Bát Nhã Đăng Luận Thích

Phẩm 26 : Quán Thế Đế Duyên Khởi

[131b13] Giải thích: Nay phẩm này cũng là bác bỏ ‘sở đối trị của Không’, nhưng lấy ‘duyên khởi nơi thế tục đế’ để trình bày:

Người của Tự bộ nói với luận giả: “Ông trước có nói, ‘Như Lai không xứ sở, Không một pháp để thuyết’, nghĩa ấy không đúng.”

Luận giả nói: “Nay tôi sẽ nói: Như Lai thuyết ‘pháp duyên khởi’¹⁰³⁸ là vì muốn cho tất cả ngoại đạo và chúng sinh như nhân loại, chư thiên, v.v… kinh sợ những tai hại của các ác kiến mà khiến dứt trừ. Phật do giác ngộ pháp duyên khởi mà danh tiếng của Phật thật cao xa, vang khắp thế gian. Vì nhân duyên ấy nên gọi là Phật. Nay ông cho rằng ‘pháp duyên khởi tạo ra sai lầm’, thì là trái ngược với sự mong muốn của ông.”

Như kệ tụng của luận nói:

1. Che lấp bởi vô minh

Tạo tác ba thứ hành Các hành nghiệp hậu hữu Do đây sinh các cõi.¹⁰³⁹

[131b23] Giải thích: Sở đối trị của minh, gọi là vô minh. Vô minh ấy có khả năng che lấp trí tuệ của chúng sinh.

Các hành tạo tác hậu hữu:

Thế nào là hậu hữu? Là người chưa thọ sinh hòa hợp với nhân quả, không tách rời nhau, cùng nhau đi đến sự hữu ở đời sau, gọi là hậu hữu.¹⁰⁴⁰ Thế nào là các hành? Hành có ba thứ: 1. Các pháp vô ngã; 2. Sát-na [vô thường]; 3. Ba loại nghiệp.

Thế nào là ba loại nghiệp: Là nghiệp phước, phi phước và bất động¹⁰⁴¹ .

Lại có ba loại nghiệp: thân, ngữ và ý.

Vô minh không chỉ làm duyên cho các hành, mà còn có khả năng làm ‘tự thể của các duyên’ cho sự triển chuyển của các chi ở sau như: thức, danh sắc, v.v… Cũng không phải chỉ riêng vô minh che lấp [trí tuệ] chúng sinh, mà còn có các phiền não khác.

Hành: Tạo tác pháp hữu vi, gọi đó là hành.

Như kệ tụng của luận nói:

2. Vì nhân duyên các hành Thức gá nơi các thú Thức tương tục gá rồi Bấy giờ danh sắc khởi.¹⁰⁴²

[131c05] Giải thích: Thế nào là thức? Đối với mọi vật, phân biệt và nắm giữ cảnh giới, nên gọi là thức.

Gá (: thác): Còn gọi là ‘sinh’. Hành duyên: Hành làm duyên cho thức, nên gọi là hành duyên. Cũng không chỉ riêng các hành làm duyên cho thức; thức ấy khi sinh khởi cũng có các tâm số pháp cùng sinh khởi; vì lẽ ấy, cũng lấy các tâm số pháp làm duyên [cho thức].

Lại nữa, ‘hành duyên thức’: Như A-la-hán cũng có các hành, vì sao chúng không làm duyên cho thức để gá nơi hậu hữu? Bởi vì dây ái nơi A-la-hán đã đứt, nên các hành không làm duyên cho thức để gá nơi hậu hữu. Thế thì, các phiền não như ái, v.v… cũng cùng làm duyên cho thức để thọ sinh đời sau, vì sao chỉ nói các hành [làm duyên cho thức]? Bởi vì các hành có sức mạnh hơn cả. Thí như vị vua chiến đấu thắng trận, chẳng riêng vua thắng, tất cả binh chúng cũng gọi là thắng. Do vua làm chủ, nên nói vua thắng. Lại nữa, hoặc có người khởi ý nghĩ như vầy: “Vô minh làm nhân cho các hành bất thiện, là không đúng. Thế thì kẻ ngu si chính là bất thiện, vì sao kẻ ấy cùng với pháp thiện làm nhân cho các hành được?” Ở đây nói về người mà vô minh chưa đoạn trừ, vì muốn thọ hưởng cái vui của thiên nữ quyến thuộc, mà tạo các hành [nghiệp] phước đức. Vì lẽ ấy, vô minh và các hành [nghiệp] phước đức lần lượt làm nhân cho nhau. Lại nữa, sinh tử là mặt ‘bất thiện’ của đệ nhất nghĩa. Hết thảy các hành phước đức mà hệ thuộc sinh tử đều gọi là bất thiện. Vì lẽ ấy, vô minh có thể đứng đầu và làm duyên cho các hành.

