Bát Nhã Đăng Luận Thích

般若燈論釋

Prajñāpradīpa

Lamp of Wisdom

The Commentary on Nāgārjuna’s Mūlamadhyamakakārikā by Bhāvaviveka

❦

Đại sĩ Thanh Biện tạo luận

Đời Đường, Tam tạng Pháp sư

Ba-la-phả-mật-đa-la dịch từ Phạn văn sang Hán văn

Việt dịch & chú giải: Quảng Minh

Dịch phẩm Bát-nhã đăng luận thích này, con xin thành tâm:

Hiến cúng Bồ-tát Long Thọ, Luận sư Thanh Biện, Pháp sư Ba-la-phả-mật-đa-la Hiến cúng Sa-môn Thích Minh Hạnh, Đại sư Thích Minh Phát Hiến cúng các bậc Giáo thọ sư, chư tôn thiền đức Tăng Ni Việt Nam Kính dâng và hồi hướng cho Phụ Mẫu hiện tiền. 4

Bhāviveka

Mục lục

Dẫn nhập 10 Bài Tựa 31 Quyển 1 Phẩm 1. Quán Duyên (Phần 1) Quyển 2 Phẩm 1. Quán Duyên (Phần 2) Quyển 3 Phẩm 2. Quán Khứ Lai Quyển 4

Phẩm 3. Quán Sáu Căn Phẩm 4. Quán Năm Ấm Phẩm 5. Quán Sáu Giới Quyển 5 Phẩm 6. Quán Nhiễm và Người Nhiễm Phẩm 7. Quán Tướng Hữu Vi Quyển 6 Phẩm 8. Quán Tác Giả và Nghiệp Phẩm 9. Quán Thủ Giả Quyển 7 Phẩm 10. Quán Lửa và Củi Phẩm 11. Quán Sinh Tử Quyển 8 44 79 106 148 170 188

Phẩm 12. Quán Khổ 326 Phẩm 13. Quán Hành 340 Phẩm 14. Quán Hợp 356 Quyển 9

Phẩm 15. Quán Hữu Vô Phẩm 16. Quán Trói Buộc và Giải Thoát 366 384 Quyển 10 Phẩm 17. Quán Nghiệp 408

Quyển 11 Phẩm 18. Quán Pháp 450 Phẩm 19. Quán Thời 488

Quyển 12 Phẩm 20. Quán Nhân Quả Hòa Hợp Phẩm 21. Quán Thành Hoại 502

528 Quyển 13 Phẩm 22. Quán Như Lai 546 Quyển 14 Phẩm 23. Quán Điên Đảo Phẩm 24. Quán Thánh Đế 592

618 Quyển 14 Phẩm 25. Quán Niết Bàn Phẩm 26. Quán Thế Đế Duyên Khởi Phẩm 27. Quán Tà Kiến 652 680 696 Phụ Lục 720 9

Dẫn Nhập

Trung luận, còn gọi là Trung quán luận, bốn quyển, Bồ-tát Long Thọ trước tác kệ tụng, ngài Thanh Mục làm Thích luận, được dịch ra chữ Hán bởi ngài Cưu-ma-la-thập. Đây là bộ luận trọng yếu của Phật giáo Đại thừa, là luận thư căn bản của Trung quán tông của Ấn Độ và Tam luận tông của Trung Quốc.

Trung luận trình bày thâm nghĩa của duyên khởi tánh Không, chỉ rõ gốc rễ của sinh tử và giải thoát. Trung là nghĩa chính xác, chân thật, tách rời hý luận điên đảo mà không rơi vào hai bên Không và hữu. Thể của quán là trí tuệ; dụng của quán là quán sát, thể ngộ. Đem trí tuệ để quán sát tánh chân thật của tất cả pháp, tức là pháp duyên khởi, không quán sát theo điên đảo hữu vô, đó là tuệ giác về thật tướng của các pháp, gọi là Trung quán.

Trung quán hay Trung luận tức là luận lý học về Trung đạo. Cũng như Chánh lý là Chân lý, một danh từ chuyên dùng của luận lý học đã có từ sớm ở Ấn độ, được gọi là ‘Ngũ chánh lý tụ’, đó là: 1. Căn bản Trung luận; 2. Hồi tránh luận; 3. Thất thập Không tánh luận; 4. Lục thập như lý luận; 5. Đại thừa nhị thập luận.¹ Như thế có thể thấy được Trung luận là một môn học dùng phương pháp luận lý để tham cứu Chân lý.

Xem xét về hệ phổ của phái Trung quán, như sau:

Long Thọ 龍樹 (Nāgārjuna, 150–250) → Đề-bà 提婆 (Āryadeva, 170– 270) → La-hầu-la 羅睺羅 (Rāhulabhadra, 200–300) → A & B A. (1) Tự tục phái 自續派 (Tự lập lượng phái 自立量派) : Thanh Mục 青目(Piṅgala, 301-400)→ Thanh Biện 清辨 (Bhāvaviveka, 490-570) → Quán Thệ 觀誓 (Avalokitavrata ─700─) → Cát Tường Hộ 吉祥護 (Śrīgupta) , Trí Tạng 智藏 (Jñānagarbha, 700–760).

(2) Trung quán Du-già hành phái 中觀瑜伽行派 : Tịch Hộ 寂護 (Śāntirakṣita, 725-790) → Liên Hoa Giới 蓮華戒 (Kamalaśīla, 740-796) → Giải Thoát Quân 解脫軍 (Vimuktisena) → Sư Tử Hiền 師子賢 (Haribhadra, ─800─) → Bảo Tịch 寶寂 (Ratnākaraśānti, ─1000─) → Thắng Địch 勝敵(Jitāri, ─1000─).

B. Ứng thành phái 應成派 (Tùy ứng phá phái, 隨應破派) : Phật Hộ 佛護 (Buddhapālita, 470–540) → Nguyện Xứng 月稱 (Candrakīrti, ─650─)

Trung quán chú, 佛陀波利多根本中觀註, Buddhapālitamūlamadhyamakavṛtti, Dbu-ma rtsa-baḥi ḥgrel-pa buddha-pā-lit-a, Tạng bản, Phật Hộ chú (No. 3842); (6) Minh cú luận 明句論 prasannapadā, Phạn bản, Tạng dịch, Nguyệt Xứng chú; 2. Hồi tránh luận 迴諍論, Đại Chánh tạng, No. 1631, Bồ-tát Long Thọ tạo; Hậu Ngụy, Tam tạng Tỳ Mục Trí Tiên thuật; H.T Thích Như Điển dịch Việt văn, 2004; 3. Thất thập Không tánh luận 七十空性論, Tạng bản, gồm có 70 kệ tụng nói về đạo lý của Không tánh; cận đại có pháp sư Pháp Tôn dịch ra Hán văn; Quảng Minh dịch Việt văn, 4/2017; 4. Lục thập như lý luận 六十如理論, gồm có 60 kệ tụng thuyết minh duyên khởi; 5. Đại thừa nhị thập luận: 20 luận thư của Long Thọ, ngoài Trung luận, như: Thập nhị môn luận, Quảng phá luận, Thập trụ Tỳ-bà-sa luận, Bách tự luận, Đại thừa phá hữu luận, Phương tiện tâm luận, Nhân duyên tâm luận tụng, Bảo hành vương chánh luận, Bồ đề tư liệu luận, Bồ đề tâm ly tướng luận, Bồ đề hành kinh, Thích ma ha diễn luận, v.v… phần nhiều nghiêng về Duy thức. → Tịch Thiên 寂天 (Śāntideva, 650-700) → Trí Sinh Tuệ 智生慧 (Prajñākaramati, 950-1030) → A-để-hạp 阿底峽 (Atīśa, 982–1054)

