Bát Nhã Đăng Luận Thích

11. Vì sao đèn khi khởi

Có thể phá bóng tối?

[76a25] Giải thích: Sự phá là thế nào? Là không có khả năng phá. Ngữ nghĩa là như thế.

Kệ tụng:

Đèn này khi mới khởi

Không đến bóng tối kia.³⁰⁹

[76a27] Giải thích: Vì là ‘khi khởi’, thí như bóng tối nơi đèn.

Ngoại nhân nói: “Trí và không phải trí, v.v... chẳng phải ‘một chiều’.”

Luận giả nói: “Ông chấp nghĩa này là rơi vào phần ‘thành lập’ đã nói ở trước. Như vậy, chấp này cũng bị bác bỏ, chẳng phải chẳng ‘một chiều’.” “Lại nữa, ‘khi khởi’ là chưa sinh. Như đứa con chưa sinh³¹⁰ thì không có chỗ tác nghiệp; đèn cũng như vậy, không có khả năng phát sáng.” “Lại nữa, như kệ tụng ở trên có nói: ‘Vì sao đèn khi khởi, Có thể phá bóng tối? Đèn này khi mới khởi, Không đến bóng tối kia.’ Ở đây lập nghiệm chứng: Trong đệ nhất nghĩa, đèn khi khởi thì không có khả năng xua tan bóng tối. Vì sao? Vì [ánh sáng] không đến được, thí như chỗ tối tăm ở khoảng giữa thế giới không có ánh sáng, [làm sao ánh sáng đến được?]. Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, đèn không thể phá bóng tối, vì sao? Vì không có được đối tượng đối trị, thí như bóng tối kia.”

Ngoại nhân nói: “Hiện thấy đèn không đến bóng tối nhưng có khả năng phát sáng.”

Luận giả nói: “Ông lập phương cách này là thêm sức phá trừ cho tôi, khiến thí dụ của tôi càng thêm sáng rõ, nên tôi không có lỗi. Nếu cho là vậy, đèn hiện đang quán sát là như những gì thấy, hay còn gì khác chăng? Tôi cũng không thấy rằng đèn không đến bóng tối mà có khả năng trừ tối. ‘Đèn không đến bóng tối mà có khả năng trừ tối’, nghĩa này không đúng.”

Như kệ tụng:

12. Nếu đèn không đến tối Mà phá cái tối kia Đèn đặt ở nơi đây

Nên phá hết thảy tối.³¹¹ [76b14] Giải thích: Đèn phá bóng tối ở xa, ông đã không chấp nhận. Bóng tối ở gần cũng vậy, làm sao đèn có thể phá nó?

Lại nữa, như kệ tụng:

13. Nếu đèn tự chiếu được Cũng chiếu được vật khác Tối cũng nên như thế Tự chướng cũng chướng tha.³¹²

[76b18] Giải thích: Bóng tối tự che và che tối vật khác, cả hai trường hợp đều không muốn có; thế thì đèn tự chiếu và chiếu sáng vật khác, sao lại muốn có được?

Lại nữa, ở đây lập nghiệm: Trong đệ nhất nghĩa, đèn đối với ‘tự chiếu’ và ‘chiếu tha’ thì không hư hoại ‘sở trị’ Vì sao? Vì có ‘năng trị’, thí như sự che lấp [của bóng tối]. Như vậy, sự ‘tự chiếu’ và ‘chiếu tha’ đối với tự thể đèn đã bị bác bỏ ở trên, và thí dụ là vô thể. Thế nên, ngoại nhân đưa ra thí dụ đèn để thành lập nghĩa ‘khởi’, trong đó, ‘khả năng sinh khởi chính nó và cái khác’ hoàn toàn không đúng, bởi vì không tránh được cái lỗi ‘vô cùng’ ở trên. Lại nữa, cho rằng ‘tự khởi cũng là khởi tha’ thì ‘năng khởi’ là khởi cái đã khởi, hay là khởi cái chưa khởi?

chiếu đến bóng tối, mà có thể phá bóng tối. Như vậy, đèn chỉ ở chỗ này là có thể phá hết tất cả bóng Như vậy có lỗi gì khi ‘năng khởi’ là khởi cái chưa khởi? Như kệ tụng:

14. Sự khởi nếu chưa khởi

Làm sao sinh tự tha?

[76b27] Giải thích: ‘Chưa khởi’ là không có ‘sự sinh’, bởi vì ‘chưa sinh’, như ‘khi chưa sinh’ ở trên. Cái ý như thế, trước đã phân biệt.

Lại nữa, kệ tụng:

Sự khởi nếu đã khởi

Khởi còn chỗ nào khởi?³¹³

[76c01] Giải thích: Do ‘đã khởi’ nên sự sinh đối với cái đã khởi thì không có công dụng nữa. Như thế mà quán sát.

Ông nói, ‘sự khởi là khả năng sinh khởi chính nó và cái khác’, nghĩa này không đúng, bởi vì không tránh được cái lỗi ‘vô cùng’. Lại nữa, sự khởi, trú và diệt trở thành vô vi. Bởi vì là vô vi cho nên các pháp khởi, trú và diệt không phải tướng hữu vi. Ông nói về nguyên nhân của tướng, mà nghĩa ‘nhân’ bất thành.

Lại nữa, còn phải đặt câu hỏi: “Nói có sự khởi, thì khởi như thế nào? Là khởi cái khi khởi? Là khởi cái đã khởi?” Tất cả đều không đúng.

Như kệ tụng:

15. Khi khởi và đã khởi Chưa khởi đều không khởi Đi, chưa đi, khi đi Phẩm Khứ Lai giải thích.³¹⁴

[76c09] Giải thích: Như phẩm Quán Khứ Lai đã nghiệm chứng, ở đây cũng nên như vậy mà nói rộng.

Trong đệ nhất nghĩa, ‘khi khởi’ là không có khởi. Vì sao? Vì khác với thế gian luôn hướng về phía trước, như muốn ‘khi diệt’.

Lại nữa, nếu cho rằng pháp kia khởi một nửa, vừa chưa khởi một nửa, nói là ‘khi khởi’, thì cũng không đúng. Vì sao? Nếu là ‘khởi một nửa’, tức pháp kia không còn khởi nữa, thì sự khởi thành vô dụng. Nếu là ‘chưa khởi’, thì sự khởi cũng không có khởi, vì chưa khởi, thí như ‘vị lai’ (: chưa đến).

Ngoại nhân nói: “Xác quyết có sự khởi. Tiến dần đến hiện tại³¹⁵, đây gọi là ‘khi khởi’.”

Luận giả nói: “Cái nghĩa như thế cũng nên quán sát.”

Kệ tụng:

16. Do ‘khi khởi’ gọi khởi Nghĩa này là không đúng Làm sao ‘khi khởi’ kia

Mà nói là duyên khởi.³¹⁶ [76c18] Giải thích: ‘Khi khởi’ là hữu vi, là vô vi, hay là vừa hữu vi vừa vô vi. Tất cả đều sai lầm, như trên đã bác bỏ.

Ngoại nhân nói: “Thí như có người khéo hiểu kiếm thuật, khởi tâm bất thiện làm hạnh ác nghịch, tự hại mẹ mình, cho là tùy thuận.³¹⁷ Ông cũng như vậy. Vì sao? Bậc Đại Tiên³¹⁸ vì hàng Thanh văn, Độc giác mà nói lý duyên khởi sâu xa, do ông huân tập vọng tưởng từ lâu nên làm những hạnh phi pháp, tự phá ý muốn, hại chánh đạo lý. Sự chấp này không đúng.”

Luận giả nói: “Ông không biết hay sao? Có kẻ ác kiến phủ nhận không có nhân quả, phá hoại bạch pháp, không chịu tin nhận. Vì muốn giáo hóa kẻ ác kiến ấy, rửa sạch nghĩa dơ bẩn bất thiện, đức Phật Bà-già-bà nói lời như vầy: ‘Do cái này có mặt, cái kia có mặt. Do cái này sinh, cái kia sinh. [Do cái này không có mặt, cái kia không có mặt. Do cái này diệt, cái kia diệt.] Ví như do duyên vô minh, các hành sinh khởi. Do duyên hành, thức sinh khởi ...’ Đại loại như vậy là thế tục đế, chẳng phải đệ nhất nghĩa đế. Ý tưởng như thế là sự mong muốn của tôi. Ông nói, tôi tự phá ‘ý muốn’, hại ‘chánh đạo lý’, lời này không đúng.”

Như kệ tụng:

17. Do các pháp vô tánh

Tự thể là chẳng có Đây có, kia có được Như vậy là không đúng.³¹⁹

[77a03] Lại nữa, như đức Phật nói chỉnh cú:

Nếu từ duyên sinh thì không sinh Thể duyên khởi ấy là chẳng có Thuộc về nhân duyên, pháp tức không Hiểu tánh không gọi bất phóng dật.³²⁰

Đại loại như vậy các kinh, ở đây nên nói rộng. Do quán sát như thế, biết sự sinh và sự chưa sinh, thảy đều là sự thể như huyễn³²¹. Cho nên ‘khi khởi’ là tịch diệt, thì không có ‘tướng khởi’. Như ngoại nhân kia vừa nói, ‘khi khởi để làm sự duyên khởi’, điều này, trong đệ nhất nghĩa, nghiệm chứng bất thành, người kia nói không khéo.

Lại có người nói: “Nơi thế gian hiện thấy đa dạng nhân duyên, mỗi nhân duyên đều sinh khởi kết quả, như là chiếc bình, cái áo, v.v…, không có nghiệm chứng nào khác. Sự hiện thấy hơn cả là như kệ tụng ở trên nói: ‘Khi khởi và đã khởi, Chưa khởi đều không khởi’. Ở đây không có sự tương ưng, bởi vì như sự khởi của giới, v.v…³²² .”

Luận giả nói: “Các tụ: giới, v.v… là tùy thuận công đức, ai có thể trái nghịch? Nhưng chúng là thế tục đế, chẳng phải đệ nhất nghĩa. Các tụ như thế là để xả bỏ chấp trước. Vì nghĩa chân thật mà có luận này khởi, cho nên tôi không có lỗi. Nếu ông nghĩ rằng, chiếc bình, cái áo, v.v… có sự sinh khởi, điều đó cũng là thế tục đế, chẳng phải đệ nhất nghĩa. Ý của tôi là, sự hiện khởi của chiếc bình hay cái áo là có thể thủ đắc, nhưng không phải khi chúng chưa khởi. ‘Cái đã khởi mà có sự khởi’ là không đúng. ‘Sự khởi của chiếc bình, cái áo, v.v… là khởi cái chưa khởi’, sự chấp như vầy, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Chiếc bình chưa khởi mà an lập khái niệm (: vọng giác), khi duyên với danh từ ‘bình’, cho là có ‘bình khởi’. Với ý như thế, trường hợp này chỉ là an lập khái niệm của thế tục đế, bởi vì chiếc bình chưa sinh thì không thể thủ đắc.” Lại nữa, sư Tỳ-bà-sa nói: “Ba đời là [thật] có³²³. Chiếc bình, v.v… có sự khởi. Nghĩa của tôi như thế.”

Luận giả nói: “Đây cũng không đúng.”

Như kệ tụng:

18. Tùy xứ có một vật

Chưa khởi mà có ‘thể’.

[77a23] Giải thích: Một vật, là chiếc bình, hay cái áo, v.v… Cái ‘thể’ vốn có là khi có các duyên, hay có sự hòa hợp, hay ở chỗ nào khác.

Kệ tụng:

Đã có cần gì khởi.

[77a26] Giải thích: Vật kia đã có, sự khởi thành vô dụng. Vì lý do đó, có kệ tụng:

‘Thể’ có, ‘khởi’ không có.³²⁴

[77a28] Giải thích: Với nghĩa này, cái gì mà trước khởi thì là ‘hữu thể’; qua đó nghiệm biết ‘sự khởi là không có’. Lập nghĩa: ‘hữu thể có khởi’ là có lỗi.

Lại nữa, người chấp ‘thời gian có khác nhau’, nói lời như vầy: “Các pháp là hữu thể.” Nghiệm biết thế nào? Có thời gian vị lai so với thời gian hiện tại nên chấp này không đúng. Vì sao? Vì có vị lai so với hiện tại thì phá hủy hiện tại.³²⁵ Như vậy, ‘thể’ khác nhau, ‘tướng’ khác nhau và ‘giai vị’ khác nhau. Lỗi lầm như trước đều lấy đây trả lời. Lại nữa, người phái Tăng khư nói: “Có thể hiển thị rõ ‘các pháp là hữu thể’ nên tôi không có sai lầm.”

Luận giả nói: “Việc ‘có thể hiển thị rõ’ thì trước đã bác bỏ. Ở đây không có sự tương ưng. Còn nữa, ‘chưa khởi’ mà có tự thể, làm sao tin được?” Người phái Tăng khư lại nói: “Nhiếp thuộc ba đời mà nói, như vật hiện tại.” Luận giả nói: “Vật hiện tại, trong đệ nhất nghĩa, là không có tự thể. Thí dụ của ông bất thành, nghĩa mong muốn bị hoại. Lại nữa, tuy vật không có tự thể cũng không hoại thế tục đế, bởi lẽ ở thời hiện tại, có thể thủ đắc các pháp:

sắc, v.v… mà giống như huyễn ảo, v.v… Trong thế tục đế, các pháp: sắc, v.v…

có pháp chưa sinh, mới nói là chờ có duyên thì sinh. Còn pháp này trước đã có rồi, đâu cần gì sinh chỉ là giả thi thiết, nên biết như vậy. Kệ tụng nói: ‘Khi khởi và đã khởi, Chưa khởi đều không khởi’, như vậy thảy, trước tuy đã đáp, nay sẽ nói thêm.” Như kệ tụng:

19. Nếu khởi là khi khởi

Khởi ấy có sở khởi.

[77b14] Giải thích: Quan điểm cho rằng, ‘sự khởi nơi ‘khi khởi’ thì có thể có sở khởi (: đối tượng sinh khởi)’. Sự chấp này không đúng, vì có lầm lỗi.

Như kệ tụng:

Sự khởi năng khởi tác

Còn khởi thêm những gì?³²⁶

[77b17] Giải thích: Sự khởi là không đúng, vì có tác dụng của sự khởi (:

khởi tác)³²⁷. Thí như sự khởi giữa cha với con là không có tự thể (: không có tác dụng). Nghĩa của kệ tụng như thế. Lại nữa, nếu nói như thế, còn có sự khởi khác có khả năng khởi. Sự khởi ấy cũng có lỗi. Có những lỗi gì? Như kệ tụng:

20. Sự khởi lại có khởi

Khởi ấy lỗi vô cùng.

[77b21] Ngoại nhân nói: “Không có ‘khởi khởi’ thì không có lỗi ‘vô cùng’. Tôi muốn như thế.”

Luận giả nói kệ tụng:

Nếu khởi không khởi khởi

Pháp đều như thế khởi.³²⁸

[77b24] Giải thích: Pháp đã không đúng, thì khởi cũng nên như vậy. Do đó không nên gắng gượng mà phân biệt.

Lại nữa, ở đây có ‘sự khởi’, hoặc hữu thể, hoặc vô thể, hoặc vừa hữu thể vừa vô thể, thì sự khởi ấy đều có lỗi.

Như kệ tụng:

21. Hữu thể: khởi vô dụng Vô thể: khởi không nương

Hữu vô thể: cũng vậy Nghĩa này trước đã nói.³²⁹

[77b29] Giải thích: Trước nói ở chỗ nào? Như kệ tụng trong phẩm Quán Duyên nói: “Không định có, định không, Nghĩa các duyên nên vậy.”³³⁰ Lại như kệ tụng nói: “Chẳng có, chẳng không có, Chẳng có – không, pháp khởi.”³³¹ Như trước đã bác bỏ, không giải thích thêm nữa.

Lại nữa, như kệ tụng:

22. Nếu khi diệt có khởi

Nghĩa này là không đúng.

[77c04] Giải thích: Không đúng vì ‘khi diệt’ thí như ‘khi chết’.

Ngoại nhân nói: “Khi chưa diệt mà khởi, cho nên không có lỗi.”

Luận giả nói kệ tụng:

Nếu pháp không ‘khi diệt’

Pháp thể bất khả đắc.³³²

[77c07] Giải thích: Không có được vì thể và tướng của pháp không tương ưng, như hoa đốm hư không. Ý kệ tụng là như thế.

Ngoại nhân nói: “Sự trú là chẳng phải ‘một chiều’.”

Luận giả nói: “Sự trú cũng bị vô thường theo đuổi, nên ‘khi chưa diệt’ bất thành. Tôi không có sai lầm, như trước có nói rộng.” Ngoại nhân nói: “Có sự khởi như thế cho nên có pháp được khởi. Sự khởi mà không có thì pháp được khởi cũng không có được. Như dùng lông rùa làm áo, cả hai [lông rùa và áo] đều vô thể. Bởi vì sự khởi thành lập nên có ‘pháp trú’. Như đã nói, ‘do có sự khởi mà các pháp chẳng phải vô thể’”

Luận giả nói: “Sự khởi là vô thể, nên ‘pháp được khởi’ bất thành. Tuy trong thế tục đế nói có sự khởi này, nhưng trong đệ nhất nghĩa thì không có ‘tướng trú’. Nay hỏi thể của trú: Là thể chưa trú trú? Là thể đã trú trú? Là thể khi trú trú? Trong đệ nhất nghĩa, cả ba trường hợp đều không đúng.” Như kệ tụng:

23. Thể chưa trú không trú Thể đã trú không trú Thể khi trú không trú Không khởi, gì đang trú?³³³

[77c19] Giải thích: Câu thứ nhất: Do không phải sự trú nên thí như sự diệt.

Câu thứ hai: Đời hiện tại và đời quá khứ, cả hai đời ở trong một thời nên không thể có được. Nghĩa ‘trú’ thì trống không. Câu thứ ba: Tách rời ‘đã trú’ và ‘chưa trú’ thì càng không có ‘khi trú’. Sự ‘có’ là không đúng, như trước đã rộng bác bỏ.

Câu thứ tư: ‘Không có một vật khởi, không có một vật trú.’ Ý kệ tụng là như thế. Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, không có một vật thể và ‘tướng khởi’ có thể thủ đắc. Từ trước đến đây đã rộng dẫn đạo lý để mọi người hiểu rõ rằng, sự khởi đã bất thành thì cái gì làm sự trú. Với nghĩa này, ông trước có nói rằng, ‘pháp được khởi, và sự khởi là có nguyên nhân’, ở đây đều bất thành.

Lại nữa, như kệ tụng:

24. Khi diệt có sự trú

Nghĩa ấy là không đúng.

[77c28] Giải thích: Không đúng vì trái ngược. Các pháp mà trái ngược nhau thì không đồng thời, như ánh sáng mặt trời gay gắt thì không đồng thời với bóng tối. Ý kệ tụng là như thế.

Ngoại nhân nói: “Pháp mà khi chưa diệt thì có thể thủ đắc pháp thể.” Luận giả nói kệ tụng:

Nếu pháp không ‘khi diệt’

Pháp thể bất khả đắc.³³⁴

[78a03] Giải thích: Bất khả đắc bởi vì các pháp hữu vi có vô thường theo đuổi. Lại nữa, pháp thể là bất khả đắc. Vì sao? Vì không có ‘khi diệt’, như hoa đốm hư không. Ý kệ tụng là như thế.

Lại nữa, nếu ông nghĩ rằng, ‘sát-na đã khởi thì tướng trú có năng lực, lúc bấy giờ pháp thể không có diệt, nhưng cũng không là thường. Do sự trú không gián đoạn, sau đó có sự già bởi vô thường theo đuổi’, chấp này không đúng. Vì sao? Khi có tác dụng của tướng trú nơi sắc, v.v… thì không có sự vô thường, hậu thời cũng không có vô thường theo đuổi, như chỗ có lửa thì không có nước, lửa ở hậu thời cũng không thành nước. Nghĩa ‘trú’ cũng vậy.

Ngoại nhân nói: “Thế gian hiện thấy ‘pháp thể diệt tận’, tại sao nói không có?”

Luận giả nói: “Điều này nên quán sát. Ông thấy sự diệt, thì sự diệt ấy và pháp thể là luôn theo nhau, hay là mỗi thứ có chỗ riêng khác. Nếu sự diệt và pháp thể là luôn theo nhau thì không có nghĩa ‘trú’. Nếu sự diệt và pháp thể có chỗ riêng khác, thì pháp thể không có ‘khi diệt’; đã không có ‘khi diệt’ thì pháp thể là bất khả đắc. Cả hai trường hợp đều không đúng.” Lại nữa, có người thông tuệ mà kiêu mạn³³⁵ nói lời như vầy: “Thí như có người, trước không có Phật thể, hậu thời có được Phật thể. Sự trú cũng như thế, trước tuy không có diệt, hậu thời có diệt. Rốt cuộc có lỗi gì?”

Sự chấp này không đúng. Vì sao? ‘Không có Phật thể’, nghĩa là không có tướng và dụng của Nhất thiết trí. ‘Phàm phu trí, hậu thời có được Phật thể’, không có nghĩa như thế. Trong thế tục đế, lời nói phương tiện kia cũng không thành lập. Như vậy, đoạn trừ phiền não chướng và cảnh chướng (: sở tri chướng), ở sát-na tối hậu, khi tướng trạng của Nhất thiết trí sinh khởi, được gọi là chứng đắc Phật thể. Nhất thiết trí và Phật thể không có sai biệt. Lời nói của ông không có đạo lý chân thật. Như vậy, sự già và sự trú, hoặc là một, hoặc là khác, cũng đồng lỗi này. Do trường hợp này bất thành, nên Thầy A-xà-lê [của tôi] có kệ rằng:

25. Tất cả các pháp kia Hằng thời có già chết Những gì là pháp trú

Mà không tướng già chết.³³⁶ [78a25] Giải thích: Có sự khởi là tùy thuộc ở chỗ pháp thể có sự trú mà có thể thấy được, qua đó sự khởi có thể được thành. Ở đây không phải vậy, cho nên nghĩa ‘lập nhân’ ở trên bất thành.

Lại nữa, các ông muốn có được pháp trú, vậy pháp trú là sự trú có khả năng tự trú, hay là sự trú bằng vay mượn sự trú khác. Cả hai đều không đúng. Như kệ tụng:

26. Trú khác trú, chưa trú Nghĩa này là không đúng Như khởi không tự khởi Cũng không từ tha khởi.³³⁷

[78b02] Giải thích: ‘Sự khởi là tự khởi’, vì sao không đúng? Như kệ tụng nói ở trước: “Sự khởi nếu chưa khởi, Làm sao tự sinh được, Nếu đã khởi năng sinh, Sinh còn chỗ nào khởi.”³³⁸ ‘Sự khởi là từ tha sinh’, vì sao không đúng? Như kệ tụng nói ở trước: “Sự khởi lại có khởi, Khởi ấy lỗi vô cùng.” Sự trú cũng như thế.

Kệ tụng:

Sự trú nếu chưa trú Tự thể làm sao trú Sự trú nếu đã trú Trú rồi cần gì trú. Trú nếu khác trú [mà] trú Sự trú là vô cùng Trú nếu không trú [mà] trú Pháp đều trú như vậy.

[78b10] Giải thích: Hai kệ này là kệ thích nghĩa, không phải kệ của luận bản. Kệ trước bác bỏ sự trú của tự trú, như bác bỏ ‘thể tự khởi’. Kệ tụng sau bác bỏ sự trú của tha trú, như bác bỏ ‘thể từ tha khởi’. Nên biết như thế. Vì vậy phải biết: Sự trú không có tự thể. Như ông trước có nói, ‘có sự khởi như thế (: tự khởi, tha khởi), nên pháp là hữu thể’. ‘Pháp là hữu thể’, nhân này bất thành. Ngoại nhân nói: “Trong đệ nhất nghĩa, có sự khởi và sự trú. Vì sao? Các pháp là cộng hành nên pháp thể là có. Pháp thể nếu không có, thì thể của [mỗi] pháp cộng hành phải không có, thí như sừng lạc đà. Do sự khởi và sự trú là có, nên sự diệt, cộng hành với sự khởi và sự trú, là có. Vì vậy, trong đệ nhất nghĩa, nói đến cái lực của nhân tố, nên sư khởi và sự trú là có.”

Luận giả nói: “Sự diệt cũng như thế, nghĩa là pháp thể đã diệt, chưa diệt và khi diệt. Muốn rằng pháp thể có sự diệt, cả ba trường hợp đều không đúng.

Như kệ tụng: 27. Pháp chưa diệt không diệt Pháp đã diệt không diệt

Pháp khi diệt không diệt

Không sinh, những gì diệt?³³⁹

[78b22] Giải thích: Câu thứ nhất: Sự diệt là trống không, thí như sự trú. Câu thứ hai: Như người đã chết, không còn chết nữa.

Câu thứ ba: Tách rời pháp đã diệt và pháp chưa diệt thì càng không có ‘khi diệt’, vì là lỗi ‘câu hữu’ (: đồng thời tồn tại), cho nên biết chắc ‘pháp khi diệt không diệt’. Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, pháp khi diệt không có diệt, vì pháp truyền lưu ba đời, như pháp đang khởi ở vị lai và ở hiện tại.

Câu thứ tư: Nghĩa ấy thế nào? Tất cả các pháp đều không có sự sinh. Nói ‘không sinh’ là vì không có tướng sinh. Không sinh mà có diệt, nghĩa này không đúng, như đứa con của thạch nữ.

Như vậy, đã biết sự ‘khởi’ và sự ‘không khởi’, muốn ‘pháp có diệt trong tất cả thời’ là không đúng.

Lại nữa, phân biệt ‘pháp diệt’ ngang qua sự ‘trú’ và sự ‘không trú’, cả hai trường hợp đều không đúng.

Như kệ tụng:

28. Pháp thể mà có trú

Tướng diệt bất khả đắc.

[78c03] Giải thích: Vì có sự trú nên không có sự diệt, điều này thế gian đều hiểu. Ông nói, ‘không có sự trú, có sự diệt’, rằng ‘không có lỗi’. Ở đây cũng không đúng. Như kệ tụng:

Pháp thể mà không trú

Diệt cũng bất khả đắc.³⁴⁰

[78c06] Giải thích: Vì pháp thể không có sự trú, nên tướng diệt của pháp thể cũng không có. Lại nữa, ngay khi trú ở giai vị này mà pháp diệt, hay là trú ở giai vị khác mà pháp diệt?

Ngoại nhân nói: “Lời ấy nghĩa là gì?”

Luận giả có kệ tụng:

29. Pháp lúc ở vị này Không ngay vị này diệt

Pháp lúc ở vị khác Chẳng ở vị khác diệt.³⁴¹

[78c11] Giải thích: ‘Không ngay vị này diệt’, bởi vì không bỏ tự thể. Thí như sữa trú giai vị của sữa, cũng không diệt khi ở giai vị khác. Vì sao? Ở đây nói nghiệm chứng: Trong đệ nhất nghĩa, sữa không diệt khi ở giai vị sữa chua, bởi vì sữa và sữa chua khác nhau³⁴², như sự khác nhau của chiếc bình, cái áo, Lại có người nói: “Có sự diệt như thế là dựa vào thể, thí như sự trưởng thành (: thục).”

Luận giả nói kệ tụng:

30. Nếu tất cả các pháp Tướng khởi bất khả đắc Vì không có tướng khởi Có diệt cũng không đúng.³⁴³

[78c18] Giải thích: ‘Các pháp không sinh khởi’, như trước đã nói. Các pháp ‘chưa trưởng thành’ hay ‘đã trưởng thành’, sự chấp này bất thành, thí dụ là vô thể.

Lại nữa, ông nói sự diệt, nó là hữu thể diệt, hay là vô thể diệt? Cả hai trường hợp đều không đúng.

Như kệ tụng:

31. Pháp mà là hữu thể

Hữu thì không tướng diệt.

[78c22] Giải thích: Bởi vì sự trái ngược, thí như nước và lửa.Vì lẽ đó mà có kệ tụng:

Một pháp có hữu, vô [tướng]

Nơi nghĩa không nên thế.³⁴⁴

[78c24] Lại nữa, có kệ tụng:

32. Pháp mà là vô thể Có diệt cũng không đúng Như không đầu thứ hai Không thể nói cắt đứt.³⁴⁵ [78c27] Thí dụ trong kệ tụng: cái đầu thứ hai là không có. Vì cái đầu thứ hai là vô thể mà nghiệm xét là ‘có diệt’, nghĩa ấy không đúng. Pháp thể là hư hoại. Lại nữa, các ông nếu nói, ‘trong đệ nhất nghĩa, các pháp có tướng diệt’, vậy thì pháp đi theo sự diệt là tự diệt, hay là tha diệt? Cả hai trường hợp đều không đúng.

Như kệ tụng:

33. Pháp không tự thể diệt Tha thể cũng không diệt Như tự thể không khởi

Tha thể cũng không khởi.³⁴⁶ [79a04] Giải thích: ‘Tự thể khởi’, ở đây không có sự tương ưng, như trước đã nói: “Sự khởi nếu chưa khởi, Làm sao tự sinh được, Sự khởi nếu đã khởi, Sinh còn chỗ nào khởi.”

‘Tha thể khởi’, như kệ tụng: “Sự khởi nếu khởi khác, Khởi có lỗi vô cùng.”

Sự khởi đã như thế, sự diệt cũng giống vậy. Kệ tụng tương tợ của sự diệt là:

Sự diệt nếu chưa diệt Làm sao tự diệt được Sự diệt nếu đã hoại Diệt còn chỗ nào hoại.

Sự diệt nếu diệt khác Diệt có lỗi vô cùng Diệt nếu không diệt diệt

Pháp đều như thế diệt.

Nên biết rằng thích nghĩa kệ tụng trên như phần ‘tự tha khởi’ ở trước đã rộng bác bỏ. “Tự tha diệt’ tương đồng với ‘sự khởi’ được phá. Có người nói: “Khi có được ‘hoại nhân’ thì ‘hoại pháp’ mới hoại.”

Nên trả lời như vầy: “Ông lập ‘hoại nhân’, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Pháp kia không phải là hoại nhân của pháp này, bởi vì chúng khác nhau, thí như ‘vật khác’.”

Từ đầu phẩm đến đây, đã rộng bác bỏ những lập luận về sự khởi và sự trú như thế. Trong đệ nhất nghĩa, ‘khởi nhân’ bất thành, thí dụ là vô thể. Trong thế tục đế, nói về nhân và thí dụ mà trái với nghĩa của ông, thì như trước lập nghiệm, đã rộng phân biệt những đạo lý một cách tự tại.

Như kệ tụng:

34. Khởi, trú, hoại: bất thành

Không có pháp hữu vi.

[79a19] Giải thích: Như ngoại nhân đã nói: “Có các pháp hữu vi: ấm, nhập và giới, vì tướng hữu vi là hòa hợp.” Điều này đã được phá.

Lại có người nói: “Trong đệ nhất nghĩa, có các pháp hữu vi như con bò, v.v… Vì sao? Vì những tướng ‘có’, như bò rừng có lông mọc dưới cổ.”

Ở đây cũng nên bác bỏ. Ông lập những tướng hữu vi như thế, là có tướng, hay là không có tướng? Nếu có tướng, thì bò rừng có lông mọc dưới cổ không phải con bò, nhưng là tướng hữu vi. Vì sao? Vì có tướng, thí như con bò thật, như trước đã rộng phá. Không có tướng, là vì không có tướng. Các tướng như thế tự nhiên bất thành, vì ‘năng tướng’ không có lực nên ‘sở tướng’ cũng không có. Lại nữa, ‘có tướng’, là có cái lỗi tướng vô cùng. Tất cả những điều đó, như trước rộng bác bỏ.

Lại có người nói: “Trong đệ nhất nghĩa, ‘có là hữu vi’. Vì sao? Vì có đối đãi. Hữu vi mà không có [trong đệ nhất nghĩa], thì nên không có đối đãi, như đứa con của thạch nữ. Hai pháp hữu vi và vô vi là tương quan đối đãi, với lý do này, trong đệ nhất nghĩa, ‘có là hữu vi’.”

Luận giả nói: “Giả sử pháp hữu vi được thành lập, như vậy ngoài pháp hữu vi, có thể nói được pháp vô vi. Như lý quán sát pháp hữu vi thì thấy thể của nó là bất khả đắc.”³⁴⁷ Cho nên có kệ tụng:

Pháp hữu vi bất thành

Làm sao có vô vi?³⁴⁸

[79b05] Giải thích: Như sừng thỏ là không sinh, ở trong thế tục đế cũng không làm cho thật sự hiểu, nên biết ý này. Với nghĩa ấy, nhân tố là vô thể. Nếu thế làm sao phân biệt các tướng hữu vi là thế tục đế?

Như kệ tụng:

35. Như mộng cũng như huyễn Như thành Càn-thát-bà

Nói có khởi, trú, hoại Tướng của chúng cũng vậy.³⁴⁹ Kinh Ma ha Bát nhã Ba la mật (No. 223), phẩm Bình đẳng, thứ 86, tr. 415b15~26: “Tu Bồ Đề bạch [79b10] Giải thích: Chư Tiên biết sự khởi, trú và diệt của các pháp hữu vi, thì sinh ra nhận thức về nhân tố, mở ra tri kiến như thật. Bậc trí vừa nói sự khởi, trú và diệt, cũng là ý nghĩ của tôi. Người không có trí thì tuệ nhãn bị che lấp, khởi tăng thượng mạn đối với cảnh không thật, như trong chiêm bao nói các pháp có khởi, trú và diệt. Người ấy do nhiễm huân tập, nên chấp có nhân tố khác, phân biệt về ba thứ, cho là có thật nghĩa. Vì chỉ bày cho người ấy mà nói ba thí dụ: chiêm bao, huyễn ảo, thành Càn-thát-bà, nên biết. Có người nói: “Sự khởi, trú và diệt là có. Vì sao? Vì hiện tiền nhận biết và chấp thủ, thí như [nhận biết và chấp thủ] sắc. Lại nữa, tác giả là có, cũng tương tục đồng chấp thủ.” Sự chấp của người nói như thế là không đúng. Vì sao? Vì chẳng phải ‘một chiều’. Vì khai thị cho người ấy, theo số lượng chỉ nói ba thí dụ: chiêm bao, huyễn ảo, thành Càn-thát-bà, nên biết.

Lại nữa, đức Phật Bà-già-bà, bậc thấy chân thật, vì đối trị hoặc chướng cho hàng Thanh văn thừa, nói lời như vầy:

Quán sắc như bọt nước Thọ dụ bong bóng nước Tưởng giống quáng nắng xuân Các hành như cây chuối

Các thức dụ huyễn sự.³⁵⁰ Ở đây ý muốn mọi người biết rằng, ‘ngã và ngã sở vốn là vô tự tánh’, giống như bóng sáng.

Đức Phật Bà-già-bà cũng vì đối trị hoặc chướng và trí chướng cho hàng Đại thừa, nói ‘pháp hữu vi vốn là vô tự thể’, như kinh Kim cương Bát-nhã ghi:

Tất cả pháp hữu vi Như sao, màng, đèn, huyễn Sương, bọt, mộng, chớp, mây Nên tác quán như thế.³⁵¹ Phẩm này được thành lập là muốn cho người hiểu nghĩa lý: ‘Pháp hữu vi là vô thể’. Như trong kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa có ghi: “Đức Phật bảo Bồ-tát Cực Dũng Mãnh rằng: ‘Thiện nam tử! Sắc chẳng phải hữu vi, chẳng phải vô vi; thọ, tưởng, hành, thức cũng lại như vậy. Nếu sắc, thọ, tưởng, hành, thức chẳng phải hữu vi, chẳng phải vô vi, thì đó là Bát-nhã ba-la-mật.’” Lại như kinh Lăng-già nói: “Hữu vi và vô vi là sắc thái vô tự thể. Chỉ có phàm phu ngu si vọng chấp phân biệt rằng chúng có khác nhau, giống như thạch nữ mộng thấy mình bồng con.”³⁵² Lại như kinh Kim cương Bát-nhã nói: “Tu-bồ-đề! Hễ có tướng thì tướng ấy toàn là giả dối. Nếu thấy các tướng là phi tướng thì thấy Như lai.”

Đại loại như vậy các tu-đa-la, trong đó có nói rộng.

Giải thích xong phẩm Quán Tướng Hữu Vi.

(Hết quyển Năm)

nương dựa nơi pháp tham ái mà trú. Lại như huyễn ảo (ảo thuật), trú xứ sở y cũng như vậy, bởi vì khí thế gian có đa dạng sai biệt nhưng không một sự thể nào có thật. Lại như sương mai, thân cũng như thế, do ít thời gian trú ở. Lại như bọt nước, sự thọ dụng cũng như vậy, do thọ, tưởng từ ba pháp (căn, trần, thức) làm nhân tố nên không có cố định. Lại như chiêm bao, pháp quá khứ cũng như thế, bởi vì chỉ có sự nhớ nghĩ. Lại như điện chớp, pháp hiện tại cũng như thế, bởi vì sát-na không ngừng nghỉ. Lại như đám mây, pháp vị lai cũng như thế, bởi vì theo thời gian, thức A-lê-da cùng với tất cả pháp làm chủng tử căn bản.” Giải thích rộng hơn nữa thì xem thêm (金剛仙論, No. 1512, Thế Thân tạo).

Phẩm 8 : Quán Tác Giả và Nghiệp

[79c14] Lại nữa, ‘sở đối trị của Không’ là muốn nghiệm biết cái nghĩa ‘ấm [nhập, giới] là vô thể’, nên có phẩm này khởi.

Có người nói: “Trong đệ nhất nghĩa, có ấm, nhập và giới. Đức Bà-già-bà nói, ‘ Ấm, nhập và giới làm nhân tố, nên khởi tác giả và tác nghiệp (: nghiệp được tạo tác)’.³⁵³ Ấm, nhập và giới mà không có thì đức Phật không nên nói, ‘ấm, nhập và giới làm nhân, nên khởi tác giả và tác nghiệp’, thí như sừng lạc đà. Do có tác giả và tác nghiệp, nên trong tu-đa-la có kệ tụng:

Nên hành thiện pháp hạnh Không nên hành ác pháp

Đời này và đời sau Hành giả được an lạc.”³⁵⁴ [79c21] Giải thích: Trong kinh này nói có tác giả và nghiệp được tạo tác. Nghiệp ấy có ba thứ: thiện, bất thiện và vô ký. Nghiệp thiện được phân biệt có bốn: 1. Tự tánh; 2. Tương ưng; 3. Phát khởi (: Đẳng khởi); 4. Đệ nhất nghĩa (: Thắng nghĩa).³⁵⁵ Nghiệp bất thiện cũng [có bốn thứ] như trên. Nghiệp vô ký có bốn thứ: 1. Báo sinh; 2. Uy nghi; 3. Công xảo; 4. Biến hóa.³⁵⁶ Tóm lại, như vừa nói, ‘nhân tố là có thế lực, vì vậy, trong đệ nhất nghĩa, ấm, nhập và giới là có.’ Luận giả nói: “Ông muốn có cái nghĩa, ‘trong đệ nhất nghĩa, có ấm, nhập và giới làm nhân tố, qua đó biết có tác giả và tác nghiệp’. Nói ‘ấm, nhập và giới làm nhân tố’, nghĩa này bất thành. Nếu trong thế tục đế mà muốn có được nghĩa này, thì thí dụ là vô thể. Ở thế tục đế là vô thể, thế mà trong đệ nhất nghĩa, áp đặt lời đức Bà-già-bà nói, ‘ấm, nhập và giới làm nhân tố, nên thật có tác giả và thật có tác nghiệp’. Sự hiểu biết như thế, về nghĩa đã không đúng. Nên xem xét lại cái nghĩa không đúng ấy. Ở đây, tác giả là có thật hay không có thật, hay vừa có thật vừa không có thật? Tác giả có khả năng tạo tác nghiệp? Nghiệp cũng như thế: Nghiệp là có thật hay không có thật, hay vừa có thật vừa không có thật? Nghiệp được tạo tác bởi tác giả?Ở đây hoàn toàn không đúng.”

Như kệ tụng: