Bát Nhã Đăng Luận Thích

Làm sao nhân ‘tha’ có.⁸¹⁸

[117b14] Giải thích: Ở đây nói, ‘Như Lai có tự thể’, thì mắc lỗi như thế. Nên có nhận thức: Như Lai không có tự thể.

Ở đây nói nghiệm xét: Ở trong đệ nhất nghĩa, Như Lai là vô tự thể, bởi vì là ‘thi thiết’, thí như vòng lửa quay⁸¹⁹, là ‘không thật’, thí như chiếc bình⁸²⁰ .

Người phái A-tỳ-đàm nói: “Trong đệ nhất nghĩa, chiếc bình có thật thể, vì có thể nhận biết, thí như hình sắc.”

Luận giả nói: “Chiếc bình, v.v… là thật, thì cũng bất thành, bởi vì không có thí dụ. Nhưng bình và nước, v.v… trên mặt thế tục đế là những gì ‘có sắc’, trên mặt đệ nhất nghĩa, chúng là ‘không thật’. Vì sao? Nếu các pháp mà phân biệt ‘không có’ thì đó là thế tục đế; cho đến [phân biệt] ‘rốt cuộc chẳng không có’ thì đó cũng là thế tục đế.”

Người phái A-tỳ-đàm lại nói: “Như năm ấm là thi thiết, thì Như Lai cũng là thi thiết, cho nên nói ‘Tự thể của Như Lai là tạo tác’. Với sự hiểu như thế, thành lập ‘Như Lai không có tự thể’, thì trở thành nghĩa của tôi. Vì sao? Vì các ấm là tạo tác. Nếu nói, ‘Lấy tha tánh làm duyên nên có Như Lai khởi’, thì sự thành lập như thế cũng không có thí dụ nào có thể làm thí dụ. Như vậy, tất cả [pháp] lấy tha [thể] làm duyên thì đều có tự thể, cũng như hình ảnh của vòng lửa là cảnh giới vô phân biệt của nhãn thức. Như vậy, tất cả [pháp] mà lấy tha [thể] làm duyên đều có tự thể. Nghĩa thiết lập của tông tôi là như thế.” Luận giả nói: “Lửa ở trong hư không, trên dưới biến chuyển mà không có tự thể của vòng tròn. Lấy tự thể của vòng tròn và hư không để làm thí dụ là không đúng. Lửa, v.v… có sự khởi, [ở các phẩm] trước đã bác bỏ. Như vậy, thật pháp và các thức như nhãn thức, v.v… cùng các cảnh giới như sắc, thanh, v.v… [ở các phẩm] trước đều đã bác bỏ. Như mắt, v.v… cho đến sắc, v.v…, tất cả pháp cũng như thế mà bác bỏ. Nếu [các pháp] đợi nhân duyên mà khởi, thì nghĩa ‘có tự thể’ bất thành. Vì sao?” Như kệ tụng của luận nói:

3. Pháp từ tha duyên khởi Có ngã là không đúng Nếu không có tự ngã

Làm sao có Như Lai?⁸²¹ [117c07] Giải thích: Ở đây nói, lấy tha [thể] làm duyên, vì là giả thi thiết, thí như người huyễn hóa. Nếu Như Lai không có tự thể, sao có thể thành lập ‘các thể có tự thể’? Thí dụ phải lấy ý như thế, nên thí dụ được nêu ở trước là có lỗi.

Lại nữa, ông nói rằng ‘Như Lai có tự thể’, nên ‘tất cả các thể phải có tự thể’ cũng là không đúng.

Ngoại nhân nói: “Tuy không có một vật có thể làm ra Như Lai, nhưng thí dụ ‘Như Lai là hữu ngã’ được thành, không có lỗi như trên.”

Luận giả nói: “Nghĩa ấy không đúng. Vì sao?”

Như kệ tụng của luận nói:

4. Nếu không có tự thể Làm sao có tha thể?

Nếu rời tự, tha thể Những gì là Như Lai?⁸²²

[116c16] Giải thích: Ở đây nói, ‘Hoàn toàn không có Như Lai’. Nếu nói, ‘ngoài tự thể và tha thể riêng có Như Lai thể’, thì ‘trong đệ nhất nghĩa’ bất thành. Ông chẳng phải không lỗi.

Phái Độc tử bộ nói: “Nhân các ấm thi thiết nên có Như Lai. Không thể nói, Như Lai cùng với các ấm là một hay là khác. Vì sao? Chẳng phải tự thể của các ấm nên không phải một (: là khác). Chẳng phải không có tự thể của các ấm nên không phải khác (: là một). Nếu nói như thế, ‘Như Lai’, nghĩa ấy được thành.”

Luận giả nói: “Là đệ nhất nghĩa, Như Lai chấp thủ các ấm thi thiết chăng? Là chẳng phải đệ nhất nghĩa, Như Lai chấp thủ các ấm thi thiết chăng?

Nếu người kia chấp thủ các ấm là Như Lai, thì sự ‘chấp thủ’ là vô nghĩa. Nếu [người kia chấp thủ các ấm] chẳng phải Như Lai, thì nay xin hỏi nghĩa ấy.” Như kệ tụng của luận nói:

5. Kia trước chưa thủ ấm Đã có [ngã]: phi Như Lai Nhưng vì nay thủ ấm Mới là Như Lai chăng?⁸²³

[117c26] Giải thích: Ở đây nói, ‘Trước khi chưa chấp thủ các ấm, đã có tự ngã’, ý của ngoại nhân là như thế. Luận giả nói: “Nếu là như thể thì,”

Như kệ tụng của luận nói:

6. Kia khi chưa thủ ấm

Thì không có Như Lai Chưa thủ không tự thể

Làm sao sau thủ ấm?⁸²⁴ [118a01] Giải thích: Ở đây nói, ‘Rời thủ chấp Như Lai’ thì bất thành. Vì sao? Vì Như Lai không có tự thể. Như ngoại nhân chấp trước: Ngã không có tự thể của các ấm. Thời gian sau, ngã thủ chấp các ấm của Như Lai để làm Như Lai.

Luận giả nói: “Nay bác bỏ ngã ấy không thủ chấp các ấm của Như Lai, vì ngã chẳng phải Như Lai, thí như vật khác không thủ chấp các ấm của Như Lai để làm Như Lai. Nếu Như Lai thủ chấp các ấm, sau đó làm Như Lai, thì có phải là những gì ông muốn chăng? Có lỗi như kệ tụng ở trên nói.

Nay hỏi: Như Lai là tự thể của các ấm, hay là chẳng phải tự thể của các ấm? (1) Nếu Như Lai là tự thể của các ấm, thì như trên đã trả lời. (2) Nếu Như Lai khác với tự thể của các ấm, thì không có Như Lai. Vì sao? Vì Như Lai chẳng phải tự thể của các ấm, thí như sừng thỏ.

Cũng như trước nói: Đứng về mặt đệ nhất nghĩa, Như Lai chưa khởi, trước đó chẳng phải Như Lai không thủ chấp các ấm của Như Lai, bởi vì Như Lai chưa khởi thì trước đó không có Như Lai, thí như ‘chẳng phải Như Lai’.”

Như kệ tụng của luận nói:

7. Cũng như chưa có thủ Không được gọi là thủ Nếu tách rời thủ ấy

Không xứ có Như Lai.⁸²⁵ [118a14] Giải thích: Ở đây nói, ‘Rời chấp thủ không có tự thể của Như

Lai’.

Nay sẽ nói nghiệm xét: Trong năm ấm không có trượng phu, vì là sự tạo tác, thí như chiếc bình. Như vậy, pháp từ duyên khởi không có trượng phu, vì là sự tạo tác, thí như chiếc bình. Pháp vô thường không có trượng phu, vì là sự tạo tác, thí như chiếc bình. Trong chánh trí, tà trí và nghi trí không có trượng phu, vì là sự tạo tác, thí như chiếc bình. Trong nhân tố ‘ưu hỷ’, trong [bốn Thánh] đế được nhiếp, không có trượng phu, vì là sự tạo tác, thí như chiếc bình. Các nhân như thế, nên rộng nói nghiệm xét.

Phái Độc tử bộ lại nói: “Trong đệ nhất nghĩa, có Như Lai. Nếu nói không có Như Lai, thì đức Phật đã không thọ ký. Như ngoại đạo chấp trước ‘trượng phu’, Như Lai bèn ghi nhận ‘không có’⁸²⁶, chứ chưa từng nói ‘không có’. Như Lai nếu nói ‘không có’, thì lý do gì lại ghi nhận? Có người hỏi rằng: ‘Sao khi chết, không có Như Lai chăng? Đức Phật cũng không đáp. Vì lẽ ấy, ‘có Như

Lai’.”

Luận giả nói: “Như trong kinh có nói: Có một quốc vương đến thưa hỏi đức Phật rằng: - Bạch Thế Tôn, tôi có điều nghi, thưa hỏi Thế Tôn, chỉ xin Thế Tôn, vì tôi đáp thẳng, không cần nói rộng: Cái ngã trong thân là lớn, là nhỏ? Là dài, là ngắn? Sắc, tướng, vuông, tròn, mỗi cái giống những gì? Là ở một chỗ? Là ở khắp trong thân?

Đức Phật bảo: - Đại vương, mong nhà vua được tự tại. Nay trở lại hỏi đại vương: Trong cung của đại vương, quả cây am-la có mùi vị gì? Hình trạng, sắc tướng của nó giống những gì?

Nhà vua thưa: - Bạch Thế Tôn, trong cung nơi tôi trú ở không có cây am-la. Vì sao hỏi về ‘mùi vị, hình sắc’?

Đức Phật nói: - Đại vương, trong thân có ngã, thì nhà vua có thể hỏi về ‘lớn, nhỏ, dài, ngắn’. Nhưng trong thân ấy, vốn không có ngã. Vì sao khiến Ta giải đáp những điều nhà vua hỏi?

Trả lời như thế tức là ‘Như Lai ghi nhận nơi vô ngã’.” Phái Đa-ma-la-bạt⁸²⁷ và ngoại đạo nói: “Trong đệ nhất nghĩa, có Như Lai, vì có sự thủ thi thiết. Ở đây nói, ‘Nếu nói không có Như Lai, thì không ở nơi sự thủ mà có thi thiết, làm sao có thủ?’, nghĩa là thủ (: nắm giữ) sự giải thoát vô thượng qua sự huân tu các ấm tương tục, cho nên gọi là Như Lai. Như trong kinh có nói: danh từ ‘Phật’ chẳng phải do cha mẹ đặt, cho đến chẳng phải chư thiên đặt. Nghĩa ấy như thế. Lại nữa, vì sao gọi là ‘Phật’? Là lúc sau cùng chứng đắc giải thoát mới gọi là Phật. Vì những lẽ như thế, nên ‘có Như

Lai’.”

Luận giả nói: “Như kệ tụng ở trên nói về [Như Lai] ‘chẳng tức là ấm, chẳng tách rời ấm’:

Trong ấm không Như Lai Trong Như Lai không ấm Chẳng ‘Như Lai có ấm’ Những gì là Như Lai?⁸²⁸

Ở đây nói, Như Lai đối với các ấm, trong đệ nhất nghĩa, hoàn toàn bất khả đắc.”

Như kệ tụng của luận nói:

8. Một, khác: không Như Lai Năm cách tìm không được Vì sao phải lấy ‘thủ’

Thi thiết có Như Lai.⁸²⁹ đồng diệp bộ, y nơi thức này (: A-lại-da) mà lập tên gọi hữu phần thức.” Kinh tạng Pali là kinh tạng [118b16] Giải thích: Ở đây nói, ‘trong đệ nhất nghĩa, có tự thể’ thì làm sao có thể thi thiết? Nếu có thể thi thiết thì chẳng phải ‘trong đệ nhất nghĩa, có tự thể’. Nếu nói, như chiếc bình [có tự thể], thì đó là giả thi thiết. Muốn được như thế, thì nghĩa ông thiết lập bèn là bất thành. Như ông vừa nói, ‘vì thi thiết mà có Như Lai’, thì ‘lập nhân’ ấy, nghiệm xét theo đệ nhất nghĩa là bất thành, cũng trái ngược với nghĩa của nhân. Vì sao trái ngược? Nghĩa là do thủ thi thiết mà có chiếc bình, v.v…, nhưng chỉ là ‘có’ trong thế tục đế, chứ chẳng phải ‘có’ trong đệ nhất nghĩa.

Lại nữa, có người của Tự bộ nói với luận giả: “Thầy trước nói kệ, ‘Nếu không có các thủ, Làm sao có Như Lai?’, là không khéo nói. Tôi nay nói rằng, ‘Có thủ giả thủ’. Nếu không có ‘thủ giả’, thì cũng không có ‘thủ’, thí như đống lông rùa. Thế nào gọi là ‘thủ’? Là những pháp không chung với vô lậu, giải thoát, vì là năm ấm có đối tượng nắm giữ, cho nên như ‘nhân’ đã nói. Thế nào gọi là ‘thủ giả’? Là thân của Như Lai. Ở đây, Như Lai là có, nên nghĩa tôi thiết lập được thành.”

Luận giả nói: “Nghĩa ấy không đúng. Vì sao?”

Như kệ tụng của luận nói:

* Như Lai sở thủ, thủ Thủ ấy bất khả đắc

Thủ, thủ giả đều Không Lai trong nhất thể, dị thể không thể có được. Theo năm cách tìm trong năm uẩn cũng không có, vậy làm sao lại có trong chấp thọ?) Năm cách tìm tướng ‘Như Lai’ trong năm ấm là: 1. Năm ấm không phải là Như Lai; 2. Lìa năm ấm không có Như Lai; 3. Không lìa năm ấm cũng không có Như Lai; 4. Trong Như Lai không có năm ấm; 5. Trong năm ấm cũng không có Như Lai.

Tất cả chủng đều Không.⁸³⁰

[118c02] Giải thích: Ở đây nói, ‘Thủ không có tự thể’. Nghĩa ‘vô tự thể’, trước đã giải thích, nay lại nói thêm.

Tất cả chủng: Là tự thể chủng, tha thể chủng, v.v… Người thấy chân thật là khi dùng tất cả chủng môn⁸³¹ mà quán sát (: tư duy), đối với đệ nhất nghĩa thì không thể thi thiết, nhưng tùy thuận thế tục đế mà có thi thiết. Thi thiết thế nào? Là đức Như Lai bất khả tư nghị, vị tằng hữu, có biển cả các công đức huân tu như: mười lực, [bốn] vô úy, [mười tám] pháp bất cộng, v.v…⁸³², nhận sự cúng dường của tất cả thế gian.

Theo quan điểm của Trung luận, ‘Sự thi thiết là do năm ấm kia tạo tác’. Như kinh có nói: “Một người khi xuất hiện ở đời thì nhiều người được lợi ích, nhiều người được an lạc.”⁸³³ Bởi vì nghĩa ấy mà gọi là giả thi thiết. Như đức Phật dạy rằng: “Ta là chân thiện tri thức của chúng sinh. Tất cả chúng sinh có những sự khổ của sinh, già, v.v…, Ta làm cho họ được giải thoát.” Lại như đức Phật nói: “Những gì nên biết, Ta đã biết. Những gì nên hiểu, Ta đã hiểu. Những gì nên tu, Ta đã tu.” Trong kinh A-hàm có những lời dạy như thế, và nghĩa của tôi thiết lập không trái ngược [với A-hàm]: Như Lai, ở trong thế tục đế, làm ra sự thi thiết ấy, chẳng phải trong đệ nhất nghĩa. Ngoại nhân lại nói: “Trong đệ nhất nghĩa, không muốn được ‘có Như Lai’, là tự trái với tông của Thầy.”

Luận giả nói: “Nếu ‘trong đệ nhất nghĩa, có Như Lai’ mà khiến người tin hiểu, thì dù ông không đưa ra nghiệm chứng, cũng không phá được lập luận của tôi. Tôi chẳng phải trước chấp nhận ‘đệ nhất nghĩa’, rồi sau nói bác bỏ [đệ nhất nghĩa]. Các ngoại đạo thật đáng thương xót. Vì sao? Như kệ tụng trong kinh nói:

Mười lực vô cấu luân

Mặt trời của ba hữu Vô lượng chúng về nương Khắp chiếu tối vô minh.⁸³⁴ ”

[118c22] Ở đây nói, như người mắt bị bệnh thì không tin có mặt trời. Hoặc có lời nói: Như Lai không có Nhất thiết trí, vì là con người, thí như bao người khác.

Lại có lời nói: Trí Như Lai thì chẳng phải Nhất thiết trí, vì là trí tuệ, thí như trí của phàm phu.

Lại có lời nói: Thân Như Lai thì chẳng phải chỗ y chỉ của Nhất thiết trí, vì là thân thể, thí như thân của phàm phu.

Luận giả nói: “Những lời nói ấy là sai trái. Nếu ‘trong đệ nhất nghĩa, Như Lai không có Nhất thiết trí’, mà khiến người tin hiểu rằng: ‘vì là con người’, ‘vì là trí của phàm phu’, ‘vì là thân thể của phàm phu’, lấy những lý do đó làm nhân, thì nghĩa của những ‘nhân’ ấy hoàn toàn bất thành. ‘Pháp thân’ thì vĩnh viễn tách rời ‘con người’, ‘trí tuệ con người’, ‘thân thể con người’; tách rời những hý luận về ‘các hữu’ và về những gì nhiếp thuộc ‘ba cõi’. Pháp thân là khối ‘pháp vô lậu, xuất thế gian’.”

Lại nữa, còn có người nói rằng: “Như Lai không có Nhất thiết trí, vì là tác dụng.” Người nói rộng các nhân như thế, thì giống như chỗ lập ở trên và có cùng sai lầm ấy.

Lại có người tác thí dụ, nói: “Thân Như Lai chẳng phải chỗ y chỉ của Nhất thiết trí, vì là thây người chết, thí như tử thi của phàm phu.” Thí dụ này sai lầm, cũng giống như trên bác bỏ.

Những thí dụ và xuất nhân về trí môn (: Nhất thiết trí), nếu cho rằng đó là ‘năng thủ’ và ‘có sở duyên’, thì cũng lấy lỗi ấy mà nói.

Lại nữa, ông nói, ‘Như Lai không có Nhất thiết trí’, ở đây có nghĩa gì?

(1) Là không biết tất cả hay có ít sự hiểu biết chăng? (2) Là không biết một sự chăng?

Nếu ngoại nhân chấp thọ câu hỏi đầu, thì nên hỏi rằng: Vì sao ‘không biết’? Nếu ngoại nhân nghĩ rằng, ‘không thể biết các cảnh giới của các căn’, cho nên nói, ‘không biết’.

Luận giả nói: “Ở đây, các căn cũng có khả năng nhận biết. Vì sao? Vì có cảnh giới có thể nhận biết, thí như [nhận biết] tay của mình, v.v…”

Nếu [ngoại nhân] chấp thọ câu hỏi sau, thì nghĩa ông thiết lập ở trước bị phá bởi chính nó. Vì sao? Ông trước lấy ‘con người’ để làm ‘nhân’, thì há có người mà một sự cũng không biết? Huống chi sự việc mà người thế gian đều biết. Vì sao ‘biết’? Là biết Như Lai có sự hiểu biết chân xác. Ông lấy ‘phàm phu’, v.v… là ‘dụ’, thì đều là không đúng, vì phàm phu ở thế gian cũng có ít [nhiều] sự hiểu biết.

Lại nữa, như chư thiên, v.v… có khả năng biết quá khứ, vị lai, hiện tại; biết những sự nhiếp thuộc và không nhiếp thuộc ba giới (: Dục, Sắc và Vô sắc), thế thì Như Lai không biết những sự ấy chăng? Nếu ‘Như Lai không biết’, thì điều đó trở thành nghĩa của tôi. Vì sao thành nghĩa của tôi? Là vì chư thiên, v.v… lấy tà trí làm sự hiểu biết, so với sự hiểu biết của Như Lai là bất đồng. Lại nữa, vì lấy tà trí ấy mà gọi là ‘vô trí’ chăng? Như ông thờ kính đại sư, v.v… họ là có Nhất thiết trí, hay là không có Nhất thiết trí? Nếu họ là bậc Nhất thiết trí, thì Như Lai cũng là bậc Nhất thiết trí. Nếu Thầy của ông không có Nhất thiết trí, mà nói Như Lai không có Nhất thiết trí, thì như vậy lời nói ấy không thể tin được. Vì sao? Vì Thầy của ông chẳng phải bậc Nhất thiết trí.

Lại có ngoại đạo, tự xưng thông minh mà ngạo mạn, nói rằng: “Như Lai không có Nhất thiết trí. Vì sao? Vì Như Lai không xác nhận mười bốn nạn vấn⁸³⁵.”

Lại nữa, nói rằng: “Như Lai không có Nhất thiết trí. Vì sao? Vì Như Lai không xác nhận cái chết của Tôn-đà-lỵ.⁸³⁶”

Lại nữa, nói rằng: “Như Lai không có Nhất thiết trí. Vì sao? Vì Như Lai không xác nhận việc làm hủy báng của bà-la-môn nữ Chiên-già⁸³⁷ ."

Lại nữa, nói rằng: “Như Lai không có Nhất thiết trí. Vì sao? Vì Như Lai không xác định sự hủy hoại của thành Hoa thị.⁸³⁸”

Sa-môn đệ tử dòng họ Thích. Với những câu phỉ báng tương tự, họ truyền tín khắp thành, rồi trở về cung vua. Nhà vua ra lệnh đặt thi hài Tôn-đà-lỵ trên đất hỏa thiêu, cắt người canh gác. Phần đông dân cư thành Xá-vệ, trừ các thánh đệ tử, đều la ó: - Coi kìa, đám đệ tử dòng họ Thích đã làm nên chuyện này. Trong thành, ngoài thành, trong rừng, trong xóm, họ đều chửi mắng các Sa-môn. Các thầy đến bạch Phật, Phật dạy: - Các ông chê trách họ làm gì. Ngài nói kệ: (306) ‘Nói láo đọa địa ngục, Có làm nói không làm, Cả hai chết đồng đẳng, Làm người, nghiệp hạ liệt.’ Nhà vua ngầm cho thám tử điều tra về cái chết của Tôn-đà-lỵ. Khi ấy, bọn du đãng nhận tiền rồi nhậu nhẹt say sưa, gây gổ. Chúng lảm nhảm với nhau: - Mầy đã giết Tôn-đà-lỵ, mầy ném xác ả vào đống rác. Mầy được tiền nhiều tha hồ uống. Được lắm! Được lắm! Thám tử liền trói họ, giải đến trước vua. Vua hỏi: - Các người giết Tôn-đà-lỵ? - Tâu vâng. - Ai mướn các người? - Các thầy ngoại đạo. Nhà vua cho đòi các ngoại đạo đến, bắt phải rao lên trong thành như sau: - Chúng ta giết Tôn-đà-lỵ vì muốn hạ nhục Sa-môn Cồ-đàm. Sa-môn và đệ tử không có lỗi gì. Họ phải thi hành lệnh trên, đám đông dân chúng ngờ nghệch lại nghe theo. Các ngoại đạo bị trừng phạt nặng nề, và từ đó, danh dự của Phật lại tăng thêm. (Tích truyện Pháp Cú, Thiền viện Viên Chiếu, Nguyên tác: "Buddhist Legends", Eugene Lại nữa, nói rằng: “Như Lai không có Nhất thiết trí. Vì sao? Vì Như Lai không biết biên tế tối sơ (: tiền tế) của sinh tử, nên tự che dấu sự vô tri của mình.”

Lại nữa, nói rằng: “Như Lai không có Nhất thiết trí. Vì sao? Vì Như Lai không biết việc Đề-bà-đạt-đa sẽ phá hoại Tăng đoàn mà vẫn độ cho xuất gia. Đó là những sự việc Như Lai không xác nhận hay không biết, bởi vì Như Lai không có Nhất thiết trí.”

Luận giả nói: “Kẻ thông minh, ngạo mạn như ông, nói năng hư vọng mà lập nghĩa, đưa ra nhân và cho thí dụ. Nay với những lỗi ấy, sao ông không nói? Ngoại đạo Ni-kiền⁸³⁹ chấp có ngã, nhân, chúng sinh, thọ mạng, sao ông không nói?

Người phái Bệ-thế-sư chấp có thật pháp, sao ông không nói?

Người phái Tăng khư chấp có tự tánh, sao ông không nói?

Trong kinh Vi đà⁸⁴⁰ có nói những sự như thế về ‘trượng phu’ mà không thể xác nhận, không thể nói được, gọi là không có Nhất thiết trí chăng? Hay những sự ấy không có cho nên không xác nhận chăng?

Lại nữa, ông nói, ‘Tổng [tướng] không biết nên gọi là không biết.’ Đây tức là biết. Những gì là tổng [tướng]? Là tất cả các pháp đều không có tự thể, nhưng vẫn có khái niệm về sự vật. Sau Phật Niết-bàn, ở đời đương lai, các đệ tử, v.v… cũng lấy nghĩa ‘vô tự thể’ khiến chúng sinh hiểu.”

nên trạng thái xuất thần và lên đồng. Khi đó, họ tự coi là những người thần thánh nhập vào họ và họ tin rằng mình được ban cho những quyền lực thiên nhiên.

Tư tưởng chủ yếu của Vệ Đà được biến đổi từ Đa thần qua Nhất thần, từ Nhất thần sang lãnh vực Triết học ngang qua ba thời đại: Vệ Đà Thiên thư (Veda), Phạm thư (Brahmana) và Áo nghĩa thư (Upanishad).

Thời đại Vệ Đà kéo dài từ khoảng thời gian 1200 năm trước TL đến 800 năm sau TL, là một thời gian dài phát triển và có nhiều đổi thay. Xã hội của người Aryan, một bộ tộc Âu-Ấn xuống đến tiểu lục địa Ấn Độ vào thời gian đầu và hình thành một nền tảng xã hội dựa trên tôn giáo, mà tầng lớp lãnh đạo trên hết là giới tu sĩ, còn được gọi là Bà-la-môn. Lại có ngoại đạo Di-tức-già⁸⁴¹ nói: “‘Mười hai bộ kinh’⁸⁴² được nói bởi các Phật gia, chẳng phải được nói bởi bậc Nhất thiết trí, vì có [nhiều] tác giả, thí như những luận thư của Bệ-thế-sư, v.v…”

Luận giả nói: “Nếu có tác giả, thì nhân và nghĩa ông đưa ra bất thành. Vì sao? Thấy có chúng sinh hóa độ được, Như Lai không dụng công, tự nhiên xuất ngôn thuyết, cũng như trống trời tự vang trong hư không. Trong pháp của tôi, tác giả, thọ giả đều không có. Ông lập nghĩa ‘có tác giả’, thì nhân ấy bất thành. Trong Vi đà của ông có tác giả của các tụng tập, thí như các luận thư của Bệ-thế-sư, v.v… Nhân ông thiết lập thì chẳng phải ‘một chiều’.”

Ngoại nhân có ý nghĩ như vầy: “Văn cú Vi đà không có tác giả, nghĩa ấy thế nào? Tác giả sống ở thời gian lâu xa nên không ai có thể nhớ biết.”

Luận giả nói: “Lời nói ấy không khéo. Ông chỉ nói về ‘nhân’, không có

‘dụ’.

Lại nữa, trong Vi đà của ông có nói: Trong núi Nhất-lực tạo tác Nhất-lực Tỳ-đà⁸⁴³; trong núi Tam-ma tạo tác Tam-ma Tỳ-đà⁸⁴⁴; ở xứ Ca-bô⁸⁴⁵ tạo tác A-thát Tỳ-đà⁸⁴⁶, vì sao nói không có tác giả? Thế nên, nghĩa của ‘tông’⁸⁴⁷ ông lập thì bất thành.

Nếu nói, ‘đó là sự hiểu biết, chẳng phải tạo tác’, thì nghĩa ‘hiểu biết’ ở đây trước hết bị bác bỏ. Ông lập nghĩa ‘hiểu biết’ thì không thành tựu. Vì sao? Vì văn cú là pháp được tạo tác. Như người theo thứ lớp thọ học, lật giở và đọc ‘văn tự chương cú’, thí như văn cú nơi luận thư phái Tăng khư.

Lại nữa, văn cú của ông là pháp được tạo tác, vì có sự ưa thích, thí như văn cú nơi luận thư phái Tăng khư.

Lại nữa, văn cú là pháp được tạo tác, vì có sự thọ trì, thí như văn cú nơi luận thư phái Tăng khư.

Lại nữa, văn cú là pháp được tạo tác, vì có sự tụng tập, thí như văn cú nơi luận thư phái Tăng khư.

Với những ‘nhân’ ấy, cần rộng nghiệm xét.

Như ngoại đạo Di-tức-già chấp rằng, ‘Âm thanh của Vi đà là thường’.

Nay bác bỏ nghĩa ấy. Ông đã phân biệt về ‘âm thanh’, nó chẳng phải là ‘tự thể của âm thanh’. Vì sao? Vì là đối tượng nắm giữ của [nhĩ] căn, thí như sắc, [là đối tượng nắm giữ của nhãn căn].

Lại nữa, âm thanh chẳng phải là pháp đưa ra mới nhận biết⁸⁴⁸, vì là nhân tố cho hành động có thể dựa vào. Như nói Đề-bà-đạt-đa đem bình đến, tức dựa vào âm thanh ‘đem bình đến’, thì [ông ta] không đem vật khác đến. Thí như đầu ngữ, thủ ngữ⁸⁴⁹, v.v… Có ngôn ngữ như thế.

Lại nữa, âm thanh chẳng phải là pháp đưa ra mới nhận biết, vì là pháp được mời gọi⁸⁵⁰. Thí như đầu ngữ, thủ ngữ, v.v… Có ngôn ngữ như thế. Lại nữa, âm thanh chẳng phải là pháp đưa ra mới nhận biết, vì là pháp năng thành lập. Thí như đầu ngữ, thủ ngữ, v.v… Có ngôn ngữ như thế. Lại nữa, âm thanh chẳng phải là pháp đưa ra mới nhận biết, vì là nhân tố của vui mừng, giận dữ. Thí như đầu ngữ, thủ ngữ, v.v… Có ngôn ngữ như thế.

Với những ‘nhân’ ấy, cần rộng nghiệm xét.

Nếu có người nói, ‘[Tác giả Vi đà] là chư thiên tử ở kiếp sơ⁸⁵¹.’ Cũng đồng như trên mà bác bỏ.

Lại nữa, luận thư Vi đà, được tạo tác bởi người ác phá giới, nói ‘Sát sinh để tế trời, tà hành nơi thân xứ, uống rượu, v.v…’, thí như luận thư Ba-tây Mục- già⁸⁵².”

Ngoại nhân nói: “Sự sát sinh được nói trong Vi đà không phải phi pháp, bởi vì có chú lực trừ khử thì không lo sợ tội sát sinh, thí như dùng chú thì chất độc không thể hại người.”

Luận giả nói: “Không cho mà lấy, tà hành, v.v… là pháp cực ác, nhưng các điều đó chẳng phải ‘một chiều’. Thế nên, làm tội sát sinh ấy là nhân tố đưa tới đường ác, vì là tác ý mà sát sinh, chẳng phải lúc cuồng loạn mà sát hại, thí như không tham gia việc giết dê cúng tế. Lại nữa, nếu nói ‘Dê, cừu, v.v… là do Phạm thiên khiến đến [thế gian] để tế tự’⁸⁵³, nghĩa ấy không đúng. Chẳng phải [đến] để bị tế tự, mà chúng đến [thế gian] để sống. Vì sao? Vì chúng là những con vật nhận thức ăn⁸⁵⁴ [từ con người], thí như quả báo của nghiệp. Có các nhân đại loại như thế, rộng nói như trên. Các nhân như thế không làm điên đảo [chân lý] ‘Tất cả pháp là vô tự thể’. Đức Như Lai được mệnh danh là ‘đối tượng cúng dường của tất cả chư thiên và nhân loại’, vì Như Lai có đầy đủ các công đức như: Nhất thiết trí, mười lực, bốn vô úy, v.v…”

Hãy đặt qua một bên sự ấy. Nay trở lại nói về ‘bản tông’ của tôi. Như kệ tụng của luận nói: