Bát Nhã Đăng Luận Thích

21. Người đi và đi: hai

Là một, khác, nên thành.

[64b22] Giải thích: ‘Người đi và đi’ là một, là khác. Có hai sự thể này, có thể lãnh thọ chăng? Nếu dùng phương tiện thuyết: Hoặc một, hoặc khác là gì?

Như kệ tụng:

Hai kia không có thành

Làm sao có sự đi?¹⁸⁶

[64b25] Giải thích: Sự đi đã được bác bỏ, không phải muốn từ bỏ. Do nghĩa như vậy, phân biệt thành một, hai, v.v… cũng như thế mà bác bỏ. Ở trong thế tục đế, hai sự thể kia là ‘có’, nên biết.

Như ý ông cho rằng, ‘Trong đệ nhất nghĩa, hoặc một, hoặc khác, ‘người đi và đi’ thành.’ Không có cái nghĩa như thế. ‘Tự thể của một và khác là không có, mà chấp là có, khiến người hiểu’, nghĩa ấy không đúng.

Có người thông minh mà ngạo mạn, nói lời như vầy: “Ông nói, trong đệ nhất nghĩa, không có ‘người đi đi’, bởi vì tác dụng cử động, như vật khác kia.

Như vậy, ‘người đứng không đứng’, bởi vì tác dụng cử động, như Điều Đạt kia chưa từ bỏ sự đi. Hai nghiệm chứng trên đây, làm sao hiển thị tác dụng cử động? Tác dụng là: (1) Tác dụng cử động ở ngoài, đây là có tác dụng, hay không có tác dụng? (2) Tác dụng cử động nơi thân, đây là có tác dụng, hay không có tác dụng? Nếu nói, ‘tác dụng cử động ở ngoài là không phải tác dụng’, thì thí dụ bất thành, bởi vì có tác dụng khác tác động. Nếu nói,’ tác dụng cử động nơi thân là không phải tác dụng’, thì trái ngược với nghĩa, như người nói nói, người chặt chặt. Sự đi cũng vậy, tác dụng cử động nơi thân đã hết, thì khi ‘không có tác dụng’ gọi là gì? Như vậy, trước đã nói nghiệm chứng, nghĩa này bất thành, vì có sai lầm.”

Luận giả nói: “‘Tác dụng khác’ kia là không phải tác dụng. Sự đi có tác dụng. Với nghĩa ấy, tác dụng và thí dụ được thành. Cái lỗi ông đã nói, nay dính mắc nơi ông. Thí dụ thành rồi, cũng không trái nghĩa. Vì sao không trái ngược?”

Như kệ tụng:

22. Nhân đi hiểu người đi

Người đi kia không đi.

[64c13] Giải thích:

Đi kia thì không đi: Trong đệ nhất nghĩa, không có tạo tác sự đi. Vì sao?

Vì không có khác biệt, như ‘tự thể đi’. Ở đây nói rằng, ‘không khác’, nên tự nghiệm bị phá, và cũng phá được sự hiểu biết phổ quát của thế gian. Vì sao?

Như kệ tụng:

Như thấy có người kia

Đi qua thôn là đi.¹⁸⁷

[64c18] Giải thích: Ngoài tự thể của người kia riêng có thôn, xóm, v.v… Người thế gian ắt hiểu.

Lại nữa, ‘Nhân đi biết người đi, Người đi kia không đi’, nghĩa này vì sao ứng dụng ở đây?

Như kệ tụng:

23. Trước không có pháp đi

Nên không người đi đi.

[64c22] Giải thích: Tự thể của ‘người đứng’ được coi là nhân tố của ‘đi’ mà làm ra sự đi, cho nên không có ‘người đi’ này. Tuy không có người đi, nhưng trong thế tục đế, ‘ý muốn’ làm nhân, tiếp theo là sinh ra công dụng: phong giới tự tại, xứ biên không gián đoạn, chư hành tụ khởi, thời tiết sai biệt, sát-na nối tiếp sát-na, trước sau khác nhau; những gì sinh khởi vừa kể gọi là người đi.

Trong thế tục đế, thật sự không muốn có ‘tác giả như vậy’ làm nhân tố của tác giả, cho nên kệ tụng nói: “Như thấy có người kia, đi qua thôn là đi.” Ờ đây, chẳng phải lấy tự thể làm nhân của tự thể. Như vậy, những người của các Tự bộ cho rằng: “Nhân đi hiểu người đi, Người đi kia không đi.” Nghĩa này nên biết.

Lại nữa, người của phái Tăng khư nói: “Do địa, thủy, hỏa, phong (: tứ trần) tụ tập, biệt danh là ‘thân chủng’. Tứ trần tăng trưởng nên gọi là đi. Như vậy quả của sự đi dựa vào nhân tố ‘tụ tập’.”

Sự ‘đi’ hòa hợp với ‘người’, gọi là ‘người đi’. Sự chấp này không đúng. Vì sao? Vì khi chưa đi thì không có người đi. Nếu khi chưa đi mà gọi là ‘đi’, thì như vậy ‘người đứng’ cũng nên gọi ‘đi’, điều này thật không đúng. Cho rằng ‘người đã đi’ làm nhân cho sự đi, điều này cũng không đúng. Vì sao? Như kệ tụng ở trên nói: “Như thấy có người kia, đi qua thôn là đi.” Nghĩa này thế nào? Như vậy, sự đi không thể tạo tác sự đi, nên biết như thế. Có ngoại nhân nói: “Có tác dụng của sự sinh, nên nói là mầm sinh. Cũng như người trí tự sinh trí tuệ. Sự chấp này không đúng, chỉ là vọng phân biệt. Khi mầm chưa sinh, sự sinh không có tác dụng mà nói ‘tác dụng của sinh’, nghĩa này không đúng. Như vậy, tự thể của người đi là sự đi, như người nói tự nói năng, người chặt tự đẵn chặt, những sự thể này đều không đúng. Vì sao? Tự thể tự tác, nghĩa ấy không đúng. Do ‘ý muốn’ làm nhân, sau đó khởi công dụng. Những nhân tố như xứ, tác, v.v… rồi sinh ra chữ, câu, âm thanh, hành tụ, gọi là người nói, nhưng chấp có biệt ngữ, cho đó là tự thể của người nói. Điều này không đúng. Như vậy, ‘trước khi có lời nói mà gọi là người nói’, không có cái nghĩa như vậy.” Lại nữa, người của phái Bệ-thế-sư nói: “Như trước đã nói, ‘Nhân đi biết người đi, Người đi kia không đi’, ông tuy đã phá, nghĩa lại không đúng. Vì sao?

