Bát Nhã Đăng Luận Thích

Cũng như ảnh trong gương.⁹⁰⁵

[122b27] Giải thích: Trong đệ nhất nghĩa, ái và phi ái đều bất khả đắc. Vì sao? Trong đệ nhất nghĩa, sắc tượng, v.v… tự thể của chúng là Không. Thế nào là như người huyễn hóa? Là hiển hiện tương tự ở cảnh giới không thật.⁹⁰⁶ Thế nào là như ảnh [trong gương]? Không đợi việc làm bởi sức người mà vẫn có thể khởi hiện, cho ra hình ảnh tương tự.⁹⁰⁷ Vì những lý do ấy, nhân đưa ra và nghĩa thiết lập của ông ở trên thì bất thành. Vì sao? Trong đệ nhất nghĩa, vật thể là bất thành, và điều ấy cũng trái ngược với nghĩa của ông.

Như kệ tụng của luận nói:

10. Nếu không do ái kia Thì không có bất ái Do ái có bất ái Cho nên không có ái. 11. Không ‘bất ái cần ái’ Không ‘ái cần bất ái’ Nếu lấy ái làm duyên Thi thiết có bất ái.⁹⁰⁸

[122c08] Giải thích: ‘Ái’ không có tự thể. Nghĩa ấy như thế. Vì sao?

Không nên có ‘bất ái’, vì bất ái là vô thể. ‘Ái không cần bất ái, mà nói có ái’, thì cũng không đúng.

Như kệ tụng của luận nói: 12. Không có gì khả ái Chỗ nào mà khởi tham?

Bất ái là vô thể Chỗ nào mà khởi sân?⁹⁰⁹

[122c13] Giải thích: Tham và sân là vô thể, nên si cũng vô thể. Thế nên, như lỗi vừa nói, nay lỗi ấy trở về ông.

Người phái Tu-đa-la nói: “Trong đệ nhất nghĩa, có sự điên đảo qua ái và phi ái như thế, như trong kinh đức Phật có nói. Nếu trong kinh nói điều ấy, thì nên biết là có, thí dụ như nói ‘vô ngã’, thì nhất định là có ‘vô ngã’. Nay trong kinh hiện có lời này, đó là: Vô thường chấp thường, vô ngã chấp ngã, vô lạc chấp lạc, bất tịnh chấp tịnh, gọi là điên đảo.⁹¹⁰ Vì nghĩa ấy, trong đệ nhất nghĩa, có sự điên đảo qua ái và phi ái.”

Luận giả nói: “Trong thế tục đế, có sự điên đảo qua ái và phi ái; sự điên đảo chẳng có trong đệ nhất nghĩa. Thế nên tôi nói, ‘không có lỗi’.” Như kệ tụng của luận nói:

* Ở trong đệ nhất nghĩa Hoàn toàn không điên đảo Như Lai trọn không nói Là ngã hay vô ngã.⁹¹¹

[122c23] Giải thích: Trong đệ nhất nghĩa, cũng không nói về ngã và vô ngã. Thí dụ và xuất nhân của ông là vô thể. Lại nữa, người phái Tu-đa-la nghĩ rằng: “Trong đệ nhất nghĩa, không muốn được ‘có điên đảo’. Vì sao? Điên đảo có hai thứ: 1. Tùy thuận sinh tử; 2. Tùy thuận Niết-bàn.

Thế nào là ‘tùy thuận sinh tử’? Đó là vô thường đảo ngược làm thường, vô ngã đảo ngược làm ngã, vô lạc đảo ngược làm lạc, vô tịnh đảo ngược làm tịnh.

Thế nào là ‘tùy thuận Niết-bàn’? Đó là đối với Không chấp Không, đối với vô thường chấp vô thường, … có những sự như thế⁹¹², gọi là điên đảo.

Nếu muốn được trí Vô phân biệt thì phải đoạn trừ hai thứ điên đảo ấy, còn gọi là ‘trí chướng’ (: sở tri chướng).

Người của Tự bộ nói: “Thật sự là vô thường, cho là thường, gọi là điên đảo.”

ngục lớn, ba đường ác, cho đến trời Tam thập tam. Do phương tiện này mà biết tánh của các loài chúng sanh không đồng, những điều chúng làm đều khác.” (Thích Đức Thắng dịch.)

Luận giả nói: “Nói thế là không khéo.”

Lỗi ấy, như kệ tụng của luận nói:

13. Vô thường cho là thường Gọi là điên đảo chấp Vô thường cũng là chấp Không sao chẳng là chấp?⁹¹³

[123a08] Giải thích: Đối tượng sở duyên của trí Vô phân biệt là cảnh giới điên đảo. Kệ tụng này nói về nghĩa của điên đảo.

Thí như có người nói: “Đã ly dục của ba cõi, vì sao không gọi là giải thoát?” Theo như lời này, ‘ly dục chính là giải thoát’.

Người của Tự bộ nói: “Nay ông lại nói, ‘Vô thường cũng là Không’, vì sao không nói ‘Vô thường là đệ nhất nghĩa’ [mà nói ‘Không là đệ nhất nghĩa’]?”

Luận giả nói: “Vì ‘không khởi’. Nghĩa của đạo lý ‘không khởi’ này, như trước đã bác bỏ, thí như Niết-bàn thì ‘không khởi’, cũng không có ‘vô thường’.”

Lại nữa, ngang qua ‘tự thể vô thường’ có thể [làm duyên] khởi trí phân biệt về ‘thường’. Nếu nói đó là điên đảo chấp, thì cảnh giới sở duyên của sự giác tri về thường là không ‘hữu thể’. Thế nên, như kệ tụng ở trên nói: “Vô thường cũng là chấp, Không sao chẳng là chấp?” Nhận định này chính là điên đảo. Vì sao? Vì có sự phân biệt, thí như người chấp thường.

Ở đây lập nghiệm xét: Trong đệ nhất nghĩa, [nói] ‘sắc là vô thường’, chính là điên đảo, vì là sự phân biệt; thí như [trong thế tục đế] chấp ‘sắc là thường’.

Người của Tự bộ nói: “Người có trí phân biệt nói, ‘Chư hành là Không’. Trí ấy chẳng phải một chiều điên đảo.”

Luận giả nói: “Trí ấy cũng là điên đảo. Tôi nói không sai.” Người của Tự bộ nói: “Nếu đúng như thế, thì ‘trí về Không’ chẳng phải là nhân của giải thoát, mà là đảo ngược [với nhân của giải thoát]. Thí như các nội nhập là cảnh giới của trí về khổ, vui, v.v…” Luận giả nói: “Nghĩa ông thiết lập là nghĩa gì?”

Người của Tự bộ nói: “Trí biết ‘duyên mắt [và sắc] ⁹¹⁴ là Không’ chẳng phải là nhân ‘được giải thoát’ chăng?”

Luận giả nói: “Nếu là vậy thì trở thành nghĩa của tôi. Vì sao thành nghĩa của tôi? Bởi vì ‘có trí Vô phân biệt thì được giải thoát’. Nếu nói, ‘con mắt là trống không’, thì trí về ‘con mắt là trống không’ là hữu phân biệt. Hãy gác lại lời ấy. Nay trở lại vì ông mà nói về bản tông của tôi, như: chấp ‘vô thường làm thường’, tức là điên đảo. Vô ngã làm ngã, vô lạc làm lạc, bất tịnh làm tịnh, cũng như thế mà nói.”

Có người của Tự bộ lập nghĩa, phân biệt rằng: “Có sự chấp như thế, bởi vì có năng chấp và sở chấp. Nhưng sự khởi chấp ấy hễ có ba thứ thì không phải không có gì.”

Luận giả nói: “Nghĩa của ông không đúng.”

Như kệ tụng của luận nói:

15. Công cụ chấp, khởi chấp Và cảnh giới được chấp Tất cả: tướng tịch diệt Thế nên không có chấp.⁹¹⁵

[123b04] Giải thích: Chấp có ba thứ: công cụ để chấp, sự khởi chấp và cảnh giới được chấp.

Công cụ để chấp: Là trí năng chấp vin vào tổng thể sự vật.

Sự khởi chấp: Là tâm chấp trước, hoặc do hư vọng bày đặt, hoặc do sai lầm bác bỏ, v.v… Lại phải có ‘người chấp’, tức người khởi chấp trước.

Cảnh giới được chấp: Là cảnh giới ‘thường, lạc, ngã, tịnh’, v.v… được chấp trước.

Ba pháp ở đây đều là vô tự tánh. Như đạo lý tôi vừa nói, là muốn khai mở sự hiểu biết rằng, ‘công cụ để chấp, sự khởi chấp và cảnh giới được chấp, hết thảy đều là tướng tịch diệt’, thế nên không có ‘chấp trước’. Sự chấp trước ấy có ngôn ngữ ‘có’ để nhận biết sự vật, nhưng không có thí dụ. Vì sao?

Như kệ tụng của luận nói: 16. Tánh chấp là không có Tà, chánh cũng không có Ai đây là điên đảo Ai là chẳng điên đảo?⁹¹⁶

[123b13] Giải thích: Trong đệ nhất nghĩa, ai là điên đảo, ai là chẳng điên đảo? Bồ-tát ma-ha-tát trú trí Vô phân biệt thì không hành tất cả phân biệt, không chánh, không tà, không điên đảo, không bất điên đảo.

Lại nữa, nếu người nói: “Nhất định có sự điên đảo, vì có người điên đảo đủ cách. Thí như có cây dù thì có người cầm dù, phàm phu có điên đảo cũng như thế. Do có người điên đảo, cho nên có sự điên đảo.”

Luận giả nói: “Nghĩa ấy không đúng. Như kệ tụng ở trên nói:

Tánh chấp là không có Tà, chánh cũng không có Đạo lý ‘nhị biên’ này trước đã khai mở hiểu rõ. ‘Có khởi’ cũng bất thành,⁹¹⁷ như vậy, như vậy. Sự điên đảo và người điên đảo cũng bất thành.

Như kệ tụng ở trên nói:

Ai đây là điên đảo Ai là chẳng điên đảo?

Đây là nói ‘không có sự điên đảo’. Vì không có sự điên đảo, cho nên người điên đảo cũng không có.” Lại nữa, nếu có ‘điên đảo’ tức có ‘chẳng điên đảo’. Vì lẽ ấy, nghĩa ‘nhân’ của ông bất thành. Trong đệ nhất nghĩa, thí dụ là vô thể, cũng trái với nghĩa của ông.

Lại nữa, người thế gian nói: “Kết hợp với sự điên đảo, gọi là người điên đảo.”

Ở đây, sự điên đảo là cùng người đã khởi điên đảo mà có kết hợp chăng? Là cùng người chưa khởi điên đảo mà có kết hợp chăng? Là cùng người khi khởi điên đảo mà có kết hợp chăng?

Nay trả lời: Ba trường hợp kết hợp với sự điên đảo đều là không đúng.

Như kệ tụng của luận nói:

17 & 18. Đã khởi thì không hợp Chưa khởi cũng không hợp

Rời người đã, chưa đảo Có hợp thời, không đúng.⁹¹⁸

[123c02] Giải thích: Ở đây nói, ‘Người đã có điên đảo bèn hợp cùng điên đảo’ thì là vô dụng. Vì sao? Người điên đảo là trống không, thí như ‘người bất điên đảo’ khác.

Nếu nói, ‘có điên đảo kết hợp với [ba] thời gian’, thì đây là lỗi câu hữu (: đồng thời tồn tại). ‘Tách rời điên đảo và bất điên đảo mà có kết hợp với thời gian’ cũng không đúng. Làm sự quán sát về ‘tất cả thời gian’ đều không đúng. Nếu nói, ‘có điên đảo’, thì ông nên trả lời như vầy: Sự điên đảo ấy kết hợp với ai? Thế nên không có ai kết hợp với điên đảo. Bởi vì nghĩa ấy, ông mắc lỗi như trước đã nói.

Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, tất cả các thể đều là vô tự tánh. Nói đạo lý ấy là để khai mở sự nhận thức. Vì lẽ ấy, như kệ tụng của luận nói:

19. Cái không khởi, chưa khởi Làm sao có điên đảo Các đảo đều không sinh Chỗ nào khởi điên đảo?⁹¹⁹

[123c12] Giải thích: Ý của kệ tụng ở đây nói rõ, ‘Điên đảo là vô sinh, nên không có điên đảo’. Nhân đưa ra và nghĩa thiết lập của ông thảy đều có lỗi.

Như kệ tụng của luận nói:

20. Thường, lạc, ngã và tịnh Mà nói chúng thật có Thường, lạc, ngã, tịnh ấy

Trái lại là điên đảo.⁹²⁰ [123c16] Giải thích: Ở đây nói, ‘Trong đệ nhất nghĩa, có thường, lạc, ngã, tịnh’, nên biết nhận định đó cũng là điên đảo.

Như kệ tụng của luận nói:

21. Ngã và thường, lạc, tịnh Nếu chúng mà không có Vô ngã, khổ, bất tịnh Mà nên là khả đắc? ⁹²¹

[123c20] Giải thích: Ở đây nói, ‘Tự thể của vô ngã, vô thường, khổ và bất tịnh có thể trừ khử sự điên đảo về ngã, thường, lạc và tịnh’. Bởi vì có sự tương đãi (: quan hệ hỗ tương/ đối đãi lẫn nhau), nên vô ngã, vô thường, khổ và bất tịnh cũng bất thành. Không có ‘vô ngã’, vậy chỗ nào là ‘hữu ngã’? Đó là kiến điên đảo⁹²², thí như không có người, trọn không ở nơi cây rung khởi ý tưởng điên đảo ‘có người’⁹²³ Lỗi của các nhân như thế là khó tránh khỏi. Qua sự quán sát về thường, vô thường, v.v…, thấy rằng ‘điên đảo và bất điên đảo’ là không có ‘nguyên nhân’.

Về ‘vô nhân’, như kệ tụng của luận nói:

22. Vì chúng là vô nhân Thì vô minh, hành diệt Cho đến sinh, lão, tử Các nhân duyên đều diệt.⁹²⁴

[123c27] Giải thích: Ở đây nói, ‘Vô minh, hành, thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh và lão tử. Do không có nguyên nhân của điên đảo, cho nên chứng đắc [các pháp] ‘vô tự thể’, dứt trừ các phiền não.’ Nghĩa ấy được thành.

Với các thuyết về ‘hữu tự thể’, các phiền não ấy là có thật thể, hay là không có thật thể? Nay những điều được hỏi, như kệ tụng của luận nói:

23. Các phiền não nơi người Có một tự thật thể Làm sao đoạn trừ được?

Ai đoạn được hữu thể?⁹²⁵ [124a04] Giải thích: Ở đây nói, ‘hữu tự thể’ là không thể hủy hoại. Nếu các phiền não là không thật, như sừng thỏ, thì cũng có lỗi như kệ tụng ở trên nói.

Vì sao không thể đoạn trừ [phiền não]? (1) Vì ‘không có’ [phiền não] thì không thể xả bỏ, như hoa đốm hư không không thể xả bỏ; (2) vì [phiền não là] ‘vô tự thể’, như không có tự thể của con ngựa, nên không thể xả bỏ cái ‘không có’ ấy.

Lại nữa, nếu tác khởi ý nghĩ, cho rằng: ‘Có thật phiền não, thì khi Thánh đạo sinh khởi, có thể đoạn trừ.’ Bảo rằng, ‘Lời này không có lỗi.’ ‘Phiền não có thật’ ấy tương tự những tướng gì, để khi ‘đạo đối trị’ sinh khởi thì có thể đoạn trừ được chúng?

Nghĩa ông thiết lập thì khó để nhận hiểu về sự vật. Vì lẽ ấy, sự khởi phân biệt rằng, ‘Phiền não là hữu thật thể hay vô thật thể để có thể được đoạn trừ?’; sự phân biệt ấy là không đúng.

Ở đây lập nghiệm chứng: Trong đệ nhất nghĩa, phiền não là vô tự thể. Sự đoạn [phiền não] ấy thì thí như người nữ được huyễn tác, tuy là [thân] huyễn hóa mà khiến các phàm phu khởi tâm dục nhiễm. Về sau biết được [người nữ] chẳng thật, thì tâm dục nhiễm tự xả bỏ. Phiền não không thật cũng lại như vậy.

