinh luận, như Hoa nghiêm, Đại phẩm [Bát-nhã], Niết-bàn, Đại trí độ luận, Nhiếp Đại thừa luận, Trung luận, Bách luận, v.v… đều có sự hiểu biết để giải thích chương bộ, xác quyết những chỗ ngờ. Khi đọc tụng các Kinh Niết-bàn, Pháp Hoa thì âm văn tốt đẹp; lúc thuật lại cho chúng nghe thì lời tiếng trong trẻo, trầm bổng lay động tâm trí. Sư bỏ giảm các chi tiết lặt vặt, dùng để viết tạng kinh, xét duyệt vừa xong bèn sửa sang kính cẩn. Sư lại giỏi hướng dẫn, đứng đầu đại chúng, thư thả vui thích vật tình, được các bậc văn hùng ngợi khen. Sư đặc biệt rõ suốt cổ tích, riêng hiểu về thư họa. Các hàng sĩ tử chốn Kinh hoa thường tỏ bày điều chân ngụy, Sư đều giúp họ xác định thật rõ về sự đối nhân xử thế. Văn chương Từ thể nổi bật chốn Năng lưu, nét bút Thảo lệ nêu tên nơi Đài phủ. Mỗi lúc có Quan cung thắng tập, hẳn mời Sư đến tham dự. Các vị công khanh cầm giấy cầu xin viết đơn từ, cáo phó, Sư tùy theo giấy mà phóng bút, như ngựa chạy gió thổi. Văn phong tươi đẹp, tư thái mạnh mẽ, tinh hoa đương thời. Thế nên các danh sĩ ca ngợi, thưởng thức các tác phẩm của Sư rất nhiều, còn treo chúng nơi các tấm bình phong, hay khắc bài minh ở bên phải chỗ ngồi. Sư có soạn Thi tập tám quyển, lưu hành ở đời.

(Tục Cao Tăng Truyện - Sa-môn Thích Đạo Tuyên chùa Tây Minh Thời tiền Đường soạn, Quyển 3, Truyện Sa-môn Thích Tuệ Trách)

b. Đại Đường Tây Vức Ký

Cách về phía Nam của thành không xa, có một ngọn núi cao. Nơi đó là nơi mà Luận sư Bà-tỳ-phệ-già (Thanh Biện) ở trong động A-tu-la để chờ gặp Bồ-tát Di Lặc thành Phật. Luận sư có đức sâu dày khó tả. Bên ngoài mặc áo ngoại đạo, nhưng bên trong hoằng dương tư tưởng học thuật của Long Mãnh. Khi nghe Ngài Hộ Pháp Bồ-tát ở nước Ma-kiệt-đà muốn hoằng dương giáo lý của đức Phật có cả ngàn người theo và muốn luận nghị cho nên chống tích trượng mà đến thành Ba-thác-ly.

Biết rằng Bồ-tát Hộ Pháp đang ở dưới cây Bồ-đề cho nên luận sư đã nói với môn nhân rằng: - Quý vị hãy đến cây Bồ-đề để gặp Bồ-tát Hộ Pháp vì tôi mà thưa rằng: “Bồ Tát đã tuyên dương Giáo pháp hướng dẫn nhiều người bỏ tà quy chánh, ngưỡng đức cao dày từ lâu mà nguyện chưa xong, nay muốn đến yết kiến và lễ bái dưới gốc cây Bồ-đề, thệ nguyện nếu không gặp được, thì sẽ gặp khi chứng được quả trời người” . Bồ-tát Hộ Pháp bảo với người sứ rằng: - Cuộc đời con người giống như huyễn, thân mệnh lại nổi trôi, khát khao ngày tháng chưa đến để được đàm luận, mà người tin tưởng chưa gặp được.

Luận sư nghe vậy liền trở về quê hương, ngồi thiền chờ đợi và nghĩ rằng nếu không phải ngài Từ Thị thành Phật, ai có thể giải được cái nghi của mình, cho nên đã ở trước tượng Quán Tự Tại Bồ-tát, thành tâm tụng chú Đà-la-ni. Không ăn chỉ uống nước trong vòng ba năm. Đức Quán Tự Tại Bồ-tát liền hiện ra sắc thân vi diệu vì luận sư mà bảo rằng, ‘ý mong muốn gì vậy?’ Đáp rằng: - Nguyện lưu giữ thân nầy để chờ được gặp đức Từ Thị. Bồ-tát Quán Tự Tại bảo: - Đời sống con người ở thế gian nầy rất nguy hiểm, nổi trôi phù phiếm. Cho nên muốn như ước nguyện thì nên sanh về cõi trời Đẩu Suất để lễ bái và chờ đợi gặp đức Di Lặc.

Luận sư đáp rằng: - Ý chí không thể đạt được và tâm nầy không có hai. Bồ Tát đáp: - Nếu quả như vậy thì nên đến nước Đà-na-yết=lân; nơi thành phía Nam có một ngọn núi cao, nơi đó có thần Chấp Kim Cang và hãy thành tâm tụng chú Kim Cang Đà-la-ni, ông sẽ được toại nguyện.

Luận sư đến đó để tụng và ba năm sau thì thần nhân mách bảo rằng: - Nhà ngươi mong muốn gì mà siêng năng như vậy?

Luận sư đáp: - Nguyện lưu giữ thân nầy lại để chờ gặp đức Từ Thị. Bồ-tát Quán Tự Tại đã chỉ điểm đến đây để thỉnh cầu và nguyện của tôi có thành được thì ở tại nơi nầy. Mong thần mật hiểu cho.

Rồi chỉ trong ngày ấy trong ngọn núi nầy có một cung của A-tu-la. Theo sự thỉnh cầu tường đá kia lại mở ra.

Khi mở ra, đi vào bên trong chờ gặp và luận sư nói: - Chỗ ở tối tăm không thấy, làm sao biết được Phật? Chấp Kim Cang đáp rằng: - Khi Bồ-tát Từ Thị xuất thế tôi sẽ báo cho ông. Luận sư y lời rồi chuyên tâm trì tụng. Cả ba năm như thế chẳng có suy nghĩ gì khác. Trì chú xong rồi, có người gõ cửa động, động liền mở ra. Lúc ấy có trăm ngàn vạn người thấy rồi quên trở về.

725 Luận sư khóa cửa lại mà bảo với họ rằng: - Ta có lời nguyện ở lâu để chờ gặp đức Di Lặc. Thánh chúng đã khuyên như thế thì đại nguyện mới thành cho nên bảo rằng vào nơi nầy thì sẽ gặp Phật.

Họ nghe như vậy rất kinh ngạc mới đóng cửa lại, trở thành một hang rắn độc. Họ sợ hại đến thân mệnh. Ba lần nói như vậy tuy chỉ có được sáu người vào. Luận sư lại cảm tạ và những người ấy đi vào. Khi vào rồi tường đá trở lại như cũ và mọi người mới hối hận giận mình đã nói ra lời nói ấy.

(Đại Đường Tây Vức Ký, Q. 10 – Huyền Trang soạn – Thích Như Điển dịch) 726

Ngũ chánh lý tụ 五正理聚: 1. Căn bản Trung luận: gồm có các thích luận của Trung luận như: (1) Trung luận, 4 quyển, Thanh Mục thích, La-thập dịch (No. 1564); (2) Thuận trung luận nghĩa, 2 quyển, Vô Trước thích, đời Nguyên Ngụy, Cù-đàm Bát-nhã Lưu-chi dịch (No. 1565); (3) Bát-nhã đăng luận thích, 15 quyển, Thanh Biện thích, đời Đường, Ba-la-phả-mật-đa-la dịch (No. 1566); (4) Đại thừa Trung quán thích luận, 18 quyển, An Tuệ thích, đời Tống, Duy Tịnh dịch (No. 1567); (5) Căn bản Trung chú vô úy 根本中觀註無畏, Mūlamadhyamakavṛttyakutobhaya, Dbu ma rtsa ba'i 'grel pa ga las 'jigs mod, Tạng bản, Long Thọ thích (No. 3829); (5) Trung luận chú / Phật-đà Ba-lợi-đa Căn bản

Không tìm thấy tư liệu Hán tạng nào nói đến Phật Hộ (Buddhapālita) and Nguyệt Xứng (Candrakīrtivà).

Xem Phụ lục ở cuối sách.

Nam hải ký quy truyện, T54n2125, quyển 4, tr.229b : “Xa thì có các bậc Thầy Long Mãnh, Đề-bà, Mã Minh; giữa thì có các môn đồ Thế Thân, Vô Trước, Tăng Hiền, Thanh Biện; gần thì có các hậu bối Trần Na, Hộ Pháp, Pháp Xứng, Giới Hiền và Sư Tử Nguyệt, An Tuệ, Đức Tuệ, Tuệ Hộ, Đức Quang, Thắng Quang.”

Hầu hết các học giả Trung Hoa xa xưa đều sử dụng Thanh Biện (清辨/ 清辯). Phân biệt minh (分別明) chỉ xuất hiện trong bản dịch Bát-nhã đăng luận thích của Ba-la-phả-mật-đa-la. Ở đây, thanh = minh (Bhā), và biện = phân biệt (viveka). Trong Đại Đường Tây vức ký, Bhāviveka được phiên âm là Bà-tỳ-phệ-già 婆毘吠伽. Bhāviveka, phiên âm theo Tạng văn là Legs-ldan-ḥbyed.

Tăng Hộ: Còn dịch là Chúng Hộ 眾護, Tăng-già-la-sát 僧伽羅剎, là đệ tử của Long Hữu (龍友, Nāgamitra); cao Tăng cùng thời với Vô trước (Asaṅga), Thế thân (Vasubandhu); kế thừa và truyền bá tư tưởng Trung Quán của Long Thọ và Thanh Mục (Pingalanetra); môn hạ có Phật Hộ và Thanh Biện.

Còn gọi là Tự lập lượng phái 自立量派, Tự lập luận chứng phái 自立論證派, Độc lập luận chứng phái 獨立論證派, Trung quán Y tự khởi 中觀依自起.

Còn gọi là Trung quán Cụ duyên 中觀具緣, Tùy ứng phá phái 隨應破派, Quy mậu luận chứng phái 歸謬論證派.

Xem Luận Biện chính Q.4; Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.4; điều Đà na yết trách ca quốc trong Đại đường tây vực kí Q.10; Đại từ ân tự tam tạng pháp sư truyện Q.4; Pháp hoa kinh huyền tán yếu tập Q.5; Ấn độ triết học nghiên cứu 5; The Conception of Buddhist Nirvàna by Th. Stcherbatsky.

Đại thừa Chưởng trân luận (大乘掌珍論, Karatalaratna, No.1578) được phiên dịch sang Hán văn bởi Huyền Trang, khoảng năm 647 hay 649, 80 năm sau ngày mất của Thanh Biện. “Vì muốn cho họ dễ chứng chân không, mau chóng hội nhập pháp tánh, nên lược bày Luận Chưởng Trân này. ‘Chân tánh hữu vi không, Như huyễn vì duyên sinh, Vô vi không thật có, Không khởi, tợ không hoa.’ … Lấy chân tánh để giản biệt mà lập tông. Tự thể của chân nghĩa, gọi là chân tánh, tức Thắng nghĩa đế. Căn cứ Thắng nghĩa đế mà lập hữu vi không, chẳng phải căn cứ thế tục. Vì các duyên hợp thành và có sự tạo tác, nên gọi là hữu vi. … Các duyên khởi ra các sự huyễn ảo như là nam, nữ, dê, nai, v.v…, tự tánh của chúng thật sự không có, mà biểu hiện tợ như có. Pháp sở lập và

Trong Phật Hộ - Căn bản trung quán luận thích 佛護-根本中觀論釋 (Buddhapālita- Mūlamadhyamaka-vṛtti, Tạng ngữ), Phật Hộ đả phá quan điểm của những kẻ đối nghịch và những kết luận sai trái của họ, có thể gọi là ‘phá tà hiển chánh’, nghĩa là không nêu quan điểm của chính mình, chỉ dựa vào những nhược điểm, những mâu thuẫn hiển hiện của đối thủ mà đả phá họ. Thanh Biện chỉ trích Phật Hộ không đưa ra một chủ trương, một mệnh đề (Tông) nào làm tiêu đích tranh luận mà chỉ dùng luận pháp tấn công bằng phép phản chứng. Như vậy, luận chứng không đủ khả năng giải thích và thuyết phục đối phương vì thiếu chính xác và có thể dẫn đến kết luận sai lầm.

Thuật ngữ Duy biểu 唯表 (S: Saṃvṛti-mātra; E: Saṃvṛti-only) còn gọi là duy danh 唯名, duy giả thi thiết 唯假施設, xuất hiện trong tác phẩm Nhập Trung quán luận của Nguyệt Xứng.

Đệ nhất nghĩa trung, nội nhập bất tùng bỉ chư duyên sinh (Tông). Hà dĩ cố? Dĩ tha cố (Nhân), thí như bình đẳng (Dụ). 第一義中, 內入不從彼諸緣生 (宗). 何以故? 以他故 (因), 譬如瓶等 (喻).

Ba-la-phả-mật-đa-la (波羅頗蜜多羅 Prabhākaramitra, 565~633) phiên dịch hoàn tất vào đời Đường, năm Trinh Quán thứ 7 (633). Sư người nước Ma kiệt đà, Trung Thiên Trúc, còn gọi là Ba la phả ca la mật đa la, Ba phả mật đa la, hoặc gọi tắt là Ba phả, dịch ý là Tác minh tri thức, Minh hữu, Quang trí. Sư thuộc dòng dõi Sát đế lợi, 10 tuổi xuất gia, tụng thuộc kinh điển đại thừa cả trăm ngàn bài kệ. Sau khi thọ cụ túc giới, sư học tập luận tạng, tu tập định nghiệp, không xả bỏ kinh điển suốt 12 năm trường. Sau đó sư Nam du tới tu viện Na lan đà, ở chỗ luận sư Giới Hiền mà nghe học Thập thất địa luận và tụng đọc các bộ luận tiểu thừa. Nhờ khí chất thông minh uyên bác, sư nghiên cứu tinh tường giáo lý đại thừa và tiểu thừa. Sư lại làm bậc giáo thọ sư cho các đồng học, cùng hóa độ tăng chúng, và thường diễn giảng những bộ kinh như Bát nhã nhân đà la bạt ma v.v…, khiến các học nhân đều thâm đạt nghĩa lý u huyền. Với giới hạnh tinh cần, tài thức minh mẫn, sư được các vị đồng học kính trọng. Theo duyên hóa độ, sư đi đến vùng Bắc Địch giáo hóa Phật pháp cho dân Đột Quyết, rồi tiếp tục đi về phương Bắc, đến nước Tây Đột Quyết của Khả hãn Thống Diệp Hộ, giáo hóa những kẻ chưa từng biết đến chánh giáo, khiến Nhung chúa ở vùng đó thâm tín bội phục vô vàn, nên cấp cho 20 người để hầu hạ cung phụng ngày đêm. Năm 626, tướng quân Cao Bình Vương thỉnh cầu sư đến Đông độ. Thế là, vào đời vua Đường Thái tông, đầu năm Trinh Quán (627), sư đầu đội Phạn kinh đi vào Trường an, trú ở chùa Đại Hưng Thiện, trong 3 năm 3 tháng, cùng với các vị Tuệ Thừa, Tuệ Trách, Pháp Lâm, Huyền Mô v.v… cả thảy 19 bậc danh tăng thạc đức cùng nhau dịch kinh. Các kinh được dịch gồm có: kinh Bảo tinh đà la ni, 10 quyển; Bát nhã đăng luận thích, 15 quyển; luận Đại thừa trang nghiêm kinh, 13 quyển. Do thệ nguyện hoằng dương Phật pháp, sư không màng bao gian nan nguy hiểm, đi hơn 40 ngàn dặm, vượt ngọn Thông Lĩnh, băng qua các bãi sa mạc cùng núi sông hiểm trở, tự mang kinh điển để sang nước Chấn Đán phiên dịch. Song chí nguyện của sư chưa hoàn mãn, mà thân sanh bịnh. Vào năm Trinh Quán thứ 7 (633), tự biết không cứu trị nổi, sư bèn phân phát vật dụng, tạo các tịnh nghiệp, rồi ngồi thẳng trước chánh điện chùa Thắng Quang, nhất tâm quán tượng Phật mà thị tịch, thọ thế 69 năm. [Xem Tục Cao Tăng truyện, quyển 3]

Jnānagarbha (tiếng Tây Tạng: ཡེ་ ཤེས་ སྙིང་ པོ་, Wyl. Ye shes snying po. Trí Tạng 智藏, 700 - 760) là một nhà triết học Phật giáo thế kỷ thứ 8 xuất thân từ đại học Nalanda, người đã viết về Madhyamika (Trung quán kiến, 中觀見) và Yogacara (Du-già hành, 瑜伽行) và được coi là một phần của truyền thống Trung quán tự tục (Svatantrika) của Thanh Biện (Bhāviveka). Học sinh của Shrigupta và vị Thầy và là Đạo sư của Shantarakshita.

Kenryu Tsukinowa (Nguyệt Luân Hiền Long, 月輪賢隆,1888 – 1969): Là một học giả Phật giáo Nhật Bản từ thời Minh Trị đến thời đại Chiêu Hòa, người tỉnh Thu Điền, quận Tiên Bắc, thị trấn Mỹ Hương, giáo sư Phật giáo của chùa Viên Đức, thuộc phái Tịnh độ chân ngôn của chùa Tây Bản Nguyện.

Nidānasaṃyukta , số 14.6 Pratītyasūtra , trang 148. (Hán dịch của Huyền Tráng, T 99, No. 296, k. 12, p. 84b12–c10; tương đương với Pāli, kinh Paccayasuttanta thuộc Saṃyutta , II, p. 25, l. 18–20) iti yātra dharmatā dharmasthititā dharmaniyāmatā dharmayathātathā avitathatā ananyathā bhūtaṃ satyatā tattvatā yāthātathā aviparītatā aviparyastatā idaṃpratyayatā pratītyasamutpādānulomatā, ayam ucyate pratītyasamutpādaḥ| Thể tính của cái gì là pháp tướng, pháp trụ, pháp vị, thì cái đó chính là chân như, không khác biệt với chân như, không trái ngược với chân như, là thật tế, là sự thực, là thực tại, là giống với chân như, là không nghịch hướng với chân như, là không điên đảo với chân như. Cái đó là duyên tính, là thuận thứ của duyên khởi, ta nói nó chính là duyên khởi. (Thích Phước Nguyên – Cơ sở lý tính duyên khởi)

Walleser, Max (瓦理瑟, 1847-1953): Nhà Ấn độ học và Phật giáo học người Đức, là học trò ưu tú của Sử gia kiêm Triết gia Kuno Fischer. Sau khi tốt nghiệp Đại học, ông chuyên nghiên cứu về tư tưởng Ấn độ, đặc biệt là tư tưởng Phật giáo. Năm 1918, ông nhận lời mời làm Giáo sư Ấn độ học tại Đại học Heidelberg, trong thời gian này, ông đã soạn thuật và phiên dịch rất nhiều. Ông bắt đầu nghiên cứu tư tưởng Phật giáo nguyên thủy, sau đó tiến sâu vào lĩnh vực triết học Trung quán và đã đạt được những thành quả lớn lao trong việc nghiên cứu cũng như truyền bá Phật giáo Trung quán. Ông thông hiểu tiếng Tây tạng, thừa nhận giá trị của những kinh điển Phật Hán dịch, bởi thế ông đã là 1 trong những người Tây âu đầu tiên sử dụng các kinh điển này. Ông có các tác phẩm: Satkāya, ZDMG. LXIV, 1910; Buddhapālita, Mūlamadhyamakavrtti, tibetische Übers., Herausg.（BB. XVI）, 1913～1914; Prajñāpāramita, die Vollkommenheit der Erkenntnis, nach indischen, tibetischen und chinesischen Quellen, 1914；Prajñāpradīpah, a commentary on the Mādhyamaka Sūtra by Bhāvaviveka, Herausg. in Tib.（BI），1914.

Kajiyama, Yūichi (梶山 雄一, 1925 – 2004): Giáo sư danh dự Phật học tại Đại học Kyoto. Tháng 10 năm 1944, ông vào Đại học Kyoto, học ngành Triết học, phân khoa Phật học, và tốt nghiệp vào tháng 3 năm 1948. Từ tháng 4/1953 đến tháng 3/1956, ông tiếp tục nghiên cứu và giảng dạy dưới sự hướng dẫn của Giáo sư Professors J. Kashab và Giáo sư Satkari Mookerjee ở The Nalanda Pali Institute, Bihar, India. Sau đó ông trở về lại Đại học Kyoto là Giáo sư trợ giảng ở Phân khoa Triết học. Ông giành cả cuộc đời để nghiên cứu và giảng dạy Phật học. Ông có 22 tác phẩm nghiên cứu được xuất bản, và khoảng 11 bài khảo cứu bằng ngôn ngữ phương Tây. Phạm vi nghiên cứu của ông bao gồm: triết học Trung quán, tư tưởng Đại thừa, nhận thức luận Phát giáo, phân tích tư tưởng và vai trò của các bộ phái Phát giáo, nghiên cứu tư tưởng Phật giáo Trung quốc và Nhật bản dựa trên triết học Phật

Uryūzu, Ryushin (瓜生津隆真, 1932 - 2015). giáo Ấn độ.

Đây là Đại tạng kinh tiếng Nhật

Trong ‘Lời thưa của người Việt dịch’ (để độc giả ghi nhận trước khi đọc Bát-nhã đăng luận thích), cư sĩ Nguyên Huệ ghi: “Phần nêu dẫn kinh nơi Luận này (No. 1566) câu văn Hán dịch sáng rõ dễ hiểu, dù nội dung của những đoạn kinh ấy nêu giảng các vấn đề cao siêu vi diệu. Vậy tại sao nơi phần Nêu dẫn kinh thì dịch giả dịch được? Còn phần Giải thích quảng diễn thì người đọc không thể hiểu nổi? Đọc không hiểu mà vẫn phải Việt dịch! Đó là nỗi khổ tâm của người Việt dịch. Chúng tôi đã dịch hàng mấy ngàn trang Luận Tạng (1/4 tập 25, toàn tập 26, 27, 28 v.v… nhưng chưa gặp lối diễn giải nào như nơi Luận này!) Như vậy là chúng tôi chỉ căn cứ vào nghĩa của chữ, của câu để dịch, thêm một vài giới từ, liên từ để tạo sự thuận hợp tạm, chứ không hiểu là tác giả nói về gì. Tất nhiên cũng có những phần, những đoạn hiểu được, hoặc hiểu lờ mờ, nhưng nơi 9 quyển đầu, những phần này không nhiều. Từ quyển 10 –> 15, tình hình có khá hơn, tức phần có thể hiểu được chiếm đa số. Ví như phẩm 26 (Quán Về Duyên Khởi Của Thế Đế) thì hầu hết là hiểu được. Đoạn cuối của Luận cũng như vậy.”

Bát-nhã đăng luận thích, 52c-53c.

Xem Phụ lục Truyện Sa-môn Thích Tuệ Trách ở cuối luận.

Sáu thứ thiên chấp = Sáu thứ tà chấp: Du già sư địa luận, quyển 57, tr. 620b26: “Sáu thứ tà chấp. Những gì là sáu? 1. Tà chấp về đối tượng y chỉ; 2. Tà chấp về tự tánh, Tự tại, bất bình đẳng nhân, v.v…; 3. Tà chấp về khả năng nắm giữ y chỉ của ngã; 4. Tà chấp về tử sanh lưu chuyển; 5. Tà chấp về phương tiện tịnh và bất tịnh; 6. Tà chấp chủ tể thọ dụng cảnh giới ái và phi ái.” Hiển dương thánh giáo luận, quyển 16, tr. 557a20: “Năm thứ tà chấp: 1. Tà chấp chúng sinh; 2. Tà chấp pháp; 3. Tà chấp tổn giảm; 4. Tà chấp sai biệt; 5. Tà chấp biến dị. ” Các thiên chấp này chỉ cho quan điểm của 96 thứ ngoại đạo có mặt trước và sau Phật ra đời.

Thập nhị môn luận sớ (No. 1825), Bài tựa: “Năm trăm luận sư Tiểu thừa, mỗi vị đều chấp các pháp tướng có tướng nhất định, không tin các pháp là tất cánh Không.”

Theo Niết-bàn luận của Thiên Thân, thì từ sơ địa đến địa thứ năm là sơ y; địa thứ 6 và địa thứ 7 là nhị y; địa thức 8 và địa thứ 9 là tam y; địa thứ 10 là tứ y.

Phục vị 伏位: Giai vị chứng chân vì đã diệt hết vô minh. Nhất thật 一實: Chân như. Nhất, là nghĩa bình đẳng. Gọi thật tướng bình đẳng của các pháp là nhất thật. Nhị năng 二能 : Nhị nguyên, khái niệm đối kháng.

Nhất thật 一實: Chân như. Nhất, là nghĩa bình đẳng. Gọi thật tướng bình đẳng của các pháp là nhất thật.

Nhị năng 二能 : Nhị nguyên, khái niệm đối kháng.

Lưỡng ấn 兩印: Hai ấn hay hai đế: tục đế và đệ nhất nghĩa đế (chân đế).

Ba Không: 1. Ngã Không; 2. Pháp Không; 3. Ngã pháp câu Không.

Điểm trần kiếp số 點塵劫數 = tam thiên trầm điểm kiếp 三千塵點劫: Ba nghìn kiếp chấm mực. Đây là số kiếp ví dụ thời gian lâu xa kể từ khi đức Phật Đại thông trí thắng diệt độ đến nay trong phẩm Hóa thành dụ kinh Pháp hoa. Đức Phật Đại thông trí thắng diệt độ đến nay đã rất lâu xa, ví như đem tất cả địa chủng (S: prthivī-dhātu, cõi đất) trong thế giới Tam thiên đại thiên nghiền ra làm mực (S: masī), cứ trải qua một thế giới đại thiên thì chấm một chấm, chấm đến khi hết số mực ấy; rồi lại nghiền tất cả cõi nước đã trải qua thành bụi nhỏ (S: paramānu-rajas), mỗi hạt bụi (trần) tính là một kiếp. Dùng số kiếp chấm mực (điểm) và bụi nhỏ (trần) này để ví dụ thời gian lâu xa từ khi đức Phật Đại thông trí thắng diệt độ đến nay. Khái niệm thời gian này thật không thể tưởng tượng được. Tương tự như thế, phẩm Như lai thọ lượng trong kinh Pháp hoa có lập thuyết Năm trăm trần điểm kiếp hoặc Năm trăm ức trần kiếp để nói rằng đức Phật Thích ca đã thành Phật từ lâu xa lắm rồi, chứ chẳng phải mới thành Phật dưới cội Bồ đề cách đây hơn 2500 năm.

Hy Nông 羲農: chỉ cho Phục Hy và Thần Nông. Phục Hy 伏羲: Còn gọi là Phục Hi thị (伏羲氏), Mật Hy (宓羲), Bào Hy (庖羲), Bao Hy (包羲), Hy Hoàng (羲皇), Hoàng Hy (皇羲) hoặc Thái Hạo (太昊), là một vị thần trong các thần tích Trung Hoa, ông thường được xem là người đầu tiên và đứng đầu trong các thuyết về Tam Hoàng Ngũ Đế của lịch sử Trung Quốc. Ngoài Phục Hy, danh sách Tam Hoàng thường còn có Thần Nông và Nữ Oa. Theo quan niệm cổ của người Trung Hoa, Phục Hy là ca ca của Nữ Oa Thánh nhân. Trong văn hóa Trung Hoa, ông là một hình tượng lớn và nổi tiếng vì người Trung Hoa cho rằng Phục Hy là người sáng lập của văn minh Trung Hoa. Ông được cho là người phát minh ra chữ viết, nghề đánh bắt cá và bẫy thú. Tuy nhiên, một nhân vật huyền thoại khác là Thương Hiệt (倉頡), cũng được coi là người phát minh ra chữ viết. Ông cũng là người nổi tiếng với nhiều bộ sách về dịch lý. Về hình dạng, ông thường được tổ (龍祖). Thần Nông 神農: Còn được gọi là Thần Nông thị (神農氏), Liên Sơn thị (連山氏), thường được biết với tên gọi Viêm Đế (炎帝), là một vị thần huyền thoại của các dân tộc chịu ảnh hưởng của nền Văn minh Trung Hoa, một trong Tam Hoàng và được xem là một Anh hung văn hóa Trung Hoa. Khác với Phục Hy và Nữ Oa, ông là vị Tam Hoàng duy nhất có hình thù là con người toàn vẹn, không nửa người nửa thú như hai vị kia. Theo truyền thuyết, Thần Nông sống cách đây khoảng 5.000 năm và là người đã dạy dân nghề làm ruộng, chế ra cày bừa và là người đầu tiên đã làm lễ Tịch Điền (còn gọi là lễ Thượng Điền, tổ chức sau khi gặt hái, thu hoạch mùa màng) hoặc Hạ Điền (lễ tổ chức trước khi gieo trồng), cũng như phát triển nghề làm thuốc trị bệnh, cho nên trong dân gian có câu Thần Nông thường bách thảo, giáo nhân y liệu dữ nông canh (神農嘗百草, 教人醫療與農耕; Thần Nông nếm trăm cây thuốc, dạy dân trồng ngũ cốc). Vì thế, ông còn được xưng là Dược vương (藥王), Ngũ Cốc vương (五穀王), Ngũ Cốc Tiên Đế (五穀先帝) hay Thần Nông đại đế (神農大帝).

Lục hợp 六合: Chỉ cho sáu phương: thượng, hạ, đông, tây, nam, bắc.

Tam tài 三才: Thiên địa nhân là ba hợp thể luôn luôn có nhau, để tạo thành nhịp thái hòa cho vũ trụ. Sự tương liên đó chính là đạo Tam tài. Thiên mà thiếu Địa và Nhân, sẽ không phát huy ra được gì. Nói khác đi: thiếu Địa và Nhân, Thiên lý Thiên đạo Thiên công không có phương tiện biểu lộ và không có chỗ phát xuất. Địa mà thiếu Thiên và Nhân cũng chỉ trở thành một cõi hoang vu lạnh lẽo và khô chồi tàn tạ. Trong khi đó, Nhân mà thiếu Thiên sẽ trở thành vô linh và lạc lõng, thiếu Địa sẽ không có môi trường sinh động và thân trương. Chính trong căn bản tương quan đó, mà Thiên địa nhân trở thành tam hợp thể: hòa đồng với nhau trên con đường tiến hóa không cùng. Trong tam hợp thể này, Nhân lại giữ phần tâm điểm, vì vậy mà thành hình triết lý nhân bản, một nền Nhân bản Tâm linh.

Bốn cách sinh: noãn, thai, thấp, hóa. Loài hữu tình sinh ra đều thông qua bốn cách này.

Chỉ cho bán tự mãn tự 半字滿字. Đây có bốn nghĩa. Nhị Giáo).

Chánh văn là 娵觜 thú chủy. Đây là một trong 12 tinh, cùng 12 thần (辰, thin) phối hợp làm chi Hợi (亥), cùng 28 tú phối hợp làm sao Thất (室). Thời kỳ nhà Ân và Thương ở Trung Quốc, người ta tính năm tuổi theo 12 thứ tự (十二次), bao gồm: Tinh kỷ 星紀, Huyền hiêu 玄枵, Thú tý 娵訾 (Thú chủy tỵ, thin, mão, dần.)

Kinh liễn 京輦: kinh đô.

Xà-na Quật-đa 闍那崛多 (Jnanagupta, 523–600) hay Chí Đức 志德, một tu sĩ từ Gandhara ở tây bắc Ấn Độ (nay là Pakistan), người đã đi đến Trường An ở Trung Quốc khoảng giữa thế kỷ thứ 6 và tham gia vào các bản dịch của kinh Phật dưới sự bảo trợ của Tùy Văn Đế 隋文帝. Vào năm 575, sư đã đi tới Trung Á để tìm kiếm kinh Phật và trở về Trường An với 260 văn bản tiếng Phạn. Trong giai đoạn triều đại Tùy (581-618), sư sống tại chùa Đại Hưng Thiện, Trường An, nơi sư nỗ lực phiên dịch kinh Phật. Năm Đại nghiệp thứ 2 (606), sư cùng với ngài Đạt-ma Cấp-đa (達摩笈多, Dharmagupta) sáng lập viện Dịch kinh ở Lạc dương, và đã cộng dịch kinh Pháp Hoa, có tiêu đề là Thiêm Phẩm Diệu Pháp Liên Hoa Kinh, 7 quyển. Từ lúc sang Đông Độ, sư phiên dịch được 37 bộ kinh, và 176 quyển, như kinh Phật Bổn Hạnh, Tập Pháp Cự, Oai Đức Hộ Niệm, Hiền Hộ, v.v... Văn dịch lưu loát, phù hợp hoàn toàn với giáo lý.

Tả bộc xạ 左僕射: Là một chức quan văn. Thời Hán, chức quan này là tùy viên của Thượng Thư Lệnh (chuyên coi sóc về xét duyệt tấu chương, chiếu biểu, có thể hiểu giống như chức Chánh thư ký Văn phòng Nội các bây giờ). Từ thời Tùy – Đường trở đi, Bộc xạ tương đương chức Tể tướng, và chia làm Tả bộc xạ và Hữu bộc xạ (Hữu bộc xạ thấp hơn Tả bộc xạ).

Phòng Huyền Linh (房玄齡, 579 – 648), vốn tên là Kiều (乔), Huyền Linh là biểu tự, là một vị quan lại đời nhà Đường, nổi tiếng là một mưu sĩ, về sau làm chức quan Tư mã, Tể tướng và Tể phụ của Đường Thái Tông Lý Thế Dân. Do công lao lớn giúp Đường Thái Tông, ông được liệt vào một trong 24 vị công thần được vẽ trong Lăng Yên các. Ông còn là chủ biên của Tấn thư, là một trong 24 bộ chính sử Trung Hoa.

Đỗ Chánh Luân (杜正倫, ? – 658) là người tinh thông văn học, đặc biệt là tinh thông giải thích kinh điển. Ông đỗ tú tài thời vua Tùy Văn Đế (541 – 604), làm chức Vũ kỵ úy. Đến thời vua Đường Cao Tổ (566 – 635), ông giữ chức Tổng quản phủ lục sự tham quân. Thời vua Đường Thái Tông (598 – 649), ban đầu giữ chức Binh bộ viên ngoại lang (627), rồi làm Cấp sự trung, kiêm Tri khởi cư chú (知起居註, 628), Trung thư thị lang (630), Thứ sử Giao châu (Việt Nam, 640). Thời vua Đường Cao Tông, ông giữ chức Hoàng môn thị lang, kiêm Sùng hiền quán học sĩ (656), Trung thư lệnh, kiêm Thái tử tân khách, Hoằng văn quán học sĩ và được phong tước Tương dương huyền công (657), Thứ sử Hoành châu (658, không lâu thì ông mất tại đây).

Lý Hiếu Cung (李孝恭; 591 – 640), là một thân vương và tướng lĩnh nhà Đường. Ông là cháu họ của Đường Cao Tổ Lý Uyên và có công tiêu diệt các thế lực Tiêu Tiển, Phụ Công Thạch trong quá trình thống nhất thiên hạ. Lý Hiếu Cung là một trong số ít các tướng lĩnh nổi bật thời Đường sơ không khởi nghiệp dưới trướng của Tần vương Lý Thế Dân, người về sau trở thành Đường Thái Tông. Do công lao to lớn, ông được xếp vào hàng đầu trong 24 công thần được vẽ ở Lăng Yên các..

Thích thị kê cổ lược (釋氏稽古略, No. 2037), quyển 3, về chính sách với Phật giáo của Đường Thái Tông Lý Thế Dân: “Kỷ Dậu (629): Tháng ba, năm [Trinh Quán] thứ ba, Đế hạ chiếu cho Tăng ni trong kinh thành cứ ngày hai mươi bảy hàng tháng hành đạo ngay tại chùa mình đang ở, lấy các kinh như Nhân Vương, Đại Vân làm thời khóa thường lệ. Tháng ba [năm ấy], Đế hạ chiếu mở đạo tràng dịch kinh tại chùa Đại Hưng Thiện. Sa-môn Huyền Môn, v.v… dịch ngữ, Luật sư Quật-đa làm chứng dịch; Pháp Lâm, Tuệ Nguyệt, v.v… chấp bút; Tuệ Thừa, v.v… chứng nghĩa. Tả bộc xạ Phòng Huyền Linh, Cấp sự Đỗ Chánh Luân, Thượng thư Lý Hiếu Cung tham gia trợ dịch san định. Quang lộc đại phu, Thái phủ khanh Tiêu Cảnh làm Tổng giám hộ. Trăm quan cùng trợ giúp. Tháng sáu, Đế hạ chiếu thỉnh Minh Tịnh Thiền sư ở Mật Châu vào kinh cầu mưa. Đế hạ chỉ độ ba trăm Tăng. Đế hạ chiếu đổi cung cũ của Hoàng gia là Thông Nghĩa Cung làm chùa ni, lấy tên là Hưng Thánh. Tháng mười một, Đế hạ chiếu thỉnh tượng thêu của Phật, Bồ-tát, Thánh tăng, Kim cang về chùa Thắng Quang để cúng dường. Tháng giêng năm [Trinh Quán] thứ sáu (632), Đế thỉnh bốn mươi chín đại đức ở các chùa hành đạo suốt hai mươi mốt ngày để khánh thành các tượng thêu. Ngày hoàn mãn, Đế cúng dường cả ngàn Tăng, Vương công đều dâng hương.” (Tr. 813c20-814a03)

Lan Lăng Tiêu Cảnh 蘭陵簫璟.

Chánh văn là Thọ tinh 壽星, tức năm Nhâm Thìn, niên hiệu Trinh Quán thứ 6 (632). Ngài Ba-la-phả-mật-đa-la đến Trường An cuối năm 627, trú ở chùa Đại Hưng Thiện, dịch kinh Bảo tinh Đà-la-ni, 10 quyển; Bát-nhã đăng luận thích, 15 quyển; luận Đại thừa trang nghiêm kinh, 13 quyển. Sau 4 năm 6 tháng tháng, tức là giữa năm 632, dọn đến ở chùa Thắng Quang, hiệu chỉnh toàn bộ kinh luận. Tháng 10 năm 632, thì hiệu đính xong Bát-nhã đăng luận thích.

Tư nam xa (司南車) hay Chỉ Nam xa (指南車): Là một phát minh của người Trung Quốc cổ, đây là một cơ cấu truyền động bánh răng có dạng một chiếc xe hai bánh trên đó có một hình nhân luôn chỉ về hướng Na, bất kể hướng chuyển động của chiếc xe. Nói cách khác, đây là một hệ thống la bàn phi từ tính. Tương truyền Chỉ Nam xa được Hoàng Đế hoặc Chu Công sáng tạo ra từ thời thượng cổ> Tuy nhiên, ghi chép đầu tiên trong lịch sử Trung Quốc về cơ cấu này chỉ xuất hiện vào thời Tam Quốc do Mã Quân, một viên quan nhà Tào Ngụy, thực hiện. Theo các ghi chép lịch sử thì Chỉ Nam xa đã được sử dụng rộng rãi ở Trung Quốc, đây được coi là một trong những máy cơ khí phức tạp nhất mà người Trung Quốc cổ từng phát minh.

Chiếu đảm chi kính 照膽之鏡: Hán Cao Tổ đi vào cung Hàm Dương, thấy có chiếc gương hình vuông, rộng 4 xích (1,33 m), cao 5 xích 9 thốn (1,95 m), trong tâm ngoài thân đều soi rõ. Người ngay (chiếu đảm chi kính).”

Đại chánh tạng, No. 1564, Trung Luận, 4 quyển, Thanh Mục chú giải, Cưu-ma-la-thập dịch ra chữ Hán vào đời Hậu Tần (384 – 417), Thích Tăng Duệ viết Tựa. Số lượng kệ tung phần lớn tương đồng với Bá-nhã đăng luận.

Tân-đầu-lộ-già 賓頭盧伽: Ý dịch là Lập bất động 立不動. Không biết là ai, nhưng chắc là vị Tăng từ Thiên Trúc.

Ngã Thánh sư giả 我師聖者: Chỉ cho Bồ-tát Long Thọ.

Nghiên cứu về thuyết Tánh Không (空之探究), chương IV, pháp sư Ấn Thuận ghi: “ Trung luận là bản giải thích của kinh A-hàm; là giải thích tư tưởng căn bản của kinh A-hàm, phân tích ý căn bản có trong kinh A-hàm. Chính xác, Trung luận là dùng lập trường của học giả Đại thừa, xác nhận duyên khởi – không – trung đạo là nghĩa sâu xa căn bản của Phật pháp. … chọn lấy và phát huy nghĩa duyên khởi sâu kín của A-hàm, đem chánh kiến về Phật pháp, khẳng định và dựng lập nên sự vững chắc của duyên khởi trung đạo.” (Thích Nhuận Thịch dịch) Tạp A-hàm, kinh Đại Không Pháp, số 287: “Nếu thấy rằng ‘Mệnh tức là thân’, với người tu phạm hạnh, điều này không có. Hoặc lại thấy rằng ‘Mệnh khác, thân khác’, với người tu phạm hạnh, điều này cũng không có. Đối với hai bên này, tâm chẳng theo bên nào, mà chân chánh hướng Trung đạo.” Tạp A-hàm, kinh Tha, số 300: “Bà-la-môn bạch Phật:’Tôi hỏi, tự mình làm và tự mình cảm thọ chăng? Ngài đáp không khẳng định. Tôi hỏi, người khác làm và người khác cảm thọ chăng? Ngài đáp không khẳng định, nghĩa này như thế nào?’ Phật bảo Bà-la-môn: ‘Nếu tự mình làm và tự mình cảm thọ thì sẽ rơi vào thường kiến. Nếu người khác làm và người khác cảm thọ thì sẽ rơi vào đoạn kiến. Thuyết nghĩa, thuyết pháp là lìa hai bên này, Ta thuyết pháp ở nơi Trung đạo. Tức là nói rằng: ‘Cái này có nên cái kia có, cái này khởi nên cái kia khởi, duyên vô minh nên có hành… cho đến thuần một khối khổ lớn tụ tập. Nếu vô minh diệt thì hành diệt, cho đến việc thuần một khối khổ lớn bị diệt.’’” Tạp A-hàm, kinh Đệ nhất nghĩa Không, số 335: “Thế nào là kinh Đệ nhất nghĩa không? Này các Tỳ-kheo, khi mắt sanh thì nó không có chỗ đến; lúc diệt thì nó không có chỗ đi. Như vậy mắt chẳng thật sanh, sanh rồi diệt mất; có nghiệp báo mà không tác giả. Ấm này diệt rồi, ấm khác tương tục, trừ pháp tục số. Đối với tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng nói như vậy, trừ pháp tục số. Pháp tục số, tức là nói, cái này có thì cái kia có, cái này khởi thì cái kia khởi, như vô minh duyên hành, hành duyên thức, nói chi tiết đầy đủ cho đến thuần một khối khổ lớn tập khởi. Lại nữa, cái này không thì cái kia không, cái này diệt thì cái kia diệt, vô minh diệt nên hành diệt, hành diệt nên thức diệt. Như vậy, nói rộng cho đến thuần một khối khổ lớn tụ diệt.” (Thích Đức Thắng dịch)

Bà-già-bà 婆伽婆 (Skt. Bhagavat) Thuật ngữ thường dùng để chỉ Đức Phật Thích Ca Mâu Ni. Bà-già-bà là thuật ngữ của Ấn Độ giáo thời cổ đại dùng để gọi các bậc Thánh. Có 6 nghĩa: 1. Mạnh mẽ (aiśvarya). 2. Chính nghĩa (dharma). 3. Không lay động vì lời khen (vairāgya). 4. Cát tường (śrī). 5. Danh xưng (yaśas). 6. Tự tại (mokśa). Kinh Bát-nhã ba-la-mật-đa quy có 4 loại Bà-già-bà: 1. Hữu đại đức. 2. Xảo phân biệt. 3. Hữu thanh danh. 4. Năng phá (phiền não). Các kinh văn còn có những nghĩa khác. Còn những phiên âm khác: Bà-già-bạn 婆伽伴, Bà-nga-tông 婆誐鍐, Bà-già-phạm 婆伽梵, Bạc-già-phạm 薄伽梵, Bạc-a-phạm 薄阿梵.

Du-già sư địa luận, quyển 28, tr. 439b18: “Nếu đã chứng nhập chánh tánh ly sanh, đắc đế hiện quán mà không do tha duyên; sống với điều Phật Thánh dạy, không bị duyên khác dẫn dụ đoạt mất, lúc bấy giờ gọi là tác ý vượt qua. Do người kia vượt qua tác ý tha duyên, an trụ tác ý sở hữu phi tha duyên, cho nên gọi là tác ý đã vượt qua.”

Chỉ cho văn thân, danh thân và cú thân. Văn thân là văn tự, danh thân là danh tự, cú thân là danh và văn liên hiệp lại thành câu.

Từ đây về sau, Thầy A-xà-lê của tôi, chỉ cho A-xà-lê Long Thọ.

Trung luận, phẩm Quán nhân duyên, kệ 1: Bất sanh diệc bất diệt, Bất thường diệc bất đoạn, Bất nhất diệc bất nhị, Bất lai diệc bất xuất. 不生亦不滅, 不常亦不斷, 不一亦不異, 不來亦不出. (Chẳng sinh cũng chẳng diệt, Chẳng thường cũng chẳng đoạn, Chẳng một cũng chẳng khác, Chẳng đến cũng chẳng đi.)

Trung luận, phẩm Quán nhân duyên, kệ 2: Năng thuyết thị nhân duyên, Thiện diệt chư hý luận, Ngã khả thủ lễ Phật, Chư thuyết trung đệ nhất. 能說是因緣，善滅諸戲論，我稽首禮佛，諸說中第一. (Nói lên được pháp nhân duyên ấy, Khéo diệt trừ các thứ hý luận. Tôi cúi đầu kính lễ Phật đã thuyết, Nhân duyên là cao nhất trong các thuyết.)

Cú nghĩa 句義 (Padàrtha): Giải thích nghĩa lý trong câu, hoặc chỉ cho ý nghĩa được giải rõ trong câu nói, hoặc là quan niệm (câu) với sự vật (nghĩa) được nội dung quan niệm hiển bày, gần như khái niệm phạm trù, tức là cái hình thức căn bản để thành lập hết thảy sự vật một cách như thực cụ thể. Học phái Thắng luận trong sáu phái triết học Ấn độ, đem thực thể, thuộc tính hoặc nguyên lý của hết thảy vạn hữu chia làm mười loại, gọi là mười Cú nghĩa. Ngoài ra, Mật giáo khi giải thích chân ngôn, thì thường dùng giải thích nghĩa chữ trước, rồi sau đó mới giải thích nghĩa câu. Đại nhật kinh sớ quyển 4 (Đại 39, 621hạ), nói: “Trong chân ngôn có nghĩa chữ, có nghĩa câu”.

Chủng chủng 種種 = dị 異: đa dạng, nhiều loại, khác biệt.

Đệ nhất nghĩa là cảnh giới được thể chứng bởi Thánh giả, tức thật tướng, bản tính của tất cả pháp.

Khởi diệt và một khác không phải là đệ nhất nghĩa đế. Đoạn thường không phải là thế tục đế. Đến đi không phải là cả hai, vì không thể thủ đắc. Phật nói pháp duyên khởi là để an lập thế tục đế, cho nên pháp duyên khởi ấy thì không đoạn, không thường. Pháp duyên khởi hiển thị sự lưu chuyển của sinh tử tương tục, vì vậy ngài Thanh Biện cho rằng không đoạn, không thường thuộc về thế tục đế.

Có thuyết nói, là thuyết của Thanh Mục 青目. Bát bất là đứng ở địa vị kiến địa mà nói, bởi vì trong đệ nhất nghĩa không thì sinh diệt, đoạn thường, nhất dị, lai khứ là không thể thủ đắc.

Huyễn ảo là như không gian nổi lên hoa đốm, do con mắt bị bịnh màng mắt mà thấy có hoa đốm. Sóng nắng là những dợn sóng do hơi nắng bốc lên, làm cho con nai phát sinh ảo tưởng là nước.

Đại ý: Sau khi phá khởi (sinh) rồi mới phá diệt, lý lẽ phải như thế; bởi vì khởi có trước, sau mới có diệt, vì sao trước nói không diệt, sau nói không khởi, thế thì trước phải nói không thường, sau nói không đoạn, nhưng kệ tụng lại nói “không đoạn cũng không thường”, là ý gì?

Đàm Vô Đức 曇無德: (S. Dharmaguptika; P. Dharmaguttika), là một trong 18 bộ phái của Phật giáo, được xem như mạc phái của Hoá Địa Bộ, xuất hiện khoảng thế kỷ thứ 2 trước Tây lịch. Người ta tin rằng nó được gọi như vậy là do vị sáng lập trường phái này có tên là Dharmagupta.

Theo Tăng chi bộ kinh, có ba tướng (dấu hiệu hay đặc tính) của hữu vi: “Này các tỳ kheo, đây là ba tướng hữu vi của hữu vi. Những gì là ba? Sự sanh khởi (sanh) được biết, sự hủy hoại (diệt) được biết và sự biến đổi trong khi đang tồn tại (trụ) cũng được biết.” Luận Câu xá cũng ghi: “Có bốn đặc tính hữu vi của hữu vi: sanh, trụ, lão, vô thường.”

Luận giả chỉ cho Thanh Biện.

Biệt duyên khởi: duyên khởi được hiểu theo quan điểm trung luận, tức Bát bất duyên khởi.

Kinh bộ hay Kinh lượng bộ (經量部, sautrāntika), là một nhánh của Tiểu thừa xuất phát từ Thuyết nhất thiết hữu bộ (sarvāstivādin) khoảng 150 năm trước Công nguyên. Như tên gọi cho thấy (sautrāntika xuất phát từ sūtrānta, có nghĩa là Kinh phần, chỉ Kinh tạng của Tam tạng), bộ này chỉ đặt nền tảng trên Kinh tạng (sūtrapiṭaka) và phản bác Luận tạng (abhidharmapiṭaka) cũng như quan điểm "Nhất thiết hữu" (tất cả đều hiện hữu, đều có) của Thuyết nhất thiết hữu bộ. Kinh lượng bộ cho rằng có một thức tinh vi hơn thức thông thường, từ đó đời sống con người sinh ra và chính thức đó sẽ tái sinh. So sánh với Độc tử bộ (vatsīputrīya) – là bộ phái cho rằng có một tự ngã thật sự, sống kiếp này qua kiếp khác – thì Kinh lượng bộ cho rằng, chỉ có thức là luân chuyển trong vòng sinh tử và với cái chết thì bốn uẩn còn lại (Ngũ uẩn, pañcaskandha) chìm lắng trong thức đó. Quan điểm về sự tồn tại của thức này đã đóng một vai trò quan trọng trong việc hình thành Duy thức tông (vijñānavādin, yogācāra). Kinh lượng bộ còn cho rằng, mỗi một hiện tượng thật sự chỉ hiện hữu trong một khoảnh khắc cực nhỏ – được gọi là Sát-na (kṣaṇa) – và mỗi quá trình chỉ là tiếp nối những khoảnh khắc đó, mỗi quá trình thông qua thời gian chỉ là ảo ảnh. Kinh lượng bộ xem Niết-bàn (nirvāṇa) là sản phẩm của sự phủ nhận của tư duy, là sự tịch diệt.

Không đúng là vì: “Các pháp không tự sinh, Cũng không phải tha sinh, Không cộng không vô nhân, Nên đều là vô sinh.” (Trung luận do Thanh Mục giải, La Thập dịch) Ngài Long Thọ đưa ra bốn trường hợp và hỏi rằng các pháp được phát sinh ra từ trường hợp nào? Nó tự sinh ra, hay nó do một cái khác sinh ra, hay nó sinh ra vừa từ nó vừa từ một cái khác, hay nó sinh ra do sự tình cờ ngẫu nhiên, không có nguyên do? Cả bốn trường hợp đó đều vô lý. Và sự vô lý đó sẽ được chứng minh trong những bài kệ tụng ở sau, qua đó thấy rõ tự tánh của các pháp là vô sinh, tức là Niết Bàn.

Trung luận, phẩm Quán nhân duyên, kệ 3: Chư pháp bất tự sinh, Diệc bất tùng tha sinh, Bất cộng bất vô nhân, Thị cố tri vô sinh. 諸法不自生, 亦不從他生, 不共不無因, 是故知無生. (Các pháp không từ tự nó sinh, cũng không từ cái khác sinh, cũng không từ tự nó và cái khác cùng sinh, cũng không phải tự nhiên sinh không có nhân duyên sinh ra, thế nên biết các pháp vô sinh.)

Tứ tất đàn 四悉檀 (s: catvāraḥ siddhāntāḥ), dịch ý là làm cho thành tựu. Trong cuộc đời thuyết pháp của đức Thế Tôn, Ngài luôn diệu dụng tứ tất đàn làm cho chúng sinh mau chứng ngộ. 1) Thế giới tất đàn: Những điều Như Lai phương tiện tùy thuận chúng sinh mà nói (như người, vật, nhà, xe, núi, voi, mưa nắng v.v...) 2) Vị nhân tất đàn: Như Lai tùy căn cơ trình độ của mỗi người mà dạy pháp này pháp khác khiến họ dễ tiếp thu, mau tiến hóa. 3) Đối trị tất đàn: Như Lai tùy thuận chỗ mê lầm của chúng sinh mà nói những pháp đối trị như lương y tùy bệnh cho thuốc. 4) Đệ nhất nghĩa tất đàn: Khi thấy cơ duyên của chúng sinh đã thuần thục Ngài không dùng phép tương đối như trên nữa mà khai thị trung đạo, thuyết thật tướng của các pháp khiến họ sớm đạt chân lý.

Tạp A-hàm, kinh Hữu lưu, số 111: “Đa văn Thánh đệ tử biết như thật về sự tập khởi của sắc, về sự diệt tận của sắc, về vị ngọt của sắc, về sự tai hại của sắc, về sự xuất ly sắc. Do biết như thật nên, đối với sắc kia không khởi ái lạc, tán thán, chấp chặt, đắm nhiễm. Vì không ái lạc, tán thán, chấp chặt, đắm nhiễm nên, sắc ái diệt; do ái diệt nên thủ diệt; do thủ diệt nên hữu diệt; do hữu diệt nên sanh diệt; do sanh diệt nên già, bệnh, chết, ưu, bi, khổ, não thuần một tụ khổ lớn như vậy diệt. Đối với thọ, tưởng, hành, thức lại cũng như vậy. Đó gọi là những lời dạy của Như Lai về hữu lưu và hữu lưu diệt.” (Thích Đức Thắng dịch)

Luận Đại trí độ, quyển 83, tr. 373c12: “Ngài Tu Bồ Đề bạch Phật: ‘Bạch Thế Tôn! Nếu các sắc là tướng không, cho đến Vô thượng chánh đẳng chánh giác là tướng không, thì làm sao hành Bát-nhã ba-la-mật được? Phật dạy: Này Tu Bồ Đề! Không hành gọi là hành Bát-nhã Ba-la-mật vậy.’ Ngài Tu Bồ Đề bạch Phật: ‘Bạch Thế Tôn! Vì sao nói không hành gọi là hành Bát-nhã Ba-la-mật?’ Phật dạy: ‘Này Tu Bồ Đề! Bát-nhã ba-la-mật là bất khả đắc, nên là bất khả hành. Người hành, pháp hành và chỗ hành cũng đều là bất khả đắc cả. Vì hết thảy pháp đều là hý luận, là bất khả đắc, nên không hành mới thật là hành Bát-nhã ba-la-mật vậy.’”

Tăng khư 僧佉 là dịch âm của Phạn ngữ Samkhya, dịch ý là Số luận. Học phái Số luận được thành lập sớm nhất trong 6 phái triết học của Ấn độ. Tương truyền Tổ khai sáng là tiên nhân Ca-tỳ-la (Kapila). Học phái này dùng trí tuệ phân biệt để tính toán các pháp, đồng thời lấy số làm nền tảng để đặt tên luận thuyết, cho nên gọi là phái Số luận. Ở thời kỳ đầu, phái này chủ trương tinh thần và vật chất hợp nhất thành Ngã tối cao, tức là đứng trên lập trường Hữu thần luận và Nhất nguyên luận; nhưng đến thời kỳ cuối thì phủ nhận Ngã tối cao, trở thành Nhị nguyên luận của Vô thần luận. Thần ngã là ý thức thuần túy, không có tác dụng, chỉ quán chiếu tự tính mà thôi. Tự tính theo thứ lớp triển khai thành Giác (Buddhi), Ngã mạn (Ahajkāra), Ngũ đại, Thập lục biến dị. Nguyên lý này cùng với Thần ngã, Tự tánh gọi chung là 25 đế. Cái gọi là Tự tánh (Prakfti) có khả năng triển khai thành 1 hạt nhân duy nhất mà yếu tố cấu thành là 3 đức: Thuần chất (Sattva), kích chất (Rajas) và ế chất (Tamas). Thần ngã thoát ly kết quả của vật chất, phát sinh sau khi triển khai. Khi Thần ngã tách rời vật chất mà tồn tại độc lập thì gọi là giải thoát. Kinh điển xưa nhất của học phái này là Tăng khư tụng (Sājkhyakārikā) do ngài Tự tại hắc (Īśvarakrsna) trứ tác vào khoảng thế kỉ IV, V. Những sách chú thích Tăng khư tụng gồm có luận Kim thất thập và các sách chú thích của Cao-đạt-mạt-đạt 高達帕達（Gaudapāda）và Ma-đạt-la 摩達羅 (Māthara) 54 vùng phụ cận phía tây Ngõa-lạp-na 瓦拉那 tại Ấn độ. ... đều xuất hiện vào khoảng thế kỉ thứ 6. Về sau lại có Tăng khư kinh (Samkhya-sùtrà), cũng là sách quan trọng của học phái này. Trong các ngoại đạo ở Ấn độ, Số luận là học phái có thế lực nhất. Trong các kinh điển của Phật giáo có rất nhiều chỗ bác bỏ học thuyết của phái này. Ngày nay, Số luận trở thành học phái độc lập tồn tại ở

Tức nhân và quả có cùng một thể.

Ngoại đạo ban đầu nói chỉ ông trời Đại phạn hay ông trời Đại tự tại mới có trước, tự có, rồi sinh ra và chi phối tất cả, nghĩa là chỉ ông trời ấy mới là ngã hay đại ngã. Kế đến, ông trời ấy biến thành phiếm thần: cái bản thể phổ biến của ông trời ấy phú cho mỗi người mỗi vật đều có một phần; phần ấy đồng nhất với ông trời, vậy là ông trời = bản ngã = tự ngã. Khi tự ngã của con người chưa hoà nhập với Bản thể tuyệt đối (Brahman, đấng Phạm Thiên hay Đại ngã), thì tự ngã của con người vẫn còn phải luân hồi trong vòng sinh tử.

Chiếc bình có các duyên là thợ gốm, đất sét, nước, củi, lửa, v.v…

Chánh văn là kinh 經. Sợi tơ khác với tấm lụa.

Chánh văn là ‘vô thường thanh (tông), thanh cố (nhân)’ (無常聲, 聲故.) Ở đây, âm thanh là ‘hữu pháp’ (有法: pháp hiện có); vô thường là ‘sở lập pháp’ (所立法: pháp được lập); vì có âm thanh là ‘nhân’ (「因: nguyên nhân). Trong trường hợp này, ‘hữu pháp’ và ‘nhân’ chẳng khác nhau, nên ‘nhân’ bất thành. Xem xét: ‘Thanh vô thường, sở tác tánh cố.’ (聲無常, 所作性故.) Đại tiền đề: Cái gì có ‘tánh chất được tạo tác’ thì đều vô thường. Tiểu tiền đề: Âm thanh là cái được tạo tác. Kết luận: Thế nên, âm thanh là vô thường. Ở đây, âm thanh là ‘hữu pháp’; vô thường là ‘sở lập pháp’; ‘tánh chất được tạo tác’ là ‘nhân’. ‘Hữu pháp’ và ‘sở lập pháp’ kết hợp thành ‘tông’ (宗,tiền đề, mệnh đề). Âm thanh vô thường, thế thì âm thanh của Vi đà cũng là âm thanh, vậy thì âm thanh của Vi đà phải vô thường, sao lại cho là thường trú?

Vi đà thanh 韋陀聲: âm thanh của Phệ đà. Phệ đà 吠阤 (Védas) còn được dịch là Vi đạt 韋達, Vi đà 韋陀, Vi đà 圍陀. Phệ đà được cho là tiên thiên thường trụ, là một thực tại chân thực tuyệt đối, cho nên âm thanh của Phệ đà cũng được giải thích là một thực thể tuyệt đối bất biến, là chuẩn tắc nhận thức các pháp, có năng lực quyết định sự đúng sai của những điều được nói ra. Thuyết này từ xưa đã lưu hành trong giới Bà-la-môn, đặc biệt nó là chỗ y cứ quan trọng của phái văn điển Ba-nhĩ-ni (波爾尼, Pānini) về sau, cho đến khi các học phái như Di-mạn-sai (彌曼差, Mīmāṃsaka), Phệ-đàn-đa (吠檀多, Vedànta) ... hưng khởi, lập ra Thanh thường trụ luận (聲常住論), rồi từ đó diễn sinh hai phái là Thanh hiển luận (聲顯論) và Thanh sinh luận (聲生論), cho rằng tất cả âm thanh đều là thường trụ (彌息伽).

Bệ-thế-sư 鞞世師 = Vệ thế sư 衛世師: Chỉ cho phái Thắng luận (Vaiśeṣika). Hán âm: Phệ thế sắc ca (吠世色迦), Phệ thế sử ca (吠世史迦), Tỳ thế sư (毘世師), Vệ sinh tức (衛生息), Bệ tỷ ca (鞞崽迦). Cũng gọi: Tối thắng luận học phái, Dị thắng luận học phái, Thắng tông. Học phái Thắng luận là một trong 6 phái Triết học, một trong các ngoại đạo Tứ chấp, một trong 16 tông ngoại đạo, một trong 20 thứ ngoại đạo ở Ấn độ. Người sáng lập ra học phái này là Ưu lâu khư (優樓佉, Ulùka, còn có tên khác là Cát na già, 羯那陀, Kaịàda). Cứ theo truyền thuyết thì Ưu lâu khư có soạn Thắng luận kinh (Vaiśesika-sūtra), sách này được coi là Thánh điển của học phái Thắng luận. Trong kinh Phật nguyên thủy cũng như các sách ngoại đạo lưu hành ở thời đức Phật đều không thấy nói đến tên của học phái Thắng luận và học thuyết của phái này, cứ đó mà suy đoán thì có lẽ sau khi Phật nhập diệt học phái này mới hưng khởi. Còn các học giả cận đại thì căn cứ vào kết quả của sự nghiên cứu, phê phán nguyên điển mà cho rằng học phái này được thành lập từ khoảng thế kỷ III trước Tây lịch đến thế kỷ I, II sau Tây lịch, từ sau Ưu lâu khư, sự truyền thừa của phái này không được rõ. Nhưng học thuyết của phái này trước ngài Long Thọ rất thịnh, thường tranh luận với Phật giáo, như trong Quảng bách luận bản, Bách luận, Ngoại đạo tiểu thừa tứ tông luận của ngài Đề Bà, trong Trung luận thích của ngài Thanh Mục và trong Bách luận thích của ngài Bàn Tẩu (Thế thân)... đều có luận thuyết phê phán bác bỏ học phái này. Bởi lúc bấy giờ, học thuyết của Thắng luận và Số luận là nổi bật nhất trong các học thuyết ngoại đạo, cho nên gọi chung 2 phái là Thắng Số. Còn đối với các Luận sư của học phái Thắng luận thì những người tôn sùng gọi là Thắng luận sư, Thắng giả, những người chê bai thì gọi họ là Thắng luận ngoại đạo. Học thuyết của phái này có khuynh hướng Thực tại luận, bác bỏ vạn sự vạn vật chỉ tồn tại trong khái niệm, chủ trương tất cả sự vật đều có thực thể của chúng và đều có thể quy vào 6 phạm trù lớn, tức dùng 6 cú nghĩa (satpadārtha, 6 nguyên lý): Thực, Đức, Nghiệp, Đồng, Dị, Hòa hợp, do Ưu lâu khư lập ra để thống nhiếp thực thể, thuộc tính của tất cả các pháp và nguyên lý sinh thành, hoại diệt của chúng. Khoảng thế kỉ V, VI, Luận sư Tuệ Nguyệt lại căn cứ vào 6 cú nghĩa mà tăng thêm 4 cú nghĩa: Hữu năng, Vô năng, Câu phân và Vô thuyết, soạn thành Thắng tông thập cú nghĩa luận, đề xướng thuyết Thập cú nghĩa. Phái này chủ trương do Chân tri và Du già mà đạt được sự giải thoát chân thực. Chân tri nhờ nghiên cứu triết học của 6 cú nghĩa mà có; chủ trương Ý là cội nguồn của thiện ác, cho nên phải kiềm chế ý nghĩ của con người, tức phải tu Du già. Căn cứ vào 6 cú nghĩa mà nhận xét chung thì học thuyết cốt lõi của phái này thuộc về Đa nguyên luận, trong đó bao gồm: Cực vi thuyết, Thực ngã luận, Tam thế thực hữu luận, Nhân trung vô quả thuyết ... Còn đối với Thanh luận thì phái này chủ trương Âm thanh vô thường.

Cầu-na 求那 (Guṇa): Thực thể của đất, nước, lửa, gió; là đức của sắc, thanh, hương, vị, xúc. Theo quan niệm của phái Số luận thì cầu-na tức là đức, trong ba yếu tố (thật, đức, nghiệp) để tạo thành vạn hữu. Nó cũng chỉ cho 3 loại phẩm chất căn bản của hợp thể cấu thành sự hiện hữu: tịnh, ưu, và ám. Đại thừa nhập lăng già kinh, quyển 2, tr. 599b13: “Ngoại đạo thì nói ngã là tác giả thường trú, lìa cầu-na thì tự tại, bất diệt.”

Tự bộ (bộ phái của mình) đối lại là tha bộ (bộ phái khác). Đây chỉ cho phái Trung quán, như luận sư Phật Hộ, v.v…

Phật Hộ (佛護, buddhapālita, 470-550) là đồ đệ nhiệt thành của Ngài Long Thọ, người sáng lập hệ phái Trung quán cụ duyên (中觀具緣, prāsaṅgika-mādhyamika) bằng một phương pháp suy luận biện chứng trên cơ sở Nhân minh học (hetuvidyā), Nhận thức học (pramāṇavāda). Ông đã viết quyển Trung Quán Chú Giải, mục đích chú giải cho bộ Trung Quán Luận của Ngài Long Thọ. Nguyên bản bộ Trung Quán Chú Giải nay đã bị thất lạc, chỉ còn lại bản dịch bằng Tạng văn. Chúng ta có thể nói rằng Phật Hộ là một trong những đại diện quan trọng nhứt của chủ thuyết Vô Ngã được Long Thọ đề xướng vào thế kỷ thứ 5. Phật Hộ là vị đã sáng lập ra trường phái Prasangika, áp dụng một phương pháp lý luận, trong đó một người muốn khẳng định địa vị của mình phải đặt ra cho đối thủ những câu hỏi sao cho có thể hoàn toàn đánh bại đối thủ và làm cho vai trò của người đó trở thành lố bịch.

Hương phụ tử 香附子: Củ gấu (của cỏ gấu [莎, toa]), dùng làm thuốc, chủ trị: lợi Tam tiêu, giải lục uất, tiêu ẩm thực, tích tụ, đờm ẩm, bỉ mãn, phù thủng, trướng nước, cước khí, các chứng đau tim, bụng đau, lợi răng đau, băng lậu, đới hạ, kinh nguyệt không đều, các bệnh trước và sau khi sinh.

Khổ sâm 苦蔘: Dã hoè, Khổ sâm bắc, Khổ cốt, Kushenin, Ku shen, Light yellow sophora (Anh). Tên khoa học: Sophora flavescens Ait., họ Đậu (Fabaceae). Tên đồng nghĩa: Sophora angustifolia Sieb. & Zucc.) Mô tả: Cây nhỏ cao chừng 0,5-1,2m. Rễ hình trụ dài, vỏ ngoài màu vàng trắng. Lá kép lông chim lẻ mọc so le, gồm 5-10 đôi lá chét hình mác dài khoảng 2-5cm. Hoa màu vàng nhạt, mọc thành chùm dài 10-20cm ở nách lá. Quả đậu dài 5-12cm, đường kính 5-8mm, đầu có mỏ thuôn dài; hạt 3-7, hình cầu, màu đen. Bộ phận dùng: Rễ đã loại bỏ thân và rễ con phơi hay sấy khô (Radix Sophorae). Phân bố: Cây mọc ở một số tỉnh phía Bắc Việt Nam. Thu hái: Thu hái củ, rửa sạch, thái lát, phơi khô; hoặc đem củ tươi ngâm nước vo gạo nếp một đêm, rửa sạch, để trong 3 giờ, rồi mới thái lát, phơi khô. Bảo quản nơi khô ráo. Thành phần hoá học: Trong rễ Khổ sâm có các alcaloid matrin, oxymatrin, sophoranol, N-methylcytisin, anagyrin, baptifolin, sophocarpin, d -isomatrin, kuraridin, norkurarinon, kuraridinol, kurarinol, neo-kurarinol, norkurarinol, formononetin. Lá chứa vitamin C 47mg%; hoa chứa 0,12% tinh dầu. Công năng: Tác dụng thanh nhiệt, khử thấp, trừ phong, sát trùng. Người ta đã biết được tác dụng ức chế một số nấm gây bệnh, gây tăng huyết áp, co mạch và có phần nào gây ngủ, lợi tiểu và tăng bài tiết muối natri. Khổ sâm là một vị thuốc bổ đắng.

Am-ma-la 菴摩羅: trái xoài. Còn gọi là am-la, am-một-la, a-ma-lạc-ca, am-la-lạc-ca. Dịch là vô cấu thanh tịnh. Thiện Kiến Luật Tì Bà Sa có nói đến quả am la tức là chỉ quả của cây này. Cây am la cho nên thường hay lẫn lộn.

Dương xuân 陽春: Mùa xuân nắng ấm.

Các pháp được vận hành theo quy tắc cố định (: pháp vị), đó là quy tắc/ lý tánh duyên khởi: ‘Cái này tồn tại, thì cái kia tồn tại’, nên gọi là ‘tương ưng’.

Vô nhân 無因, là ngoại đạo chấp các pháp không có nguyên nhân mà sinh. Ác nhân 惡因 = Bất bình đẳng nhân 不平等因, là ngoại đạo chấp có bất bình đẳng nhân. Bất bình đẳng nhân Là luận thuyết cho rằng một nhân có thể sanh ra vạn vật, và nhân ấy thì thường hằng, còn quả thì vô thường; nhân ấy không do một nhân khác sinh ra, mà chỉ có năng sinh quả; nhân và quả không tượng tự cho nên gọi là bất bình đẳng. Ngoại đạo cho rằng có một vị Tự tại thiên (hay Thượng đế) mà tự thể là thật, phổ biến, thường hằng, sinh ra các pháp (từ hành cho đến lão tử).

Tự tánh: đặc tánh cố hữu của các pháp, tự nhiên.

Ngoại đạo này cho trời Đại tự tại là bản thể của vũ trụ, là đấng chúa tể của muôn loài. Sự khổ vui, mừng giận của chúng sinh đều có liên quan đến sự khổ vui, mừng giận của trời này. Cho nên, khi Ngài mừng thì tất cả chúng sinh đều được yên vui; còn khi Ngài giận thì ma quỉ xuất hiện, đất nước hỗn loạn, ngửa nghiêng, tất cả chúng sinh đều phải chịu khổ. Khi thế giới hủy diệt thì hết thảy muôn loài lại trở về với trời Đại tự tại. Trong Bà la môn giáo, trời Đại tự tại được xem là thể thường trụ, trùm khắp vũ trụ; lấy hư không làm đầu, lấy địa cầu làm mình. Nhưng sau khi thần Thấp bà được du nhập Phật giáo thì liền trở thành thần thủ hộ và được gọi là Đại tự tại thiên, ở tầng trời thứ 4 của cõi Tứ thiền. Hình tượng của vị thần này là hình người trời với 3 mắt, 8 tay, cầm cây bạch phất, cỡi trâu trắng, có đại uy lực, có thể biết số giọt mưa trong3.000 thế giới và là vị thần độc tôn ở cõi Sắc.

Nhân đà la ni la 因陀羅尼羅= Thiên thanh châu 天青珠.

Ca-la-la 歌羅羅: Còn gọi là Già-la-la 迦羅羅, chỉ cho thời gian bảy ngày thọ thai, hòa hợp bất tịnh. Tất cả các vị Bồ-tát khi nhập thai đều không chấp thọ các trạng thái: Yết-lạt-lam, Át-bộ-đàm, Bế-thi và Kiện-nam của thai nhi làm tự thể. Yết-lạt-lam 羯刺藍 (kalala): như chút váng sữa trong tuần thứ nhất. Át-bộ-đàm 頞部曇 (Arbuda): như cục máu trong tuần thứ hai. Bế-thi 閉尸 (pesi): thịt mềm trong tuần thứ 3. Kiện-nam 鍵南 (Ghana): thịt cứng trong tuần thứ 4. Đây là 4 trong 5 năm giai đoạn (Thai nội ngũ vị, còn gọi là Kiết thai ngũ vị) của một thai nhi. Phật giáo chia thời gian 266 ngày (38 tuần) của một thai nhi từ khi thụ thai cho đến lúc sinh ra làm 5 giai đoạn: 1) Yết-lạt-lam, còn gọi là Ca-la-la 歌羅羅, Yết-la-lam 羯羅藍; Hán dịch: ngưng hoạt, tạp uế, là thời gian tuần đầu tiên sau khi thụ thai. 2) Át-bộ-đàm, còn gọi là A-bộ-đàm; Hán dịch: Pháp, là thời gian tuần thứ hai. 3) Bế-thi, còn gọi là Tế-thi, Tì-thi; Hán dịch: ngưng kiết, nhục đoạn, là thời gian tuần thứ ba. 4) Kiện-nam, còn gọi là Kiện-nam, Yết-nam; Hán dịch: ngưng hậu, ngạnh nhục, là thời gian tuần thứ tư. 5) Bát-la-xa-khư 缽羅奢佉 (S: Prasakha), Hán dịch: chi tiết, chi chi, là giai đoạn từ tuần thứ 5 cho đến tuần thứ 38, tức đến ngày sinh (trong giai đoạn này tay chân bắt đầu hình thành và hài nhi có đầy đủ hình hài của một con người).

Kẻ chăn bò buồn khi bị người chủ la mắng, vui khi được người chủ khen thưởng.

Nguyệt châu xuất thủy: Kinh Thủ lăng nghiêm, tr. 118a07: “A-nan, nếu nước từ mặt trăng mà có, thì từ xa mặt trăng có thể làm cho hạt châu tiết ra nước. Những rừng cây mà ánh trăng đi qua, lẽ ra đều phải tiết ra nước. Đã tiết ra nước thì đâu cần đợi có hạt châu mới tiết ra nước được. Còn nếu không tiết ra nước thì rõ ràng nước ấy không phải từ mặt trăng mà có.” (阿難, 若從月來。尚能遠方, 令珠出水。所經林木, 皆應吐流。流則何待方珠所出。不流明水 非從月降。A-nan, nhược tùng nguyệt lai, thượng năng viễn phương linh châu xuất thuỷ. Sở kinh lâm mộc, giai ưng thổ lưu. Lưu tắc hà đãi phương châu sở xuất. Bất lưu minh thuỷ phi tùng nguyệt giáng.)

Điều Đạt 調達, phiên âm của Devadatta, dịch nghĩa là thiên thọ 天授 (trời trao) hay thiên khải 天啟 (trời chỉ mở), chỉ cho Đề-bà-đạt-đa 提婆達多.

Da-nhã-đạt-đa 耶若達多 (Yajĩadatta). Cũng gọi Diễn-nhã-đạt-đa 演若達多. Dịch ý là Từ thọ 祠授, nghĩa là do tế lễ cầu trời mà xin được (cầu tự). Cứ theo kinh Đại Phật đính thủ lăng nghiêm, quyển 4 chép, thì trong thành Thất la, có anh chàng Diễn-nhã-đạt-đa, một hôm, vào buổi sáng, anh ta lấy gương soi mặt, nhìn thấy cái đầu, cả lông mày và mắt nữa, rất khoái, nhưng bỗng nhiên lại giận cái đầu tại sao không thấy mặt, bèn cho bóng hiện trong gương là yêu ma, rồi vô cớ phát điên lên, vứt gương bỏ chạy. Nội dung câu truyện trên đây, đầu thật của mình ví dụ chân tính, còn đầu trong gương là cái bóng giả. Thấy đầu, lông mày và mắt trong gương mà khoái là ví dụ nhận cảnh giả làm chân tính rồi cố bám dính không buông bỏ; giận và trách cái đầu của mình tại sao không thấy lông mày và mắt, là ví dụ mê trái chân tính. Lăng nghiêm kinh văn cú (Vạn tục 20, 285 hạ) nói: Nên biết, phàm phu ưa thích cái có giả nên chẳng thấy chân không, Nhị thừa bị vướng mắc ở một bên không nên chẳng thấy diệu hữu, Bồ tát thì đắm muôn hạnh mà không thấy Trung đạo, Biệt giáo bị kẹt trong Đãn trung nên không thấy pháp giới... đều là khùng bỏ chạy cả (...). Đó là do tâm người chứ không phải gì khác, bởi thế biết vọng vốn không có nguyên nhân. Ngoài ra, khi bàn về vấn đề có hay không có cái ta, luận Câu xá quyển 30 lại nêu ra Thiên thọ (Đề-bà-đạt-đa) và Từ thọ (Diễn-nhã-đạt-đa) làm ví dụ, bởi vì hai người này là những cái tên thường thấy ở Ấn độ.

Chỉ cho phẩm Quán Pháp, thứ 18.

Phạm-ma 梵摩 (Brahmā) = Phạm thiên 梵天: Theo quan điểm của đạo Bà-là-môn, Phạm-ma là vị chúa tể của trời đất, vị sáng tạo vũ trụ. Đức Phật chỉ xác nhận Phạm-ma là một vị có phuớc đức lớn, hoàn toàn không phải là đấng Tạo hoá hay đấng Sáng tạo. Đề-bà Bồ tát thích Lăng-già kinh trung Tiểu thừa ngoại đạo niết-bàn luận, T32n1640, tr. 157c23: “Nhóm ngoại đạo thứ 15 là những người thờ Ma-hê-thủ-la thiên. Quả được sáng tạo bởi Na-la-diên. Nhân là Phạm thiên. Ma-hê-thủ-la là nhất thể mà chia thành ba ngôi (nhất hể tam phân), đó là Phạm thiên, Na-la-diên và Ma-hê-thủ-la. Đất là y xứ. Ma-hê-thủ-la là chủ của đất. Hết thảy trong tam giới những loài có linh hồn (mạng) hay không có linh hồn (phi mạng) đều được sáng tạo bởi Ma-hê-thủ-la. Trên thân thể của Ma-hê-thủ-la, bầu trời là đầu, đất là thân mình, nước là nước tiểu, núi là phân, các sâu trùng trong bụng là chúng sinh ...”

Sở lượng: Đối tượng nhận thức. Thành duy thức luận, tr. 10b11: “Nhưng mỗi một tâm và tâm sở khi sinh khởi, suy cứu theo lý, thảy đều có ba phần, vì đối tượng nhận thức (sở lượng), chủ thể nhận thức (năng lượng) và kết quả của nhận thức (lượng quả) vốn khác biệt nhau, và vì tướng và kiến tất phải có tự thể làm sở y. Như già-tha trong Tập lượng luận nói, “Đối tượng nhận thức (sở lượng) là tướng của cảnh tương tự. Chủ thể tiếp nhận tướng, và chủ thể tự chứng, tức chủ thể nhận thức (năng lượng) và kết quả nhận thức. Tự thể của ba cái này không riêng biệt.” (Thích Tuệ Sỹ dịch)

Chỉ cho nhị thập ngũ đế 二十五諦, tức hai mươi lăm nguyên lý chân thực. Phái Số luận (Tăng khư) chủ trương Nhị nguyên, cho rằng vũ trụ vạn hữu được hình thành bởi Thần ngã (Purusa–nguyên lý tinh thần) và Tự tánh (Prakrti–nguyên lý vật chất) rồi chia quá trình chuyển biến của thế giới làm 25 thứ, cho đó là lý chân thực (đế) nên gọi là Nhị thập ngũ đế. Quá trình chuyển biến đó là: Từ tự tánh sinh ra giác (覺, Buddhi, cũng gọi là đại 大, là quan năng giác tri tồn tại trong thể, tức trí quyết đoán); từ giác lại sinh ra ngã mạn (Ahamkara), tức ý thức tự ngã (ngã chấp); rồi lại từ ngã mạn sinh ra 5 yếu tố (ngũ đại, Mahabhutas): Đất, nước, lửa, gió, không. Tám thứ nêu trên là cội gốc sinh ra muôn vật, cho nên được gọi là Căn bản tự tánh. Rồi lại từ 5 yếu tố sinh ra: (1) 5 duy (Tanmatras): Sắc, thanh, hương, vị, xúc; (2) 5 tri căn (Buddhindryas): Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân (da); (3) 5 tác căn (Kormendrya): Lời nói, tay, chân, sinh thực khí, bài tiết khí; (4) ý căn (Manas). Mười sáu thứ nói trên đây đều từ vật khác sinh ra, cho nên gọi là Thập lục biến dị – 16 thứ đổi khác. Như vậy là từ tự tánh sâu kín hiển hiện ra 23 thứ như giác, ngã mạn... cộng thêm 2 thứ Tự tánh và Thần ngã thành 25 đế. Trên đây là thuyết xưa, ngoài ra còn có nhiều thuyết khác nữa. Tự tánh vốn do 3 yếu tố (3 đức): Thuần chất (Sattva, 薩埵 Tát-đỏa – vui mừng), Kích chất (Rajas, 羅闍 La-xà – lo lắng) và Ế chất (Tamas, 多磨 Đa-ma – tối tăm) cấu tạo thành. Nếu trạng thái thăng bằng của 3 yếu tố ấy bị phá vỡ, thì phải xét đến mối quan hệ giữa Thần ngã và Tự tánh, để làm cho nội trí được hoàn toàn quân bình, thì Thần ngã có thể thoát ra khỏi sự trói buộc của vật chất, mà đạt đến giải thoát để trở lại trạng thái thuần tịnh lúc ban đầu.

Tự tánh, Tự Tại thiên, trượng phu, tạng, thời gian, Na-la-diên.

Tác pháp 作法: Pháp có tác dụng. Theo Trung Quán, lìa các duyên hòa hợp thì không có tác giả, cũng không có tác dụng nào khác. Tác giả và tác dụng chẳng qua đều là giả hữu nương vào nhân duyên hòa hợp mà khởi. Phẩm Quán hữu vô: “Trong các duyên có tánh, Sự ấy thì không đúng, Tánh từ các duyên xuất, Bèn gọi là tác pháp” (眾緣中有性, 是事則不然, 性從眾緣出, 即名為作法.) Kinh Hoa Nghiêm ghi: “Các pháp không tác dụng, cũng không có thể tánh”. Do đó, thể, (tác giả) và tác dụng là nói theo Duyên khởi giả danh. Từ ngữ tác pháp trong Trung Luận, ngài La-thập thường đặt một chữ sở, như ‘hữu sở tác’ (有所作). Nguyên ngữ của tác pháp là ‘kiya’, nghĩa là có tác dụng hoặc có lực dụng. Tác tức vận động, vì thế được dịch là lực, dụng, tác dụng. Nay phối hợp tác (nghiệp), tác giả, tác pháp với thể, tác, dụng: Thể tức tác giả, tác tức nghiệp, lực tức tác dụng. Nếu gộp chung tác và tác pháp là ‘dụng’, thì thành thể và dụng.

Liễu nhân 了因: Nhâm làm cho hiểu biết. Kinh Đại bát niết bàn, No. 374, quyển 21, do Đàm-vô-sấm dịch: “Có hai thứ nhân, một là tác nhân, hai là liễu nhân. Như bánh xe, sợi dây của người thợ gốm thì đó gọi là tác nhân. Như đèn đuốc, v.v... chiếu soi vật trong tối thì đó gọi là liễu nhân (nhân

Bách tự luận (百字論, No. 1572), tr. 252b01: “Ngoại giáo nói: Nhân có hai loại, là tác nhân và liễu làm rõ).” nhân. Pháp từ tác nhân sinh ra là vô thường. Các vật như chiếc bình, cái áo, v.v… từ tác nhân sinh ra nên vô thường. Pháp từ liễu nhân sinh ra là thường. Như đèn có thể chiếu soi các vật trong bóng tối; bóng tối lui đi thì các vật hiện bày. Do không phải là pháp có tác dụng (: tác pháp) nên là thường. Như vậy, pháp từ tác nhân sinh ra là vô thường, từ liễu nhân sinh ra là thường.”

Bốn thứ duyên khởi sâu xa, đó là: không từ tự sinh, không từ tha sinh, không phải cộng sinh, không phải vô nhân sinh. Chư pháp bất tự sinh, Diệc bất tùng tha sinh, Bất cộng bất vô nhân, Thị cố tri vô sinh. Bốn câu bất sinh trong luận Trung quán, do ngài Long Thọ lập ra để nói rõ về nghĩa “các pháp vô sinh”, gồm: 1. Bất tự sinh: tất cả vạn pháp không thể lấy chính nó làm nhân để sinh; 2. Bất tha sinh: tất cả vạn pháp không thể do nhân khác mà sinh; 3. Bất cộng sinh: tất cả vạn pháp không thể lấy chính nó và nhân khác làm cộng nhân để sinh; 4. Bất vô nhân sinh: tất cả vạn pháp không thể do vô nhân mà sinh.

Trung luận, phẩm Quán nhân duyên, kệ 5: Nhân duyên, thứ đệ duyên; Duyên duyên, tăng thượng duyên; Tứ duyên sinh chư pháp, Cánh vô đệ ngũ duyên. 因緣及緣緣, 次第增上緣, 四緣生諸法, 更無第五緣. (Nhân duyên và thứ đệ duyên, sở duyên duyên và tăng thượng duyên, chỉ do bốn duyên ấy sinh ra các pháp, không còn có duyên thứ năm.) Luận Đại trí độ, quyển 32, Giải thích nghĩa Bốn duyên, tr. 296b11: “Kinh: Bồ-tát ma-ha-tát muốn biết nhân duyên, thứ đệ duyên, duyên duyên, tăng thượng duyên của các pháp, nên học Bát-nhã ba-la-mật. Luận: Hết thảy pháp hữu vi đều từ bốn duyên sanh, đó là: nhân duyên, thứ đệ duyên, duyên duyên, tăng thượng duyên. Nhân duyên: tương ưng nhân, cộng sanh nhân, tự chủng nhân, biến nhân, báo nhân. Năm nhân ấy gọi là nhân duyên. Lại nữa, hết thảy pháp hữu vi, cũng gọi là nhân duyên. Thứ đệ duyên (duyên thứ lớp): trừ tâm tâm số pháp quá khứ, hiện tại và tối hậu của A-la-hán, các tâm tâm số pháp quá khứ, hiện tại khác đều có thể làm thứ đệ duyên; ấy gọi là thứ đệ duyên. Duyên duyên, tăng thượng duyên: là tất cả pháp.” (H.T Thích Thiện Siêu dịch) Nhân duyên là cái nhân làm duyên tố. Sở duyên duyên là đối cảnh làm duyên tố. Đẳng vô gián duyên (Thứ đệ duyên) là nói sự mất đi của giai đoạn trước làm duyên tố cho giai đoạn sau sinh ra. Tăng thượng duyên là dữ kiện thêm lên làm duyên tố. Bát nhã đăng luận thích không có kệ 6 của Trung luận: Quả vi tùng duyên sinh? Vi tùng phi duyên sinh? Thị duyên vi hữu quả? Thị duyên vi vô quả? 果為從緣生? 為從非緣生? 是緣為有果? 是緣為無果? (Quả từ các duyên sinh ra? Hay từ phi duyên sinh ra? Trong các duyên ấy đã có sẳn quả? Hay trong các duyên ấy vốn không có quả?)

Luận Đại trí độ, quyển 32, Giải thích nghĩa Bốn duyên, tr. 296c12~297a16: “Tâm số pháp cũng như vậy, tâm số pháp cộng sanh với tâm ấy là thọ, tưởng, tư... Tâm số pháp ấy với tâm đồng tướng, đồng duyên, nên gọi là tương ưng. Tâm lấy tâm số pháp tương ưng làm nhân, tâm số pháp lấy tâm tương ưng làm nhân, ấy gọi là tương ưng nhân. Tương ưng nhân: ví như người thân hữu tri thức hòa hợp nhau làm thành sự. Cộng sanh nhân: hết thảy pháp hữu vi, đều có cộng sanh nhân. Vì cộng sanh nên giúp đỡ nhau; ví như anh em đồng sanh, nên giúp đỡ lẫn nhau. Tự chủng nhân: hạt giống thiện quá khứ là nhân của thiện pháp trong đời hiện tại, vị lai; hạt giống thiện quá khứ, hiện tại là nhân của thiện pháp trong đời vị lai. Bất thiện vô ký cũng như vậy. Như vậy hết thảy pháp, đều có cái nhân hạt giống của chính mình. Biến nhân: kiết sử do thấy và tu Khổ đế, Tập đế mà được đoạn trừ là nhân của hết thảy pháp cấu nhiễm; ấy là biến nhân. Báo nhân: do nhân duyên hành nghiệp nên thọ quả báo thiện ác, ấy là báo nhân. Năm nhân ấy gọi là nhân duyên. Tâm tâm số pháp thứ lớp nối nhau không xen hở, nên gọi là thứ đệ duyên (tức đẳng vô gián duyên). Tâm tâm số pháp duyên theo sáu trần phát sanh, nên gọi là duyên duyên. Khi các pháp sanh, không làm chướng ngại nhau; ấy là vô chướng duyên (tức tăng thượng duyên). Lại nữa, tâm tâm số pháp từ bốn duyên sanh; vô tưởng, diệt tận định từ ba duyên sanh, trừ duyên duyên; các tâm bất tương ưng hành khác và sắc, từ hai duyên sanh, trừ thứ đệ duyên và duyên duyên. Các pháp hữu vi tánh yếu kém, nên không có pháp nào từ một duyên sanh. Tâm tâm số pháp do quả báo sanh thì từ năm nhân sanh, vô phú vô ký, vì chẳng phải pháp ô cấu nên trừ biến nhân. Các phiền não cũng từ năm nhân sanh, trừ báo nhân, vì cớ sao? Vì các phiền não là hữu phú; còn báo là vô phú (vô ký) nên trừ báo nhân. Sắc do quả báo sanh và tâm bất tương ưng hành từ bốn nhân sanh; vì nó chẳng chẳng phải tâm tâm số pháp nên trừ tương ưng nhân; vì nó là pháp vô phú vô ký, nên trừ biến nhân. Sắc nhiễm và các tâm bất tương ưng hành cũng từ bốn nhân sanh. Vì nó chẳng phải tâm tâm số pháp nên trừ tương ưng nhân; và vì nó cấu nhiễm nên trừ báo nhân. Các tâm tâm số pháp khác, trừ vô lậu tâm ban đầu, đều từ bốn nhân sanh, trừ báo nhân, biến nhân, vì cớ sao? Vì chẳng phải vô ký nên trừ báo nhân, và vì chẳng phải ô cấu nên trừ biến nhân. Các pháp bất tương ưng khác là sắc và tâm bất tương ưng hành, nếu có tự chủng nhân thời từ ba nhân sanh, trừ tương ưng nhân, báo nhân, biến nhân. Nếu không có tự chủng nhân dịch)

Tối hậu ngũ uẩn: Là cách nói khác của căn biên uẩn, nghĩa là ngũ uẩn theo nghĩa thông thường, tức sanh lão bịnh tử nơi thân ngũ uẩn (nhất kỳ vô thường). Năm uẩn là năm nhóm hay năm nguyên tố tạo thành chúng sanh trong ba cõi. Năm uẩn này tan rã, thúc đẩy sự phát sanh của năm uẩn khác, như từng con sóng xô nhau ngoài đại dương, tạo thành ảo ảnh về một tự ngã thường hằng tồn tại bên dưới hay bên trong tất cả những vô thường biến đổi ấy. Ngoài các uẩn sanh diệt vô thường này không tồn tại thực tại tối hậu thưòng hằng vĩnh cửu nào khác.

Lục Nhân: Sáu nguyên nhân sinh ra các pháp, đó là:

Chỉ cho Thai nội ngũ vị. Đối lại: Thai ngoại ngũ vị. Chỉ cho 5 giai đoạn ở trong thai. Trong truyền thống Phật giáo, khoảng thời gian 266 ngày kể từ khi thai nhi thụ thai trong bụng mẹ đến lúc sinh ra, được chia làm 5 giai đoạn theo thứ tự như sau: 1. Yết-lạt-lam 羯剌藍 (Kalala), cũng gọi Ca-la-la 歌羅邏, Yết-la-lam 羯羅藍. Hán dịch: Ngưng hoạt (凝滑,lùng nhùng, nhơ nhớp): Chỉ cho 7 ngày đầu tiên sau khi thụ thai. 2. Át-bộ-đàm 頞部曇 (Arbuda), cũng gọi A-bộ-đàm 阿部曇. Hán dịch: Pháo, pháo kết (皰結, nốt phỏng da mọng nước): Chỉ cho khoảng 7 ngày thứ hai (14 ngày). 3. Bế-thi 閉尸 (Pezì), cũng gọi Tế-thi 蔽尸, Bề-thi 萆尸. Hán dịch: Ngưng kết, nhục đoàn (凝結, 肉段, ngưng kết lại thành cục thịt mềm nhũn): Chỉ cho 7 ngày thứ ba (21 ngày). 4. Kiền-nam 鍵南 (Ghana), cũng gọi Kiện-nam 健男, Yết-nam 羯南. Hán dịch: Ngưng hậu, Ngạnh nhục (凝厚, 硬肉, ngưng kết lại thành cục thịt dày và cứng): Chỉ cho 7 ngày thứ tư (28 ngày). 5. Bát-la-xa-khư 鉢羅奢佉 (Prazàkha). Hán dịch: Chi tiết, Chi chi (支節, 枝枝, giai đoạn bắt đầu hình thành tay chân), tức thời gian từ 7 ngày thứ 5 (35 ngày) đến 7 ngày thứ 38 (266 ngày, lúc sinh ra) sau khi thụ thai. Ngoài ra, về sự khác nhau của phần vị trong thai thì ở Ấn độ xưa nay có nhiều thuyết: Luận Du già sư địa chia làm 8 vị, Hóa địa bộ và Chánh lượng bộ thì chia làm 6 vị, còn ngoại đạo Số luận thì hợp vị thứ 5 vào với vị thứ 4 mà lập thuyết 4 vị.

Chánh văn là chức đao 織刀. Theo lẽ thường là chức bố 織布 (dệt vải), thế nhưng, thí dụ dệt dao ở đây cho thấy sự phi lý của hiện thực, hiện hữu, bởi vì nó là trống không, như mộng huyễn.

Kệ tụng 4a và kệ tụng 4b tương đương kệ 4, phẩm Quán nhân duyên, Trung luận: Như chư pháp tự tánh, Bất tại ư duyên trung, Dĩ vô tự tánh cố, Tha tánh diệc phục vô. 如諸法自性,不在於緣中, 以無自性故, 他性亦復無. (Giống như tự tánh của các pháp, không ở trong các duyên (điều kiện tương quan), vì không có tự tính, nên tha tính cũng không.)

Đây là lỗi ‘năng thành lập pháp bất thành’. Năng lập pháp bất thành (能立法不成, Sàdhana-dharmàsiddha) là tiếng dùng trong Nhân minh. Trong luận thức Nhân minh, khi dùng ‘Hợp tác pháp’ 合作法 để luận chứng mà trong ‘Đồng dụ’ 同喻 lại thiếu ‘Nhân đồng phẩm’ 因同品, nên Nhân năng lập không thành lập được, cho nên phạm lỗi Năng lập pháp bất thành, là 1 trong 33 lỗi của Nhân minh. Như trong luận thức: Tông: Âm thanh là thường còn. Nhân: Vì là không chất ngại. Dụ: Những gì không chất ngại đều là thường còn, như cực vi. Cực vi tuy là thường còn nhưng không phải không chất ngại, cho nên không phải là đồng phẩm của Nhân, bởi vậy phạm lỗi này. Đoạn trên, không có ‘năng thành lập pháp’, tức tác dụng nấu thành cơm, nhưng trong đệ nhất nghĩa không có ‘tác dụng’, nên thí dụ bất thành.

Tác giả duyên trung vô 作者緣中無 = Duyên trung vô tác giả 緣中無作者. Tác giả không phải người tạo tác, mà là ‘tác dụng’ (giả 者, thay cho dấu trích dẫn đơn ‘ ‘ hay kép “ “, để nhấn mạnh.)

Xem giải thích về ‘pháp khác’ (: dị pháp) của kệ 7, phẩm Quán Hợp, của Trung luận và của Bát-nhã đăng luận thích.

Nhận thức kế đạc, biến kế sở chấp.

Trung luận không có kệ này. Trung luận, phẩm Quán nhân duyên, kệ 6: Quả vi tùng duyên sinh? Vi tùng phi duyên sinh? Thị duyên vi hữu quả? Thị duyên vi vô quả? 果為從緣生? 為從非緣生? 是緣為有果? 是緣為無果? (Quả từ các duyên sinh ra hay từ phi duyên sinh ra? Trong các duyên ấy đã có sẳn quả, hay trong các duyên ấy vốn không có quả?)

Tỳ-già-la 毘伽羅 (Vykaraṇa), cũng đọc là Tỳ-da-yết-thích-nam 毘耶羯刺諵, Tỳ-hà-yết-lợi-nã 毘何羯唎拏, Hán dịch là Thanh minh ký luận 聲明記論, là một bộ luận về ngữ học của Ấn Độ từ thời cổ đại, không biết có từ bao giờ và cũng không biết ai là tác giả, nên có tương truyền là do đức Phạm thiên thuyết dạy. Đây là một bộ luận rất lớn, đề cập đến nhiều vấn đề và phương pháp biện luận nên hàng học giả Ấn Độ không có ai là không nghiên cứu, học tập. Tên gọi này cũng dùng chỉ chung các bộ luận về ngữ học của thế tục.

Trung luận, phẩm Quán nhân duyên, kệ 7: Nhân thị pháp sinh quả, Thị pháp danh vi duyên, Nhược thị quả vị sinh, Hà bất danh phi duyên? 因是法生果, 是法名為緣; 若是果未生, 何不名非緣？(Nhân pháp ấy sinh ra quả, cho nên pháp ấy được gọi là duyên, vậy nếu quả khi chưa sinh, sao không gọi pháp ấy là phi duyên.)

Trung luận, phẩm Quán nhân duyên, kệ 8: Quả tiên ư duyên trung, Hữu vô câu bất khả; Tiên vô vi thùy duyên? Tiên hữu hà dụng duyên! 果先於緣中, 有無俱不可; 先無為誰緣? 先有何用緣! (Quả trước đã có sẵn ở trong duyên, hay trước không có sẵn ở trong duyên, cả hai trường hợp đều không thể có được, vì nếu quả trước không có sẵn thì duyên ấy làm duyên cho cái gì? còn nếu quả trước đã có sẵn thì cần gì phải có duyên.)

Ma-lâu-đa 摩婁多: Chỉ cho ma-ca 摩迦 (Màlikà), cũng gọi ma-lỗ-ca 摩魯迦, ma-lâu-ca 摩樓迦, ma-lợi-ca 摩利迦. Một loại dây leo như sắn, bìm, mây, song... thường quấn quanh các thân cây, ví dụ các dục, tham, sân v.v... trói buộc chúng sinh. Luận Du-già sư địa, quyển 18 (Đại 30, tr. 377a 16), nói: “Chúng sinh bị các dục tham, khuể, tầm, tư trói buộc, giống như dây leo ma-lỗ-ca ở thế gian quấn quanh thân cây rừng.”

Tu-đa-la 修多羅: Chỉ cho người của phái Kinh lượng bộ (Sautrāntika). Tên Kinh lượng là do việc đề cao vai trò của tạng Kinh (tu-đa-la) mà có.

Trung luận, phẩm Quán nhân duyên, kệ 9: Nhược quả phi hữu sinh, Diệc phục phi vô sinh, Diệc phi hữu vô sinh, Hà đắc ngôn hữu duyên? 若果非有生, 亦復非無生, 亦非有無生, 何得言有緣？(Nếu quả chẳng phải có sẵn trong duyên sinh ra, chẳng phải không có sẵn trong duyên sinh ra, cũng chẳng phải có sẵn và không có sẵn trong duyên sinh ra. Như vậy, thì đâu được nói có nhân duyên sinh quả.)

Tự bộ (自部) là đại thừa hay bộ phái đại thừa (Đại chúng bộ, Nhất thuyết bộ, Thuyết xuất thế bộ, Kê dận bộ). Trái lại, tha bộ (他部), chỉ cho các bộ phái tiểu thừa: 1. Thuyết hữu bộ; 2. Tuyết sơn bộ; 3. Độc tử bộ; 4. Pháp thượng bộ; 5. Hiền trụ bộ; 6.Chánh lượng bộ; 7. Mật lâm sơn bộ; 8. Hóa địa bộ; 9. Pháp tạng bộ; 10. Ẩm quang bộ; 11. Kinh lượng bộ.

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, giải thích kệ 19: “Pháp do nhân duyên sinh, Ta nói tức là không, vì sao ? Vì phải đầy đủ các duyên hòa hiệp thì pháp mới khởi, pháp ấy thuộc các nhân duyên, nên không có tự tính, vì không tự tính nên ‘không’. Không cũng lại không, chỉ vì dắt dẫn chúng sinh nên mượn danh tự để nói (nên nó cũng là ‘giả danh’); lìa hai bên có, không, nên gọi là ‘trung đạo’. Vì pháp ấy không có tự tính nên không được nói có, cũng vì không có ‘không’ nên không được nói không có. Nếu pháp có tự tính tướng, thời không đợi các duyên mới có; nhưng nếu không đợi các duyên thời không có pháp. Thế nên không có pháp nào mà chẳng không.” (H.T Thích Thiện Siêu dịch)

Danh 名,là tâm thức; sở danh 所名là cảnh giới của tâm thức.

Các pháp được diễn dịch, đối chiếu bằng tứ cú: có, không, cũng có cũng không, không phải có không phải không (hoặc: một, khác, cũng một cũng khác, không phải một không phải khác). Từ căn bản tứ cú này mà cứ diễn dịch đối chiếu thêm mãi, nên có từ ngữ ‘tứ cú bách phi’. Tư tưởng như vậy và ngôn ngữ diễn đạt tư tưởng như vậy gọi là hý luận. Trí tuệ thuộc lãnh vực này gọi là trí tứ cú, gọi là phân biệt, là tà kiến, không thể gọi là trí tuệ. Không hý luận thì đắc như thật trí, cái trí không có tác ý, tầm tư và thọ tưởng.

Duyên duyên 緣緣 (duyên của duyên) = Sở duyên duyên 所緣緣 (duyên của sở duyên): Khi tâm thức phan duyên theo tất cả cảnh giới, như con mắt duyên theo sắc, thì tâm thức là năng duyên, cảnh giới là sở duyên. Tâm và tâm sở sinh khởi nhờ nơi cảnh ở ngoài, tức kiến phần và tướng phần cùng làm duyên cho nhau, cho nên gọi là sở duyên duyên.

Trung luận, phẩm Quán nhân duyên, kệ 11: Như chư Phật sở thuyết, Chân thật vi diệu pháp, Ư thử vô duyên pháp, Vân hà hữu duyên duyên? 如諸佛所說, 真實微妙法, 於此無緣法, 云何有緣緣? (Như pháp chân thật và vi diệu của các đức Phật dạy, là pháp vô tướng vô duyên, đối với pháp vô duyên ấy, làm sao có duyên duyên?)

Trích từ kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển 598, hội thứ 16, phẩm Bát-nhã Ba-la-mật-đa, tr. 1093c28~1094a07. Tông kính lục (No. 2016), quyển 84, tr. 880c17~23, cũng dẫn đoạn Phật thuyết trên, và ghi là “Kinh Bát-nhã.”

Trung luận, phẩm Quán nhân duyên, kệ 10: Quả nhược vị sinh thời, Tắc bất ưng hữu diệt; Diệt pháp hà năng duyên? Cố vô thứ đệ duyên. 果若未生時, 則不應有滅; 滅法何能緣? 故無次第緣. (Quả nếu khi chưa sinh, thời không thể có hoại diệt; pháp hoại diệt thời đâu có thể làm duyên cho cái khác, vậy nên không có thứ đệ duyên.)

Trung luận, phẩm Quán Ba tướng, kệ 32: Nếu pháp là không có, Tức là không có diệt, Thí như đầu thứ hai, Không có không thể cắt. (若法是無者, 是即無有滅, 譬如第二頭, 無故不可斷. Nhược pháp thị vô giả, Thị tức vô hữu diệt, Thí như đệ nhị đầu, Vô cố bất khả đoạn.)

Âm thanh sau khi diệt mất thì không có gì phát sinh sau đó

Trung luận, phẩm Quán nhân duyên, kệ 12: Chư pháp vô tự tánh, Cố vô hữu tự tướng, Thuyết hữu thị sự cố, Thị sự hữu bất nhiên. 諸法無自性, 故無有有相, 說有是事故, 是事有不然. (Các pháp không có tự tánh, nên không có tướng thật có. Như vậy, mà nói do có sự này nên có sự kia, là không đúng.)

Tự thể không 自體空 = tự thể không sinh, không diệt. Nhiếp Đại thừa luận: “Ở đây có 5 bài chỉnh cú: 1. Như các pháp thì thật không có, nhưng như các pháp biểu hiện thì không phải một thứ: không phải pháp và không phải phi pháp như vậy, nên nói đến cái nghĩa không hai. 2. Căn cứ một mặt nhiễm hay một mặt tịnh mà nói thì hoặc có hoặc không phải có, nhưng căn cứ cả 2 mặt mà nói thì không phải có không phải không có. 3. Như sự biểu hiện (của biến kế thì) không phải có, nên nói là không; nhưng cũng do sự biểu hiện như vậy nên nói là có. 4. (Vị lai thì sinh ra) không phải tự nhiên, (quá khứ qua rồi thì) tự thể đã không, (còn hiện tại tuy có mà) tự tánh không cố định, như sự chấp thủ(của biến kế) thì không có, (do 4 sự như vậy) nên chủ trương rằng (các pháp) không có tự tánh. 5. Do sự không có tự tánh mà làm căn cứ cho những kết luận sau đây: bất sinh bất diệt, bản lai tịch tịnh, tự tánh niết bàn.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Trung luận, phẩm Quán nhân duyên, kệ 13: Lược quảng nhân duyên trung, Cầu quả bất khả đắc; Nhân duyên trung nhược vô, Vân hà tùng duyên xuất? 略廣因緣中, 求果不可得; 因緣中若無, 云何從緣出? (Tìm quả từ trong nhân duyên tóm lược hay trong nhân duyên rộng lớn, đều không thể có được; trong nhân duyên nếu không có quả thời làm sao nói quả từ duyên sinh ra?)

Trung luận, phẩm Quán nhân duyên, kệ 14: Nhược vị duyên vô quả, Nhi tùng duyên trung xuất; Thị quả hà bất tùng, Phi duyên trung nhi xuất? 若謂緣無果, 而從緣中出; 是果何不從, 非緣中而出. (Nếu bảo rằng trong duyên không có quả, nhưng quả từ trong duyên sinh. Nếu vậy, quả ấy sao không từ trong phi duyên sinh ra?)

Từ bò có sữa 乳, từ sữa có lạc 酪 (sữa đông, sữa chua), từ lạc có sinh tô 生酥 (bơ lỏng), từ sinh tô có thục tô 熱酥 (bơ đặc), từ thục tô có tô tinh 酥精 (dầu bơ hay bơ tinh, đề hồ 醍醐).

Vị bà-la-môn muốn làm sinh tô, nhưng không biết cách, chứa sữa trong bồn không được tinh sạch, lạnh nóng không hợp nên chẳng thành sinh tô. Lại lấy sữa hư cho là lạc tô, và đã tưởng lạc tô nên lấy mà ăn.

Trung luận, phẩm Quán nhân duyên, kệ 15: Nhược quả tùng duyên sinh, Thị duyên vô tự tánh; Tùng vô tự tánh sinh, Hà đắc tùng duyên sinh? 若果從緣生, 是緣無自性; 從無自性生, 何得從緣生? (Nếu quả từ duyên sinh ra, mà duyên ấy không có tự tánh, vậy từ cái không có tự tánh sinh ra, thời đâu được nói là từ duyên sinh ra?)

Đồng tử phạm hạnh 童子梵行: hạnh đồng chơn hay trinh khiết. Pāli: komārabrahmacariya. Trung A-hàm, kinh Đầu-na, số 158: “Này Đầu-na, thế nào là Phạm chí ngang hàng Phạm thiên? Phạm chí nào được cha mẹ thọ sanh thanh tịnh cho đến bảy đời cha mẹ, không tuyệt chủng, đời đờikhông ác. Vị ấy trải qua bốn mươi tám năm thực hành đồng tử Phạm hạnh để thấu triệt kinh thư, tụng tập điển kinh. Sau khi đã thấu triệt kinh thư, tụng tập kinh điển, vị ấy cầu xin của cải để cúng phụng Tôn sư, đúng pháp, chứ không phải không đúng như pháp. Thế nào là không đúng như pháp? Không làm ruộng, không buôn bán, không học sách, không làm toán thuật, không làm công số, không in khắc, không tạo thủ bút, không làm văn chương, không đọc kinh, không ngâm thơ, không dùng đao gậy, không phụng sự vua, đúng như pháp mà cầu xin, cầu xin của cải, tâm đi đôi với từ, biến mãn một

Trung luận, phẩm Quán nhân duyên, kệ 16: Quả bất tùng duyên sinh, Bất tùng phi duyên sinh; Dĩ quả vô hữu cố, Duyên phi duyên diệc vô. 果不從緣生, 不從非緣生, 以果無有故, 緣非緣亦無. (Quả không từ duyên sinh, cũng không từ phi duyên sinh. Bởi lẽ quả đã không thật có, thì duyên và phi duyên cũng không thật có.)

Nhất hành tướng 一行相: Một hành tướng là ấn tượng của nhận thức về một đối tượng ngang qua hành tướng của đối tượng ấy. Hành tướng ấy không ở ngoài thức; nó là bóng dáng của tợ ngoại vật tự trình hiện ở nơi thức. Mỗi khi thức nhận thức một đối tượng, nó có sự tri nhận về đối tượng ấy và đồng thời, có sự tri nhận về chính nó. Như vậy, một hành tướng vừa là ấn tượng của đối tượng ở trong thức, vừa là thức nhận biết ấn tượng ấy.

Trong Thánh điển Nguyên thủy Nikāya hoặc các sách ngoại đạo lưu hành vào thời Ðức Phật còn tại thế đều không thấy nói đến học phái Thắng Luận và học thuyết của phái này. Theo đó chúng ta suy luận học phái Thắng Luận có sau khi Ðức Phật nhập Niết bàn. Các học giả nghiên cứu nguyên điển cho rằng học phái này được thành lập vào khoảng thế kỷ III trưóc Tây lịch đến thế kỷ I, II sau Tây Lịch. Người sáng lập ra học thuyết này là Ưu-lâu-khư (優樓佉, S: Ulūka, còn có tên khác là kiển-noa-bộc 蹇拏僕, S: Kaṇāda). Theo truyền thuyết, Ulūka soạn Thắng Luận kinh (S: Vaiśeṣika-sūtra). Học thuyết này trước Ngài Long Thọ rất thịnh hành, thường tranh luận với Phật giáo, như trong Quảng Bách Luận Bản, Bách Luận, Ngoại Ðạo Tiểu Thừa Tứ Tông Luận của ngài Ðề-bà, Trung Luận Thích của Ngài Thanh Mục, Bách Luận Thích của Ngài Bà-tẩu v.v.... đều có luận thuyết bác bỏ học phái Thắng Luận này. Về sau phái Vaiśeṣika (Thắng luận, 勝論) hợp với phái Nyāyika (Chánh lý luận, 政理論) thành phái Nyāyika-Vaiśeṣika (trường phái nầy là luận phái duy vật chuyên phân tích vũ trụ vạn hữu thành không gian).

Trung luận, phẩm Quán khứ lai, kệ 1: Dĩ khứ vô hữu khứ, Vị khứ diệc vô khứ, Ly dĩ khứ vị khứ, Khứ thời diệc vô khứ. 已去無有去, 未去亦無去, 離已去未去, 去時亦無去. (Lúc đã đi thì không có đi, lúc chưa đi thì cũng không có đi, lìa ngoài đã đi và chưa đi, lúc đang đi cũng không có đi.)

Trung luận, phẩm Quán khứ lai, kệ 2: Động xứ tắc hữu khứ, Thử trung hữu khứ thời, Phi dĩ khứ vị khứ, Thị cố khứ thời khứ. 動處則有去, 此中有去時, 非已去未去, 是故去時去. (Ngay chỗ phát động là có đi, chính trong khi đó có đang đi, chứ không phải khi đã đi và khi chưa đi. Vậy nên biết khi đang đi có đi?)

Trung luận, phẩm Quán khứ lai, kệ 3: Vân hà ư khứ thời, Nhi đương hữu khứ pháp, Nhược ly ư khứ pháp, Khứ thời bất khả đắc. 云何於去時，而當有去法？若離於去法，去時不可得. (Làm sao chính khi đang đi mà lại có tác động đi? Vì nếu tách lìa động tác đi, thì khi đang đi cũng không thể có được.)

Đại trí độ luận, quyển 51, tr. 427c26~428a10: “Lại nữa, trong ba đời tìm tướng đi, không thể có được, vì cớ sao? Vì trong khi đã đi không đi, trong khi chưa đi cũng không đi, lìa đã đi và chưa đi, trong khi đi cũng không đi. Hỏi: Chỗ có thân động chuyển gọi là đi; trong đã đi và chưa đi không thân động chuyển. Vì vậy nên khi đi, thân động chuyển, tức phải có đi? Ðáp: Không phải vậy! Lìa tướng đi, khi đi không thể có được; lìa khi đi, tướng đi không thể có được, làm sao nói khi đi có đi? Lại nữa, nếu khi đi có tướng đi, lý đáng lìa tướng đi có khi đi, vì sao? Vì ông nói khi đi có đi? Lại nữa, nếu khi đi có đi, thời nên có hai đi: Một là biết khi đi, hai là biết khi đi có đi. Hỏi: Nếu như vậy thời có lỗi gì? Ðáp: Nếu như vậy có hai người đi, vì sao? Vì lìa người đi không có tướng đi, nếu lìa người đi khi tướng đi, thì lìa tướng đi không có người đi, thế nên người đi không đi, người không đi cũng không đi; lìa đi và không đi, cũng không có đi. Ðến và ở cũng như vậy.” (H.T Thích Thiện Siêu dịch)

Hành 行, là đi, là di động. Khứ 去, cũng là đi.

Trung luận, phẩm Quán khứ lai, kệ 4: Nhược ngôn khứ thời khứ, Thư nhân tác hữu đáp, Ly khứ hữu khứ thời, Khứ thời độc khứ cố. 若言去時去, 是人則有咎; 離去有去時, 去時獨去故. (Nếu cho rằng trong khi đang đi là có đi, người nói như vậy là có lỗi. Vì nếu tách rời động tác đi mà vẫn có đang đi, vậy thời động tác đi và đang đi sẽ đi riêng không tương quan gì nhau.)

Trung luận, phẩm Quán khứ lai, kệ 5: Nhược khứ thời hữu khứ, Tắc hữu nhị chủng khứ, Nhất vị vi khứ thời, Nhị vị khứ thời khứ. 若去時有去, 則有二種去: 一謂為去時, 二謂去時去. (Nếu cố chấp khi đang đi là có đi, thời có hai thứ đi, thứ nhất là đang đi, thứ hai là đang đi có đi.)

Trung luận, phẩm Quán khứ lai, kệ 6: Nhược hữu nhị khứ pháp Tắc hữu nhị khứ giả Dĩ ly ư khứ giả Khứ pháp bất khả đắc. 若有二去法, 則有二去者, 以離於去者, 去法不可得. (Nếu có hai động tác đi, thời có hai người đi, vì tách rời người đi, thời động tác đi không thể có được.)

Luận Tỳ-ca-la 毘伽羅 (Vyākarana) là sách Văn pháp Phạm ngữ, chính là một trong sáu luận thư của ngoại đạo (Phệ-đà, luận Sa-la-càn-đà, Thanh luận, luận Tỳ-ca-la, luận Hý tiếu, luận Tỳ-đà-la). Cũng gọi là Tị-ca-la luận 鼻伽羅論, Tỳ-da-yết-thích-nam luận 毘耶羯剌諵論, Tỳ-hà-yết-lạt-noa luận 毘何羯喇拏論. Dịch ý là phân giải, phân biệt. Cũng dịch là Tác tự bản luận, Thanh minh ký luận, là sách giải thuyết về văn tự, âm vận và ngữ pháp Ấn Độ. Theo sách Đại Đường Đại Từ Ân tự Tam tạng Pháp sự truyện (No. 2053), quyển 3 ghi: “Luận Tỳ-ca-la được thuyết ra bởi Phạm vương, nguyên là trăm vạn bài tụng. Sau đó, Đế Thích tóm lược còn mười vạn bài tụng. Sau đó nữa, ở nước Kiền-đà-la có vị bà-la-môn tiên là Ba-nị-ni (Pāṇini) tóm lược còn tám ngàn tụng.” Pāṇini (520-460 trước công nguyên): âm dịch là Ba-nhĩ-ni (波爾尼), Ba-nị-ni (波膩尼), Ba-ni-ni (波尼尼), nhà văn pháp trứ danh của Ấn Độ ngày xưa, xuất thân vùng Ta-la-đỗ-la (Śalātura, 娑羅覩邏), nước Kiền-đà-la (Gandhāra, 健駄邏), thuộc quận Attock, tỉnh Punjab, Pakistan ngày nay, nằm giữa Rawalpindi và Peshawar. Theo Đại Đường Tây Vức Ký (大唐西域記) quyển 1, phần Kiền-đà-la quốc (健駄邏國), Ba-nhĩ-ni sinh ra đã thông hiểu tất cả, nhạy bén, lanh lợi, có chí muốn viết sách, được trời Tự Tại Thiên (自在天) chỉ giáo cho, nhờ vậy ông nghiên cứu sâu sắc hơn, lấy các ngôn ngữ mà viết thành sách. Sách này thông cả xưa nay, bao quát hết văn từ, ý ngữ; nhà vua thấy vậy rất kinh ngạc, bèn truyền khắp trong nước nếu có ai tụng thuộc sách này thì sẽ được ban thưởng tiền vàng; cho nên sách này được lưu truyền rất thịnh hành. Tương truyền sách này là văn điển Vyākaraṇa (毘伽羅論, Tỳ-ca-la luận) gồm 1.000 bài tụng và 32.000 từ. Văn điển do ông trước tác vốn không có tiêu đề và ông rất nổi tiếng về văn pháp tiếng Sanskrit, đặc biệt là hệ thống 3.959 nguyên tắc của hình thái học tiếng Sanskrit về văn phạm, thường được gọi là Aṣṭādhyāyī (nghĩa là “Tám Chương”). Đây là văn bản cơ sở thuộc trường phái văn pháp của Vedāṅga. Aṣṭādhyāyī là sách văn phạm tiếng Sanskrit cổ xưa nhất (mặc dầu một số học giả cho rằng nó lập cước trên các tác phẩm xưa hơn), là tác phẩm sớm nhất về ngôn ngữ học miêu tả và về ngôn ngữ học nói chung. Thông thường lý thuyết dễ hiểu và rất khoa học về văn pháp của Pāṇini được xem như đánh dấu sự chấm dứt giai đoạn tiếng Sanskrit Phệ Đà (Vedic Sanskrit), bằng dịnh nghĩa giới thiệu tiếng Sanskrit Cổ Điển (Classical Sanskrit). Mặc dầu tác phẩm của ông thuần túy mang tính văn pháp và từ điển, chúng ta có thể rút ra vài luận cứ về văn hóa cũng như địa lý qua từ ngữ do ông dùng trong các ví dụ và từ những thư từ ông gởi cho bạn bè văn pháp học của ông.

Trung luận, phẩm Quán khứ lai, kệ 7: Nhược ly ư khứ giả, Khứ pháp bất khả đắc, Dĩ vô khứ pháp cố, Hà đắc hữu khứ giả? 若離於去者, 去法不可得, 以無去法故, 何得有去者? (Nếu tách rời người đi thời động tác đi không thể có được, bởi vì không có động tác đi, thời làm sao có người đi được.)

Chỉ người tu pháp khổ hạnh. Xem Kinh Trường bộ, Kinh Ca-diếp Sư tử hống (Kassapa-Sìhanàda sutta), Kinh Ưu-đàm-bà-la Sư tử hống (Udumbarikà-Sìhanàda sutta).

Chánh văn là hữu dị môn 有異門. Dị môn là cách nói khác, ý tứ khác, phương diện khác.

Trung luận, phẩm Quán khứ lai, kệ 8: Khứ giả tắc bất khứ, Bất khứ giả bất khứ, Ly khứ bất khứ giả, Vô đệ tam khứ giả. 去者則不去, 不去者不去, 離去不去者,第三去者. (Người đi thời không có đi, người không đi cũng không có đi, tách rời người đi và người không đi, không có người đi thứ ba khác.)

Trung luận, phẩm Quán khứ lai, kệ 9: Nhược ngôn khứ giả khứ, Vân hà hữu thử nghĩa? Nhược ly ư khứ pháp, Khứ giả bất khả đắc. 若言去者去, 云何有此義? 若離於去法, 去者不可得. (Nếu bảo rằng người đi có đi, làm sao lại có nghĩa đó, vì nếu tách rời động tác đi, thời người đi không thể có được.)

Trung luận, phẩm Quán khứ lai, kệ 10: Nhược khứ giả hữu khứ, Tắc hữu nhị chủng khứ: Nhất vị khứ giả khứ, Nhị vị khứ pháp khứ. 若去者有去, 則有二種去: 一謂去者去, 二謂去法去. (Nếu người đi có đi, thời có hai thứ đi, một là người đi có đi, hai là động tác đi có đi.)

Trung luận, phẩm Quán khứ lai, kệ 11: Nhược vị khứ giả khứ, Thị nhân tắc hữu lỗi, Ly khứ hữu khứ giả, Thuyết khứ giả hữu khứ. 若謂去者去, 是人則有咎, 離去有去者, 說去者有去. (Nếu cho rằng người đi có đi, người nói như vậy là có lỗi ; bởi ngoài động tác đi có người, mà nói là người đi có động tác đi.)

Trung luận, phẩm Quán khứ lai, kệ 12: Dĩ khứ trung vô phát, Vị khứ trung vô phát, Khứ thời trung vô phát, Hà xứ đương hữu phát? 已去中無發, 未去中無發, 去時中無發, 何處當有發? (Trong khi đã đi, thì không có động tác phát khởi, trong khi chưa đi không có động tác phát khởi, trong khi đang đi không có động tác phát khởi. Vậy chỗ nào có động tác phát khởi?)

Cú nghĩa = phạm trù. Do có cú nghĩa (phạm trù) mà phát sinh tri giác và ngôn ngữ (: khái niệm).

Trung luận, phẩm Quán khứ lai, kệ 13: Vị phát vô khứ thời, Diệc vô hữu dĩ khứ, Thị nhị ưng hữu phát, Vị khứ hà hữu phát? 未發無去時, 亦無有已去, 是二應有發, 未去何有發? (Chưa có động tác phát khởi, thì không có đang đi, cũng không có đã đi, hai lúc ấy là cần phải có động tác phát khởi, còn chưa đi, thời đâu có động tác phát khởi?)

Trung luận, phẩm Quán khứ lai, kệ 14: Vô khứ vô vị khứ, Diệc phục vô khứ thời, Nhất thiết vô hữu phát, Hà cố nhi phân biệt? 無去無未去, 亦復無去時, 一切無有發, 何故而分別? (Không đã đi, không chưa đi và cũng không có đang đi, trong cả ba thời đều không có động tác phát khởi đi, thế tại sao lại phân biệt ba thời đã đi, chưa đi, đang đi.)

Bệnh màng mắt: bệnh timira. Những người mắc bệnh timira thì mắt của họ bị bạch nội chướng ảnh hưởng đến cái nhìn của họ; họ có thể nhìn thấy mọi thứ mà chúng ta với cặp mắt bình thường không nhìn thấy. Như vậy, những ai mà cái nhìn của họ bị tác động bởi các định kiến cũng có thể nhìn thấy một đối tượng khác với chúng ta. Trong kinh Lăng-già, đức Phật dạy: “Phàm phu chấp cái được tạo ra như một người bị nhặm mắt chấp vào cái bóng của chính mình.” Kinh Giải thâm mật, quyển 2, phẩm Nhất thiếp pháp tướng: “Đức bản, như người bị bịnh màng mắt, cái màng mắt ấy biến kế chấp tánh cũng vậy. Như người bị bịnh màng mắt thấy những ảo ảnh tóc lông, ong ruồi, lá diếp, giây sắn, hay xanh, vàng, đỏ, trắng, những ảo tượng ấy y tha khởi tánh cũng vậy. Như người mắt đã trong sáng, hết hẳn màng mắt, bản tính con mắt trong sáng nhìn thấy cảnh vật không thác loạn, cảnh vật không thác loạn ấy viên thành thật tánh cũng vậy.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Trung luận không có kệ tụng này.

Kiệt-châu Ốt-yết-giá A-tu-la vương 竭株嗢羯遮阿修羅王? Na la diên 那羅延, Nārāyana. Cũng gọi Na la diên na thiên, Na la dã noa thiên. Hán dịch: Kiên cố lực sĩ, Kim cương lực sĩ, Câu tỏa lực sĩ, Nhân trung lực sĩ, Nhân sinh bản thiên. Vị thần có sức rất mạnh trong thần thoại Ấn độ cổ đại. Cứ theo Tuệ lâm âm nghĩa, quyển 6, thì Na la diên là tên vị trời ở cõi Dục, cũng gọi là trời Tỳ nữu (Visnu), nếu ai muốn được sức mạnh mà tinh thành cầu nguyện, cúng dường vị trời này thì sẽ được như ý. Cũng theo Tuệ lâm âm nghĩa, quyển 41, thì vị trời này có sức rất mạnh, thân màu vàng lục, có 8 tay, cỡi chim cánh vàng, tay cầm bánh xe chiến đấu và các loại vũ khí khác, thường đánh nhau với A tu la vương. Đại nhật kinh sớ cũng cho rằng trời Na la diên là tên khác của trời Tỳ nữu, cỡi chim Ca lâu la bay trong hư không. Nhưng các vị Luận sư Phệ đà của Ấn độ đời xưa thì cho rằng, vị trời này là mẹ của Phạm thiên, tất cả mọi người đều từ Phạm thiên sinh ra. Ngoài ra, ngoại đạo còn nói trời Na la

Trung luận, phẩm Quán khứ lai, kệ 15: Khứ giả tắc bất trụ, Bất khứ giả bất trụ, Ly khứ bất khứ giả, Hà hữu đệ tam trụ? 去者則不住, 不去者不住, 離去不去者, 何有第三住? (Người đi thì không đứng, người không đi thì cũng không đứng, ngoài người đi và người không đi, thì đâu có người thứ ba đứng?)

Trung luận, phẩm Quán khứ lai, kệ 16: Khứ giả nhược đương trụ, Vân hà hữu thử nghĩa, Nhược đương ly ư khứ, Khứ giả bất khả đắc. 去者若當住, 云何有此義? 若當離於去, 去者不可得. (Nếu bảo người đi là đứng, lại việc ấy không đúng, vì sao ? Vì nếu rời động tác đi, thì người đi không thể có được. Nếu người đi đang trong tướng đi thì làm sao có đứng, vì đi và đứng trái nhau.)

Trung luận, phẩm Quán khứ lai, kệ 17: Khứ vị khứ vô trụ, Khứ thời diệc vô trụ, Sở hữu hành chỉ pháp, Giai đồng ư khứ nghĩa. 去未去無住, 去時亦無住, 所有行止法, 皆同於去義. (Đã đi và chưa đi là không có đứng, mà đang đi cũng không có đứng. Ngoài ra có những pháp hành và chỉ, tất cả đồng với ý nghĩa "Đi" nói ở đây.)

Thố phi nguyệt: Đủ là hoài thố phi nguyệt 懷兔非月. Hoài thố (S: Sasa-dhara): Phong tục dân gian Ấn độ tin rằng ở trong mặt trăng có con thỏ, vì thế gọi mặt trăng là hoài thố (ôm thỏ). Theo điều Bà la niệt tư quốc trong Đại đường tây vực ký, quyển 7, thì truyền thuyết thỏ trong mặt trăng là chuyện tiền thân của đức Phật. Nghĩa là, ở thời quá khứ, khi tu hạnh Bồ tát, Phật từng làm thỏ, ở cùng với con cáo, con vượn trong rừng, Bấy giờ, trời Đế thích muốn thử hạnh Bồ tát của Ngài nên hóa thành một ông già, đến xin 3 con vật này thức ăn. Cáo liền men theo bờ suối bắt cá tươi, vượn thì đi hái hoa trái lạ đưa về dâng cho ông già ăn, chỉ có thỏ là trở về tay không, chẳng có gì cho ông già, thỏ bèn gieo mình vào lửa, đem thân cúng dường. Trời Đế thích thâm cảm tấm lòng của thỏ, liền thu nhặt xương cốt của nó gửi trên mặt trăng. Do đó mà có truyền thuyết Hoài thố này. Nhân minh nhập chánh lý luận: “Sự tương vi của thế gian, như nói ôm thỏ không phải là mặt trăng (hoài thố phi nguyệt).”

Trung luận, phẩm Quán khứ lai, kệ 18: Khứ pháp tức khứ giả, Thị sự tắc bất nhiên, Khứ pháp dị khứ giả, Thị sự diệc bất nhiên. 去法即去者, 是事則不然; 去法異去者, 是事亦不然. (Nếu nói động tác đi tức là người đi, việc ấy không đúng; nếu nói động tác đi khác với người đi, việc ấy cũng không đúng.)

Trung luận, phẩm Quán khứ lai, kệ 19: Nhược vị ư khứ pháp, Tức vi thị khứ giả, Tác giả cập tác nghiệp, Thị sự tắc vi nhất. 若謂於去法, 即為是去者, 作者及作, 是事則為一. (Nếu cho rằng chính động tác đi, tức là người đi. Như vậy, thì người làm và việc làm là một.)

Năng chước sở chước 能斫所斫: Một trong 22 môn để phân biệt 18 giới nói trong phẩm Phân biệt giới của luận Câu-xá. Đó là: Hữu kiến vô kiến, Hữu đối vô đối, Ba tính (thiện, ác, vô kí), Ba cõi (Dục, Sắc, Vô sắc), Hữu lậu vô lậu, Hữu tầm hữu tứ, Vô tầm vô tứ, Hữu sở duyên vô sở duyên, Hữu chấp thụ vô chấp thụ, Đại chủng sở tạo, Tích tụ phi tích tụ, Năng chước sở chước, Năng thiêu sở thiêu, Năng xưng sở xưng, Ngũ loại phân biệt, Đắc thành tựu, Nội ngoại, Đồng phận pháp đồng phận, Tam đoạn, Kiến phi kiến, Lục thức nội kỉ thức sở kiến, Thường vô thường, Căn phi căn. Luận Câu-xá, phẩm Phân biệt giới, tr. 9a06~11: “Pháp gì tên là ‘chặt’? Sự liên tục sinh khởi của các sắc tụ của củi, v.v… khi bị búa rìu chia cắt thành hai đoạn thì vẫn tiếp tục sinh khởi. Pháp này được gọi là ‘chặt’. Nhưng các sắc căn của thân thì không được gọi là “bị chặt” (sở chước) bởi vì không thể chặt đứt thành hai phần để tiếp tục sinh khởi. Thân căn, v.v., không thể trở thành hai phần bởi vì khi một phần đã rời thân thì nhất định không có căn. Hơn nữa thân căn, v.v… cũng không được gọi là “cái chặt” (năng chước) vì nó rất tịnh diệu giống như ánh sáng của châu báu.”

Trung luận, phẩm Quán khứ lai, kệ 20: Nhược vị ư khứ pháp, Hữu dị ư khứ giả, Ly khứ giả hữu khứ, Ly khứ hữu khứ giả. 若謂於去法, 有異於去者, 離去者有去, 離去有去者. (Nếu cho rằng động tác đi khác với người đi, như vậy thời ngoài người đi có động tác đi, ngoài động tác đi có người đi.)

Tương quán 相觀: thấy nhau, tương quan với nhau, hiển thị cho nhau.

Trung luận, phẩm Quán khứ lai, kệ 21: Khứ khứ giả thị nhị Nhược nhất dị pháp thành Nhị môn câu bất thành Vân hà đương hữu thành. 去去者是二, 若一異法成, 二門俱不成, 云何當有成？ (Động tác đi và người đi là hai, hoặc do một pháp thành, hoặc do nhiều pháp khác nhau thành, cả hai cách đều không thành, làm sao có thể thành được.)

Trung luận, phẩm Quán khứ lai, kệ 22: Nhân khứ tri khứ giả, Bất năng dụng thị khứ, Tiên vô hữu khứ pháp, Cố vô khứ giả khứ. 因去知去者, 不能用是去, 先無有去法, 故無去者去. (Nhân động tác đi mà biết có người đi, người đi ấy không thể sử dụng động tác đi. Vì trước đó không có động tác đi, nên không có người đi đi.)

Thật giác là tri giác hiện lượng. Nghiệp giác là tri giác tỷ lượng.

Trung luận, phẩm Quán khứ lai, kệ 23: Nhân khứ tri khứ giả, Bất năng dụng dị khứ, Ư nhất khứ giả trung, Bất đắc nhị khứ cố. 因去知去者, 不能用異去, 於一去者中, 不得二去故. (Nhân động tác đi mà biết có người đi, người đi không thể sử dụng động tác đi khác, vì ở trong một người đi không được có thứ đi.)

Trung luận không có kệ tụng này.

Trung luận, phẩm Quán khứ lai, kệ 24: Quyết định hữu khứ giả, Bất năng dụng tam khứ; Bất quyết định khứ giả, Diệc bất dụng tam khứ. 決定有去者, 不能用三去; 不決定去者, 亦不用三去. (Nếu quyết định thật có người đi, người đi không thể sử dụng ba thời đi, là đã đi, chưa đi, đang đi; nếu không quyết định thật có người đi, thì người ấy cũng không thể sử dụng ba thời đi.)

Trung luận, phẩm Quán khứ lai: “Động tác đi quyết định có hay không quyết định có, người đi cũng không thể sử dụng ba thời đi; thế nên động tác đi, người đi và chỗ đi đến, đều không có. Quyết định nghĩa là thật có, đây là người đi sẳn có, không nhân nơi pháp đi sinh ra. Pháp đi tức là thân di động. Ba động tác đi là chưa đi, đã đi và khi đang đi. Nếu quyết định thật có người đi, thời lìa động tác đi nên có đi, chứ không nên đứng lại (ý nói nếu thật có người đi thì người ấy lúc nào cũng đi chứ không cần nhờ có động tác đi mới có đi, nếu cần nhờ động tác đi mới đi, thì người đi ấy không phải đã thật có). Thế nên nói quyết định thật có người đi, người đi không thể dùng ba động tác đi. Nếu người đi không quyết định có, nghĩa là vốn thật không có, chỉ nhân nơi động tác đi mà được gọi là người đi, vì không có động tác đi, nên không thể có ba động tác đi là chưa đi, đã đi, đang khi đi. Nhân động tác đi nên có người đi, nếu trước không có động tác đi, thời không có người đi, làm sao nói không thật có người đi mà có thể dùng ba động tác đi.”

Trung luận, phẩm Quán khứ lai, kệ 25: Khứ pháp định bất định, Khứ giả bất dụng tam, Thị cố khứ khứ giả, Sở khứ xứ giai vô. 去法定不定, 去者不用三, 是故去去者, 所去處皆無. (Động tác đi quyết định có hay không quyết định có, người đi cũng không thể sử dụng ba thời đi; thế nên động tác đi, người đi và chỗ đi đến, đều không có.)

Thánh giả vô tận tuệ kinh (聖者無盡慧經, Akṣayamati-nirdeśa-sūtra): gọi tắt là Vô tận tuệ kinh, tức phẩm Vô tận ý bồ tát, thứ 12, của Đại phương đẳng Đại tập kinh, quyển thứ 27~30 (ĐTK No.397).

Tông kính lục 宗鏡録 (No. 2016): “Như kinh Vô ngôn thuyết có kệ tụng: ‘Giới địa trong ngoài không hai nghĩa, Trí tuệ Như Lai hiểu rõ hết, Pháp không hai tướng và bất nhị, Nhất tướng vô tướng như vậy biết.’” (Tr. 732b22)

Đại trí độ luận, quyển 6, Giải thích mười dụ: “Như hư không: Chỉ có danh mà không có thật pháp, hư không chẳng phải là pháp có thể thấy, nhìn ở xa, do nhãn quan mà thấy thành màu xanh bạc. Các pháp cũng như thế, rỗng không, không có gì, do xa rời thật trí tuệ vô lậu, bỏ thật tướng nên thấy bỉ, ngã, nam, nữ, ốc xá, thành quách, các thứ tạp vật, tâm đắm vào. Như trẻ con ngửa xem trời xanh, cho là có sắc thật, có người bay lên thật xa thì hoàn toàn không thấy gì, chỉ vì nhìn xa, bảo là sắc xanh. Các pháp cũng như thế, vì thế nên nói là như hư không. Lại nữa, như hư không tánh thường thanh tịnh nhưng vì khí u ám mà cho là bất tịnh. Các pháp cũng như thế, tánh thường thanh tịnh, vì dâm dục, sân nhuế che ám mà cho là bất tịnh … Lại nữa, hư không không có đoạn đầu, đoạn

Trung luận, phẩm Quán lục tình, kệ 1: Nhãn nhĩ cập tỷ thiệt, Thân ý đẳng lục tình, Thử nhãn đẳng lục tình, Hành sắc đẳng lục xứ. 眼耳及鼻舌, 身意等六情; 此眼等六情, 行色等六塵. (Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý, là sáu căn; chúng có khả năng tiếp nhận sáu trần, như mắt tiếp nhận sắc…)

Trung luận, phẩm Quán lục tình, kệ 2: Thị nhãn tắc bất năng, Tự kiến kỳ kỷ thể, Nhược bất năng tự kiến, Vân hà kiến dư vật? 是眼則不能, 自見其己體; 若不能自見, 云何見餘物? (Con mắt không thể tự thấy con mắt mình; nếu con mắt không thể tự thấy được, thời làm sao thấy các vật khác?)

Câu xá luận, quyển 2, phẩm Phân biệt giới, tr. 10c06: Nhãn kiến sắc đồng phần, Phi bỉ năng y pháp. 眼見色同分, 非彼能依識. (Chính nhãn căn thấy được sắc đồng phần, Chứ không phải nhãn thức năng y.)

Luận A Tỳ Đạt Ma Đại Tỳ Bà Sa (阿毗達磨大毗婆沙論, Abhidharma Mahāvibhāṣā Śāstra). Đây là bộ luận thích đồ sộ nhất hiện có trong Hán tạng. Tác giả của luận Tỳ bà sa là 500 vị A la hán, dưới sự chỉ đạo của tôn giả Thế Hữu (Vasumitra), trải qua 12 năm, đã chú giải, quảng diễn bộ luận A Tỳ Đạt Ma Phát Trí của Tôn giả Ca Đa Diễn Ni Tử (Kàtyàyaniputra), một đại luận sư kiệt xuất của phái Hữu Bộ, sống vào khoảng 300 năm sau Phật diệt độ. Tôn giả Thế Hữu biên tập, tổng duyệt, để thành luận A Tỳ Đạt Ma Đại Tỳ Bà Sa, được xem là thành quả tiêu biểu của lần kết tập kinh điển thứ tư – theo Phật giáo Bắc truyền, tổ chức tại nước Ca Thấp Di La, do vua Ca Nị Sắc Ca bảo trợ, vào khoảng 400 năm sau Phật diệt độ.

Ca diếp di la 迦葉彌羅 = Ca thấp di la 迦濕彌羅: Phạm: Kazmìra, Pàli: Kasmìra. Cũng gọi Yết thấp nhĩ la 羯濕弭羅, Cá thất mật 箇失蜜. Tên nước xưa ở chân núi Hi mã lạp sơn, vùng đông bắc Kiện đà la thuộc tây bắc Ấn độ, đời Hán của Trung quốc gọi nước này là Kế tân 罽賓. Dựng nước vào khoảng 2400 năm trước tây lịch, trải qua 47 đời, thì đến vua A dục lên ngôi vua. Vua A dục rất thâm tín phật pháp, xây dựng vô số chùa tháp, đây là kí sự sớm nhất về Phật giáo được ghi chép trong Vương thống sử. Lại theo phẩm Ác hạnh trong kinh Pháp cú thí dụ quyển 2 chép, thì đức Phật từng sai La hán Tu mạn mang tóc và móng của Ngài đến miền nam Kế tân và xây chùa Phật đồ ở trong núi để thờ. Truyền đạo sư Mạt xiển đề (Pàli: Majjhantika) do vua A dục phái đi từng đến Kế tân truyền đạo. Về sau, xứ này bị đặt dưới quyền thống trị của vua nước Kiện đà la là Ca nị sắc ca, nhà vua đã triệu thỉnh 500 vị danh tăng cao đức đến đây biên soạn bộ luận Đại tì bà sa gồm 200 quyển, từ đó, Kế tân đã trở thành trung tâm nghiên cứu A tì đạt ma rất thịnh.Về sau, cũng tại nơi này, có lần Phật giáo đã bị bách hại, rồi lại hưng thịnh để cuối cùng trở thành một đại căn cứ địa của Phật giáo Đại thừa. Trong các kinh điển Đại thừa như kinh Đại tập, kinh Hoa nghiêm, kinh Niết bàn, v.v... đều có nói đến tên của nước này. Và trong số các bậc cao tăng thạc đức từ Ca thấp di la đến Trung quốc để tham gia việc dịch kinh, có các ngài: Tăng già đề bà, Tăng già bạt trừng, Phật đà da xá, Câu ma bạt na, Phật đà đa la, v.v... Ngài Huyền trang sang Ấn độ lúc ngài đến Ca thấp di la là năm 630 Tây lịch đối chiếu với những ghi chép trong Vương thống sử thì năm ấy vua Thái tổ Durlabhavardhana của Vương triều Karkoỉađang cai trị Ca thấp di la và ngài Huyền trang đã được nhà vua tiếp đãi rất trọng hậu. Ngài Huyền trang lưu lại đây học tập các bộ luận Câu xá, Thuận chính lí, Nhân minh. Thanh minh, v.v… với Đại đức Tăng xứng. Thời bấy giờ, các nước lân cận như Tăng ha bồ la, Ô lạt thi, Bán nô ta, Hạt ra xà bổ la v.v... đều là thuộc địa của nước Ca thấp di la. Năm Càn nguyên thứ 29 (759) đời vua Túc tông nhà Đường, ngài Ngộ không phụng chiếu đi sứ Kế tân, ngài lưu lại đây bốn năm. Lúc đó xứ này vẫn còn hơn 300 ngôi chùa và vô số tượng tháp. Về sau, các vương triều Utpala (thành lập năm 855), Tiền Lohala (thành lập 1003), Hậu Lohala thành lập năm 1101) nối nhau trị vì nước này. Từ thế kỉ XII, XIII trở về sau, Kế tân hoặc rơi vào tay tín đồ Hồi giáo, Di Tích Chùa Viện Ở Ca Thấp Di La hoặc bị Thiếp mộc nhi thôn tính, hoặc bị người A phú hãn thống trị, trải qua nhiều biến thiên để rồi cuối cùng, vào năm 1846, trở thành thuộc địa của người Anh. [X. Tống cao tăng truyện Q.3; Đại đường tây vực kí Q.3; Cổ kim đồ thư tập thành biên duệ điển 53; V. A. Smith: The Early History of India].

Trung A-hàm, kinh Phước Điền, số 127: “Này Cư sĩ, mười tám hạng người hữu học là những ai? Là tín hành, pháp hành, tín giải thoát, kiến đảo, thân chứng, gia gia, nhất chủng, hướng Tu-đà-hoàn, đắc Tu-đà-hoàn; hướng Tư-đà-hàm, đắc Tư-đà-hàm; hướng A-na-hàm, đắc A-na-hàm, trung Bát-niết-bàn, sanh Bát-niết-bàn, hành Bát-niết-bàn, vô hành Bát-niết-bàn, thượng lưu sắc cứu cánh. Đó là mười tám hạng hữu học.”

Chỉ cho thất giác ý = thất giác chi: Niệm giác chi, Trạch pháp giác chi, tinh tấn giác chi, Hỷ giác chi, Khinh an giác chi, Định giác chi, Xả giác chi.