Phật giáo Trung Quốc xưa nay biết đến Thanh Biện như là người thừa kế chính thống tư tưởng của Long Thọ, mà không biết gì về vai trò của Phật Hộ và Nguyệt Xứng trong học phái Trung quán². Tam luận tông ở Trung Quốc ra đời dựa trên nền tảng ba bộ luận do Cưu-ma-la-thập (鳩摩羅什, Kumārajīva, 344- 413) dịch, đó là: Trung Quán Luận (中觀論, Madhyamaka-kārikā, Thanh Mục giải thích), Thập Nhị Môn Luận (十二門論, Dvādaṣadvāra-śāstra, Long Thọ trước tác), và Bách Luận (百論, Śataśàstra, Đề-bà trước tác). Sự truyền thừa học phái Trung quán ở Trung Quốc như sau: La-hầu-la truyền cho Thanh Mục, Thanh Mục truyền cho Tu-lợi-da-sô-ma (須利耶蘇摩, Sūryasoma), Tu-lợi-da-sô-ma truyền cho Cưu-ma-la-thập. Cưu-ma-la-thập đến Trung Quốc khoảng năm 410, ở lại đó 10 năm, truyền cho đệ tử là Đạo Sinh (道生), Tăng Triệu (僧肇), Tăng Duệ (僧叡) và Đạo Dung (道融). Các vị này vạch rõ sự khác nhau giữa tông phái mình với Thành thật tông và có thể xem là những người sáng lập Tam luận tông. Trong thế kỷ thứ 6, Tam luận tông rất thịnh hành và những Cao tăng thời này là Pháp Lãng (法朗) và đệ tử là Cát Tạng (吉藏). Trong thế kỷ thứ 7, Tam luận tông được Cao tăng Tuệ Quán (慧灌), đệ tử của Cát Tạng truyền qua Nhận bản, Tam luận tông dần dần mất ảnh hưởng sau khi Pháp tướng tông ra đời. Trong Đại Đường Tây vức ký (大唐西域記) của Huyền Trang (玄奘, 602-664)³ và Nam hải ký quy truyện (南海寄歸傳) của Nghĩa Tịnh (義淨, 635-713)⁴ đều nhắc đến Thanh Biện như là hành giả Trung quán, chứ không nhắc đến tên Phật Hộ và Nguyệt Xứng.

Người đầu tiên giới thiệu Bhāviveka (Phân Biệt Minh) ở Trung Quốc là Ba-la-phả-mật-đa-la qua dịch phẩm Bát-nhã đăng luận thích vào năm 632. Sau đó, Huyền Trang dùng tên Thanh Biện khi dịch Chưởng trân luận (Karatalaratna) từ Phạn bản sang Hán ngữ vào năm 647 (hay 649), nhưng lại dùng Hán âm Bà-tỳ-phệ-già (婆毘吠伽) để giới thiệu Thanh Biện trong Đại Đường Tây vức ký.

Bát-nhã đăng luận thích (般若燈論釋, Prajñāpradīpa) có 15 quyển, Bồ-tát Long Thọ trước tác kệ tụng, Bồ-tát Phân Biệt Minh (分別明, tức Thanh Biện)⁵ biên soạn thích luận. Đời Đường, từ tháng 6 năm Trinh Quán thứ 4 (630) đến ngày 17 tháng 10 năm Trinh Quán thứ 6 (632), Tam tạng Pháp sư Ba-la-phả-mật-đa-la (波羅頗迦羅蜜多羅, S: Prabhākaramitra) cùng chư vị cộng sự hoàn thành bản dịch chữ Hán từ Phạn bản. Lược xưng là Bát-nhã đăng luận. Bát-nhã đăng luận thích là sách giải thích Trung luận, được thu vào Đại chánh tạng, tập 30, No. 1566.

Thanh Biện 清辨 (490-570), tiếng Phạm là Bhāvaviveka, Bhāviveka, Bhavya. Hán âm là Bà-tỳ-phệ-già (婆毘吠伽), Bà-tỳ-bệ-ca (婆毘薛迦), cũng gọi Minh Biện (明辯), Phân Biệt Minh (分別明), cao tăng Ấn độ sống vào thế kỷ thứ 6, luận sư của học phái Trung quán thuộc Phật giáo Đại thừa tại Nam Ấn độ. Có thuyết cho rằng sư thuộc Vương tộc nước Mạt-lợi-da-na (末利耶那, Malyara) ở Nam Ấn độ. Lại có thuyết nói sư thuộc chủng tánh Sát đế lợi (Kshatriya) ở nước Ma-già-đà (摩伽陀, Magadha) ở Bắc Ấn độ.

Sư từng đến Trung Ấn độ thờ ngài Tăng Hộ (僧護, Saṃgharakṣita)⁶ làm A-xà-lê (Ācārya), chuyên cần tu học kinh điển Đại thừa và giáo thuyết của Bồ-tát Long Thọ (Nāgārjuna). Sau đó, sư trở về Nam Ấn Độ tuyên dương nghĩa Không, mở màn cho cuộc tranh luận về Không, Hữu với ngài Hộ Pháp (護法, Dharmapāla) thuộc tông Du-già ở nước Ma-yết-đà (磨羯陀). Ngài Hộ Pháp thừa kế học thuyết của các Bồ-tát Vô Trước, Thế Thân, chủ trương ‘Hữu là tận cùng của Không’, ngài Thanh Biện thì noi theo học thuyết của bồ-tát Long thọ, chủ trương ‘Không là tận cùng của Hữu’, hai bên bác bỏ nhau và thành tựu cho nhau. Trên văn tự thấy như hai ngài phá nhau, vì bên nói Hữu bên nói Không. Song, các ngài chỉ có một bản ý là hiển bày lý Chơn không - Diệu hữu, nên nói thành tựu cho nhau.

Có truyền thuyết cho rằng sau khi trở về Nam Ấn Độ, sư chủ trì hơn 50 ngôi già lam, trở thành một luận sư danh tiếng, tuyên thuyết giáo pháp, soạn Trung luận thích, bác bỏ thuyết của ngài Phật Hộ (佛護, Buddhapālita, 470- 540), cũng là người thuộc học phái Trung Quán. Trong các tác phẩm được dịch ra chữ Hán và chữ Tây Tạng (phần lớn của nguyên bản Phạn ngữ đã thất truyền), Duy thức tông (Vijñānavādin, yogācārin) là đối tượng bị sư chỉ trích. Là người sáng lập hệ phái Trung quán Tự tục (中觀自續派, Madhyamaka-svàtantrika, the Svātantrika school of Madhyamaka)⁷, Sư cũng đả kích Phật Hộ (Buddhapālita), người sáng lập trường phái Trung quán Ứng thành (中觀應成派,Prāsaṅgika-mādhyamika)⁸, bằng một phương pháp suy luận biện chứng trên cơ sở Nhân minh luận (Hetuvidyā) và Nhận thức học (Pramāṇavāda). Cứ xem Bát nhã đăng luận thích của sư thì thấy ý kiến của sư trái với quan điểm của ngài Phật Hộ.

Vào thế kỷ thứ 8, trường phái của sư được Tịch Hộ (Śāntarakṣita) biến thành phái Trung quán-Duy thức (Mādhyamika-yogācāra). Về già, sư ở ẩn trong núi phía Nam nước Đà-na yết-trách-ca (馱那羯磔迦, Dhanya-kaṭaka), đọc tụng chân ngôn rồi thị tịch.

Các tác phẩm của Sư gồm có: Đại thừa chưởng trân luận (大乘掌珍論, Mahāyānatālaratnaśāstra), Huyền Trang dịch; Bát-nhã đăng luận thích (Prajñāpradīpa, cũng có tên prajñāpradīpa-mūlamadhyamaka-vṛtti), Ba-la-phả-mật-đa-la dịch; Trung quán tâm luận tụng (Madhyamakahṛdayakārikā), Tạng ngữ; Trung quán tâm quang minh biện luận (Madhyamakahṛdayavṛttitarkajvālā), chú giải Trung quán tâm luận tụng (Madhyamakahṛdayakārikā), Tạng ngữ; Trung quán nhân duyên luận (Madhyamikapratītyasamutpāda-śāstra), Tạng ngữ; Nhập trung quán đăng luận (Madhyamakāvatārapradīpa), Tạng ngữ; Nhiếp trung quán nghĩa luận (Madhyamārtha-saṃgraha), còn bản Tạng ngữ và Phạn ngữ; Dị bộ tông tinh thích (Nikāyabheda-vibhaṅgavyākhyāna), chỉ còn lưu lại trong Tạng ngữ, nói về các tông phái phật giáo sau khi Phật diệt độ đến thời Thanh Biện, rất giống Dị bộ tông luân luận (Samayabhedavyūhacakraśāstra) của Thế Hữu (Vasumitra).⁹

Nội dung luận thích này là ngài Thanh Biện đã đứng trên quan điểm của phái Trung quán Tự tục để chú thích các chương trong luận Trung quán của Bồ-tát Long Thọ mà thành. Đặc trưng tư tưởng trong luận thích này là lấy việc giữ gìn một cách nghiêm túc cái học Trung quán của Bồ-tát Long Thọ đã được truyền nối từ trước đến nay làm nền tảng. Lý luận căn bản được thiết lập là ‘các pháp là vô tự tánh’, và lập luận thêm rằng, ‘bản chất thực sự của các pháp là sự trống rỗng’. Trong Đại thừa Chưởng trân luận, ngài Thanh Biện lập ‘tự tỷ lượng’ ngang qua kệ tụng: “Chân tánh, hữu vi không, Như huyễn vì duyên sinh, Vô vi không thật có, Không khởi, tợ không hoa.”¹⁰ (真性有為空,如幻緣生故, 無為無有實, 不起似空華. Chân tánh hữu vi không, Như huyễn duyên sinh cố, Vô vi vô hữu thật, Bất khởi tự không hoa.), từ đó xác lập tông nghĩa ‘Vô tướng là Đại thừa’. Lập trường của ngài Thanh Biện là: y Thế tục đế (saṃvṛti-satya) tất cả đều có11; y Đệ nhất nghĩa đế (paramārthasatya) tất cả đều trống không12 , hay còn gọi là ‘Chân không tục hữu’ (真空俗有). Ngài Thanh Biện thông thạo về Nhân minh học, sư tin rằng trong cuộc tranh luận, trước tiên phải thiết lập quan điểm của tự tông, sau đó sử dụng quan điểm của tự tông để biện phá tha tông, cho nên xưng là phái Trung quán Tự tục.

pháp năng lập đều là pháp hữu vi, vì đồng pháp và đồng dụ, nên nói là như huyễn. … Pháp được lập là ‘có’ thì đều từ duyên sinh; vì lập ‘nhân’ này nên nói là duyên sinh. (Quyển thượng) … Chẳng phải là hữu vi nên gọi là vô vi. Ngược lại với hữu vi là nghĩa vô vi, tức là hư không trạch diệt, phi trạch diệt và tánh chân như. … Tức là sự nhận biết của thế gian này thì như hư không, vì cắn cứ nơi tánh chân thật. Tánh ‘Không’ không có thật, đó gọi là lập tông. Tức sự thành lập này căn cứ tánh chân thật, thế nên không thật có hư không. Do hai tông (tự và tha) đều chấp nhận [các pháp] ‘không khởi’, hoặc giả lập làm ‘pháp không khởi’, gọi đó là nhân. Hoa đốm giữa hư không là không thật có, cũng không khởi, nên lập làm đồng dụ. (Quyển Hạ)” (「為欲令彼易證真空，速入法性故，略製此掌珍論：真性有為空，如幻緣生故。無為無有實，不起似空華 。」「以真性簡別立宗，真義自體，說名真性，即勝義諦，就勝義諦，立有為空，非就世俗，眾緣合成。 有所造作故，名有為。……眾緣所起，男、女、羊、鹿，諸幻事等，自性實無，顯現似有，所立能立法， 皆通有為，同法喻故，說如幻。……所立有法，皆從緣生，為立此因，說緣生故。」「非有為故，說名無 為，翻對有為，是無為義，即是虛空，擇、非擇滅，及真如性。……即此世間所知虛空，就真性故，空無 有實，是名立宗。即此所立，就真性故，無實虛空，二宗皆許為不起故，或假立為不起法故，說名為因。

空花無實，亦不起故，立為同喻。)

11 Trong thế tục đế lại có tự tượng, tức là gần giống với Bất không giả danh, thừa nhận pháp do nhân duyên sinh có tự tướng, tức muốn hiểu rốt ráo được nghĩa ‘không vô tự tánh’, cần phải thấu đạt thêm một bước nữa. Trong đệ nhất nghĩa đế, giả sinh tức chẳng sinh, giả diệt tức chẳng diệt; tức là nói tất cả pháp giả sinh giả diệt mà tịch diệt vô tướng, chứ chẳng nói không có nhân quả sinh diệt. Nếu chấp thủ kiến giải này thì đó là tư tưởng Bất Không giả danh.

12 Trong đệ nhất nghĩa tất cả đều bất khả đắc. Điều này cho thấy rằng, ‘bát bất‘ đều luận theo kiến giải đệ nhất nghĩa đế, bởi vì trong ‘đệ nhất nghĩa không’ thì sinh diệt, đoạn thường, nhất dị, khứ lai đều bất khả đắc. Thế nên, Bát-nhã đăng luận thích không những chỉ luận phá tà kiến của ngoại đạo và Tiểu thừa, mà còn phê phán ngay cả học thuyết của luận sư Phật Hộ¹³, là người cùng trong phái Trung quán nữa. Một đặc điểm khác, đối với lập trường của phái Du-già, chủ trương của luận thích này trái hẳn với quan điểm của các học giả Trung quán trước nay, nhất là kiến giải đối với thế tục đế và đệ nhất nghĩa đế, thì ý thú lại càng khác xa. Thanh Biện chấp nhận quan điểm về Trung quán rằng, ‘đệ nhất nghĩa đế là không có thực thể để có thể xác định với bất cứ hình thái hiện hữu’, đồng thời Thanh Biện cũng muốn sử dụng sự khẳng định ấy trên bình diện thế tục đế. Về điểm nầy, dường như có một cuộc thảo luận về phạm vi triết học Trung quán giữa Thanh Biện thuộc phái Trung quán Tự tục và Nguyệt Xứng đại biểu cho phái Trung quán Ứng thành. Nguyệt Xứng không đưa ra bất kỳ khẳng định nào về ‘bản chất thật của hiện tượng’, mà cho rằng, thế tục đế chỉ có nghĩa là sự ‘che phủ’ hoặc ‘chướng ngại’ bởi nhận thức ‘vô trí’ (ajñāna), thì làm sao thế tục đế lại có sự chính xác để nói là ‘hiển bày’ thật tướng của các pháp? Lại nữa, nếu thế tục đế có thể tiếp cận với đệ nhất nghĩa đế nhờ vào sự ‘biểu hiện’, thì có thể dẫn đến sự hiểu lầm về Nhị đế. Thế tục đế của Nguyệt Xứng dường như là ‘cái nhìn thoáng qua’, tức khía cạnh kế đạc của nhận thức (: biến kế sở chấp, parikalpita). Nhưng Nguyệt Xứng cũng giới thiệu ở đây một thuật ngữ mới, ‘duy biểu’¹⁴, vốn phân biệt rạch ròi với đệ nhất nghĩa đế cũng như với thế tục đế, tức sự tương qua giữa hệ luỵ nhân sinh và cõi giới của Bồ-tát.

Ngoài ra, tác giả luận thích này còn vận dụng luận lý Nhân minh rất thạo. Để duy trì khái niệm thế tục đế và đệ nhất nghĩa đế của truyền thống Phật giáo mà vẫn nói về con đường phát triển tâm linh trong khi từ chối thực tại tối hậu của những khái niệm ấy, Thanh Biện đã sử dụng tam đoạn luận giả định (三段論法, Pratijñā, Hypothetical syllogism), một phương thức biện luận mà gần như không thể hiểu được bởi các học giả của Trung quán thời bấy giờ. Họ chỉ biết được trường phái này thông qua hệ thống hóa bởi Trung quán Ứng thành của Nguyệt Xứng. Thanh Biện sử dụng phương pháp luận một cách sắc bén, khéo léo ngang qua các chi Tông Nhân Dụ hoàn chỉnh cân đối, dùng chúng để đánh phá lập luận của đối phương. Thí dụ như: “Trong đệ nhất nghĩa, nội nhập không sinh ra từ các duyên kia. (Tông) Vì sao? Vì các duyên là cái khác, (Nhân) thí như chiếc bình, v.v… (Dụ)”¹⁵ Phương thức ấy không chỉ đưa đối phương đến chỗ giảm trừ phi lý, mà còn dùng những luận chứng độc lập để im lặng đối phương, và đó là điểm độc đáo của luận thích này.

Nguyên văn tiếng Phạm của tác phẩm này hiện nay đã mất, bản Hán dịch thì không được hoàn bị, bản dịch Tây tạng được thu vào tạng Đan châu nhĩ (丹珠爾/ Tengyur) đề tên là: Dbu-maḥi rtsa-baḥi ḥgrel-pa śes-rab-sgron-ma Prajñā-pradīpa- (Căn bản Trung quán chú trí tuệ đăng, 根本中觀註智慧燈, mūlamadhyamaka-vrtti. 德格版 (東北目錄) , No. 3853, Tsha 45b4-259b3), được các học giả coi trọng hơn bản Hán dịch. Ngoài tác phẩm này và Đại thừa Chưởng trân luận, thế giới học thuật còn biết thêm tư tưởng của Thanh Biện ngang qua chương đầu tiên của Minh cú luận (明句論, Prasannapadā) của Nguyệt Xứng (Candrakīrti, 580–650). Do đó, có thể lập luận rằng, sự hiểu biết về Trung quán (Mādhyamika) nói chung vào thời gian đó là phải chấp nhận quan điểm một chiều dựa trên trường phái Trung quán Ứng thành (Prāsaṅgika-mādhyamika) của Nguyệt Xứng. Tuy nhiên, các học giả đương đại không bỏ qua các nguồn kinh văn Tây Tạng, và vì vậy có sự tiếp cận cân bằng hơn về Trung quán. Người đọc những tác phẩm chính của Long Thọ cần thông qua những bình giảng của cả hai trường phái Trung quán Tự tục và Trung quán Ứng thành.

Bát-nhã đăng luận thích (Prajñāpradīpa) đã được dịch từ tiếng Phạn sang tiếng Hán bởi Tam tạng Pháp sư Ba-la-phả-mật-đa-la (Prabhākaramitra)¹⁶ vào và thế kỷ thứ 7. Và bản tiếng Tây Tạng của luận này được dịch bởi Jñānagarbha¹⁷ (Giác nhã long tràng, 覺若龍幢), cũng xuất hiện Cog-ro kluḥi rgyal-mtshan vào đầu thế kỷ thứ 9, trừ một vài trích dẫn trong Minh cú luận của Nguyệt Xứng - tác phẩm chú giải Trung quán luận và phê bình Bát-nhã đăng luận. Nhiều học giả theo sau giáo sư Kenryu Tsukinowa¹⁸ đều cho rằng bản Tạng dịch đáng tin cậy hơn so với bản Hán dịch. Tuy nhiên, hai bản dịch có niên đại khác nhau và có bối cảnh lịch sử, văn hóa, con người, v.v… khác nhau. Hơn nữa, cấu trúc của Tạng ngữ và Hán ngữ cũng khác nhau nữa. Tạng ngữ phù hợp với cấu trúc ngữ pháp của tiếng Phạn, trong khi Hán ngữ thì không. Sự khác biệt đó đã ảnh hưởng rất nhiều đến hai phiên bản. Nhìn vào Phẩm một, Quán Duyên Khởi, của hai bản Hán dịch và Tạng dịch, các nhà nghiên cứu đã so sánh định nghĩa của ‘duyên khởi’: Trong bản Hán dịch, định nghĩa ‘duyên khởi’ là ‘những thứ được tạo ra bởi sự kết hợp của những nguyên nhân và điều kiện.’ Mặt khác, định nghĩa duyên khởi trong bản Tạng dịch được giải thích ngang qua ‘duyên tánh’ (縁性, Idaṃpratyayatā)¹⁹ , và như vậy giải thích đó đã bác bỏ sự xác nhận tánh chất cạnh tranh trong luận lý Phật giáo, vì trong đó vẫn có một sự tương tự như bản Hán dịch. Từ những giải thích đề cập trong bản Hán dịch được bỏ qua trong bản Tạng dịch, và ngược lại, cho thấy sự không rõ ràng trong cách phiên dịch của các dịch giả đối với các từ ngữ trong Phạn bản. Sau khi nghiên cứu hai văn bản, các học giả đã đề xuất định nghĩa về ‘duyên khởi’ lấy từ bản Tạng dịch rằng, ‘những nguyên nhân không thể được xác định cho đến khi kết quả được thực hiện’, là chìa khóa cho sự hiểu biết của Thanh Biện về sự tương quan giữa ý nghĩa duyên khởi và tánh Không. Nói cách khác, định nghĩa ‘duyên khởi’ được trình bày trong bản Hán dịch không có khái niệm này.

Trong các bản chú sớ về Bát-nhã đăng luận thích, bản nổi tiếng hơn cả là Bát nhã đăng luận quảng chú (般若燈論廣註, S: Prajñāpradīpa-tīkā, Shes rab sgron ma'i rgya cher 'grel pa, 大谷 No.5259；東北 No.3859) của luận sư Quán Thệ (觀誓, S: Avalokitavrata, thế kỷ 8), đó là tư liệu trọng yếu để tìm hiểu về phái Trung quán và phái Du già ở thời kỳ cuối tại Ấn độ.

Có thể dẫn ra đây một số dịch phẩm và nghiên cứu của các học giả về Bát-nhã đăng luận thích của Thanh Biện:

1. Walleser, Max²⁰ (1914): Madhyamakakārikā's 1.1-2.25 (with Bhāvaviveka's `Prajñāpradīpa'), Bibliotheca Buddhica vol. 226, Calcutta. (Tib.)

2. Kajiyama, Yūichi²¹ (1963/4): Translation of Chap. i, WZKS 7-8, 37- 62/100-30. (Germ.)

3. Uryūzu, Ryushin²² (1971): Translation of Chap. xxiv, Kinki Daigaku kyoyo gakubu kenkyū kiyo 2/2.

4. Ames, William (1986): Bhāvaviveka's Prajñāpradīpa: Six Chapters. University of Washington. Unpublished doctoral dissertation (ed. & transl. of chap. 3, 4, 5, 17, 23, 26).

5. Ames, W. (1994): Bhāvaviveka's Prajñāpradīpa. A translation of chapter one: 'Examination of causal conditions' (pratyaya), JIP 22, p. 93-135. 6. Ames, W. (1995): Bhāvaviveka's Prajñāpradīpa. A translation of chapter two: 'Examination of the traversed, the untraversed, and that which is 7. 8. being traversed', JIP 23, p. 295-365.

Ames, W. (1999): Bhāvaviveka's Prajñāpradīpa: A translation of chapters three, four, and five, examining the āyatanas, aggregates, and elements, Indiana University: Buddhist Literature 1, p. 1-119 (from Tibetan)

Ames, W. (2000): Bhāvaviveka's Prajñāpradīpa: A translation of chapters six, examination of desire and the one who desires, and seven, examination of origin, duration and cessation, Indiana University:

Buddhist Literature 2, p. 1-91 (from Tibetan)

9. Malcolm David Eckel (2008) Bhāviveka and his Buddhist opponents:

chapters 4 and 5 of Bhāviveka's Madhyamakahṛdayakārikaḥ with Tarkajvāla commentary; Harvard University Press. p. Cover.

10. Nguyệt Luân Hiền Long月輪賢隆 (Tsukinowa Kenryu, 1888 - 1969)

1929〈漢譯般若燈論の一考察〉(Khảo sát về Hán dịch Bát-nhã đăng luận), Nguyệt san《密教研究》 (Mật giáo Nghiên Cứu), Kỳ 1, số 33, tr.

125-143.

11. Nguyệt Luân Hiền Long月輪賢隆 1929 〈漢譯般若燈論の一考察〉,

《密教研究》, Kỳ 2, số 35, tr. 35 – 47.

12. Nguyệt Luân Hiền Long月輪賢隆1931 〈漢譯般若燈論の一考察〉,《密教研究》, Kỳ 3, số 40, tr. 28 – 51.

13. Vũ Khê Liễu Đế 羽溪了諦 (Hadani Ryōtai, 1883 – 1974) 1930 《国訳一切経中観部二：般若灯論》(Quốc Dịch Nhất Thiết Kinh²³ , Trung Quán Bộ, nhị : Bát Nhã Đăng Luận), Đông Kinh 東京：Đại Đông Xuất bản xã 大東出版社 (:). [: Bản dịch tiếng Nhật luận này.]

Bát-nhã đăng luận thích có 15 quyển, với 27 phẩm như sau:

1. Quán Duyên (Examination of Conditions, Pratyayaparīkṣā) 2. Quán Khứ Lai (Examination of Motion, Gatāgataparīkṣā) 3. Quán Sáu Căn (Examination of the Senses, Cakṣurādīndriyaparīkṣā) 4. Quán Năm Ấm (Examination of the Skandhas, Skandhaparīkṣā) 5. Quán Sáu Giới (Examination of the Dhatus, Dhātuparīkṣā)

6. Quán Nhiễm và Nhiễm giả (Examination of Desire and the Desirous,

Rāgaraktaparīkṣā)

7. Quán Tướng Hữu Vi (Examination of the Conditioned, Saṃskṛtaparīkṣā) 8. Quán Tác Giả và Nghiệp (Examination of the Agent and Action,

Karmakārakaparīkṣā)

9. Quán Thủ Giả (Examination of the Prior Entity, Pūrvaparīkṣā)

10. Quán Lửa và Củi (Examination of Fire and Fuel, Agnīndhanaparīkṣā) 11. Quán Sinh Tử (Examination of the Initial and Final Limits,

Pūrvaparakoṭiparīkṣā)

12. Quán Khổ (Examination of Suffering, Duḥkhaparīkṣā)

13. Quán Hợp (Examination of Compounded Phenomena,

Saṃskāraparīkṣā)

14. Quán Hành (Examination of Connection, Saṃsargaparīkṣā)

15. Quán Hữu Vô (Examination of Essence, Svabhāvaparīkṣā)

16. Quán Trói Buộc và Giải thoát (Examination of Bondage, Bandhanamokṣaparīkṣā)

17. Quán Nghiệp (Examination of Actions and their Fruits, Karmaphalaparīkṣa)

18. Quán Pháp (Examination of Self and Entities, Ātmaparīkṣā)

19. Quán Thời (Examination of Time, Kālaparīkṣā)

20. Quán Nhân Quả Hòa Hợp (Examination of Combination, Sāmagrīparīkṣā)

21. Quán Thành Hoại (Examination of Becoming and Destruction, Saṃbhavavibhavaparīkṣā)

22. Quán Như Lai (Examination of the Tathagata, Tathāgataparīkṣā)

23. Quán Điên Đảo (Examination of Errors, Viparyāsaparīkṣā)

như Ames William, Malcolm David Eckel thì chỉ dịch những phẩm mình ưa thích. Không có bản dịch, chú giải nào bằng Phổ thông thoại hay Quốc ngữ, vì vậy mà Bát-nhã đăng luận thích không được phổ biến trong giới học thuật, kể cả trong Đại học Phật giáo.

Trước bản Việt dịch này, đã có hai bản Việt dịch luận thích này: một của Linh Sơn Pháp Bảo Đại Tạng Kinh, và một của Luận Tạng Phật Giáo Tuệ Quang, Cư sĩ Nguyên Huệ dịch²⁴. Hán dịch luận thích này là ngài Ba-la-phả-mật-đa-la, người từng học Luận Thập Thất Địa với luận sư Giới Hiền (戒賢, 529 - 645) ở chùa Na-lan-đà, người tinh thông pháp học và pháp hành, cả Đại thừa và Tiểu thừa, người dịch xuất sắc Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh từ Phạn ngữ ra chữ Hán ngữ, thì không lý gì lại dịch vụng về Bát-nhã đăng luận thích? Lý do hợp lý là bản Phạn Bát-nhã đăng luận thích, ngữ nghĩa và văn phạm khá mắc mỏ, cô đọng.

Bản Hán ngữ luận thích này có nhiều chữ mắc mỏ, nếu không ‘giải mã’ được thì sẽ tối nghĩa. Thí dụ như chữ ‘già’ (遮), nghĩa là ‘ngăn’, ‘ngăn trở’, ‘che lấp’, được dịch là ‘bác bỏ’, ‘phủ định’; như chữ ‘tương quán’ (相觀), được hiểu là ‘thấy nhau’ (theo nghĩa bóng), ‘liên quan nhau’, ‘đối đãi nhau’. Ngoài ra, có một chữ được dùng rất nhiều, đó là chữ ‘giả’(者): Thí dụ ‘tác giả’ (作者), thông thường được hiểu là ‘người tạo tác’, nhưng trong luận này, chữ ‘giả’ được dùng như dấu ngoặc kép hay ngoặc đơn (Quotation masks “ ” , Single quotation masks ‘ ’ ), để trích dẫn một câu nói hay nhấn mạnh một danh từ, thế nên, ‘tác giả’ được hiểu và viết có ngoặc đơn là ‘tác dụng’. Toàn bộ luận thích là cuộc tranh luận về ‘Thế tục đế và Đệ nhất nghĩa đế’ giữa ngài Thanh Biện với người các bộ phái hay ngoại đạo, cho nên việc sử dụng chữ ‘giả’ là để cho thấy đoạn văn nào là trích dẫn ‘câu nói’ của đối phương. Cũng lưu ý đến chữ ‘cố’ (故): Chữ này xuất hiện rất nhiều. Ngoài ý nghĩa ‘cho nên’, ‘vì’, ‘lý do’, còn được dùng như động từ ‘to be’, ‘là’, chỉ trạng thái của một con người, sự vật, sự việc. Thí dụ, câu ‘như bình y đẳng thật hữu cố dị cố.’ (如瓶衣等實有故異故), dịch là ‘như chiếc bình, cái áo, v.v… là thật có, là khác biệt.’ Xuyên suốt Bát-nhã đăng luận thích, bằng thể văn tường thuật ‘đối vấn’, nghị luận, thuyết minh, ngài Thanh Biện đã dẫn chứng nhiều quan điểm của các bộ phái và ngoại đạo đương thời như Thuyết nhất thiết hữu bộ/ Tát-bà-đa bộ (Sarvastivada), Đại chúng bộ (Mahāsañghika), Độc tử bộ/ Bà-tư-phất-đa-la (Vātsīputrīya), Chánh Lượng bộ (Sammitiyàh), Pháp tạng bộ/ Đàm-vô-cúc-đa (Dharmaguptaka), Kinh bộ/ Tu-đa-la (Sautrāntika), Xích đồng diệp bộ/ Đa-ma-la-bạt (Tāmraparṇīya), Hữu bộ (Sarvāstivāda)/ Tỳ-bà-sa (Vibhāṣa) - A-tỳ-đàm (Abhidharma), Số luận/ Tăng khư (Samkhya), Thắng luận/ Bệ-thế-sư (Vaiśeṣika), Thuận thế ngoại đạo/ Lộ-già-da-đà (Lokayata), Ni-kiền-tử 28 (Nirgrantha-putra). Đây là nguồn tư liệu để nghiên cứu về các bộ phái Phật giáo.

Bồ-tát Long Thọ cho rằng có bốn quan điểm sai lầm về nhân quả, đó là: (1) Sinh khởi từ chính nó (tự sinh); (2) Sinh khởi từ cái khác nó (tha sinh); (3) Sinh khởi từ chính nó và từ cái khác nó (cộng sinh); (4) Sinh khởi không do nguyên nhân nào cả, sinh khởi ngẫu nhiên (vô nhân sinh). Thanh Biện dẫn chứng, bốn quan điểm này là chủ trương của bốn học phái của ngoại đạo, trong đó: (1) Tự sinh là luận thuyết ‘trong nhân có quả’ (: nhân quả đồng nhất) của phái Số luận; (2) Tha sinh là luận thuyết ‘trong nhân không quả’ (: nhân quả dị biệt) của phái Thắng luận; (3) Cộng sinh là luận thuyết ‘trong nhân vừa có quả vừa không quả’ (: nhân quả vừa đồng nhất vừa dị biệt) của phái Ni-kiền-tử; (4) Vô nhân sinh là luận thuyết ‘không nhân có quả’ của phái Thuận thế ngoại đạo.²⁵ Thanh Biện cũng dẫn chứng nhiều kinh điển của hai trường phái Thượng tọa bộ và Đại chúng bộ như: kinh A-hàm, kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, kinh Phạm vương sở vấn, kinh Thắng man, kinh Kim cương bát-nhã, kinh Bảo tích, kinh Vô Tận Tuệ, kinh Vô ngôn thuyết, kinh Kim Quang Minh nữ, kinh Phật mẫu, kinh Lăng già, kinh Thắng Tư Duy Phạm thiên sở vấn, kinh Bảo tụ, kinh Nguyệt đăng tam muội, kinh Vô thủy, kinh Vô thượng y, kinh Bảo thắng, kinh Như Lai tam mật, kinh Không Tịch sở vấn, kinh Phóng quang, kinh Diệu tý, kinh Thức thú hậu thế, kinh Văn Thù sở vấn, kinh Xá-lợi-phất đà-la-ni, kinh Phật địa, kinh Văn Thù đạo hành. Đây cũng là nguồn tư liệu để xác định niên đại xuất hiện của các kinh điển.

Mỗi kệ tụng của luận thích này đều được đối chiếu với kệ tụng của Trung luận, ngang qua bản dịch của Hòa thượng Thích Thiện Siêu. Có một vài kệ tụng ở Bát-nhã đăng luận thích không có trong Trung luận, và ngược lại. Số thứ tự kệ tụng ở luận thích sẽ tương ứng với số thứ tự của của Trung luận. Kệ tụng nào không có trong Trung luận sẽ được đánh dấu hoa thị (*), và kệ tụng nào của Trung luận không có trong luận thích thì được ghi ở chú thích cho tiện tra cứu. Nhìn chung, sự giải thích các kệ tụng ở mỗi phẩm trong Bát-nhã đăng luận thích của Thanh Biện thì chi tiết hơn, đầy đủ hơn, dài hơn, vì như đã nói, tường thuật lời nghị luận qua lại giữa Thanh Biện và chư sư bộ phái. Đây cũng là nguồn tư liệu hữu ích bổ sung cho sự giải thích Trung luận của Thanh Mục.

Sau cùng, với một bộ luận đặc thù như thế này, dù dịch giả đã cố gắng và cẩn trọng hết sức trong từng thuật ngữ, chấm câu, trích dẫn, v.v…, thì vẫn không sao tránh khỏi những sai sót. Ngưỡng mong chư vị thiện tri thức từ bi chỉ dạy và hoan hỷ tác chứng. Dịch giả chân thành tri ân chư vị tác giả, dịch giả có những tác phẩm, dịch phẩm được trích dẫn trong phần chú thích của Bát-nhã đăng luận thích này. Nghĩa lý Bát-nhã đăng Bao quát kinh A-hàm Pháp A-tỳ-đạt-ma Biệt duyên khởi trung đạo Bác bỏ các nghĩa khác Của bộ phái, ngoại đạo Là các tưởng trói buộc Trừ khử bởi tánh Không.

Nay con được dịch chú Mong đáp đền bốn ơn Xin nguyện cho những ai Có duyên đọc luận này Thì biết đạo chân thật Của đức Bà-già-bà Có được những thắng giải Sinh đức tin trong sáng.

Nguyện đem công đức này Hướng về khắp tất cả Đệ tử và chúng sinh Đều trọn thành Phật đạo.

Vía Bồ-tát Quán Thế Âm, 27-10-2018 (19-9-Mật Tuất)

Cũng là húy nhật lần thứ 24 Tôn sư Hòa thượng Thích Minh Hạnh - Tổng Quản Sự Tổ Đình Ấn Quang

Phật tử Quảng Minh kính bút 31

Bài Tựa

Thích Tuệ Trách thuật²⁶

Bát-nhã Đăng Luận là một tên với ‘Trung Luận’, vốn có năm trăm kệ tụng, được tạo tác bởi Bồ-tát Long Thọ. Mượn ‘Đăng’ làm tên gọi, là nói cái trí Vô phân biệt có công năng tịch chiếu. Nêu ‘Trung’ làm tiêu đề, là nói gương soi mất đi điều kiện thấy, cùng rời hai bên vậy. Nhưng đèn vốn vô tâm, trí cũng quên chiếu, còn pháp tánh thì bình đẳng, nghĩa ‘Trung’ ở đó, thế nên gửi gấm nơi luận để làm sáng tỏ.

Hễ tìm sự thật thì trệ nơi tâm ý, chấp theo thế tục thì mê ở chân như, nghiêng ngửa giữa khoảng đoạn thường, thảng thốt trong chỗ hữu vô, giữ lấy cái danh vùi lấp cái thật, vịn theo cành lá quên mất gốc rễ. Há muốn vậy ư? Bởi có nguyên do, nên thử nêu bày đó. Nếu gây ra nhân tố phân biệt thì vời lấy kết quả hư dối. Nghiệp mê hoặc huân tập nơi nội thức, bạn xấu ác nối kết ở ngoại duyên, đến nỗi ngã mạn như núi cao chót vót, kiến chấp như biển xanh sâu thẳm, ngọn lửa sân hận khó mà xúc chạm, mũi kiếm ngôn từ hiếm khi đúng hợp. Nghe nói về hữu thì tâm ưa thích, nghe bàn về Không thì ý chê bai. Với sáu thứ thiên chấp²⁷, ai cũng cho là chẳng thiên chấp. Năm trăm luận sư [Tiểu thừa] dấy tranh dị luận, hoặc đem tà lẫn lộn chánh, hoặc lấy ngụy ngang bằng chân²⁸. Nhận thức tợ ngộ lại là mê lầm, giáo điển như thông mà còn tắc nghẽn, có thể gọi đó là bỏ ngọc ngắm đá, vứt báu vác củi, ngắm tranh sợ rồng, tìm dấu khiếp voi. Yêu thích như thế, thật đáng thương thay!

Bồ-tát Long Thọ là bậc kiệt xuất cứu đời, chán tham dục mà phát tâm, đọc kinh sâu mà tự thẹn, nhận huyền ký của đấng Độc Tôn, đốt ngọn đuốc Pháp ở Diêm-phù. Địa vị trải qua Sơ y²⁹, công phu vượt quá Phục vị³⁰, đã tận cùng Nhất thật³¹, lại nghiên cứu Nhị năng³², đeo hai ấn³³ mà định trăm nhà, trộn ba Không³⁴ để bằng muôn vật, chấm mực bụi trần vô số³⁵, trải qua thử thách vấn nạn, thương cảm các quần mê, soạn ra bộ luận ấy. Văn huyền ý diệu, khéo phá giỏi bày, độn căn gặp phải, nhiều đời sợ lui.

Có Bồ-tát Phân Biệt Minh cầm pháp Đại thừa, giữ tâm Đạo thể, xa đọc chân ngôn, làm ra thích luận, mở Bí mật tạng, ban Như ý châu, rộng lược cùng lập thành, thầy trò lẫn bày tỏ. Lại còn, tự mình cưỡi trên dị chấp, lo khởi ngàn điều; ngoại đạo suy nghĩ bất đồng, lăn xăn muôn mối. Cưỡi lừa chạy đua với cỗ xe bốn ngựa, lửa đom đóm tranh sáng với ngọc đuốc rồng. Không ai không khen phẩm loại ấy, hiển bày tông chỉ của Thầy mình. Ngọc đá đã phân, đen vàng cũng rõ. Tại Tây Vực nhiễm bút mới có vài nhà, khảo xét sự thật, chia chẻ tinh vi, đó là tinh nghệ. Văn bản tiếng Phạn như vậy, có sáu ngàn bài kệ, vẫn thông suốt gốc ngọn, phiên dịch thì có giảm bớt.

Hoàng đế của ta, Thần giáo và Đạo giáo thì xa với Hy - Nông³⁶; đồ gốm và đúc đồng thì sánh cùng tạo hóa. Hợp nhất sáu hợp³⁷ để xuyên suốt cả ba tài³⁸, thu nhiếp bốn sinh³⁹ mà phát dương mười thiện. Trọng gốc bỏ ngọn, vô vi thì thái bình, giữ mẹ còn con, bất ngôn mà yên trị. Lưu tâm nghiêng về Thích điển, nào có suy nghĩ đến chân thật? Bởi vì Thánh giao lưu truyền đến phương Đông từ lâu xa mấy trăm năm, mà chỗ trái với ước tượng vẫn nhiều thiếu sót, ít thấy chưa nghe, nhọc trong thức ngủ.

Có Tam tạng Pháp sư Ba-la-phả-mật-đa-la người xứ Trung Thiên Trúc, đời Đường gọi là Minh Hữu, sở học gồm cả Bán mãn⁴⁰, uyên bác tổng hợp các mô tả là thân rồng đầu người, hoặc thân rắn đầu người, nhân thế được người đời sau xưng là Long thuyết, quên ngã vui thần, tìm huyền dưỡng tánh. Tâm niệm du phương, bản hoài lợi vật, bậc thân truyền cột dựa, vị bạn mời khói tỏa. Mạo hiểm trong sương tuyết mà vượt qua Thông lãnh, xông pha cùng nóng gió mà đi giữa sa mạc, thời gian suốt năm năm, đường dài bốn muôn dặm. Vào đời Đại Đường, niên hiệu Trinh Quán thứ nhất (627), ngày 12 tháng 11 năm Đinh Hợi⁴¹, thời đại Tiền Đường, Sư đầu đội Phạn kinh văn, đến thẳng kinh đô⁴².

(1) Đứng về phương diện thể chữ mà nói, thì chỉ những chữ gốc trong chương . Tất đàm của tiếng Phạm, như mười hai chữ ma đa (mẫu âm), ba mươi lăm chữ thể văn (tử âm), đều đứng riêng rẽ, chưa thành toàn chữ, vì chưa lọn nghĩa, nên gọi là Bán tự (nửa chữ). Khi ma đa và thể văn hợp lại mà thành toàn chữ, vì nghĩa lí đều đầy đủ, nên gọi là Mãn tự (cả chữ), như luận Tì già la (Phạm:Vyàkaraịa, tức sách Văn phạm). Cứ theo kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 5 chép, thì ví như Trưởng giả, duy có một con, Trưởng giả muốn con mình học mau thành công, nhưng vì tuổi còn nhỏ nên chỉ dạy nửa chữ, chứ không dạy cả chữ Tì già la (luận). Nửa chữ trong thí dụ này là chỉ chín bộ kinh của Tiểu thừa Thanh văn; cả chữ Tì già la (luận) thì chỉ kinh điển Phương đẳng Đại thừa. Cũng kinh trên, quyển 8 chép, đức Phật nói pháp, mới đầu nói nửa chữ để làm căn bản, phàm các loại kí luận, chú thuật, văn chương, các thực pháp chư ấm v.v... đều thuộc nửa chữ căn bản này, phàm phu học để làm nền tảng, rồi sau mới có thể biết rõ và phân biệt được pháp nào đúng pháp nào sai.

(2) Đứng về phương diện pháp được nói mà bàn, thì nói thế pháp là nửa, nói xuất thế pháp là cả. Lại trong pháp xuất thế, nói Tiểu thừa là nửa, nói Đại thừa là cả.

(3) Đứng về phương diện cái được phát sinh mà nói, thì sinh phiền não là nửa, sinh điều thiện là cả.

Lại trong sinh thiện, sinh thế thiện là nửa, sinh xuất thế thiện là cả; lại trong thiện xuất thế, sinh hành giả Tiểu thừa là nửa, sinh hành giả Đại thừa là cả. Kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 8 nói, nửa chữ là căn bản của các lời nói phiền não, cả chữ là căn bản của hết thảy lời nói thiện pháp. Ví như ở thế gian, người làm ác gọi là bán nhân (nửa người), người tu thiện gọi là mãn nhân (cả người, người hoàn toàn). [X. Niết bàn kinh nghĩa kí Q.4 (Tuệ viễn); Xuất tam tạng kí tập Q.1; Đại Niết bàn kinh sớ (Cát tạng); Tất đàm tạng Q.7 (An nhiên)] (4) Về phương diện phán giáo, trước nay có các vị Đàm vô sấm, Tuệ viễn, Bồ đề lưu chi, Trí khải, Khuy cơ, Trạm nhiên v.v... dựa theo nghĩa gốc của hai chữ bán mãn mà chuyển dụng thành sự giải thích độc đáo về giáo tướng phán thích. Các thuyết phán lập của các nhà tuy khác nhau, nhưng đại để đều lấy hai giáo này để phân biệt biểu thị hai giáo Đại thừa (mãn), Tiểu thừa (bán). (xt. Bán Mãn Xưa kia, vua Tần Phù Kiên mời gọi ngài Đồng thọ (: Cưu-ma-la-thập) phải khổ dụng đến quân binh; Hán Minh Đế thỉnh cầu ngài Ca-diếp-ma-đằng phải xa nhọc nhiều viên sứ. Có thể nào phương này cảm ứng, đạo thầm khế hợp, điềm tốt quốc gia, người đức độ sẽ giáng xuống? Quan tâu thấy Sư, vua rất đẹp lòng. Năm ấy vua ban sắc chỉ, sắp đặt Sư trú chùa Đại Hưng Thiện, rồi thình dịch xuất kinh Bảo Tinh một bộ. Sau bốn năm sáu tháng, dời đến chùa Thắng Quang, bèn mời các sa-môn Nghĩa Học, Tuệ Thừa, Tuệ Lãng, Pháp Thường, Đàm Tạng, Trí Thủ, Tuệ Minh, Đạo Nhạc, Tăng Biện, Tăng Trân, Trí Giải, Văn Thuận, Pháp Lâm, Linh Giai, Tuệ Trách, Tuệ Tịnh, v.v… phụ truyền dịch. Sa-môn Huyền Mô, Tăng Già, và Tam tạng đồng học là luật sư Xà-na Quật-đa⁴³, v.v… cùng tác chứng minh, đối chiếu phiên dịch luận ấy. Thượng thư Tả bộc xạ⁴⁴, Lương quốc công, Phòng Huyền Linh⁴⁵; Thái tử chiêm sự Đỗ

娵觜), Hàng lâu 降婁, Đại lương 大梁, Thật trầm 實沈, Thuần thủ 鶉首, Thuần hỏa 鶉火, Thuần vĩ 鶉尾, Thọ tinh 壽星, Đại hỏa 大火, Tích mộc 析木. (Tương ứng: sửu, tý, hợi, tuất, dậu, thân, mùi, ngọ, Chánh Luân⁴⁶; Lễ bộ Thượng thư, Triệu quận vương, Lý Hiếu Cung⁴⁷; v.v… cùng với các hiền thần Dực Thánh, giúp đỡ chỉnh sửa cho đúng. Hết lòng trung trinh mà thờ vua, bỏ ngoài hình hài để cầu pháp. Bắt đầu từ nỗi ưu tư của Thánh quân⁴⁸, đến truyền rộng luận này khi hoàn tất, sao cho lợi lạc sâu dày, thật sự giúp ích khai sáng. Giám dịch sắc sứ, Hữu quang lộc đại phu, Thái phủ khanh Lan Lăng Tiêu Cảnh⁴⁹, từ khởi đầu kiên trì tín căn, đến cuối cùng cần thiết tuệ lực, tịch lự tầm chân, hư tâm mộ đạo, tán dương tác dụng, khuyến trợ không ngừng.

Các danh Tăng thạc đức ấy, dậy sớm chẳng mệt, tra xét ý chỉ sâu xa, bỏ văn hoa giữ thật chất, thấy rõ thì vui mừng hội lý, học rộng thì nghiền ngẫm đúng sai. Văn tuy cố định phải suy xét kỹ, nghĩa dù rõ ràng vẫn tra cứu lại. Đến ngày 17 tháng 10 năm Nhâm Thìn⁵⁰ (632), xem xét hoàn tất, thành tựu luận ấy.

‘Quán’ soi sáng ‘Trung Đạo’nhưng còn ‘Trung’ mất ‘Quán’; ‘Không’ phô bày ‘Đệ nhất’mà được ‘Nhất’ cưỡi ‘Không’. Nhưng, xe Tư Nam⁵¹ vốn mách bảo người mê, gương Chiếu Đảm⁵² để soi xét kẻ tà. Không tà thì gương không có chỗ soi, chẳng mê thì xe chẳng phải dùng tới. Luận ấy phá bày, đó còn như thế. Dẫu lại, gạt trong bỏ ngoài, tận vọng hết chân, mà còn sự mầu nhiệm hiện hữu, phá hết chỗ có thể phá. Thảnh thơi thay! Bao la thay! Ứng đón mà chẳng lường được nguồn, thuận theo mà không biết tới ngọn. Đức tin là đá mài rèn giũa tâm thần, là thuyền xe vượt bể qua non, là sấm sét lay mê động thức, là nhật nguyệt soi rọi đường tối.

Quốc độ này, trước kia có bộ Trung Luận, bốn quyển, với số kệ tụng phần lớn tương đồng.⁵³ Ngài Tân-đầu-lộ-già⁵⁴ làm chú giải luận ấy, có phần tối nghĩa nơi kiến chấp của các bộ phái, khiến người học càng mờ mịt. Luận này đã khởi dậy, có thể làm gương sáng, ngõ hầu khai mở nghĩa huyền diệu cho các bậc quân tử hiểu rõ pháp vị ấy.

thẳng đứng trước gương thì thấy hình đảo ngược; người lấy tay che trái tim mà đứng trước gương thì thấy ngũ tạng, bao tử, đường ruột; người có bệnh đứng trước gương thì thấy được bệnh gì; người nữ nào theo trai thì gương cho thấy tâm dao động. Tần Thủy Hoàng dùng gương này soi vào cung nhân, người nào tâm động thì giết. Sách Tam Tần Ký chép: “Tần Thủy Hoàng có chiếc gương soi lòng trong

Kệ bản: Bồ tát Long Thọ Thích luận: Bồ tát Phân Biệt Minh (Thanh Biện) Hán dịch: Thời Đại Đường, Ấn Độ Tam tạng Pháp sư Ba-la-phả-mật-đa-la Việt dịch: Quảng Minh 42