Lại nữa, ba thứ nghiệp: thiện thú, bất thiện thú và bất động thú, mỗi nghiệp có bậc cao, vừa và thấp sai biệt. Các hành ấy gọi là ‘nghiệp sinh các thú’.

‘Sinh các thú’, mỗi sư có kiến chấp khác nhau:

Như người phái Tát-bà-đa nói: “Có trung ấm để có ‘danh sắc’ tương tục mà thác sinh nơi sinh xứ.”

Người Chánh lượng bộ, người Đàm-vô-cúc-đa bộ¹⁰⁴³, v.v… nói: “Không có trung ấm, chỉ lấy ‘hành’ làm nghiệp, mà ‘thức’ được khởi, bấy giờ gọi là ‘thác sinh’¹⁰⁴⁴ .”

Lại nữa, người chấp ‘có trung ấm’ nói: “Các chúng sinh hữu sắc ở một xứ nào đó thì diệt. Chúng sinh hữu sắc ấy trở lại tương tục sinh, trước sau không gián đoạn, sinh khởi cho đến một thú nào khác, gọi là thác sinh. Tương tục tùy sinh thì như ngọn đèn. Vì lẽ ấy, danh sắc nương tựa ấm mà có sự tương tục. Từ sát-na chết cho đến sát-na thọ sinh là sự sinh không cách hở, gọi là thọ sinh, thí như hiện tại có người đi từ đây đến kia.”

Lại nữa, người chấp ‘không có trung ấm’ nói: “Sắc giới có tử hữu và sinh hữu. Khoảng giữa hai hữu càng không có trung hữu, vì là [pháp] hữu lậu. Thí như Vô sắc giới có tử hữu và sinh hữu, nhưng không có trung hữu. Vì sao? Vì tử hữu rồi thì trung gian có thân khởi, thì không phải là trung ấm, vì thân chính là [quả] báo, thí như hiện tại đã thọ nhận thân. Lại nữa, ‘có thân khởi’, là thuộc về khổ đế, thí như lấy ‘ý thể’ làm thân (: tư tưởng làm thân). Thân ấy đi đến xứ khác, sát-na nối tiếp sát-na tùy thuận mà khởi, nhưng không có trung hữu. Chẳng phải toàn bộ có ấm, nên nghĩa ‘trung ấm’ ông thiết lập, nghĩa ấy bất thành.”

Lại nữa, người chấp ‘có trung ấm’ nói: “Nếu không có trung ấm, làm sao đến được chỗ thọ sinh ở đời sau?” Lại nữa, người chấp ‘không có trung ấm’ nói: “Thời gian từ tử hữu tương tục đến sinh hữu, thì như trao quyển kinh, như chuyền ngọn đèn, như đi in dấu [chân], như ảnh tượng hiện trong gương, như tiếng vang trong không gian, như bóng mặt trăng, mặt trời trong nước, như hạt giống sinh mầm, như người thấy quả chua trong miệng ứa nước miếng. Như vậy, khi hậu ấm tương tục khởi, thì không có trung ấm qua lại, chuyền đây hướng kia. Thế nên, người trí nên hiểu biết như thế.”

Như kệ tụng ở trên nói: “Thức tương tục gá rồi, Bấy giờ danh sắc khởi.”

Thế nào là danh sắc? Danh có hai thứ: 1. Tự sinh về các thú; 2. Bị phiền não sai khiến, ép buộc đi vào trong các thú. Lại nữa, danh là bốn ấm vô sắc (: thọ, tưởng, hành, thức), gọi chung là danh. Thế nào là sắc? Sắc là [những gì] có thể biến dị, nên gọi là sắc, như bốn đại và bốn trần (: sắc, hương, vị, xúc).

Vô minh, hành, v.v… cũng làm duyên cho danh sắc, chứ không phải chỉ riêng thức làm duyên cho danh sắc.

Lại nữa, ‘thức duyên danh sắc’: Thức và vô minh, v.v… không phải là điều kiện (: duyên) quyết định cho danh sắc. Có xứ có người hóa sinh, nhưng cũng có sáu nhập làm duyên cho người ấy. Như người sinh ở Vô sắc giới, thì ‘thức’ ấy chỉ làm duyên cho ‘danh’.

Như kệ tụng của luận nói:

3. Từ nơi thể danh sắc Thứ tự khởi sáu nhập Tình, trần, thức hòa hợp Nên khởi ra sáu xúc.¹⁰⁴⁵

[132a26] Giải thích: Thế nào là sáu nhập ở trong? Là nhãn nhập, nhĩ nhập, tỷ nhập, thiệt nhập, thân nhập và ý nhập.