Ngoài sự đi riêng có pháp đi. Vì nghĩa này, không có những sai lầm ở trước.

Biệt nghĩa là gì? Là thật giác và nghiệp giác¹⁸⁸, cả hai bất đồng, vì cảnh giới sai biệt, thí như [tri giác về] con bò và con trâu. Hai tri giác trên khác nhau.

Nếu hai tri giác không khác nhau thì cảnh giới của cả hai [bò và trâu] phải không sai biệt, thí như tự thể của ‘tri giác về con bò’.”

Luận giả nói: “‘Nhân đi biết người đi, sự đi thì không đi’. Lỗi này như đã nói. Nay bác bỏ sự ‘khác nhau’.”

Như kệ tụng:

Nhân đi biết người đi

Đi khác cũng không đi.¹⁸⁹

[65a24] Giải thích: Thành lập ‘đi khác’ để người được hiểu, nghiệm chứng là vô thể.

Như kệ tụng:

* Vật này và vật kia

Cái khác thì bất thành.

[65a26] Giải thích: Trong đệ nhất nghĩa, pháp tánh là như thế, thí dụ của tôi được thành.

Lại nữa, ‘Nhân đi biết người đi, Đi khác cũng không đi.’ Nghĩa này thế nào?

Kệ tụng:

Người đi mà là một

Đi có hai, không đúng.¹⁹⁰

[65a29] Giải thích: Vì sao không đúng? Lập nghiệm xét thì biết: Trong đệ nhất nghĩa, ngoài tự thể của người đi không có ‘cái đi khác đi’. Vì sao? Vì hai cái đi không có kết hợp. Thí dụ như người đứng. Lại nữa, ngoại đạo ăn trấu nói: “Như tôi lập nghĩa, chỉ có một sự đi. Sự đi kết hợp với người, gọi là người đi. Sự khác này có thể làm nhân cho sự đi, chế tác sự đi.” Như có người nói: “Như Điều Đạt đi. Lại như ngọn đèn và ánh sáng, gọi là đèn chiếu sáng. Như ông trước nói, ‘người đi là một, đi có hai, là không đúng.’ Nghĩa lý không phải vậy.”

Luận giả nói: “Ông chẳng khéo nói. Như trước đã nói về các nhân tố, như lực, v.v… Trong đệ nhất nghĩa, ‘đi và chưa khởi’, đều đã bác bỏ. Lại nữa, ‘người đi’ không phải là nhân tố hòa hợp với sự đi, vì khởi biệt nhân là sự nhận biết âm thanh. Thí như nghiệp giác kia do nghiệm chứng này mà biết. Ông nói, ‘đi và người đi hòa hợp’, là hư vọng mà nói như vậy. Vì sao? Khi một người chưa cùng sự đi hòa hợp, thì không gọi là người đi. Thí như người đứng mà nói cùng với người đi hòa hợp, nghĩa ấy không đúng. Lại nữa, như lý đế quán, ‘đi và người đi là không thể thủ đắc.’”

Như kệ tụng: 24. Có thật, không có thật Cũng có thật không thật Như vậy ba người đi

Mỗi không dụng ba đi.¹⁹¹ [65b16] Giải thích:

Có thật người đi: Là hòa hợp với sự đi, gọi là có đi. Nghĩa này thế nào? Nếu có thật người đi thì không dụng ba sự đi: (1) ‘có thật đi’ không đi, (2) ‘không thật đi’ không đi, (3) ‘cũng có thật đi, cũng không có thật đi’ không đi; bởi vì có tác dụng cử động, thí như ‘vật khác’.¹⁹² Không có thật người đi: Cũng không có ba sự đi, vì sự đi là trống không, thí như người đứng.

Có thật và không có thật người đi: Nghiệm phá giống như trên. Như phá ‘người đi’, ‘pháp đi’ cũng vậy, thiết lập ‘nghĩa’, đưa ra ‘nhân’, trưng dẫn ‘thí dụ’ làm phương tiện, nên biết như thế. Do dựa vào hai thứ quán sát là đạo lý và A-hàm, ở trong mọi thời gian, ba sự đi bất thành.

Như kệ tụng:

25. Cho nên đi vô tánh

Người đi cũng vô tánh Khi đi và các pháp Tất cả vô sở hữu.¹⁹³

[65b26] Giải thích: Như trước lập nghiệm chứng để phá ‘sự đi và người đi’; những tác pháp còn lại cũng nên lần lượt bác bỏ. Trong phẩm này trình bày rõ ‘sự đi là vô tự tánh’, muốn cho người tin hiểu cái nghĩa của ‘biệt duyên khởi’ là ‘không đến, không đi’; cho nên nghĩa ấy được thành.

Như trong kinh Vô tận tuệ¹⁹⁴ có ghi: “Người không đến, không đi, gọi là bậc Thánh khứ lai.”

Lại như kinh Kim cương Bát-nhã có nói: “Thiện nam tử, Như lai không đến từ đâu, không đi về đâu, nên gọi Như lai.”

Lại như kinh Vô ngôn thuyết¹⁹⁵ có chép: “Đến, đi không có thật; các pháp như hư không¹⁹⁶ .”

Lại như kinh Bát-nhã Ba-la-mật có nói: “Những vi trần, v.v… cũng không đến từ đâu, cũng không đi về đâu, bởi vì không thể thấy sự đến, đi của chúng.” Và cũng trong kinh ấy, Phật dạy Bồ-tát Cực Dũng Mãnh rằng: “Thiện nam tử, không thể thấy sự đến đi của sắc pháp; thọ, tưởng, hành, thức cũng lại như vậy. Không thể thấy sự đến đi của năm ấm, đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật.” Đại loại như vậy các tu-đa-la, trong đây nên nói rộng.

Giải thích xong phẩm Quán khứ lai.

(Hết quyển Ba)

giữa, đoạn cuối; các pháp cũng như vậy. Lại nữa, như trong kinh Đại thừa, Phật nói với Tu-bồ-đề: Hư không không đời trước, cũng không đời giữa, cũng không đời sau; các pháp cũng như vậy. Kinh kia, được nói rộng trong đó. Thế nên nói các pháp như hư không.” (H.T Thích Thiện Siêu dịch)

Phẩm 3 : Quán Sáu Căn

[65c18] Lại nữa, thành lập phẩm này với sắc thái thế nào? Vì bác bỏ sự ‘khởi’, để người nhận biết nghĩa ‘vô tự tánh’ của nội lục nhập, v.v… nên nói phẩm này. Lại nữa, bác bỏ sự chấp ‘đi’ là muốn người thông đạt, thể nhập các nghĩa Không mà phẩm này được phát sinh tiếp theo.

Phân biệt đầu tiên:

Ngoại nhân nói: “Có nội nhập khởi. Trong đệ nhất nghĩa, như thế nên tiếp nhận. Vì sao? Vì cảnh giới xác định. Nếu không có nội nhập khởi thì cảnh giới xác định kia không thể có mặt, như đứa con của thạch nữ. Qua đó biết, có nội nhập khởi thì cảnh giới xác định.”

Như kệ tụng:

1. Nhãn, nhĩ, tỷ và thiệt

Thân, ý là sáu căn Sắc, thanh, v.v… sáu trần

Có vô số cảnh giới.¹⁹⁷ [65c27] Giải thích: Với nghĩa ấy, ‘nhân đã nói’ được thành, ‘nghĩa nội nhập khởi’ được lập.

Phân biệt tiếp theo:

Ngoại nhân khẳng định: “Có sự đi như vậy. Vì sao? Vì tác dụng sinh quả, như thấy sắc, nghe tiếng, v.v…”

Luận giả nói: “Hai phân biệt này, nay lần lượt bác bỏ. Các căn: nhãn, nhĩ, v.v… mỗi một tăng trưởng, tụ tập có tác dụng, có khả năng nắm giữ sắc, thanh, v.v…, cho nên gọi là căn. Trong thế tục đế, ngoài các căn cũng có sắc, thanh, v.v… có thể thủ đắc, bởi vì tự thể của ‘tác giả’ có thể hiển thị, nghĩa là vì thấy nên gọi là con mắt, cho đến vì biết nên gọi là ý. Lại nữa, các căn này hiển thị khả năng thấy, khả năng nghe, ngửi, nếm, xúc, biết các cảnh giới. Nghĩa cảnh giới là gì? Là các căn đối với trần cảnh mà có cái lực ‘năng thủ’, nên gọi là cảnh giới. Có tự cảnh và cảnh, thì đế tục đế hiện hữu. ‘Trong đệ nhất nghĩa, căn và trần xác định hiện hữu’, chấp này không đúng, vì nghĩa trái ngược. Làm sao hiển thị để có thể hiểu được? Như quán sát nhãn căn.”

Kệ tụng:

2. Như vậy nhãn căn kia Không thể thấy tự thể Tự thể đã không thấy

Làm sao thấy người được?¹⁹⁸ [66a11] Giải thích: Vì sao không thấy? Như vậy nhãn căn, trong đệ nhất nghĩa, đặc tánh năng thủ của nó bất thành. Vì sao? Vì kệ tụng nói ‘không thể thấy tự thể’, vì có ngăn ngại, cũng vì là sở tạo sắc, thí dụ như tai, v.v... Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, mắt không thể thấy sắc. Vì sao? Vì sắc pháp sinh khởi từ nhân tố, thí dụ như mũi, v.v...; lại được nhiếp trong sắc ấm, thí dụ như lưỡi, v.v…

Như vậy, trong đệ nhất nghĩa, sắc không phải là cảnh của mắt. Vì sao? Vì sắc là tích tụ, như tự thể của mắt. Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, sắc không phải là cảnh của mắt. Vì sao? Vì sắc có ngăn ngại, cũng vì là sở tạo sắc, thí dụ như tai, v.v... Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, sắc không phải là cảnh của mắt. Vì sao? Vì sắc sinh khởi từ nhân tố, thí dụ như mũi, v.v...; lại được nhiếp trong sắc ấm, thí dụ như lưỡi, v.v…

Lại có người nói: “Mắt không thấy, nghĩa là không thấy tự thể. Vì sắc là khả kiến, nên mắt có thể thấy sắc.” Luận giả nói: “Như ông vừa nói, ‘mắt không thấy’, nhận định đó hỗ trợ cho ‘nhân’ tôi đưa ra và cái lực của thí dụ. Sao có thể phá được ‘nghĩa’ tôi lập ra?” Lại nữa, người của phái A-tỳ-đàm nói: “Nếu không phân biệt lựa chọn thì lời nói ‘mắt không thấy sắc’ thành nghĩa của tôi. Vì sao? Vì có cùng một phương cách. Trong nghĩa tôi lập, không có [đồng] phần ‘mắt không thấy sắc’.

Nếu có [đồng] phần ‘mắt không thấy sắc’, thì cái nghĩa A-hàm mà ông tiếp nhận đã bị phá, như kệ tụng trong luận Câu-xá của tôi:

Có [đồng] phần ‘mắt thấy sắc’

Không phải thức năng y.¹⁹⁹”

[66a28] Người phái A-tỳ-đàm nói lời như vầy: “Há chẳng phải nghĩa A- hàm mà ông tiếp nhận đã bị phá?”

Luận giả nói: “Nghĩa ông thiết lập có [đồng] phần ‘con mắt’, là muốn nhấn mạnh đến ‘sự thấy sắc’, nghĩa này không đúng. Vì sao? Vì không có hai lỗi, nghĩa là không phải ‘thành rồi’. Lại nữa, ‘vừa thành’ không phải là cái nghĩa tôi muốn phá. Vì sao không phá?

Theo như kinh điển, có kệ tụng:

Mắt không thấy sắc trần Ý không biết các pháp Đây gọi tối thượng thật Người đời không thể lường.”

[66b05] Giải thích: Trong đệ nhất nghĩa, không muốn nhìn nhận ‘mắt thấy sắc’; như trước rộng phá, nghĩa này được thành. Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, có xác định ‘mắt không thể thấy sắc’. Vì sao? Vì là nhãn căn, như không xác định ‘con mắt’. Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, có xác định ‘mắt không thể thấy sắc’. Vì sao? Vì là sắc căn, thí dụ như tai, mũi, v.v… Lại nữa, cũng không phá sự hiểu biết thế gian. Vì sao? Vì lập ra nghĩa khác biệt, cho rằng, trong đệ nhất nghĩa không có sự sai lầm.

Lại nữa, luận Tỳ-bà-sa²⁰⁰ ở nước Ca-diếp-di-la²⁰¹ có lập nghĩa như vầy:

“Con mắt thấy các sắc, bời vì nó có khả năng tạo ra nghiệp dụng của sự thấy.” Luận giả nói: “Nhân đưa ra của ông là một phần của nghĩa được lập, nghiệm chứng nhân ấy là vô thể. Những gì ông nói đã bị phá, nghĩa của ông bất thành. Lại nữa, (1) nếu cái có ‘tác dụng’ thì cùng thiết lập với cái ‘sát-na’, như vậy là nghĩa trái nhau; (2) còn nếu không cùng thiết lập với cái sát-na, thì cái tác dụng và cái sát-na thì khác nhau. Cả hai đều không đúng, cho nên nghĩa được chấp bởi luận Tỳ-bà-sa ở Ca-diếp-di-la là không tương ưng.” Lại nữa, các sư Kinh bộ nói: “Chư hành không có tác dụng, nên mắt không thể thấy, cái khác cũng không thấy, nhưng khi mắt và sắc làm duyên tố thì nhãn thức được khởi. Trong tu-đa-la cũng có nói như vậy. Ông nói, ‘mắt không thấy’, đó là lỗi ‘thành rồi lại thành’.”

Luận giả nói: “Trước đã bác bỏ sự khởi, vì vậy ‘nhãn thức không thể thủ đắc’, không có lỗi ‘thành rồi lại thành’. Lại nữa, cái nghĩa ‘đối tượng lãnh thọ’ cũng không bị phá, thì như vậy có sự lãnh thọ nghĩa lý tu-đa-la, tùy thuận thế tục đế. Trong đệ nhất nghĩa, nghiệm chứng là vô thể. Đã phủ nhận cả hai: con mắt thấy, sắc có thể được thấy, v.v… Cả hai tuy sai biệt, nghĩa lý đều không đúng. Như vậy, muốn cho người hữu học²⁰² sinh các giác ý²⁰³ mà nói ít phần về tác dụng. Như kệ tụng ở trước nói: ‘Như vậy nhãn căn kia, Không thể thấy tự thể, Tự thể đã không thấy, Làm sao thấy người được?’ Trong đệ nhất nghĩa, ‘mắt không thấy sắc’. Vì sao? Vì không thấy tự thể, thí như tai, v.v…” Hoặc có người nói: “Mắt không đến được cảnh để có thể nắm bắt cảnh.

Vì sao? Vì nhãn căn kia có thể thủ đắc ‘nghĩa’, thí như ‘sai bảo người thấy sự việc’, gọi là ‘vua thấy’.” Luận giả nói: “‘Trong đệ nhất nghĩa, mắt không đến được cảnh để thủ đắc sắc trần’, không có nghĩa như vậy. Vì sao? Vì mắt không thể thủ đắc tự thể, thí như tai, v.v… Như vậy, trong đệ nhất nghĩa, sắc trần - đối tượng thủ đắc -không phải là cảnh giới mà nhãn căn có thể vươn đến. Vì sao? Vì là sở tạo sắc, thí như hương, vị, v.v… Như vậy, sắc pháp có sự ngăn ngại, sinh khởi từ nhân tố, được nhiếp trong sắc ấm, còn là sự tích tụ. Các nhân tố như vậy đều ngăn cản con mắt không cho đến được cảnh, cho nên ‘sắc không phải là đối tượng thủ đắc’. Lập nghĩa và nêu dụ, trước có nói rộng, hai môn tà chấp (nghĩa và dụ) cần phải nghiệm biết. Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, con mắt chẳng phải không đến được cảnh giới. Vì sao? Vì là cảnh giới hiện tại, thí dụ như mũi, v.v…”

Hoặc có người nói: “Mắt không đến được cảnh. Vì sao? Vì sự thủ đắc sắc có gián đoạn, thí dụ như ‘ý căn’. Lại nữa, không có công dụng, thời tiết sai biệt để có thể thủ đắc sắc. Lại nữa, sắc pháp nào mà có cái lượng vượt tầm thủ đắc. Lập nghĩa và thí dụ, như trước nên biết.” Luận giả nói: “Lời nói này không phải. Ông nói, ‘không đến được cảnh, vì sự thủ đắc sắc có gián đoạn’. Sự thủ đắc có gián đoạn chỉ là một phần của nghĩa thiết lập,càng không có ‘biệt nghĩa’. Lời nói này không đúng. Lại nữa, thời gian không có sai biệt thì nghĩa ‘thủ đắc’ đã hư hoại. Cho dù thật có nhân tố thành lập, nhưng nghiệm chứng là vô thể. ‘Trong đệ nhất nghĩa, ý cũng không đến được mà vẫn có khả năng thủ đắc’, sự chấp này không thành, vì nghĩa trái ngược.”

Lại nữa, người phái Tăng khư nói: “Ông nói, ‘Con mắt chẳng phải không đến được cảnh để thủ đắc’, sự thành này làm thành [nghĩa] cho tôi. Vì sao? Tôi muốn rằng, ‘con mắt đến được cảnh để thủ đắc.”

Luận giả nói: “’Không đến được [cảnh] để thủ đắc’, là muốn cho [người] tin nhận rằng, ‘nhãn pháp là trống không’. Nhãn pháp đã trống không, thì sao có thể thành lập ‘đến được cảnh để thủ đắc’? Ông đối với ‘phi xứ’, vọng sinh vui mừng. Lại nữa, ‘con mắt đến cảnh để thủ đắc’, vì sao không đúng? Bởi vì là ‘căn’, thí dụ như ‘ý căn’. Cũng giống như các căn không có sự thủ đắc là tỷ căn, thiệt căn, v.v…, không phải lỗi ‘một chiều’ (: một bên). Lý do gì không phải lỗi ‘một chiều’ ư? Các căn: tỷ, thiệt, v.v… thì cũng như vậy, sẽ nói sau đây.

Lại nữa, ‘con mắt đến được cảnh’, câu này có nghĩa gì? Là cảnh giới làm đối tượng để ý căn dựa vào, phải thế chăng? Nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Vì đối tượng nhãn thức dựa vào thật sự không phải các pháp ở ngoài. Vì sao? Bởi vì là thức, như tỷ thức, v.v… Trong đệ nhất nghĩa, nhãn thức không thể thủ đắc cảnh giới kia. Vì sao? Bởi vì có ‘nhân’, thí như thanh, hương, v.v…” Ngoại nhân nói: “Ông dựa hai môn thì là phá hủy lẫn nhau. Dựa vào sự bác bỏ này mà cả hai bất thành.” Luận giả nói: “Cả hai là vô thể. Tôi không thủ. Bởi vì không thủ nên cái nghĩa tôi muốn được thành lập.”

Lại nữa, người phái Tăng khư nói: “Con mắt và ánh sáng thì đến được cảnh, vì vậy có thể thủ đắc sắc. Ý nghĩa là như vậy mà cũng không đúng. Nhãn căn và ánh sáng, đối với thế tục đế, không được hiện hữu. Vì sao? Sắc thức (:

cái biết của sắc uẩn) làm nhân, thí như sắc kia.” Lại nữa, người phái Tăng khư nói: “Nhãn căn có ánh sáng, vì là nhãn căn, thí như mắt của dơi, mắt của mèo, v.v…”

Luận giả nói: “Sắc của nhãn căn là không thể thấy được, cho dù nhãn căn dựa vào. Thật có ánh sáng, thì thí dụ bất thành.” Lại có người nói: “Như trước đã nói. Như vậy, nhãn căn không thể thấy tự thể. Đây có nghĩa gì? Các pháp mà có tự thể để có thể thấy được, thì khi chúng hòa hợp, người ta có thể thấy, thí như hoa và hương. Do nghĩa như thế, mắt không tự thấy, cũng không thấy cái khác.”

155 Như Bách luận của Bồ-tát Đề Bà²⁰⁴, có kệ tụng: Hết thảy các pháp kia Nếu trước có tự thể Như vậy có nhãn căn Vì sao không tự thấy?²⁰⁵

[67a10] Luận giả nói: “Sự thấy nghĩa là gì? Là sắc có thể thủ đắc. Sắc kia có thể thủ đắc, nếu như có con mắt mà không có sắc thì cũng không thấy. Như vậy là lỗi ‘thành rồi lại thành’.”

Như kệ tụng:

* Thức không tại nhãn, sắc Không trú ở giữa hai Chẳng có cũng chẳng không Thức ấy trú chỗ nào?²⁰⁶

[67a14] Lại nữa, nếu cho rằng, nhãn căn kia không có chủng tử ‘thấy’ cho nên không có sự thấy, như hoa tu-mạn-na²⁰⁷. Thí dụ là không đúng. Vì sao không đúng? Hoa ấy có nhân duyên hòa hợp tự tại cho nên có mùi hương khởi. Như hoa câu-tô-ma²⁰⁸ hòa hợp với hạt mè, thì dầu mè thì có hương [của hoa ấy]. Không có người mà lập sắc, ‘tác dụng có thấy’ làm nghĩa, thì sự bác bỏ bất thành.

Lại nữa, nếu cho rằng, tự nó không thấy [chính nó] thì cũng không thấy cái khác. Thí dụ lửa và hoa, cả hai thí dụ đều không có lực, bởi vì lửa và hoa, tự nó và cái khác đều không có sự thủ đắc. Đây là do chúng không tương ưng nhau. Như vậy, nghĩa ‘con mắt thấy’ thì bất thành. Sự khởi và sự đi cũng đều bất thành, vì thí dụ là vô thể và cũng trái với nghĩa của nhân.

Ngoại nhân nói: “Ông nói, ‘mắt không thấy sắc’, do không thấy ‘tự thể’ , nghĩa này đã rõ ràng. Nếu tự thể mà không có lực, thì ở cái khác cũng vậy. Cái nghĩa như vậy là chẳng phải ‘một chiều’. Như tự thể của lửa thì không có cái lực đốt cháy chính nó, nhưng với vật khác thì có. Con mắt cũng như vậy.”

Luận giả nói kệ tụng:

3. Hỏa dụ thì không thể

Thành nghĩa con mắt thấy.

[67a26] Giải thích: Trong đệ nhất nghĩa, sự thiêu đốt bất thành. Nơi thế tục đế, lửa không có đặc tánh ‘thấy’. Lại nữa, tự thể của lửa, trong thế tục đế, nghĩa đốt cháy bất thành. Vì sao gọi là đốt cháy? Là củi và lửa biến dị, cho nên biết tự thể của lửa không phải là sự đốt cháy. Lại nữa, thí dụ lửa bất thành.

Nghĩa của ‘mắt thấy’, đó là ‘mắt thấy’ dụ như lửa, như trước đã nói. Vì sao đã nói?

Đi, chưa đi, khi đi

Nói chung đã bác bỏ.²⁰⁹

[67b03] Giải thích: Trong đệ nhất nghĩa, đã đi, chưa đi và khi đi là không có sự đi, như trước đã nói.

Như vậy, trong đệ nhất nghĩa, đã cháy, chưa cháy và khi cháy là không có sự cháy. Vì sao? Vì khi cháy, vì đã cháy, vì chưa cháy. Thí dụ: (1) Khi cháy, là đã cháy và chưa cháy, đối với khi cháy có hai lỗi. (2) Đã cháy, là sự đốt cháy đã xảy ra xong từ lâu. (3) Chưa cháy, là không có sự đốt cháy.

Như vậy, đã thấy, chưa thấy, khi thấy là không có thấy. Vì sao? Vì đã thấy, vì chưa thấy, vì khi thấy. Thí dụ như đã thấy, chưa thấy và khi thấy, theo thứ tự của chúng, cần phải nghiệm phá. Có người nói: “Mắt có tác dụng thấy. Vì sao? Trong các bộ luận đều có nói như thế. Thí như con mắt thấy các sắc.” Luận giả nói: “Ở đây, ‘mắt thấy’, nơi thế tục đế, là phương tiện thuyết, không phải đệ nhất nghĩa. Vì sao biết? Nay trong luận này phủ định ‘mắt thấy’, cũng phủ định ‘sinh khởi’. Mắt ấy là tánh Không.”

Như kệ tụng:

4. Mắt mà khi chưa thấy Không được nói là thấy

Nói mắt có thể thấy

Nghĩa ấy là không đúng.²¹⁰

[67b16] Giải thích: Nghĩa của ‘thấy’ không đúng. Ý của kệ tụng là vậy. Với cái nghĩa ấy, như kệ tụng:

5. Thấy thì không sự thấy

Chẳng thấy cũng không thấy.

[67b18] Giải thích: Năng kiến (: chủ thể thấy) là trống không, như đất, đá, v.v… Ý của kệ tụng là vậy. Như vậy hai thứ: có thấy và tác giả, nghĩa này không đúng, cho nên kệ tụng nói: “Thấy thì không sự thấy, Chẳng thấy cũng không thấy.” Hai trường hợp đều bị bác bỏ. Thí như, có hay chẳng có, các duyên tố đều vô dụng. Như vậy, có hay chẳng có, nhân tố cũng loại trừ. Lại nữa, người phái Tăng khư, Bệ-thế-sư, v.v… nói: “Bởi vì mắt thấy những đồ vật được chế tác, nên người có con mắt ấy gọi là người thấy. Vì có người thấy nên là ‘con mắt của mình thấy’; như cái cây bị chặt, người chặt là ‘năng chước’, không phải cái rìu là ‘năng chước’. Cho nên, không phải con mắt, không phải người thấy, điều này làm thành chỗ thành của tôi. Cho rằng người kia là tác giả, có các dụng cụ để chế tác. Vì có dụng cụ để chế tác, thí dụ như rìu, v.v… thì ắt có người chặt.”

Luận giả nói: “Đó là nhận định sai lầm, cho rằng có người thấy. Sự chấp này không đúng.”

Như kệ tụng:

Nếu bác bỏ sự thấy

Cũng bác bỏ người thấy.²¹¹

[67b29] Giải thích: Như ‘mắt không tự thấy’, cũng vậy, người thấy không thấy ‘tự thể của trượng phu’. ‘Thấy trượng phu’, nghĩa này không đúng, vì trái ngược với việc làm của thế gian, như con dao không tự cắt, v.v… Làm sao nghiệm biết? Rằng trong đệ nhất nghĩa, trượng phu kia không có cái nghĩa ‘năng kiến’. Vì sao? Vì không thấy tự thể, thí như tai, mũi, v.v…, cũng không phải là nghĩa ‘nhân’ bất thành. Trong kinh có nói: “Tôi trở về để thấy tôi.” Câu kinh này muốn nói đến ‘tâm ý’; nó được thi thiết danh từ ‘tôi’ theo cách nói thế gian, chứ không phải đệ nhất nghĩa. Như vậy, là vật, là đối cảnh của thức, là tri lượng, như âm thanh và lỗ tai, các nhân đại khái như vậy, cùng với thí dụ, sẽ được nói rộng. Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, sắc chẳng phải là cái thấy có ngã (: có thực thể). Vì sao? Vì là sự vật, như tự thể của ngã không phải là ‘năng kiến’. Như vậy, đối cảnh của thức, v.v… cần phải nói rộng.

[67c10] Ngoại nhân nói: “Giáo pháp của Phật nói đến ‘vô ngã’, ông nói ‘như tự thể của ngã không phải là năng kiến’, điều này đi ngược với giáo pháp.”

Luận giả nói: “Trong thế tục đế, giả thuyết ‘thí dụ về ngã’, không trái với giáo pháp. Trong đệ nhất nghĩa, rìu, v.v… kể cả thí dụ đều là vô thể, không phải lỗi ‘thành rồi lại thành’.” Có người nói: “Ông nói ‘người thấy không thấy’, lời nói này tự nó trái ngược. Vì sao? Nếu nói ‘người thấy’, vì sao nói ‘không thấy’? Nếu nói ‘không thấy’, vì sao nói ‘người thấy’? Đây là cái lỗi lập nghĩa.”

Luận giả nói: “Duyên khởi là các pháp ‘không khởi’, như trước đã đáp, không nói thêm nữa. Lại nữa, ông nói ‘người thấy’, chính là thấy tự thể hay là không thấy tự thể? Nếu thấy tự thể, như người phái Tăng khư nói, ‘Tư duy chính là tự thể của trượng phu.’ Nếu người thấy kia chính là tự thể của cái thấy, thì tự thể chẳng phải là tác dụng; người thấy mà tách rời nhãn căn cũng phải thấy được. Lại nữa, người chặt tách rời cái rìu thì không thể đẵn chặt; trượng phu mà tách rời con mắt thì đâu thể thấy? ‘Tôi’ là người thấy, cũng là người chặt kia, đó là căn cứ thế tục đế mà nói, chứ không phải căn cứ trên đệ nhất nghĩa.”

Vì sự phân biệt này mà có kệ tụng:

6. Rời mắt, không rời mắt

Người thấy bất khả đắc. [67c23] Giải thích: Các giác quan mắt, tai, v.v…, khi chưa hiện hữu và khi từ bỏ, thì là không có mắt, tai, v.v… Nếu không có mắt thì năng kiến và sở kiến là trống không. Lìa năng kiến và sở kiến, mà chấp có người thấy, điều này không đúng. Sự thấy là vô tự thể; người thấy cũng vô tự thể; nghĩa ý như thế.

Lại nữa, nếu nói như tự tánh của lửa, thì người thấy cũng vậy. Nghĩa này không đúng. Vì sao? Vì khi không có củi thì lửa là vô thể.

Lại nữa, người phái Tăng khư nói: “Nếu không tách rời mắt thì sắc này có thể thủ đắc, nghiệm biết có người thấy là chủ thể thấy.” Sự chấp này không đúng. Vì sao? Vì không có người thấy cho nên sắc kia không thể thủ đắc, nghĩa là con mắt, sắc pháp, hư không, ánh sáng và sự tác ý, hết thảy duyên tố có mặt thì có sự thể ‘sắc có thể thủ đắc’.

Lại nữa, các duyên tố như vậy mà đầy đủ và tụ tập, thì có thể nói rằng Điều Đạt kia được gọi là người thấy, không như sự kế chấp của người phái Tăng khư. Trượng phu được gọi là người thấy. Vì sao? Vì không có người mù nào có thể thấy sắc. Con mắt của người kia có khả năng thấy, nên nói là người thấy. Như ngọn lửa không có tư duy nhưng cũng làm nhân tố của sự sáng. Con mắt thấy cũng vậy. Bởi vì nghĩa lý ấy, trong thế tục đế, [tách rời con mắt] cũng không có người thấy.

Lại nữa, người phái Bệ-thế-sư nói: “Người thấy là vô thể. Do bốn thứ hòa hợp sắc²¹² mà thức sinh khởi, gọi là ‘người thấy thấy’”

Luận giả nói: “Đây đồng lỗi trước, bốn thứ hòa hợp riêng có người thấy;

người đời đều không biết mà nói có, nghĩa này không đúng. Cho nên kệ tụng nói: ‘Rời mắt không người thấy, Vì không tự thể kia.’ Tách rời con mắt thấy, thì là ‘không thấy’, có thể gọi chung là người thấy. Đây là theo ý ông mà nói.

Lại nữa, lập luận của phái Bệ-thế-sư là, ‘Trong đệ nhất nghĩa, người thấy thấy sắc’, nghĩa này không đúng. Vì sao? Vì [người thấy] khác với con mắt, như [khác với] chiếc bình, v.v… Qua hai cách hiểu ở trên, ‘người thấy’ bất thành.

Lại nữa, phân biệt trượng phu để hiểu ‘người thấy không có tự thể’, như kệ tụng nói: ‘Rời mắt, không rời mắt, Người thấy bất khả đắc.’ Không thể thấy tự thể của người thấy, dù người thấy có mắt hay không có mắt. Cho rằng, người thấy mà có mắt thì có khả năng thấy, điều này cũng không đúng. Vì sao? Vì con mắt là hữu thể, nên sự thấy sắc được thành. Như lửa có khả năng đốt cháy, con mắt có khả năng nhìn thấy. Đó là đứng trên mặt thế tục đế mà nói, nên biết như thế. Nếu tách rời con mắt riêng có người thấy, thì người mù không có mắt cũng phải có khả năng thấy. Nghĩa này không đúng.”

Lại nữa, người phái Bệ-thế-sư nói: “Người thấy kết hợp với tác dụng thì có thể thấy sắc. Như vậy nên biết, cụ nghiệp (: công cụ nghiệp dụng) kia là có. Nếu không có tác dụng thì cụ nghiệp kia không có, thí như hư không. Do có đôi mắt làm công cụ mà sự thấy sắc là nghiệp dụng, qua đó biết có người thấy và tác dụng của sự thấy.”

Luận giả nói: “Trong đệ nhất nghĩa, ở mọi thời gian, con mắt là không có, cho nên lập ‘người thấy’ là không đúng.”

Như kệ tụng:

Vì không có người thấy

Năng và sở đều Không.²¹³

[68a25] Giải thích: Người thấy là vô thể, thì không có đối tượng thủ đắc (: sở thủ), mà nói con mắt làm công cụ của người thấy, cho đó là ‘mắt thấy’, nghĩa ấy không đúng. Cho nên ông nói, ‘cụ nghiệp có thì có người thấy’, ‘nhân’ ấy bất thành, cũng trái với nghĩa, sai lầm như thế.

Lại nữa, người của Tự thừa nói: “Chư hành là nhân duyên, dựa vào cái khác nên Không. Con mắt và cái ngã, cả hai đều không thể thấy, nghĩa ấy phải vậy. Thế mà nói sở kiến và năng kiến đều là vô thể, nghĩa này không phải. Vì sao? Vì có bốn thứ quả là thức, xúc, thọ và ái. Nếu không có chủ thể và đối tượng thì thức, xúc, thọ và ái kia không gọi là quả, như người mù bẩm sinh.” Luận giả nói: “Sở kiến và năng kiến, nghĩa này bất thành, như trước đã phá.”

Cái gọi là, như kệ tụng nói:

7. Không năng kiến, sở kiến

Bốn pháp: thức, … không có.

[68b06] Giải thích: Vì sao không có? Vì duyên tố không có. Với nghĩa này, ‘thức, xúc, thọ, ái’²¹⁴ bất thành. Năng và sở (chủ thể và đối tượng) đã bất thành, thí dụ cũng vô thể.

Có người nói: “Trong đệ nhất nghĩa, có ‘thức, xúc, thọ, ái’ ấy; vì thủ đắc được các quả: thức, v.v… nên thủ là hữu thể.”

Luận giả nói: “Trường hợp này nên đáp như sau.”

Kệ tụng:

Thủ quả và các duyên

Chỗ nào mà có được?²¹⁵

[68b06] Giải thích: Thức, xúc, thọ, ái mà không có thì ‘thủ’ bất thành, nghĩa của kệ tụng như thế. ‘Nhiếp thọ’ là nghĩa của ‘thủ’. Thủ có mấy thứ? Là dục thủ, giới thủ, ngã ngữ thủ (: ngã luận thủ) và kiến thủ. Do duyên thủ nên có hữu và sinh, lão, tử. Lầm lỗi như vậy, thường theo đuổi ông.

Ở phẩm đầu tiên, ngoại nhân nêu ra các thí dụ, v.v…, thành lập ‘mắt thấy’, như trước đã bác bỏ. Nhĩ căn và âm thanh, v.v…, lần lượt giống trước mà phá hủy.

Như kệ tụng:

8. Tai, mũi, lưỡi, thân, ý Người nghe, đối tượng nghe, v.v…

Nên biết nghĩa như vậy Đồng bác bỏ ‘mắt thấy’.²¹⁶

[68b18] Lại nữa, ở phẩm đầu tiên, ngoại nhân nói ‘có sự đi’, vì tác dụng sinh quả. Điều đó cũng không đúng. Như kệ tụng ở trước nói: “Cho nên đi vô tánh, Người đi cũng vô tánh, Khi đi và các pháp, Tất cả vô sở hữu.”²¹⁷ Bởi vì nghĩa ấy, ngoại nhân phân biệt rằng, ‘có cái nghĩa nội nhập sinh khởi và đi.’ Những nghĩa này bất thành, như trước đã nói lỗi. Tự thể của nội nhập sinh khởi, đi, v.v… là Không, điều đó làm sinh sự tin hiểu. Nghĩa lý của phẩm ấy như thế, cho nên được thành. Như kệ tụng của kinh Vô ngôn thuyết:

Địa giới nội ngoại không hai nghĩa

Trí tuệ Như Lai giác biết hết Kia không hai tướng và bất nhị Nhất tướng, vô tướng như vậy biết.²¹⁸

[68b26] Lại nữa, kinh Kim quang minh nữ ghi: “Ngài Văn Thù Sư Lợi bảo đồng nữ: - Nên quán sát các giới. Đồng nữ đáp rằng: - Thưa ngài Văn Thù Sư Lợi, thí dụ như trong thời kỳ Kiếp thiêu²¹⁹, tam giới đồng đẳng như nhau. Lại nói kệ rằng:

Mắt không thể thấy sắc Ý không biết các pháp Đây thời không Thượng đế Thế gian không hiểu được.” ²²⁰ [68c02] Lại như kinh Bát-nhã ba-la-mật-đa nói: “Tất cả pháp đó, không có người biết, không có người thấy; vị thầy thuyết pháp cũng không thể thủ đắc, không thể lấy tâm để phân biệt, không thể dùng ý để hiểu được.”

Lại như kinh Phật mẫu nói: “Chị ơi! Mắt không thấy sắc, cho đến ý không biết pháp. Như vậy, Bồ-đề tách rời nên mắt và sắc tách rời, cho đến Bồ-đề tách rời nên ý và pháp tách rời.”²²¹ Lại như kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, đức Phật bảo Bồ-tát Cực Dũng Mãnh rằng: “Thiện nam tử! Sắc không phải là cảnh giới của sắc, thọ, tưởng, hành, thức không phải là cảnh giới của thọ, tưởng, hành, thức. Cực Dũng Mãnh! Bởi vì cảnh giới không có, nên sắc không biết sắc, sắc không thấy sắc. Nếu sắc không biết, không thấy, đó là Bát-nhã ba-la-mật-đa, cho đến thọ, tưởng, hành, thức cũng lại như vậy.”

Giải thích xong phẩm Quán sáu căn.