Bát Nhã Đăng Luận Thích

9. Như Lai thuyết pháp Không

Vì xuất ly các kiến.

[91c25] Giải thích: Kiến, là thân kiến, v.v…⁵⁰⁷ . Không, là đối đãi nội nhập Không, v.v…⁵⁰⁸ Nếu có chúng sinh mà thiện căn chưa thành thục, người chưa được Vô sinh thâm pháp nhẫn⁵⁰⁹, thì không hiểu được chánh đạo (: thật tướng các pháp).

Như kệ tụng:

Những người có kiến Không.

[91c29] Giải thích: Vì sao gọi người có ‘kiến Không’? Là người chấp trước vào Không, rồi nói có Không ấy. Sự chấp trước vào Không thì có lầm lỗi gì?

Như kệ tụng:

Nói kia không thể trị.⁵¹⁰

[92a03] Đức Như Lai nói, chúng sinh có kiến chấp Không thì không thể chữa trị. Nghĩa ấy thế nào? Như việc uống thuốc, thuốc có tác dụng chữa bệnh, nhưng lại không bài tiết nên bệnh thêm trầm trọng. Như vậy, đức Phật thuyết pháp Không để chúng sinh xả bỏ các ác kiến. Người nào trở lại chấp Không, đức Phật nói ‘người ấy không thể chữa trị’⁵¹¹. Bởi vì nghĩa ấy, ‘xả Không’ không có lỗi.

Lại như có người ở trên chiếc xe lún bùn, người ấy muốn ra khỏi xe, nói với người lạ rằng: “Cho ông ‘không có gì’, hãy vì tôi kéo xe lên.” Người lạ ấy giúp kéo xe lên rồi, đòi hỏi ‘không có gì’ từ người chủ xe. Do người ấy không hiểu ý lời nói kia, nên bị các người trí chê cười. Vì thế, các ông không nên chấp Không, cho đó là ‘có’. Bởi vì nghĩa ấy, nhân kia được thành, lỗi không rời ông. Do nghĩa của nhân ông nói bất thành, tôi lập ‘tự nhân’, không có lỗi trên, bởi vì có lực. Thế nào là có lực? Nói ‘các hành là Không’ khiến người tin hiểu. Nghĩa của phẩm này là vậy, cho nên được thành.

Như trong kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, đức Phật bảo Bồ-tát Cực Dũng Mãnh rằng: “Thiện nam tử, tất cả pháp từ sự điên đảo sinh khởi. Chúng không thật, không có gì, hư vọng, không như thật. Nếu có người hành ‘một pháp’, thì đây là hành điên đảo, hành bất như thật.”

Lại như trong kinh Phạm vương thỉnh vấn nói: “Ở thế gian, người ngu chấp trước các đế. Pháp đó chẳng thật, cũng chẳng hư vọng.” ⁵¹² Đại loại như vậy các tu-đa-la, trong đó có nói rộng.

Giải thích xong phẩm Quán Hành.

Phẩm 14 : Quán Hợp

[92a22] Lại nữa, vì khiến tin hiểu ‘sở đối trị của Không’ và ‘các pháp hữu hợp đều vô tự tánh’, mà có phẩm này khởi.

Ngoại nhân nói: “Ông nói, ‘Tự tánh của tất cả pháp đều Không’. Nói như vậy là trái với chánh đạo lý. Những gì là đạo lý? Như đức Phật đã nói, ‘Có căn, trần, thức, ba thứ hòa hợp, gọi đó là xúc.’⁵¹³ Bởi vì nghĩa ấy, những gì ông nói ở trên là trái ngược [với lời Phật]. Như lập luận của tôi là, ‘Trong đệ nhất nghĩa, các pháp là hữu thể.’ Vì sao? Vì ‘hữu thể’ làm nhân tố, gọi những nhân tố ấy là ‘hợp’. Hữu thể mà không có, thì Như Lai chẳng nói những nhân tố ấy, gọi chúng là hợp. Thí như không nhân nơi lông rùa mà nói làm y phục. Do đức Phật nói có tham, sân, si, v.v…, ba kết sử như thế, gọi đó là hợp. Do tôi nói ‘nhân tố’ phù hợp với chánh đạo lý, thế nên ‘các pháp không phải vô tự tánh’.” Luận giả nói: “Ông tuy có những lập thuyết, nhưng nghĩa lý không đúng.”

Như kệ tụng:

1. Thấy, bị thấy, người thấy

Ba sự đều khác phương

Hai hai hướng về nhau

Tất cả đều không hợp.⁵¹⁴

[92b05] Giải thích: Thấy và bị thấy, cùng với người thấy; hai với hai hướng về nhau, thảy đều không hợp. Lại nữa, ‘tất cả đều không hợp’, vì thế mà có kệ tụng:

2. Nên biết: nhiễm, người nhiễm Và pháp bị nhiễm Phiền não khác, nhập khác Ba thứ đều không hợp.⁵¹⁵

[92b09] Giải thích: Nhiễm, là sắc thái của tham dục.

Phiền não, là khả năng nhiễm chúng sinh tương tục. Nói đến ‘nhiễm, người nhiễm và pháp bị nhiễm’ là nói phiền não. Phiền não khác, là sân hận, si mê. Đây cũng có ba thứ: sân hận, người sân hận và pháp bị sân hận; si mê, người si mê và pháp bị si mê.

Nhập khác: Trước đã nói về mắt. Những nhập còn lại ở đây là tai, mũi, lưỡi, thân và ý. Thế nào gọi là nhập? Là xứ môn của tâm và tâm số pháp được sinh khởi, nên gọi là nhập. Đây cũng có ba thứ: nghe, pháp bị nghe và người nghe, cho đến biết, pháp bị biết và người biết.

Nhiễm, phiền não và các nhập, trong đó, hai với hai hướng về nhau, thảy đều không hợp. Lại nữa, ‘tất cả đều không hợp’, như ‘thấy, bị thấy, người thấy’, v.v…, thảy đều không hợp, nên biết.

Nay vì khiến người hiểu rõ, không hoài nghi, có kệ tụng:

3. Khác cùng khác có hợp Khác đây bất khả đắc Và các bị thấy, v.v…

Tướng khác đều không hợp.⁵¹⁶

[92b19] Giải thích: Được thấy, v.v…, là thấy, bị thấy, người thấy. Như vậy, ‘nhiễm, người nhiễm, bị nhiễm’ đều không tương hợp.

Ở đây nói nghiệm chứng: Trong đệ nhất nghĩa, ‘người thấy’ không tương hợp với ‘bị thấy’ và ‘thấy’. Vì sao? Vì chúng không khác nhau. Nếu một vật mà không có sự khác biệt, thì hoàn toàn không có sự tương hợp [với vật khác], thí như tự thể.

Có người nói rằng: “‘Khác cùng khác có hợp’. Ở đây, nhiễm, người nhiễm và bị nhiễm đều tương tục. Nếu chúng ở khác chỗ, thì không có sự tương hợp. Do chúng ở khác chỗ nhưng có sự tương tục không gián đoạn và tùy chuyển, nên gọi là ‘hòa hợp’. Nhân này được thành.”

Luận giả nói: “Thấy, bị thấy, người thấy, trước chúng ở khác chỗ, sau ở một chỗ, gọi là hợp. Nhân này bất thành, cũng không có nghiệm chứng. Lời ông không khéo.”

Vì lẽ ấy, có kệ tụng:

4. Chẳng riêng bị thấy, v.v…

Tướng khác bất khả đắc Tất cả pháp nào nữa Khác cũng bất khả đắc.⁵¹⁷

[92c01] Giải thích: Như đạo lý đã nói ở trên, ‘nghe, pháp bị nghe và người nghe’, ‘sân hận, pháp bị sân hận và người sân hận’, v.v… đều không có nghĩa ‘hợp’.

Ngoại nhân nói: “Ông nói, ‘ngã và pháp bị thấy, con mắt, v.v… không có khác nhau’, nghĩa này bất thành, vì nhân bất thành.”

Luận giả nói: “Chẳng phải nhân bất thành. Vì sao?”

Như kệ tụng:

5. Khác cùng khác làm duyên.

[92c06] Giải thích: Vì quan hệ hỗ tương với cái khác, nên gọi là khác.

Kệ tụng: Rời khác không có khác.

[92c08] Giải thích: Vì hạt giống làm duyên sinh khởi, tức là vì có quan hệ hỗ tương giữa hạt giống và mầm, mà gọi mầm là khác.

Cái nào từ duyên khởi

Đây không khác duyên kia.⁵¹⁸

[92c11] Giải thích: Chẳng phải ‘trong đệ nhất nghĩa, bị thấy khác với mắt’. Vì sao? Vì ngôn ngữ sai biệt [khởi lên] là có sự đối đãi, thí như tự thể của ‘bị thấy’. Nếu pháp từ duyên mà khởi, thì nó không khác với duyên. Nếu nói ‘pháp khác với duyên’, thi nên tách rời hạt giống, mầm vẫn từ cái khác sinh ra. Như lửa không ‘thấy’ có ‘dị thể’, vì tự tánh là hơi nóng. Như vậy, người thấy không ‘thấy’ (: tương quan, đối đãi) cái bị thấy; người nghe không thấy cái bị nghe; người nhiễm không thấy cái bị nhiễm, v.v…Như lửa không đối đãi nơi sự lạnh, mà tự thể của nó là hơi nóng, cho nên sự khác nhau ở đây bất thành. Vì sao? Vì trong thế tục đế không có nghĩa này. Ngoại nhân nói: “Người thấy, mắt, bị thấy là khác nhau, nhưng không cần phải ‘thấy nhau’. Vì sao? Vì khác biệt nhau, thí như bò, ngựa, v.v… Ở đây, ‘cảnh giới hiển hiện’ gọi là tướng phần (: sở duyên) của thức; đó là người thấy. Người thấy có những hoạt động tích tập của nhãn thức, chỗ dựa cho sắc thanh tịnh lấy làm cảnh, đó gọi là mắt. Hình sắc và hiển sắc⁵¹⁹, đó gọi là ‘bị thấy’. Như tôi vừa nói, ‘nhân tố có cái lực’, cho nên nghĩa khác nhau của ‘người thấy, mắt, bị thấy’ được thành.”

Luận giả nói: “Lời này không đúng. Trong đệ nhất nghĩa, hai cá thể bò và ngựa là bất khả đắc.”

Lại có người nói: “Vì tưởng có sai biệt, vì quả và nhân có sai biệt, nên nghĩa của ‘người thấy, mắt, bị thấy’ được thành.” Câu trả lời lại giống như trên. Lại nữa, người của phái Bệ-thế-sư nói: “Pháp thể và vật có khác nhau nên hòa hợp.”

Luận giả nói: “Nếu ông muốn cho rằng ‘pháp thể và vật có khác nhau nên hòa hợp’, thì cũng nên không có ‘vật thứ hai’, mà tự nhiên có khác nhau, bởi vì cái được cho là khác thì có biệt thể. Ở đây làm nghiệm chứng: (1) Không có ‘pháp và vật có khác nhau nên hòa hợp’. Vì sao? Vì là vật thể, thí như chưa có ngôn thuyết mà trước đã có vật thể. (2) Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, ‘khác’ là vô tự thể. Vì sao? Do có tướng chung và tướng riêng, thí như sắc thể. (3) Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, ‘khác’ không phải là nhân tố của khởi thuyết và giác trí. Vì sao? Do nhân tố của giác trí và ngôn thuyết là sai biệt, thí như sắc thể.

(4) Lại nữa, sự khác ở đây là do ở trong cái vốn đã khác, hay là do ở trong cái vốn không khác? Ở đây có lỗi gì? Nếu là do ở trong cái vốn đã khác, thì …”

Như kệ tụng:

7. Trong khác không có khác

[93a06] Giải thích: Nếu pháp khác kia vốn đã là khác, mà nói nó khác, hướng vào trong sự khác ấy thì là vô nghĩa. ‘Pháp khác ‘ là trống không, nên nghĩa ‘khác’ được lập bởi phái Bệ-thế-sư bất thành.

Nếu ở trong cái vốn không khác mà cho có khác, thì điều đó cũng không đúng.

Như kệ tụng:

Trong không khác cũng không

[93a10] Giải thích: Đây là lỗi cho rằng, ‘tự thể mà có khác biệt’. Như những gì đã nói, nghĩa ‘nhân’ bị phá, ‘pháp khác’ bất thành. Ngoại nhân nói: “Một và khác là hai bên. Nay ông bác bỏ ‘khác’, nên ‘pháp khác’ thì không có. ‘Khác’ ấy mà không có, thì nên chấp nhận ‘không khác’. Thế nên, ông có cái lỗi trái ngược với tất-đàn.”

Luận giả nói: “Như ‘pháp khác’ không có, đã khiến người ta hiểu.

‘Không khác’ mà không có, thì …”

Như kệ tụng:

Do pháp khác không có

Pháp không khác cũng không.⁵²⁰

[93a16] Giải thích: Đối đãi (: quán) ‘khác’ nên có ‘không khác’. Đã bác bỏ ‘khác’ nên ‘không khác’ cũng không có. Bác bỏ thế nào? Nay nói nghiệm chứng: Trong đệ nhất nghĩa, ‘người thấy’ và ‘bị thấy’ không được làm ‘khác’. Vì sao? Vì có sai biệt nên nói rằng ‘đối đãi’ (: quán), thí như tự thể của ‘bị thấy’. Như vậy, vì ‘có’, vì quả, vì nhân, vì cảnh giới của trí tuệ và nghi ngờ, các nhân tố như thế, đây nên nói rộng.

Như vậy, một và khác đều bị bác bỏ. Do những cái ‘một’ không thành, nên ở đây có kệ tụng:

8. Pháp một thì không hợp

Pháp khác cũng không hợp

[93a23] Nếu có người nói: “Có như vậy ‘nhiễm và người nhiễm’ hợp. Vì sao? Do vì khi hợp, như khi hai thứ nước và sữa hợp. Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, có ‘người nhiễm’ hợp. Vì sao? Vì có sai biệt nên nói rằng ‘thấy’, thí như người ăn và thức ăn thì hợp nhau.”

Luận giả nói kệ tụng:

Khi hợp và pháp hợp

Người hợp cũng đều không.⁵²¹

tướng khác, trong cái vốn không khác, cũng không có tướng khác; vì không có tướng khác, nên [93a28] Giải thích: Như trước đã dùng phương tiện nói rằng, ‘pháp khác hợp nhau’; không có nghĩa như thế. Do ở đầu phẩm, ngoại nhân nói về ‘nhân’, bộc lộ những lỗi của nó. Vì khiến người ta hiểu rằng, ‘hợp là vô tự thể’, nghĩa chính trong phẩm này, thế nên nghĩa ấy được thành.

Như trong kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, đức Phật bảo Bồ-tát Cực Dũng Mãnh rằng: “Thiện nam tử, sắc không hợp, không tán. Như vậy, thọ, tưởng, hành, thức đều không hợp, không tán. Nếu sắc, thọ, tưởng, hành, thức đều không hợp, không tán, thì đây là bát-nhã ba-la-mật.”

Đại loại như vậy các tu-đa-la, trong đó có nói rộng. Giải thích xong phẩm Quán Hợp.

(Hết quyển Tám) 364

Phẩm 15 : Quán Hữu Vô

[93b15] Lại nữa, ‘sở đối trị của Không’ là ‘có’ hay là ‘không có’. Vì khiến người hiểu ‘các pháp duyên khởi thì không đoạn, không thường’ nên có phẩm này khởi.

Ngoại nhân nói: “Ông nói, ‘Các pháp không có tự thể’, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Vì trái ngược với chính lời ông nói, và nghĩa thiết lập có lỗi. Lời nói trái ngược là sao? Như có người nói, ‘Mẹ tôi là thạch nữ; cha tôi tu phạm hạnh’, thì người ta sẽ cật vấn rằng, ‘Cha mẹ ông nếu quả đúng như thế, thì làm sao có ông? Ông từ cha mẹ ông sinh ra, thì nghĩa thạch nữ và phạm hạnh đều chẳng lập được.’ Ông cũng như thế, nếu ‘không có tự thể’, thì làm sao gọi là ‘các pháp’? Đã gọi là ‘các pháp’, vì sao chúng ‘không có tự thể’. Cho nên lời nói trái ngược, và nghĩa thiết lập có lỗi.”

Luận giả nói: “Ông cho rằng, ‘Các pháp có tự thể’, điều ấy, trong đệ nhất nghĩa, thế nào là những vật? Bởi vì không có thí dụ, cho nên lời của ông là sai. Lại nữa, nếu tôi trước ở nơi đệ nhất nghĩa thừa nhận có các pháp, sau thiết lập không có các pháp, điều ấy có thể là trái ngược với lời của tôi. Nhưng thật sự không như thế, cho nên không có trái ngược. Lại nữa, trong thế tục đế, các pháp như huyễn ảo, v.v…, tôi đã không bác bỏ, cho nên nghĩa tôi thiết lập không có lỗi.”

Có người thông minh mà tà kiến, ngạo mạn nói rằng: “Các pháp nào là không có tự thể? Cứ cho là ‘các pháp có tự thể’ là do hư vọng phân biệt, ông nói các pháp ấy không có tự thể; điều này làm thành chỗ thành lập của tôi. Nếu các pháp ấy là từ nhân duyên mà sinh khởi, nhưng ý ông muốn các pháp ấy không có tự thể; điều này trái ngược với sự thấy hiện tại, và trái ngược với sự hiểu biết của thế gian.”

Luận giả nói: “Ở trong chân thật, vô phân biệt thức duyên với sắc, nên sắc sinh khởi là bất khả đắc. ‘Vật này là có’, như trước đã bác bỏ. Những gì nói về thế tục đế, tôi không bác bỏ, cho nên không trái ngược với sự thấy hiện tại và sự hiểu biết của thế gian. Như vậy, những điều ông nói, về nghĩa thì không đúng. Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, nếu có một pháp mà có tự thể, thì không có nghĩa ‘khởi’.” Như kệ tụng:

1. Pháp mà có tự tánh

Từ duyên khởi, không đúng.

[93c08] Giải thích: Nếu cho rằng, ‘Các pháp có tự tánh’, thì mắc cái lỗi như thế. Nếu ông xác quyết rằng, ‘Thấy pháp có khởi’ thì không thể phá ‘ngã’. Ở đây nên hỏi: “Ông nói, ‘thấy pháp có khởi’, là dựa vào nhân duyên nào khác chăng?”

Như kệ tụng:

Nếu từ nhân duyên khởi

Tự tánh là tác pháp.⁵²²

[93c12] Nếu [tự tánh] là ‘tác pháp’⁵²³, thì ở đây không có sắc thái nhân duyên của tự thể, làm sao pháp với tánh chất bất cộng sinh, vô gián sinh và tự phần sinh, mà chỉ có một tánh chất năng khởi tự quả? Đây là sắc thái nhân;

ngược lại đây gọi là duyên, vì sao gọi là ‘tác dụng’? Nếu pháp có tự thể, thì không cần ‘tác dụng’. Nhưng nay có ‘tác dụng’, cho nên biết ‘pháp không có tự thể’.

Ở đây lập nghiệm chứng: (1) Trong đệ nhất nghĩa, nội nhập là vô thể. Vì sao? Vì nhân duyên sinh khởi, thí như huyễn sư huyễn tác con bò, v.v… các pháp. Nếu [những pháp ấy] có tự thể, thì không từ nhân duyên sinh khởi. (2) Lại nữa, có người không hiểu thí dụ ở đây, nói lời như vầy: “Sức mạnh của chú dược⁵²⁴, bùn, cỏ, cây, v.v… trong huyễn sự là ‘có’, chẳng phải ‘không có’. Do những thứ này ‘có’, cho nên voi, ngựa, v.v… hình tượng hiển hiện. Bởi vì nghĩa ấy, trong thí dụ của ông không thành lập pháp.” Luận giả nói: “Ông không khéo nói. Dẫn dụ của tôi là lấy voi, ngựa, v.v… vô thể làm dụ; không lấy cỏ, cây hữu thể làm dụ. Lại nữa, nói rằng, ‘cỏ, cây đất, v.v… có khởi, có thật’, ở trên đã bác bỏ.”

Có người nói: “Tất cả các pháp mà từ duyên sinh đều có tự thể, như hư không không từ duyên khởi mà là ‘hữu pháp’⁵²⁵. Cái nhân ông đưa ra, ở đây không phải hoàn toàn.” Luận giả nói: “Ông không khéo nói. Pháp do nhân duyên sinh thì như huyễn ảo, chiêm bao, sóng nắng, v.v…, trong thế tục đế là ‘có’, chẳng phải đệ nhất nghĩa. Nghĩa ấy thế nào?”

Như kệ tụng:

2. Nếu pháp có tự tánh

Vì sao bị tạo tác? ⁵²⁶

[93c29] Giải thích: Nếu là ‘tác pháp’, thì không tách rời ‘vô tự tánh’. Do tự thể của sở đối trị là ‘không có’, cho nên ‘nhân’ đưa ra thì ‘chẳng phải chẳng một chiều’. Ở trong thế tục đế, hư không cũng là ‘không sinh’, giống như sừng thỏ, há là ‘có’ chăng?

‘Các pháp hữu vi đều không có tự tánh’, trước đã quán sát để người tin hiểu. Nay lại lập nghiệm chứng: Trong đệ nhất nghĩa, các pháp là vô thể. Vì sao? Do có tác dụng, lại do ngôn thuyết và cái thấy sai biệt, như người huyễn hóa, v.v… Nếu là ‘một vật có tự tánh’, thì trái ngược với nghĩa ở trên. Lại nữa, ở đây ngoại nhân lập nghiệm chứng: Trong đệ nhất nghĩa, các nội nhập đều có tự thể. Vì sao? Do khởi [cái thấy] tự tha sai biệt ngang qua nhân tố ngôn thuyết, thí như nhân ‘dài’ có ‘ngắn’, ‘dài’ làm nhân cho ‘ngắn’.

Nay nói ‘tự’ cùng ‘tha’ sai biệt là lấy ngôn thuyết làm nhân. và vô pháp hữu pháp Không (Không thứ 18) như sau: "Vô pháp không là, có người nói: Vô pháp tức là pháp đã diệt. Pháp diệt ấy không, nên gọi là vô pháp Không. Hữu pháp Không là các pháp nhân duyên hòa hợp sanh, cho nên có pháp. Hữu pháp ấy không có, nên gọi là hữu pháp Không. Vô pháp hữu pháp Không là tìm tướng vô pháp hữu pháp không thể có được; ấy là vô pháp hữu pháp Không.” Luận giả nói: “‘Các pháp là vô thể’; trước đã lập nghiệm chứng. Do ông có sự chấp, nay phải nói nữa.”

Như kệ tụng:

3. Pháp đã vô tự thể

Vì sao có tha tánh.⁵²⁷

[94a12] Giải thích: Pháp có tự tánh, là vì đối đãi (: quán) ‘tự tánh’ mà được nói là ‘tha tánh’. Tự tánh đã không ‘đối đãi’ (: quán), sao nói tha tánh? Ông nói, ‘tự tánh làm nhân cho tha tánh’, nhưng nhân ấy bất thành và trái với nghĩa. Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, không có ngắn, dài, nên thí dụ bất thành. Ngoại nhân nói: “Trong đệ nhất nghĩa, mắt, tai, v.v… là hữu thể. Vì sao? Bởi vì có ‘thể’, thí như tánh nóng của lửa.”

Luận giả nói: “Lửa không có tự thể. Như trong phẩm Quán Năm ấm đã phá sự ‘có và khởi, diệt’ [của bốn đại]. Trong đệ nhất nghĩa, cũng đã phá ở trên, cho nên lửa bất thành, thí dụ là vô thể.”

Lại như kệ tụng:

4. Tự tha tánh đã bỏ

Chỗ nào lại có pháp?⁵²⁸

[94a20] Giải thích: Nghĩa của ‘thể’ đã phá, nên các pháp là vô tánh. Do pháp là không có, nên nghĩa của ‘nhân’ bất thành. Ngữ ý là như thế. Ngoại nhân nói kệ rằng:

“Nếu ai thấy tự tha Và hữu thể, vô thể Đó là không thể thấy Pháp Như Lai chân thật.

[94a24] Như ông vừa nói, ‘Tự tha tánh đã bỏ, Chỗ nào lại có pháp’. Với kệ tụng vừa nêu, lời ấy là trái ngược. Lại nữa, có cái ‘thể’ như thế, bởi vì có sự trái ngược, như quạ với cú tai mèo⁵²⁹ .” Luận giả nói: “Trong đệ nhất nghĩa, đã bác bỏ sự khởi.”

5. Hữu thể đã không lập

Không pháp làm sao thành?

[94a28] Giải thích: Vì bác bỏ sự chấp ‘có’, cho nên nói ‘không có’. ‘Không có’, chẳng lẽ ‘vô thể’? Tuy chẳng nói ‘vô’, mà ‘vô’ không phải ý tôi muốn. Vì sao? Vì không có một pháp biệt lập để có thể chấp thủ, cho nên [‘vô’] cũng ‘chẳng phải’, nghĩa ‘nhân’ bất thành.

Lại nữa, kệ tụng:

Pháp thể ấy là khác

Người đời gọi vô thể.⁵³⁰

[94b03] Giải thích: ‘Pháp vô thể’ nên gọi đó là ‘không có’, chẳng lẽ ‘không có một pháp’ mà gọi là ‘vô thể’? Thế nên nghĩa ‘nhân’ ông lập bất thành và trái với nghĩa. Vì sao trái với nghĩa? Vì ông lập ‘pháp tương vi’ làm nhân. Bởi vì ‘tương vi’ bị phá, ‘pháp có’ được thiết lập cũng bất thành, cho nên là ‘tương vi’. Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, quạ và cú mèo là vô thể, nên thí dụ bất thành. Do đây quán sát: tự tánh, tha tánh và vô thể, cả ba đều bất thành. Bằng cái tuệ ‘vô trước’, Bồ-tát ma-ha-tát không thấy các pháp là tự hay tha, là hữu hay vô, v.v… Vì sao không thấy? Vì bước lên cỗ xe ‘Vô phân biệt trí’. Lại nữa, những người có trí cạn cợt, do đời trước chưa khởi pháp nhẫn sâu lớn, nên đối với các pháp tự tha, hữu vô, v.v… có sự huân tập ngôn thuyết, từ đó che lấp trí tuệ chân thật. Như kệ tụng [ngoại nhân nói] ở trên:

6. Nếu ai thấy tự tha Và hữu thể, vô thể Đó là không thể thấy Pháp Như Lai chân thật. ⁵³¹

Nghĩa trên như thế nào? ‘Thấy tự tha, v.v…’ là trái với chánh đạo lý và trái với A-hàm. Nghĩa ý là như thế. Trái với đạo lý, như trước đã nói. Trái với A-hàm, ông nay nên lắng nghe, như kệ tụng:

7. Đức Phật quán như thật Không chấp pháp có không Giáo thọ Ca-chiên-diên Khiến rời hai: có – không.⁵³² [94b18] Giải thích: Giáo thọ thế nào? Như đức Phật bảo tôn giả Ca-chiên diên: “Người thế gian đa phần dựa vào hai bên, đó là hoặc có, hoặc không. Người có trí tuệ sâu sắc thì không chấp trước có không.” Đại loại như vậy. Lại như đức Phật bảo tôn giả A-nan: “Nếu nói có, thì là chấp bên thường. Nếu nói không có, thì là chấp bên đoạn.”

Lại nữa, hoặc có người nói: “Trong đệ nhất nghĩa, nếu các pháp đều không có, thì làm sao được nói ‘có pháp kiến đế’ ⁵³³? Do trong thế tục đế, pháp từ duyên mà sinh khởi; lấy trí quán sát ‘pháp từ duyên khởi’: không có ‘tự’, không trụ, không còn chấp ngã, thì khi khổ sanh là sanh, khổ diệt là diệt, đối với việc này không nghi, không hoặc, không do người khác mà tự biết; đó gọi là chánh kiến. Đó gọi là chánh kiến do Như Lai thi thiết. Vì sao? Thế gian tập khởi, bằng chánh trí mà quán sát như thật, thì thế gian này không phải là không. Thế gian diệt, bằng chánh trí mà thấy như thật, thế gian này không phải là có. Đó gọi là lìa hai bên, nói pháp theo Trung đạo. Nghĩa là, ‘Cái này có nên cái kia có, cái này khởi nên cái kia khởi; tức là, duyên vô minh nên có hành,… cho đến, thuần một khối khổ lớn. Do vô minh diệt nên hành diệt,… cho đến, thuần một khối khổ lớn diệt.’”

Tạp A-hàm, kinh Xiển-đà, số 262: “Bấy giờ, Tôn giả A-nan nói với Xiển-đà: ‘Chính tôi đã từng trực tiếp nghe từ Đức Phật dạy Tôn giả Ma-ha Ca-chiên-diên: ‘Người đời điên đảo nương chấp vào hai bên: hoặc là hữu, hoặc là vô. Người đời thủ các cảnh giới, tâm liền phân biệt chấp trước. Này Ca-chiên-diên, nếu không thọ, không thủ, không trụ, không phân biệt chấp trước ngã; khổ này khi sanh thì sanh, khi diệt thì diệt. Này Ca-chiên-diên, đối với điều đó không nghi ngờ, không mê hoặc, không do ai khác mà tự mình biết, đó gọi là chánh kiến mà Đức Như Lai đã giảng nói. Vì sao? Này Ca-chiên-diên, vì nếu quán sát như thật về sự tập khởi của thế gian, sẽ không sanh ra kiến chấp thế gian là vô. Quán sát như thật về sự diệt tận của thế gian, sẽ không sanh ra kiến chấp thế gian là hữu. Này Ca-chiên-diên, Như Lai đã xa lìa hai bên, thuyết ở Trung đạo, rằng: cái này có nên cái kia có, cái này sanh nên cái kia sanh; nghĩa là duyên vô minh nên có hành và, cho đến sự tập khởi của sanh, già, bệnh, chết, ưu, bi, khổ, não. Và rằng, cái này không nên cái kia không, cái này diệt nên cái kia diệt;

có nghĩa là vô minh diệt thì hành diệt, cho đến sự diệt tận của sanh, già, bệnh, chết, ưu, bi, khổ, não.’”(Thích Đức Thắng dịch)

Xem thêm Tạp A-hàm, kinh số 926 (Q. 33); Biệt dịch Kinh Tạp A-hàm, kinh số 151 (Q. 8); Tương ưng không có ‘tha’, không có ‘hữu’, không có ‘vô’; bác bỏ cái thấy như thế gọi là ‘kiến đế’. Kiến đế thế nào? Pháp duyên khởi này là nhân tố cho cái thấy chân thật. Người nào thấy chân thật? Là chư Phật tử có được trí duyên khởi ⁵³⁴, như được ánh sáng mặt trời soi chiếu, lấy trí ấy làm nhân.”

Luận giả nói: “Người sợ hãi về Không nói những lời như thế. Cũng giống như người đời sợ hãi hư không, chấp trước [hư không] là vật thật hữu đối ⁵³⁵ , dựa vào đó mà sinh tâm muốn được rời xa hư không. Người rời xa Không là do người ấy dựa vào cái thấy tự tha, v.v… Như kệ tụng nói: ‘Nếu ai thấy tự tha, Và hữu thể, vô thể, Đó là không thể thấy, Pháp Như Lai chân thật.’ Nghĩa này là thế nào? Người có cái thấy như vậy, gọi là tà kiến. Thế nên, đức Phật dạy tôn giả Ca-chiên-diên rằng, ‘Hoặc có hoặc không, hai bên cùng bác bỏ, là chánh đạo lý’⁵³⁶. Do chánh đạo lý ấy mà không nên thấy các pháp là tự tha, v.v… Đây lại như thế nào?”

Như kệ tụng:

8. Pháp mà có tự thể

Thì không được nói không.

[94c06] Giải thích: Trước, pháp khi chưa khởi, và sau, pháp khi hoại, đều là vô thể. Lại nữa, nếu các pháp mà có tự tánh, thì như kệ tụng:

Pháp mà có tự tánh

Sau ‘khác’ là không đúng.⁵³⁷

[94c09] Giải thích: Như lửa lấy ‘nóng’ làm tướng; lúc sau ‘lửa lạnh’ là không đúng. Vì thế mà lời nói không tương tợ thí dụ. Như ‘pháp là thường mà lại là cái khởi tác’, nghĩa ấy không đúng. Ở đây lập nghiệm chứng: Như sự chứng đắc ‘thật pháp’, thể của nội nhập, v.v… thì không hiển hiện. Vì sao? Bởi vì nội nhập, v.v… lúc sau có ‘khác biệt’, như nước được lửa cho nên nước nóng, không phải ‘nóng’ là tự tánh.

Lại nữa, sư Kinh bộ nói: “Như A-hàm của tôi là: ‘Trong cây có đa dạng giới’ ⁵³⁸. Do nghĩa như thế, trong nước cũng có tánh nóng. Ông cho rằng ‘nóng’ không phải tự tánh của nước; thí dụ này bất thành.”

Luận giả nói: “Trong A-hàm có ghi lời nói ấy, đó là: Có một tỳ-kheo hoạch đắc thần thông và tâm tự tại, tùy theo đối tượng là các vật như cỏ, cây, v.v…, muốn biến thành vàng, hoặc nước, lửa, v.v… như ý thì thành.⁵³⁹ Cho nên nói, ‘trong cây có đa dạng giới’. ‘Đa dạng giới’, nghĩa là trong cây có nhiều công năng của giới. Nếu trong một vật mà có công năng, thì công năng của vật ấy chẳng phải là thể của vật ấy. Nếu các công năng là ‘thể’, thì như trong địa đại phải có bốn công năng, cũng nên có đủ tánh ướt, nóng và động làm thể của địa đại, không chỉ có tánh cứng.”

Lại nữa, sư Tỳ-bà-sa nói: “Vị trí ba đời tuy khác biệt, nhưng ‘thể’ vốn không có khác biệt; nên biết như thế. Vì sao? Bởi vì là cảnh giới của thức, như thức ở thời gian hiện tại. Với cái nghĩa ấy, cái nhân ông đưa ra ở trước, nói ‘thể có khác biệt’; đó không phải là điều tôi thừa nhận. Nếu ông muốn ‘thể không có khác biệt’, thì nghĩa của nó bất thành.”

Luận giả nói: “Trong đệ nhất nghĩa, vật hiện tại mà ‘có’ cũng bất thành. Thí dụ của ông là sai. Nếu cho rằng, ‘có một pháp trải qua ba đời và ở trong các vị trí’, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Vì đã bác bỏ sự khởi. Lại nữa, ở quá khứ và vị lai không có pháp hiện tại, vì chẳng phải hiện tại, như hoa đốm hư không. Lại nữa, trong thế tục đế, thể của quá khứ và vị lai cũng bất thành.” Hoặc người phái Tăng khư nói lời như vầy: “Cái nhân ông đưa ra ở trước, nói ‘thể có khác biệt’, nghĩa này không đúng. Vì sao? Tôi lập các pháp có hai thứ nghĩa: một là, làm sự che lấp; hai là, đi vào tự tánh tạng⁵⁴⁰. Làm thành nghĩa này, thì phải lập nghiệm chứng: Xác định có các pháp bất diệt như thế, vì sao? Bởi vì: (1) sự che lấp, thí như ánh sáng mặt trời che lấp ánh sáng các ngôi sao; (2) là cảnh giới của thức; (3) đứng trên mặt thời gian mà nói, như đời hiện tại; cho nên nghĩa ‘nhân’ ông thiết lập bất thành. Nên trả lời như vầy: Trong đệ nhất nghĩa, vật hiện tại mà ‘có’ cũng bất thành. Vì sao? Vì không có thí dụ. Ông thiết lập ‘sự che lấp’ làm nhân, nghĩa ấy cũng bất thành. Ở đây nên nói: Làm thế nào nghiệm chứng được? Cái gì chưa hiểu rõ được thì rốt cuộc là không hiểu. Vì sao? Vì không hiểu rõ, như hoa đốm hư không. Lại nữa, ‘không đi vào tự tánh tạng’, tức hoàn toàn không có cái nghĩa ‘đi vào’. Vì sao? Vì ‘không đi vào’, thí như sự tư duy⁵⁴¹. Lại như qua ‘tự tánh tạng’, do đây mà chấp trước vào ‘pháp’, là có lầm lỗi.”

Như kệ tụng:

9. Nếu ‘có’ là tự tánh Thì không được nói ‘không’ Tự tánh mà có khác

Hoàn toàn không phải vậy.

[95a15] Giải thích: Do vì tự tánh không biến dị, nên thí dụ là không có. Nếu là ‘không có pháp’ thì ‘không có biến dị’, như đứa con của thạch nữ, từ khi nhỏ đến lúc lớn; qua sự biến dị này khiến người tin sự thể ấy là hoàn toàn không thể được.

Như kệ tụng:

Nếu không có tự tánh

Vì sao mà khác được?

[95a19] ‘Hai bên’ thì có lỗi, người trí không tiếp nhận. Ngoại nhân nói: “Ông nói, ‘tự tánh hữu thể hay vô thể đều không có biến dị’, ý muốn vậy chăng? Thế nên, nghĩa ông thiết lập ở trên bị phá, nhân cũng bất thành. Vì sao bất thành? ‘Có tự tánh mà biến dị’, điều đó không đúng.” Luận giả nói: “Lời nói này không đúng? Vì sao? Tôi nói ‘không có’, rõ ràng ‘tự tánh là Không’, không phải muốn nói ‘có’. Pháp và tự tánh là …”

Như kệ tụng:

Thật không có một pháp

Có tự tánh khả đắc.⁵⁴²

[95a26] Giải thích: ‘Có tự tánh’ là không đúng. Sức mạnh tự tại của phiền não tập khí làm cho ông có sự phân biệt này. Như kệ tụng ở trên nói: “Nếu không có tự tánh, Vì sao mà khác được?” Lỗi ‘biến dị’ này, đã nói ở trên.

‘Sự nương chấp hai bên và sự thành lập chấp ấy’, đều là bác bỏ thế tục đế, không phải đệ nhất nghĩa, cho nên nghĩa tôi lập ở trên không bị phá: ‘Ở trong thế tục đế có biến dị’, và chẳng phải nghĩa của ‘xuất nhân’ bất thành. Lại nữa, người của phái Bệ-thế-sư nói: “Trong đệ nhất nghĩa, các nhập: mắt, tai, v.v… nhất định có tự thể. Vì sao? Vì các nhập này có thể làm nhân cho giác tri về ‘có’, thí như Niết-bàn.”

Luận giả nói: “Ông nói ‘nhân’ cho giác tri về ‘có’, nhân ấy bất thành. Vì sao? Như nước trong sóng nắng cũng làm nhân cho giác tri ⁵⁴³. Thế nên, ‘nhân’ chẳng phải ‘một chiều’. Nay nên nói rõ.”

Như kệ tụng:

10. Có, đó là chấp thường Không, đó là thấy đoạn

Thế nên người có trí Không nên dựa có – không.⁵⁴⁴

[95b09] Giải thích: Sự chấp thường – đoạn có lỗi lầm gì? Pháp mà thường, thì sự lạc nên thường lạc, sự khổ nên thường khổ, cũng không chán khổ cầu lạc và có sự khởi phát Thánh đạo, vì cái gì trước đã có thì không cần nhân tố nữa. Pháp mà đoạn, thì không có nhiễm tịnh và khổ lạc, v.v... dẫu cho thọ trì giới cấm đến rỗng không mà vẫn không có kết quả. Sự chấp thường – đoạn đều không đúng. Sự chấp ‘có’ và ‘không có’ gọi là tà kiến. Do tà kiến ấy mà đóng cánh cửa trời người hướng tới Niết-bàn. Người hưởng thọ dục lạc thì muốn được cùng thể nữ cõi trời dạo chơi; người dứt bỏ dục lạc thì muốn đoạn trừ tất cả sự hưởng thọ dục lạc, muốn thọ nhận tất cả hý luận. Thế nên, người muốn ra khỏi đồng rộng sinh tử thì không nên nương dựa hai kiến ‘có – không có’. Vì sao? Nương dựa vào hai kiến ấy thì mắc lỗi ‘thường – đoạn’.⁵⁴⁵ Vì sao hai kiến là lỗi ‘thường đoạn’? Như kệ tụng:

11. Nếu pháp có tự tánh Chẳng không là chấp thường Trước có mà nay không Đây là lỗi chấp đoạn.⁵⁴⁶

[95b20] Giải thích: Do những lỗi chấp thường, chấp đoạn như thế mà nói ‘trung đạo’, nghĩa là phải chánh tư duy rằng: (1) Dựa vào thế tục đế, có các pháp: sắc, thanh, v.v... sinh khởi, là nhân cho giác tri về ‘có’. Sắc pháp mà chưa khởi hay đã diệt, là nhân cho giác tri về ‘không có’. (2) Trong đệ nhất nghĩa, giác tri tự thể [các pháp] vốn Không: vì [các pháp] không có sinh khởi nên không phải là sự thấy ‘có’, vì [các pháp] như ảo thuật làm ra nên không dính mắc sự thấy ‘không có’. Do như thế nên không rơi vào ‘hai bên’.

Ở đây, bác bỏ tự tánh của các pháp để người tin hiểu rằng: ‘Pháp từ duyên sinh khởi thì không có thường, không có đoạn’. Nghĩa lý của phẩm này là vậy, cho nên được thành lập.

Như trong kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, đức Phật bảo Bồ-tát Cực Dũng Mãnh rằng: “Thiện nam tử, sắc không có thường, không có đoạn; như vậy, thọ tưởng, hành, thức đều không có thường, không có đoạn. Nếu sắc, thọ, tưởng, hành, thức đều không có thường, không có đoạn, thì đó là bát-nhã ba-la- mật.”

Lại như kệ tụng trong kinh Nguyệt đăng tam muội:

Có – không là hai bên Tịnh, bất tịnh cũng vậy Thế nên người có trí

Rời bên, không trú giữa.⁵⁴⁷ Đại loại như vậy các tu-đa-la, trong đó có nói rộng.

Giải thích xong phẩm Quán Hữu Vô.

da-xá dịch nói ở trên. 2. Bản kinh Biệt sinh này cũng cùng tên với kinh Nguyệt đăng tam muội, và cùng được thu vào Đại chánh tạng, tập 15, có 1 quyển, hiện cũng được thu vào Đại tạng Cao ly, nhưng không phải do ngài Tiên công dịch mà theo bài Bạt trong Tạng kinh Súc loát thì do ngài An Thế Cao dịch, được ghi trong Lịch đại tam bảo ký, quyển 4. Bản kinh Biệt sinh này tương đương với nửa phần sau quyển 5 của kinh Nguyệt đăng tam muội do ngài Na-liên-đề-lê-da-xá dịch đã nói ở trên. Nguyên bản tiếng Phạm của kinh Nguyệt đăng tam muội này được xuất bản vào năm 1896 tại Calcutta, Ấn độ, tựa đề là Tam muội vương (Samàdhi-ràja). Trong văn trích dẫn của luận Đại thừa tập bồ tát học (大乘集菩薩學論, Zikwàsamuccaya) bản tiếng Phạm, gọi kinh này là kinh Tam muội vương nguyệt đăng (三昧王月燈經). Bản kinh này, tại Trung quốc và Nhật bản rất hiếm lưu hành, nhưng tại Nepal, nó được liệt vào một trong chín pháp. Trong các sách của học phái Trung quán, như Nhập trung luận, Trung luận thích của ngài Nguyệt xứng; Đại thừa tập bồ tát học luận của ngài Tịch thiên, đều thường dẫn dụng bản kinh này, như là kinh điển trọng yếu của học phái Trung quán. Phái Cát Cử (噶舉派, Kagyu/ Kagyupa, Bạch giáo) lấy bản kinh này làm tâm yếu căn bản cho Đại thủ ấn; tại Tây tạng nó cũng có sức ảnh hưởng rất lớn. Bài kệ trên nằm ở quyển 2, tr. 558a14: Ư hữu vô phân biệt, Tịnh bất tịnh tranh luận, Viễn ly thị nhị biên, Trí giả trú trung đạo. 於有無分別, 淨不競爭論, 遠離是二邊, 智者住中道. (Nơi phân biệt có – không, Tranh luận tịnh bất tịnh, Rời xa nhị biên ấy, Bậc trí trú trung đạo.)