Nhãn nhập: Vì sắc làm cảnh giới, nên sắc thanh tịnh¹⁰⁴⁶ ấy (: sắc) là chỗ y chỉ của nhãn thức, gọi là ‘sắc thanh tịnh để làm nhãn nhập’. Như vậy, vì thanh, hương, vị và xúc làm cảnh giới, nên sắc thanh tịnh ấy (thanh, hương, vị, xúc) là chỗ y chỉ của nhĩ thức, tỷ thức, thiệt nhập và thân nhập, gọi là ‘sắc thanh tịnh để làm nhĩ nhập, tỷ nhập, thiệt nhập và thân nhập’. Ý nhập: Vì ‘có sự diệt theo thứ tự nhưng không có cách hở’ [của tâm, ý, thức] là ý nhập.

Thế nào là nhập? Là thức và tâm, tâm số pháp sinh khởi từ trong sắc thanh tịnh, gọi đó là nhập.

Vì sao gọi là xúc? Là [sáu nội nhập] hòa hợp với khổ thọ, lạc thọ và bất khổ bất lạc thọ, gọi là xúc.

Như kệ tụng của luận nói:

* Nhân nhãn và sắc kia

Cùng tác ý, ba thứ Và danh sắc làm duyên

Do đó thức được sinh.¹⁰⁴⁷ [132b08] Thức được sinh: Như mắt lấy sắc làm duyên, vì [ý] thức duyên sắc nên nhãn thức được sinh. Như vậy, tai lấy thanh làm duyên nên nhĩ thức được sinh; cho đến ý lấy pháp làm duyên nên ý thức được sinh.

Vì sao gọi là xúc? Như kệ tụng của luận nói:

4ab. Nhãn, sắc và nhãn thức Ba thứ cùng hòa hợp Như vậy gọi là xúc

Từ xúc khởi ra thọ.¹⁰⁴⁸ [132b13] Giải thích: Cảnh giới, các căn và ý thức, ba thứ ấy là nhất thể, cho nên gọi là xúc. Xúc làm duyên để khởi ba thứ thọ. Như kệ tụng của luận nói:

4cd & 5a. Thọ làm duyên khởi ái Vì thọ nên khởi ái Ái lại làm duyên thủ Thủ thì có bốn thứ.¹⁰⁴⁹

[132b17] Giải thích: Ở đây nói, đặc tánh tìm cầu, ham muốn, gọi là ái. Kẻ vô văn phàm phu¹⁰⁵⁰ vì lạc thọ mà khởi tâm tham cầu, như liếm mật trên lưỡi dao, không biết sau đó có cái họa đứt lưỡi.¹⁰⁵¹ Nếu sự khởi tâm tham cầu vì lạc thọ là như thế, vì sao [có chuyện] khởi tâm tham cầu đối với khổ thọ và bất khổ bất lạc thọ? Bởi vì khổ thọ và bất khổ bất lạc thọ cũng làm duyên cho ái. Khi nhận chịu khổ thọ cũng có tâm cầu ‘thoát ly’ sinh khởi, cũng là ‘ái’ vậy¹⁰⁵² , cho nên không có lỗi.

Bốn thủ: Dục thủ, kiến thủ, giới [cấm] thủ và ngã ngữ thủ.¹⁰⁵³ Thế nào là thủ? Là nghĩa ‘tích tập’. Lại nữa, ‘ái tăng trưởng’ cũng tức là thủ. Vì muốn được ngũ dục lạc mà khởi tâm truy cầu, cũng gọi là thủ. Như kệ tụng của luận nói:

5bcd. Do thủ có các hữu

Người thủ khởi ra hữu Nếu không có người thủ Thoát khổ, đoạn các hữu.¹⁰⁵⁴ [132b28] Giải thích: Hữu là tánh chất của nghiệp. Lại nữa, hữu là tên gọi khác của ‘sinh’. Pháp mà có nguyên nhân của sự sinh, cũng gọi là hữu. Nếu đã như thế, vì sao ‘ngay nơi nhân là quả’¹⁰⁵⁵? Nay hiện thấy ‘cái nhân nhận tên gọi từ quả’¹⁰⁵⁶, thí như niềm vui khi Phật xuất hiện ở thế gian. Năm chi phần quả là: thức, danh sắc, sáu nhập, xúc và thọ, đều thuộc về đời hiện tại, cho nên nói là từ ‘vô minh, hành’ (: thuộc đời quá khứ) mà chúng được sinh khởi.¹⁰⁵⁷ Nếu một người được gặp bậc thiện tri thức, lắng nghe chánh pháp, khởi chánh tư duy, đối với khổ, lạc, bất khổ bất lạc [thọ], vị ấy có thể thấy được hành tướng của các hành là ‘vô thường, khổ, Không, vô ngã’.¹⁰⁵⁸ Lại nữa, các hành là ‘không sinh’, ‘tự thể Không’. Người nào khởi chân thật trí về các hành, thì không còn khởi ái; không khởi ái nên không còn truy cầu.