Trong phẩm này đã nói về sự thành lập của ngoại nhân, nghiệm thấy có lỗi; hiển thị sự thành lập của tôi, nghiệm chứng không có lỗi, khiến [hành giả] hiểu ‘điên đảo là vô tự thể’. Đó là nghĩa ý của phẩm này. Vì lẽ ấy, dưới đây trích dẫn kinh văn để làm rõ sự thành lập ấy. Như kệ tụng trong kinh Kim quang minh nữ có nói:

(Nếu tánh phiền não thật có, mà có người để nó phụ thuộc vào, thời làm sao dứt trừ? Và ai có thể dứt trừ tánh ấy?) Ngôn ngữ chẳng phải sắc Tất cả xứ không có Hoàn toàn là không có Phiền não cũng như vậy.

Như [ngôn] ngữ vô thật thể Không trú ở trong ngoài Thể phiền não không thật Cũng không trú trong ngoài.

“Đức Phật bảo tôn giả Xá-lợi-phất: Nếu hiểu ‘nhiễm’ tức là nghĩa ‘như thật’⁹²⁶, thì không có một nhiễm hay điên đảo nào có thể thủ đắc. Chúng sinh khởi nhiễm; nếu nhiễm không thật, thì tức là điên đảo. Điên đảo ấy là cái không thật ở trong hình tướng không chân thật. Này Xá-lợi-phất, người hiểu như thế thì nói [phiền não] là thanh tịnh, vì phiền não không có thật thể.⁹²⁷ Khi thành Chánh giác, Như Lai đã nói phiền não chẳng phải sắc, chẳng phải vô sắc, chẳng phải thọ, tưởng, hành, thức; chẳng phải ‘vô thọ, tưởng, hành, thức’, chẳng phải phi thức, chẳng phải phi vô thức, vì [phiền não là] không thể thấy, không thể nắm bắt. Người hiểu biết [thấy phiền não] không chỗ đoạn trừ, lúc chứng ngộ cũng không có chỗ thủ đắc. Không vì sự chứng, không vì sự đắc, nên không có chứng, không có đắc, vô tướng, vô vi, chỉ là giả danh tự, giống như huyễn hóa. Nơi đặc tánh bất động của các pháp, thì chẳng thủ, chẳng bất thủ, như bóng sáng, như tiếng dội, lìa các tướng, lìa các niệm, không sinh, không diệt.” [Giải thích xong phẩm Quán Điên Đảo.]

đảo, là lý chân thật của bậc Thánh. Đó gọi là bốn Thánh đế mà Thế Tôn đã dạy, con đều đã thọ trì.’”

Phẩm 24 : Quán Thánh Đế

[124b02] Giải thích: Nay phẩm này cũng là bác bỏ ‘sở đối trị của Không’, khiến hiểu nghĩa ‘Bốn Thánh đế là vô tự thể’. Sau đây trình bày: Người của Tự bộ nói: “Nếu cho rằng, ‘Thánh đế là Không, là vô tự thể’, thì nghĩa ấy không đúng.”

Thế nên kệ tụng của luận nói:

1. Nếu tất cả pháp Không Không khởi cũng không diệt Nói Thánh đế vô thể Ông mắc lỗi như thế.⁹²⁸

[124b08] Giải thích: Như đạo lý ‘Nhất thiết pháp Không’ được nói để cho khái niệm tin hiểu sự vật; sự thể ấy không đúng, vì Không như hoa đốm hư không. Vì lẽ ấy, ông mắc phải lỗi sau: Sự khởi và sự diệt là vô thể, tức là không có tự thể của Khổ đế. Khổ đế là vô thể, thì Tập đế năng khởi [Khổ đế] cũng vô thể. Tập đế là vô thể, thì Diệt đế cũng vô thể. Diệt đế là vô thể, thì con đường hướng đến sự diệt khổ, lấy chánh kiến làm đầu, tức ‘Đạo đế được tu tập’ cũng là vô thể. Như kệ tụng ở trên nói: ‘Ông mắc lỗi như thế’. Vì lẽ ấy, chúng sinh trong các hữu vì sợ hãi sinh tử, nên siêng năng tu hành, tinh tiến đối với bốn đế: Khổ phải biết, Tập phải đoạn, Diệt phải chứng, Đạo phải tu.⁹²⁹ Những việc này đều trống không. Vì sao trống không?

Thế nên kệ tụng của luận nói:

2. Nhận biết và đoạn trừ Chứng, tu: những tác nghiệp Thánh đế là vô thể Thảy đều bất khả đắc.⁹³⁰

[124b19] Giải thích: Bốn Thánh đế: Năng lực tác thành tự thể tương tục của Thánh nhân, gọi là Thánh đế.

Lại nữa, ‘đế’, là nghĩa ‘chân thật’. Nếu nói không có Thánh đế, thì nghĩa ‘đế’ là không đúng.

Thế nên kệ tụng của luận nói:

3. Thánh đế là vô thể Bốn quả cũng không có Vì quả là vô thể Người trú quả cũng không.⁹³¹ [124b24] Giải thích: Ở đây nói, ‘Các lầm lỗi: thân kiến, nghi, giới cấm thủ, v.v… làm củi; Thánh đế [quả]: Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán làm lửa. Lửa ‘kiến Thánh đế’ có thể đốt cháy phiền não.’ Người trú quả: Là có được Tu-đà-hoàn đạo⁹³² và Tu-đà-hoàn quả. Lại gọi là ‘bậc không bị tha duyên hòa hợp’, bao nhiêu Thiên ma không thể phá hoại. Lại là bậc hòa hợp với ‘giới, định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến’, nên gọi là Tăng.⁹³³ Tăng ấy là bậc phước điền vô thượng. ‘Tăng’ mà không có, thì nghĩa ấy không đúng.

Thế nên kệ tụng của luận nói:

4. Nếu không có Tăng bảo Thì không có tám bậc Thánh đế mà vô thể Cũng không có Pháp bảo.⁹³⁴

[124c04] Giải thích: Nếu không có Tăng bảo thì không nên có bốn đạo, bốn quả sai biệt. Lại nữa, không có Tăng bảo thì cũng không có Pháp bảo. Pháp bảo mà không có, thì cũng không có Phật bảo.

Thế nên kệ tụng của luận nói:

5. Nếu không Pháp, Tăng bảo

Làm sao có Phật bảo Nếu Tam bảo đều Không Thì phá tất cả hữu.⁹³⁵ [124c09] Giải thích: Phật: Bậc tự giác về Thánh đế, còn có khả năng giác tha [bằng Thánh đế], nên gọi là Phật.

Thế nào là ‘bảo’? Là khó có được. Như trong kinh có kệ tụng:

Cần hiểu, Ta đã hiểu Cần tu, Ta đã tu Cần đoạn, Ta đã đoạn Do vậy xưng là Phật.⁹³⁶

Ở đây nói, ‘Đối với tất cả pháp có tự thể mà có được sự hiểu biết bình đẳng, nên gọi là Phật.’ Như trong tu-đa-la có kệ tụng:

Các pháp là vô thể Hiểu rõ hết không sót Biết các pháp bình đẳng Cho nên gọi là Phật.⁹³⁷

Ở đây nói, ‘Cảnh giới tự giác của chư Phật.’ Nếu nói ‘vô thể’ là không đúng. Như kệ tụng ở trên nói: ‘Nếu Tam bảo đều Không, Thì phá tất cả hữu.’ Nghĩa ấy có lỗi. Như kệ tụng của luận nói:

6. Nhân quả mà thể Không Pháp, phi pháp cũng Không Ngôn thuyết thế gian, v.v…

Như vậy thảy đều phá.⁹³⁸

[124c19] Giải thích: Ở đây cho rằng, ‘Người nói ra lời ấy, nhưng không muốn có lỗi.’ Lỗi này làm sao tránh khỏi? Nếu không thiết lập ‘Không’ mà ‘các thể hữu tự thể có khởi, có diệt’, thì người ấy không mắc lỗi.

Ở đây lập nghiệm xét: ‘Các thể hữu tự thể’ thì có khởi, có diệt. Nếu nói, ‘các thể là vô tự thể’, thì không được thấy ‘có khởi, có diệt’, thí như hoa đốm hư không.

Luận giả nói: “Những gì ông dẫn ra, nghĩa đều không đúng.”

Như kệ tụng của luận nói:

7. Nay chính ông không hiểu

Không và nơi Không nghĩa Diệt được các hý luận

Mà muốn phá Không chăng?⁹³⁹ [124c26] Giải thích: Không: Có thể diệt trừ tất cả hý luận và chấp trước, nên gọi là ‘Không’.

Không nghĩa: Trí duyên [tánh] Không, gọi là ‘Không nghĩa’.⁹⁴⁰ Nay ông muốn phá hủy ‘đặc tánh chân thật’ [của các pháp] thì như vung nắm tay đánh vào hư không, tự chuốc lấy mệt nhọc, còn hư không không có tổn hại gì. Ông muốn nói lời rằng, như kệ tụng ở trên: ‘Nếu tất cả pháp Không, Không khởi cũng không diệt.’ Ông nói lời như thế thì cũng chuốc lấy mệt nhọc, không hiểu đúng ý. Vì sao?

Như kệ tụng của luận nói:

8. Chư Phật nương hai đế Vì chúng sinh thuyết pháp

Một là thế tục đế Hai là đệ nhất nghĩa.⁹⁴¹

[125a05] Giải thích: Thế đế: Là ngôn thuyết thế gian, như nói ‘sắc, v.v… có tướng khởi, trú và diệt’, như nói ‘Đề-bà-đạt-đa đi đến’, ‘Tỳ-sư-nô-mật-đa-la ăn uống’, ‘Tu-ma-đạt-đa tọa thiền’, ‘Phạm-ma-đạt-đa giải thoát’. Đại loại như vậy là ngôn thuyết thế gian, gọi là thế đế.

Những gì không thể diễn tả gọi là đệ nhất nghĩa. Đệ nhất nghĩa là gì? Đó là ‘đệ nhất’ mà có ‘nghĩa’, gọi là đệ nhất nghĩa.⁹⁴² Lại là nghĩa chân thật của trí Vô phân biệt tối thượng, gọi là đệ nhất nghĩa.

Chân thật: là không có đặc tánh của tha duyên, v.v… Trí Vô phân biệt trú ‘chân thật’ nơi cảnh giới sở duyên, gọi là đệ nhất nghĩa.

Những tướng khởi, trú, diệt bị bác bỏ; tùy thuận sở thuyết về sự vô khởi, vô trú, vô diệt, và ba tuệ văn, tư, tu, đều là đệ nhất nghĩa.

Vì sao tuệ là đệ nhất nghĩa? Vì tuệ có thể làm nhân duyên đệ nhất cho sự ngăn trừ [điên đảo], tạo tác phương tiện cho sự bất điên đảo, cho nên tuệ còn được gọi là đệ nhất nghĩa.

Như kệ tụng của luận nói:

9. Nếu người không thể biết Tướng sai biệt hai đế Tức không biết chân thật Nghĩa Phật pháp sâu xa.⁹⁴³

[125a18] Giải thích: Ở đây nói, ‘Nếu người nào không hiểu biết về sự sai biệt của hai đế: ‘sắc thái cảnh giới không thác loạn’ và ‘[sắc thái cảnh giới] phần nhiều tư duy bất chánh’, thì người ấy không hiểu biết sự sâu xa của Phật pháp, để rồi khởi tri giác, chấp trước về hữu thể và vô thể.’ Thế nào là sâu xa? Là khó vượt qua.

Phật, như trước đã giải thích.

Pháp, [giáo pháp] làm cho trời, người chứng đắc pháp cam lộ⁹⁴⁴ Hành giả đối với những cảnh giới sâu xa như thế, thì cần biết [Khổ], cần đoạn [Tập], cần chứng [Diệt] và cần tu [Đạo].

Lại nữa, người giảng nói giáo pháp ‘bất điên đảo’, gọi đó là pháp cam lộ. Người ấy đối với đạo lý sâu xa đệ nhất là ‘trí Vô phân biệt’ mà không có sự hiểu biết, thì tuy thực hành ‘bất điên đảo’, trú cảnh giới ‘chân pháp’⁹⁴⁵, nhưng đối với ‘pháp thể vốn không khởi, không diệt’ mà nói với chúng sinh rằng, ‘nơi phi cảnh giới khởi cái thấy cảnh giới’. Người nói lời như thế là không hiểu biết gì về đạo lý Trung luận.

Hoặc nói, ‘Trong thế tục đế, các pháp có sự khởi, trú, diệt. Tất cả pháp ấy đều không có.’ Người làm sự phân biệt ấy có cái lỗi như kệ tụng ở trên nói: ‘Nếu tất cả pháp Không, Không khởi cũng không diệt’. Người có sự phân biệt như thế không hiểu rằng, chư Phật Như Lai tùy thuận thế tục đế mà thuyết giảng: ‘Có trì giới, tu định’, ‘Các pháp thể có sự sinh, trú, diệt’, v.v… Người vô trí cho rằng, ‘Trong đệ nhất nghĩa, cũng có những sự thể ấy’. Người tạo ra sự phân biệt hư vọng ấy sẽ đọa vào đồng hoang chư hữu (: sinh tử), không có thời kỳ thoát ra.

[125b04] Người của Tự bộ nói: “Nếu do đệ nhất nghĩa đế mà có được sự giải thoát, thì không cần tuyên thuyết hai đế.”

Luận giả nói: “Bởi vì có sự thể ấy.”

Như kệ tụng của luận nói:

10. Nếu không nương thế đế Không được đệ nhất nghĩa Không nương đệ nhất nghĩa Trọn không được Niết-bàn.⁹⁴⁶

[125b08] Giải thích: Thế tục đế: Tất cả pháp là vô sinh, tánh Không, nhưng chúng sinh điên đảo nên vọng sinh chấp trước; đối với người thế gian, các pháp là thật. Các hiền Thánh thấu rõ tánh điên đảo của thế gian, biết tất cả pháp đều là Không, là vô tự tánh; đối với Thánh nhân, các pháp là đệ nhất nghĩa đế, cũng gọi là thật. Đức Phật thuyết giảng hai đế cho chúng sinh có chỗ nương tựa.

Thế nào là đệ nhất nghĩa đế? Là siêu việt tất cả đường ngôn ngữ. Đối tượng phân biệt của hàng Tiểu thừa là làm sao rời xa nhân tố của tất cả phân biệt⁹⁴⁷ Lại nữa, nếu không có thế tục đế thì không thể chứng đắc đệ nhất nghĩa đế. Vì lẽ ấy, phiền não và các pháp sinh diệt là sắc thái của Niết-bàn. Nếu không nương đệ nhất nghĩa thì không thể có được đạo Niết-bàn.

Lại nữa, trong ngoại đạo có người thông minh mà ngạo mạn, làm sự phân biệt như vầy: “Có ‘Không’ và ‘bất Không’. Thế nào là Không? Là thấy các ấm là Không, vì kiếp chấp về các ấm là vô thể. Thế nào là bất Không? Là thấy các ấm là bất Không, nên nói ‘Tôi đã thấy, tôi nay thấy, tôi sẽ thấy.’ Như vậy, các ấm là Không, và không lìa các ấm mà có cái Không: trong cái Không thấy các ấm; trong các ấm thấy cái Không.”

Người thấy như thế là không chánh tư duy, gọi là tăng thượng mạn.⁹⁴⁸ Như kệ tụng của luận nói:

11. Người thiểu trí ngu si Đem ác kiến hoại Không Như không rành bắt rắn Không như pháp trì chú.⁹⁴⁹

[125b25] Giải thích: Ở đây nói, ‘Ngu si tạo ra chướng ngại cho tuệ mạng Vô phân biệt.’ Những pháp đại loại như thế bị hủy hoại bởi ác kiến.’ Lại nữa, nơi các pháp ‘vô thể’, khởi cái thấy ‘hữu thể’, cũng gọi là ‘hủy hoại tánh Không’, thí như người không rành bắt rắn, tự hại thân mạng; nơi Không mà chấp ‘hữu thể’, cũng có thể hại mạng căn giải thoát, như người trì chú không y theo chú pháp nên tự tổn hoại. Vì lẽ ấy, người không khéo ngộ giải tánh Không, thì có thể tạo tác vô số sự không lợi ích.

Như kệ tụng của luận nói:

12. Chư Phật vì lẽ ấy Hồi tâm không thuyết pháp

Pháp mà Phật hiểu sâu

Chúng sinh không thể vào. ⁹⁵⁰ 13. Nay ông nếu như thế Nơi Không sinh phỉ báng Rằng pháp không khởi diệt Thậm chí phá Tam bảo.⁹⁵¹

[125c06] Giải thích: Phỉ báng: Là nói ‘Tất cả là Không’. Vì ông giận dữ nên muốn đổ lỗi cho ‘Không’. ‘Không’ hoàn toàn không bị lỗi bởi ông. Vì sao? Vì các thể là ‘vô tự thể’. Không, trong đệ nhất nghĩa, là vô thể. Nghĩa ‘vô thể’ ấy, tôi cũng không sử dụng nó để có tướng chấp trước. Lại nữa, đã bác bỏ sự phân biệt về Không của người phái Tự bộ, thì nay vì bác bỏ ‘Tất cả là Không’, nên nói ‘Không là vô tự thể’, và cũng không chấp trước ‘Không’ mà làm sự phân biệt ấy. Sự chấp ‘Không’ ấy nay nên xả bỏ. Như trong kinh Bảo Tích có nói: “Đức Phật bảo tôn giả Ca-diếp: Thà khởi ngã kiến bằng như núi Tu-di, cũng không khởi Không kiến để làm kẻ tăng thượng mạn.”⁹⁵² Với nghĩa ấy, không thấy sắc là ‘Không’, không thấy sắc là ‘bất Không’.

Như kệ tụng của luận nói: 14. Nếu đúng là cái Không Thì tất cả đều đúng Nếu không đúng cái Không Tất cả đều không đúng.⁹⁵³

[125c17] Giải thích: Ở đây nói, ‘Chánh kiến về Không’.

Những gì là ‘tất cả đều đúng’? Là có sự khởi, trú và diệt. Vì sao đúng? Là có – không, v.v… (: khái niệm đối kháng), và nhãn, nhĩ, v.v… (: các vật thể), tự thể của chúng đều là Không; như là ‘huyễn trượng phu’, tự thể của trượng phu là Không. Vì sao? Vì tất cả nhờ các duyên tụ tập làm tự thể.

Thế nào là tự thể? Tự thể là khổ. Thế nào là khổ? Là sự khởi này, gọi là khổ. Thấy các hành tướng của khổ, gọi là Khổ đế.

Thế nào là tập? Là nguyên nhân khởi các khổ, gọi là tập. Lại nữa, tập là những gì mà từ đó khởi các khổ, nên gọi là tập. Thấy các hành tướng của tập, gọi là Tập đế.

Diệt trừ nguyên nhân của khổ, gọi đó là diệt. Thấy các hành tướng của diệt, gọi là Diệt đế. Có được phương tiện diệt trừ nguyên nhân của khổ, nên gọi là đạo. Thấy các hành tướng của đạo, gọi là Đạo đế.

Các Thánh đế như thế là ‘có’, nên các pháp được thành. Lấy trí tự nhiên⁹⁵⁴ giác ngộ⁹⁵⁵ [và vận dụng] nơi tất cả hành tướng [của Thánh đế], cho nên mới nói là ‘Đức Phật tùy thuận hàng Thanh văn mà giảng nói [Thánh đế]’. Như trong kinh có nói: “Đức Phật bảo các Tỳ kheo: ‘Sự khổ [Thánh đế] như thế, Ta trong đời quá khứ, trong sự không nghe các pháp⁹⁵⁶, có được nhãn khởi, trí khởi, minh khởi, giác khởi, nên đối với các thể (: các pháp) biết tự thể của chúng là như huyễn (: ảo thuật). Trong đệ nhất nghĩa, thấy sự không khởi, trú và diệt, gọi là thấy Thánh đế.”

Như kinh Văn Thù đạo hành⁹⁵⁷ có nói: “Đức Phật bảo Văn Thù Sư Lợi: Nếu thấy tất cả các pháp là không khởi, tức là biết Khổ đế. Nếu thấy tất cả các pháp là không trú, tức có thể đoạn Tập đế. Nếu thấy tất cả các pháp là Niết-bàn cứu cánh, tức có thể chứng Diệt đế. Văn Thù Sư Lợi! Nếu thấy tất cả các pháp là vô tự thể, tức là tu Đạo đế.”

Với nghĩa ấy, trong Ma-ha-diễn (: Đại thừa), đạo lý Thánh đế được thành. Đạo lý thành nên trí tuệ được thành. Trí tuệ thành nên tất cả đều như thế cả (: đúng cả). Nếu phỉ báng cái Không, thì như kệ tụng ở trên nói: ‘Nếu không đúng cái Không, Tất cả đều không đúng.’ Như kệ tụng của luận nói:

15. Nay ông giữ lỗi mình Mà muốn đổ cho tôi Cũng như người cỡi ngựa Tự quên ngựa mình cỡi.⁹⁵⁸

[126a12] Giải thích: Nếu ông không muốn để cho ‘tánh Không’ có lầm lỗi, thì nay nên nói điều đó.

Như kệ tụng của luận nói:

16. Ông nếu thấy các pháp

Thảy đều có tự thể Các thể không nhân duyên

Trở thành thấy tự nhiên.⁹⁵⁹ [126a16] Giải thích: Nếu thấy ‘các thể có tự thể’, thì không có ‘các thể’ nào từ nhân duyên sinh, vì không phụ thuộc vào nhân duyên mà sinh [để có thể tự hữu]. Lại nữa, nếu thấy ‘các thể có tự thể’, thì nay nên nói lỗi. Như kệ tụng của luận nói:

17. Nhân quả không đối đãi Tác giả và tác nghiệp Cho đến sự khởi, diệt, v.v… Tất cả pháp đều hoại.⁹⁶⁰

[126a21] Giải thích: Ở đây nói, ‘không phụ thuộc vào nhân duyên’ thì nghĩa nhân, quả, v.v… đều không thành.

Vì sao ông đối với nghĩa Không mà vọng sinh phân biệt? Thí như trẻ con thấy hình vẽ Dạ-xoa mà sinh tâm hoảng sợ, kêu la thất thanh. Nếu sắc, thanh, v.v… là Không, không có tự thể, như hoa đốm hư không, thì người làm sự phân biệt ấy không nên đối với pháp Không mà sinh sợ hãi.

Vì lẽ ấy, như kệ tụng của luận nói:

18. Pháp từ các duyên sinh Ta nói tức là Không Chỉ là giả danh tự

Cũng là nghĩa trung đạo.⁹⁶¹ [126a28] Giải thích: Nhãn, nhĩ, v.v… các thể ấy từ duyên mà khởi. Ở trong các duyên, nhãn, nhĩ, v.v… chẳng phải có, chẳng phải không, chẳng phải vừa có vừa không, chẳng phải chẳng có, chẳng phải chẳng không, chẳng phải khác, chẳng phải một, chẳng phải tự, chẳng phải tha, cũng chẳng phải cả hai (: tự và tha), chẳng phải chẳng cả hai.

Tất cả pháp từ duyên mà khởi: Trong đệ nhất nghĩa, tự thể không có sự khởi. Nhưng dựa vào thế tục đế thì có nhãn, nhĩ, v.v… sinh khởi.

Ta nói sự duyên khởi ấy là Không: Tự thể là Không. Như kệ tụng trong kinh có nói:

Từ duyên chẳng gọi ‘sinh’ Pháp sinh không tự thể Nếu phụ thuộc vào duyên

Đó tức gọi là Không Thế gian, xuất thế gian Chỉ là giả thi thiết Người nào hiểu rõ Không

Gọi là không phóng dật.

Như kinh Lăng-già nói: “Tự thể không có sự khởi.” ‘Tự thể không có sự khởi’, là như đức Phật bảo Bồ-tát Đại Tuệ: “Ta nói, ‘Nhất thiết pháp là Không’. Khi Ta nói, ‘Pháp từ duyên sinh’, thì cũng là tên khác của Không. Vì sao? Vì có sự thi thiết.”

Pháp thế gian và xuất thế gian đều là sự tạo tác thuộc thế tục đế. Như vậy, sự thi thiết danh tự chính là trung đạo.

Như kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật nói: “Vì sao gọi là trung đạo? Là rời có khởi, không khởi, là rời hai bên: có – không, v.v… gọi là trung đạo. Đó là các thể không khởi - không bất khởi, chẳng có - chẳng không, chẳng thường – chẳng vô thường, chẳng Không – chẳng bất Không. Người tu trung đạo, khi quán sát, không thấy ‘nhãn là hữu thể’, không thấy ‘nhãn là vô thể’, cho đến sắc, thọ, tưởng, hành, và thức, không thấy chúng là hữu thể, không thấy chúng là vô thể.”

Như trong kinh Bảo Tích có nói: “Đức Phật bảo tôn giả Ca-diếp: Hữu là một bên, vô là một bên, lìa hai bên và khoảng giữa thì không có sắc, không có thọ, tưởng, hành và thức. Như vậy, trung đạo gọi là có được phương tiện chứng thật tướng.”⁹⁶² Vì lẽ ấy, như kệ tụng của luận nói:

19. Chưa từng có một pháp Không từ nhân duyên sinh Như vậy tất cả pháp

Không gì chẳng là Không.⁹⁶³ [126b20] Giải thích: Ở đây nói, ‘Vật từ duyên được khởi, thí như huyễn ảo, v.v… trượng phu hoàn toàn là vô thể.’ Người phái Tăng khư nói: “Hư không, v.v…⁹⁶⁴ không từ duyên sinh. Pháp từ duyên sinh làm ‘xuất nhân’, thì ở trong ‘tông’, pháp ấy chỉ có một phần nghĩa. Nghĩa ấy bất thành. Đó là lỗi của ‘xuất nhân’.”

Luận giả nói: “Lỗi của hư không, đã nói ở trước. Cái sai lầm lớn nay tụ nơi thân ông, ông khó mà trốn tránh.”

Sai lầm thế nào? Như kệ tụng của luận nói:

20. Nếu tất cả bất Không Không khởi cũng không diệt Không ‘thể’ Bốn Thánh đế Lỗi trở về thân ông.⁹⁶⁵

[126b28] Giải thích: Nghĩa ấy thế nào? Nếu khổ chẳng phải là Không, cho rằng khổ có tự thể, thì khổ không có tác giả. Không có tác giả thì khổ không từ duyên mà sinh. Chấp trước ‘khổ có tự thể’, điều ấy không được tin trong thế tục đế, huống chi trong đệ nhất nghĩa, [khổ có tự thể] được sao?

Vì lẽ ấy, như kệ tụng của luận nói:

21. Khổ không từ duyên sinh Chỗ nào nên có khổ?

Vô thường tức nghĩa khổ