Như kệ tụng ở trên nói, ‘Nếu không có người thủ, Thoát khổ, đoạn các hữu.’ Nghĩa này thế nào? Vì có thủ nên có hữu. Nếu không có thủ thì không có hữu. Tánh chất của ‘hữu’ như thế nào? Như kệ tụng của luận nói:

6. Năm ấm là thể ‘hữu’

Từ hữu tiếp khởi sinh Lão, bệnh, tử, ưu bi Cùng thương khóc, sầu khổ.¹⁰⁵⁹

[132c11] Giải thích: Ở đây nói về ‘nhân tố năm ấm’ là tự thể của chi ‘hữu’. Lại nữa, ‘nhân tố năm ấm gọi là hữu’, nghĩa là chẳng phải chỉ ‘nhân tố năm ấm gọi là hữu’, mà nhân tố bốn ấm (: thọ, tưởng, hành, thức) ở Vô sắc giới, cũng gọi là hữu.

Sinh: Trước không có ấm thể, nay có ấm thể khởi.

Lão: Tướng biến hoại.

Tử: Không có ấm thể.

Bệnh: Thân bị khổ bức bách. Ưu bi: Do ái biệt ly, oán tắng hội, cầu bất đắc, nội tâm bị thiêu đốt, cho nên có tướng [ưu bi] khởi.

Thương khóc: Mất mát quyến thuộc yêu thương và có phước đức, do đó phát biểu, xưng tán đức hạnh của họ, thương khóc về họ.

Sầu khổ: Sầu là cảm thọ nơi tâm. Khổ là cảm thọ nơi thân. Mệt nhọc là thân mệt mỏi, tâm nhọc nhằn.

Như vậy nói rộng từ sự sinh, lão, v.v… đều gọi là khổ.

Khổ là gì? Như kệ tụng của luận nói:

7. Sầu bi và mệt nhọc, v.v…

Đều lấy sinh làm nhân Riêng khổ ấm này khởi

Hoàn toàn không tướng lạc.¹⁰⁶⁰ [132c22] Giải thích: Riêng khổ ấm này khởi [tương tục]: Là không hòa hợp với lạc. Ấm, là ‘tụ’. Khởi, là sinh ra ấm. Tương tục, là duyên khởi thuộc về thế tục đế, không phải thuộc về đệ nhất nghĩa.

Như trong những phẩm trước đã nói về ‘không khởi’ để khiến tin hiểu, nên chỗ thiết lập của tôi không bị phá. Nếu nói, ‘sinh tử là các hành lưu chuyển’, vì sao không có sự khởi? Tôi nay trả lời điều ấy.

Như kệ tụng của luận nói:

8. Đó gọi là sinh tử Căn bản là các hành Người vô trí tạo tác Bậc kiến thật không làm.¹⁰⁶¹

[132c29] Giải thích: Các hành gốc sinh tử, Người vô trí tạo tác: Ở đây nói, người vô trí không thấy các hành từ vô thủy tới nay triển chuyển theo duyên khởi, như huyễn ảo, như sóng nắng, là tai họa nhưng vẫn cầu cái vui. Vì cầu cái vui mà gây tạo các hành [nghiệp]: phước, phi phước và bất động. Bậc kiến thật không làm: Thánh đạo đã khởi thì thấy chân thật¹⁰⁶², vì tự thể của trí chướng và phiền não chướng là vô minh đã bị đoạn trừ.

Như kệ tụng của luận nói:

* Vô minh nếu đã đoạn Các hành không còn sinh Vì tu tập trí tuệ

Vô minh mới được đoạn.¹⁰⁶³ [133a07] Giải thích: Ở đây nói, các hành không sinh, vì thiếu các duyên, như hạt giống vô thể nên mầm sẽ không sinh.

Nay tu tập trí gì để đoạn trừ vô minh? Như trong luận này có nói đến ‘trí chiếu duyên khởi’ để bác bỏ ‘tất cả các thể là hữu tự thể’ mà giải ngộ cảnh giới nhân vô ngã và pháp vô ngã. Người tu về ‘Không trí’ thì phải tu tập rất nhiều [về trí duyên khởi].

Như kệ tụng của luận nói:

9. Mỗi một hữu chi diệt Các chi khác không khởi Chỉ riêng khổ ấm tụ Gọi là chánh vĩnh diệt.¹⁰⁶⁴

[133a14] Giải thích: Ở đây nói: Hành, thức, v.v…, mỗi hữu chi đều có khởi cái đạo đối trị, cho nên diệt hữu chi này thì những hữu chi khác không còn khởi. Do vì hành diệt: hành diệt thì thức diệt, cho đến sinh, lão, tử, ưu bi, v.v…

diệt.

‘Chỉ riêng khổ ấm tụ chánh thức vĩnh viễn diệt’, là thuộc về thế tục đế.

Xét mặt đệ nhất nghĩa thì vô minh, hành, thức v.v… không khởi, không diệt.

Vì sao lại gọi là ‘duyên khởi’? Đức Phật dựa vào thế tục đế để nói đệ nhất nghĩa; nghĩa của tôi cũng như thế. Như kệ tụng ở trước nói, ‘Không dựa nơi thế đế, Không thể nói đệ nhất’. Vì lẽ ấy, không phá được ‘nghĩa’ tôi thiết lập.

Ở đầu phẩm này, người phái Tự bộ nói với tôi rằng, ‘chỗ lập nghĩa có lỗi’, thì nay tôi chứng minh rằng không có lỗi ấy. Lấy ‘duyên khởi nơi thế tục đế’ để khiến tin hiểu sự vật. Đó là nghĩa ý của phẩm này.

Như khi đức Phật nói, ‘Không khởi thì gọi là duyên khởi’, nghĩa là ‘không khởi’ nên nói là ‘duyên khởi’. Nếu các pháp ‘không khởi’, thì làm sao ‘có diệt’? Nếu có thể nơi sự ‘không diệt’ mà giác ngộ sự ‘không diệt’, thì gọi là hiểu rõ pháp duyên khởi.

Giải thích xong phẩm Quán Thế Đế Duyên Khởi. 695

Phẩm 27 : Quán Tà Kiến

[133a28] Giải thích: Nay phẩm này cũng là bác bỏ ‘sở đối trị của Không’ để hiểu ‘các kiến là Không’. Trình bày như sau: Người phái Tự bộ nói: “‘Hữu tự thể là năm thủ ấm’, đó là kiến xứ¹⁰⁶⁵ (: căn cứ để có các kiến). Các ấm mà không có, thì ‘các ấm làm kiến xứ’ là không đúng. ‘Năm ấm là kiến xứ’, thì như trong luận Câu-xá có nói: ‘Năm ấm kia là Khổ, là Tập, là thế gian, là kiến xứ. Đại loại như vậy là hữu.’¹⁰⁶⁶”

Luận giả nói: “Không đúng. Nay sẽ quán sát các kiến.”

Ở đây như kệ tụng của luận nói:

1. Thuở xưa đời quá khứ

Tôi là có, là không

Là thường, v.v… các kiến

Đều dựa đời trước khởi.¹⁰⁶⁷

[133b08] Giải thích: Ở đây nói: ‘Tôi ở đời quá khứ là có hay là không có? Là vừa có vừa không có?’; các kiến như thế dựa vào đời quá khứ mà khởi. Bốn kiến: ‘Thế gian là thường? Thế gian là vô thường? Thế gian vừa thường vừa vô thường? Thế gian chẳng phải thường, chẳng phải vô thường?’¹⁰⁶⁸, là do sự đối đãi với các ấm đời hiện tại. Nói ‘các ấm đời quá khứ là thường, v.v…’; các kiến ấy đều dựa vào đời quá khứ mà khởi.

Dựa: Là các duyên. Duyên cho cái gì? Là duyên cho các kiến. Các kiến có nghĩa gì? Là chấp trước nơi [bốn] thủ¹⁰⁶⁹ , v.v…

Như kệ tụng của luận nói: 2. Lại có các kiến khác Chấp vị lai không khởi Vị lai khởi các biên Đều dựa vị lai khởi.¹⁰⁷⁰

[133b16] Giải thích: Ở đây nói, ‘các kiến dựa vào đời quá khứ mà khởi’. Bốn kiến: ‘Thế gian là hữu biên? Thế gian là vô biên? Thế gian là vừa hữu biên vừa vô biên? Thế gian chẳng phải hữu biên chẳng phải vô biên?’, là do [sự đối đãi với] các ấm đời hiện tại. Các ấm đời vị lai sẽ khởi, gọi là ‘hậu biên’ (: biên tế đời sau).

Nay hãy quán sát về ‘sự nương dựa nơi đời trước mà khởi các kiến’. Như kệ tụng của luận nói:

3. Đời quá khứ có tôi

Sự ấy là không đúng Chúng sinh kia đời trước

Chẳng phải tôi đời nay.¹⁰⁷¹ [133b22] Giải thích: Vì sao không đúng? Là vì thời gian khác biệt, vì ‘hành nghiệp khác biệt’ đã phát sinh, thí như chúng sinh khác. Lại nữa, thân và các căn cũng khác. Nếu nói, ‘thân và các căn tuy khác biệt nhưng ‘tôi’ vẫn là một’, thì điều này không đúng.

Như kệ tụng của luận nói:

4. Trở lại là ngã xưa Chỉ là tự thể thủ Nếu rời các thủ ấy Còn có ngã nào ư?¹⁰⁷²

[133b27] Giải thích: Ở đây nói, ‘tự ngã của Đề-bà-đạt-đa ở đời quá khứ trở lại làm tự ngã ngày nay’, là không đúng, vì sự thủ có khác biệt, thí như tự ngã của Da-nhã-đạt-đa. Vì lẽ ấy, ‘sự sinh đời trước trở lại làm sự sinh ngày nay’, là không đúng.

Lại nữa, nếu muốn được ‘tướng của ngã khác với tướng của thủ’, thì như kệ tụng ở trên nói: ‘Nếu rời các thủ ấy, Còn có ngã nào ư?’. Không có cái ngã như thế. ‘Rời ấm có ngã’¹⁰⁷³, điều này trước đã rộng bác bỏ. Người chấp ‘hữu ngã’ mà tác ý về ngã, thì không muốn ‘ngã là vô thể’, bèn lấy ‘thủ làm tự thể của ngã’. Làm sự phân biệt như thế thì tương tự như thuyết ‘vô ngã’, cũng lấy

‘tự thể của thủ làm ngã’.

Như kệ tụng của luận nói:

6. Nếu thủ là tự ngã Chỗ nào còn có ngã?

Do thủ có khởi diệt Làm sao là thủ giả?¹⁰⁷⁴

[133c08] Giải thích: Trong đệ nhất nghĩa, thủ không phải là ngã. Thủ là pháp có khởi diệt. Pháp có ‘hai thể’, trước đã nói là ‘vô ngã’.

Để tin hiểu, xin hỏi: Thế nào là thủ? Là thủ và thủ giả. Thủ là nghiệp. Thủ giả là người tác nghiệp. Thí như hai thứ củi và lửa.

Lại nữa, như trước đã bác bỏ về ‘ngã’, nên nghĩa ‘ngã’ bất thành. Vì sao bất thành? Như kệ tụng ở trước nói: ‘Thủ chẳng tức là ngã, Bởi vì có khởi diệt.’ Ngã cũng chẳng là ‘hữu’, cũng chẳng là ‘vô’. Cái ngã như thế, trong thế tục đế cũng không thể cho một khái niệm để hiểu. Nay sẽ trả lời cho người chấp

‘rời ấm có ngã’.

Như kệ tụng của luận nói:

7. Nếu khác với thủ kia Có ngã là không đúng Rời ấm phải là thủ

Nhưng không thể là thủ.¹⁰⁷⁵ [133c17] Giải thích: Ở đây nói: Ngã mà khác với thủ, là không đúng. Vì sao? (1) Nếu ‘rời thủ có ngã’, làm sao nói rằng ‘thủ là tướng của ngã’? Nếu không có tướng [của thủ] có thể nói, thì ‘rời thủ không có ngã’. (2) Nếu cho rằng ‘rời thủ không có ngã’, vậy thì ‘thủ chính là ngã’. Điều này cũng không đúng.

Rời thủ không có cái ngã nào khác, thí như vật nào khác. Ở đây lập nghiệm: Không có thủ nào khác là có ngã. Thủ là pháp có thể nắm bắt (: thủ); ngã thì không thể nắm bắt; thí như tự thể của thủ. Vì sao? Thủ có khởi diệt; ngã thì không như vậy. Lại nữa, vì sao lấy ‘thủ tức là thủ giả’? Nếu cho rằng, ‘rời thủ mà có thủ giả’, điều này cũng không đúng. Nếu không thủ ‘năm ấm’ mà có ‘thủ giả’, thì nên rời năm ấm riêng có thủ giả. Nghĩa ấy như thế. Tôi nay nói đạo lý [về ngã]. Như kệ tụng của luận nói:

8. Ngã không khác với thủ

Cũng không tức là thủ Lại chẳng phải không thủ

Cũng không định là không.¹⁰⁷⁶ [133c28] Ở đây nói: Ngã không rời thủ, cũng không tức là thủ, nhưng chẳng phải không là thủ, cũng không phải không có gì. Tất cả điều này đã cho một khái niệm để hiểu [về ngã].

Nếu nói, ‘đời quá khứ có ngã’, là không đúng. Như kệ tụng của luận nói:

9. Đời nay không quá khứ Sự ấy cũng không đúng Quá khứ đời sống trước Cùng đời này không khác.¹⁰⁷⁷ 10. Nếu nay và trước khác Rời trước nên riêng lập Như vậy phải thường trú Không làm duyên hiện ấm.¹⁰⁷⁸

[134a06] Giải thích: Ở đây nói: Người hỏi không muốn được như thế.

Muốn được thế nào? Là muốn được ‘năm ấm đời trước làm duyên cho năm ấm đời nay’.

Tôi nay lập nghiệm: Như năm ấm quá khứ và năm ấm đời nay của Đề-bà-đạt-đa không được có khác, vì sự tương tục không khác. Ấm quá khứ làm nhân, thí như năm ấm quá khứ của Đề-bà-đạt-đa. Chẳng phải chỉ có lỗi ‘đây rời trước phải riêng lập’, cũng còn có lỗi khác, như kệ tụng ở trên nói: ‘Như vậy phải thường trú, Không làm duyên hiện ấm.’ Vì sao [năm ấm đời trước] làm duyên? Là vì hậu ấm không khởi. Nếu như vậy thì không từ ‘tử’ có ‘sinh’, mà là ấm đã thọ sinh đời trước vẫn ở quá khứ, nay đặc biệt lại có ấm khác sinh ra ở hiện tại. Vì lẽ ấy, thì có lỗi lớn. Lỗi ấy thế nào? Như kệ tụng của luận nói:

11. Các nghiệp đều đoạn hoại Người này đã tạo nghiệp Người kia sẽ thọ báo Có lỗi lầm như vậy.¹⁰⁷⁹

[134a18] Giải thích: Nếu như vậy tức có cái lỗi đoạn diệt, vì bỏ mất các nghiệp nhân và quả báo. Lại nữa, người kia tạo tội, người này thọ quả. Lại nữa, nếu nói, ‘nghiệp nhân và quả thọ sinh đồng thời khởi’, là không đúng.

Như kệ tụng của luận nói:

12. Chẳng ‘sinh cùng nghiệp khởi’

Ở đây có lầm lỗi Ngã là tác, như bình

Trước không mà sau khởi.¹⁰⁸⁰ [134a23] Giải thích: Ngã, vì sao là pháp tạo tác? Là trước không có, sau có. ‘Ngã’ trước không khởi nghiệp phiền não, phải không lấy nghiệp tích tập đời trước làm ‘sinh nhân’, như chiếc bình lấy pháp ở ngoài làm ‘sinh nhân’. Như vậy, nhân năng sinh của hậu ấm thì là vô thể, ‘chẳng có, chẳng không có’. Lại nữa, ‘đời quá khứ’ cũng giống như hai thứ lỗi ở trước. ‘Chẳng có, chẳng không có’, không có pháp như thế. Đã quán sát ‘đời quá khứ’ qua bốn câu: có; không có; vừa có vừa không có; chẳng có chẳng không có. Nay tiếp theo là quán sát ‘đời vị lai’ qua bốn câu. Như kệ tụng của luận nói:

14. Hoặc có kiến như thế

Đời sau có ngã khởi Đời sau không ngã khởi Có lỗi giống quá khứ.¹⁰⁸¹

[134b03] Giải thích: Ở đây nói, ‘đời vị lai, ngã là một, là khác, là vừa một vừa khác, là chẳng một chẳng khác.’ Nay cũng bác bỏ như vậy.

Như kệ tụng của luận nói: 15. Trời và người là một Ngã rơi vào thường kiến Trời đã là không sinh Thì thường không thể sinh.¹⁰⁸²

[134b07] Giải thích: ‘Ngã’ như thế bèn rơi vào cái lỗi ‘thường trú’. Người phái Tự bộ nói: “Nghĩa ‘một, khác, vừa một vừa khác, chẳng một chẳng khác’ có lỗi gì?”

Luận giả nói: “Nếu người chưa sinh thiên chính là vị trời, thì ngã là ‘không khởi’. Không khởi tức là ‘thường’. Vì lẽ ấy, ‘ngã’ khi chưa sinh thiên, lẽ ra có thể khởi những tác nghiệp cõi trời, nhưng không có sự thể ấy. Nếu cho rằng, ‘ngã là thường’, khi chưa sinh thiên đã không thể khởi những tác nghiệp cõi trời, thì người đời đã không tin. Lại nữa, nếu ‘ngã là vô thường’, thì cái ngã trong con người lúc sinh trong vị trời, tức cái ngã trong người xứa, hiện nay liền hủy hoại. Nếu ý của ông muốn được ‘có khác’, nhưng không có lỗi ‘một’ như đã nói ở trên, thì sự ấy không đúng. Chấp trước ‘khác’ cũng có lỗi.”

Như kệ tụng của luận nói: 16. Nếu trời và người khác Ngã rơi vào vô thường Trời và người mà khác

Tương tục là không đúng.¹⁰⁸³ [134b18] Giải thích: Lỗi ấy thế nào? [Trời và người] là có khác, thí như Đề-bà-đạt-đa và Da-nhã-đạt-đa [có khác]. Hai ngã (: trời và người) tương tục, thì là có lỗi.

Lại nữa, nếu có người nói: “Ngã tương tục là một, thì vừa có nghĩa là trời, vừa có nghĩa là người.”

Nay sẽ trả lời, như kệ tụng của luận nói:

17. Nếu trời ở một phần Người lại ở một phần Thường, vô thường cùng chung Một chỗ là không đúng.¹⁰⁸⁴

[134b24] Giải thích: Vì sao không đúng? (1) Có thiên xứ và có chư thiên, tức là thường. Thiên xứ không có con người. Không có con người, tức là vô thường. (2) Có nhân xứ và có con người, tức là thường. Nhân xứ không có chư thiên. Không có chư thiên, tức là vô thường.

Giống như một vật ở một xứ, hay một vật vừa trắng vừa đen; nghĩa ấy không đúng.

Nếu có người nói: “Ngã chẳng phải là thường, cũng chẳng phải là vô thường.”

Như kệ tụng của luận nói:

18. Nếu thường và vô thường Hai nghĩa được thành, thì Chẳng thường, chẳng vô thường Ý ông cũng được thành?¹⁰⁸⁵

[134c02] Giải thích: Nghĩa này khó khiến người hiểu.

Lại nữa, đứng về mặt đệ nhất nghĩa, thì như kệ tụng của luận nói:

19. Có xứ có người đến Từ trú xứ có đi Sinh tử là vô thủy Nhưng không có sự ấy.¹⁰⁸⁶

[134c06] Giải thích: Có xứ: Là thế xứ thiên hay thế xứ nhân.

Có người: Là vị trời hay con người.

Trú xứ: Trú ở thế giới xứ thiên hay thế giới xứ nhân.

Có đi: Là có người đi đến thú xứ khác.

Nếu như vậy thì cái ngã ấy từ vô thủy đến nay là hằng hữu, nên tức là thường. Thế nhưng không có sự ấy. Vì sao không có sự ấy? Là vì ‘chúng sinh và con người’, trước đã bác bỏ. Bởi vì nghĩa ấy, không có cái ngã thường hằng. Nếu nói, ‘tuy không có ngã thường hằng, nhưng có ngã vô thường’, thì điều này cũng không đúng.

Như kệ tụng của luận nói:

20. Nếu không có ngã thường Cái gì là vô thường Vừa thường vừa vô thường Chẳng thường chẳng vô thường?¹⁰⁸⁷

[134c14] Giải thích: Ở đây nói: Đối đãi với thường, nên nói vô thường. Nhưng vốn không có ‘thường’ để đối đãi, làm sao nói ‘vô thường’?

Lại nữa, ‘thường, vô thường, vừa thường vừa vô thường, chẳng thường chẳng vô thường’, đều đã bất thành.

Nay sẽ quán sát bốn câu: hữu biên, vô biên, vừa hữu biên vừa vô biên, chẳng hữu biên chẳng vô biên. Như kệ tụng của luận nói:

21. Thế gian mà hữu biên Làm sao có đời sau? Thế gian mà vô biên

Làm sao có đời sau?¹⁰⁸⁸ [134c19] Giải thích: Biên là thế nào? Là xứ rốt ráo, xứ tận cùng, v.v… gọi là biên, tương tợ như ấm của A-la-hán Niết-bàn. Nhưng [căn cứ] đời nay [suy đoán] có đời sau tồn tại, nghĩa là ấm đời trước làm nhân, và ấm đời sau làm quả, triển chuyển không có chấm dứt. Như vậy, dựa vào nhân là ấm trước mà khởi quả là ấm sau.

Thế nhưng, nay có các ấm này triển chuyển tương tục khởi, như kệ tụng của luận nói:

22. Các ấm này tương tục Cũng như nhóm lửa đèn

Vì lẽ ấy thế gian Chẳng hữu biên, vô biên.¹⁰⁸⁹

[134c26] Giải thích: Ở đây lập nghiệm chứng: (1) Có vô minh, phiền não chưa dứt hết, thì các ấm tương tục không ngừng nghỉ, vì các ấm ấy có quả¹⁰⁹⁰ , thí như ngọn đèn cháy tương tục. Vì lẽ ấy, ‘thế gian là hữu biên’, là không đúng. (2) Đây là ‘tương tự quả’ sinh khởi mà không hoại, cho nên chẳng phải ấm trước không hoại mà có quả sau, thí như ngọn lửa [ở thời điểm] trước của đèn. Vì lẽ ấy, ‘thế gian là vô biên’, là không đúng.

Như nghĩa của nghiệm chứng vừa nói, nên như kệ tụng của luận nói: