Bát Nhã Đăng Luận Thích

Phẩm 4 : Quán Năm Ấm

[68c13] Lại nữa, để nhận biết nghĩa ‘vô tánh’ của năm ấm cho nên có phẩm này.

Có người nói: “Trong đệ nhất nghĩa, có các nhập, v.v…. Vì sao? Vì nhiếp thuộc ‘ấm’. Nếu ấm mà không có thì sắc nhập, v.v… không phải nhiếp thuộc ấm, như hoa đốm hư không. Có các nhập nhiếp thuộc các ấm, như mười thứ sắc nhập²²² nhiếp thuộc sắc ấm; pháp nhập nhiếp thuộc ba ấm: thọ, tưởng, hành, và một phần sắc ấm; ý nhập nhiếp thuộc thức ấm. Với các nhân tố ấy, trong đệ nhất nghĩa, có các nhập.” Luận giả nói: “Sắc ấm, lược nói có hai thứ: bốn đại và sở tạo sắc. Tất cả sai biệt ở trong ba đời, nói chung là sắc ấm. Nhãn, sắc, v.v… nhiếp thuộc sắc ấm; ngoại nhân muốn lấy sắc làm nhân tố. Sắc thuộc phần thô thì dễ hiểu, trước đã phân biệt nói.”

Như kệ tụng:

1. Nếu tách rời sắc nhân

Sắc thì bất khả đắc. [68c23] Giải thích: Những gì là nhân tố của sắc? Đó là bốn đại chủng:

đất, nước, lửa, gió. Trong đệ nhất nghĩa, nếu rời bốn đại chủng, sắc thì không thể thủ đắc, nhưng nơi thế tục đế, dựa nhân tố là bốn đại chủng, thì sắc là giả thi thiết. Trong đệ nhất nghĩa, nghiệm chứng ‘sắc là không thật’, vì tự nhân thì không thọ [dụng], vì giác tri là vô thể. Nếu tự nhân thì không thọ [dụng], và tri giác là vô thể, thì sắc thật sự chẳng có, như đoàn quân v.v…²²³ Nhân tố của sắc là không thể thủ đắc; giác tri về sắc là không có tự thể, cũng lại như vậy. Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, thể của cảnh giới giác tri về sắc là chẳng thật có. Vì sao? Vì có giác tri, thí như giác tri về cây cối, v.v…

Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, cú nghĩa ‘âm thanh của sắc’, cảnh giới của nó không có thật. Vì sao? Vì là âm thanh, thí như âm thanh của đoàn quân, v.v… Nếu nói về các ấm: thọ, tưởng, v.v… là chẳng phải ‘một chiều’, nghĩa này không đúng. Vì sao? Vì thức ấm, bao gồm các tâm số (: tâm sở), cũng đồng bị bác bỏ, chẳng phải chẳng chẳng ‘một chiều’.

Hoặc cho rằng, trong đệ nhất nghĩa, có ‘thật sắc’. Vì sao? Vì sắc thì biến dị, còn giác tri thì không sai biệt. Nếu một vật mà biến dị, thì giác tri có sai biệt. Đây là ‘có’ trên bình diện thế tục, thí như chiếc bình, v.v… Như khi riêng có một màu xanh, thì giác tri [về màu xanh ấy] không khác nhau. Với cái nghĩa ấy, biết có ‘thật sắc’. Luận giả nói: “Trong đệ nhất nghĩa, nghiệm chứng [sắc] là vô thể.”

Đã quán nhân tố của sắc, tiếp theo bác bỏ bốn đại, như kệ tụng:

Nếu tách rời sắc quả

Sắc nhân cũng không thấy.²²⁴

[69a10] Giải thích: Sắc, thanh, hương, vị, xúc, v.v… Ở đây, các sắc có ‘nhân’ đều tách rời nhau. Nhân của sắc ấy là đất, nước, lửa, gió, thì không thể thấy và thủ đắc. Với nghĩa như vậy mà nay người tạo luận, đầu tiên bác bỏ đất, v.v… Bác bỏ đất, v.v… có lý do gì? Vì có cái nghĩa ‘đại’. Vì sao có nghĩa ‘đại’? Như trong thế tục đế, các pháp từ nhân tố sinh khởi; trong thế tục đế, cái thể thật sự không có sinh khởi. Các pháp là vô tự thể, như kệ tụng nơi kinh

Lăng già:

Rời tích tụ vô thể Giác tri không thể thủ Nên biết duyên khởi Không

Tôi nói vô tự tánh. Không vật từ duyên khởi Không vật từ duyên diệt Khởi chỉ là các duyên khởi Diệt chỉ là các duyên diệt.²²⁵

[69a19] Giải thích: Với phương tiện này, trong đệ nhất nghĩa, đất chẳng thật có. Như vậy xác định: Không thể thấy nhân tố, thì không thấy pháp. Nếu là ‘không thể thấy nhân tố, thì không thấy pháp’, trong đệ nhất nghĩa, các pháp là không thật có, như đoàn quân, v.v…

Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, cảnh giới giác tri về đất chẳng thật có. Vì sao? Vì có giác tri, thí như giác tri về cây cối, v.v…

Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, cú nghĩa ‘âm thanh của đất’, cảnh giới của nó không có thật. Vì sao? Vì là âm thanh, thí như âm thanh của đoàn quân, v.v…

Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, phần tự hòa hợp [của các pháp] thì không có sắc khác biệt. Vì sao? Vì không thể thủ đắc nó, và giác tri về nó là vô thể, thí như tự thể của đất, nước, lửa, gió.

Lại nữa, người phái Tăng khư nói: “Ông nói sắc, v.v… không khác đất, v.v… Điều này trở thành lập luận của tôi.”

Luận giả nói: “Vì bác bỏ sự khác biệt, chẳng phải lấy ‘không khác’ để ông hiểu được. Bằng sự tà phân biệt, ông nói ‘không khác’, tôi không chấp nhận.” Lại nữa, người phái Bệ-thế-sư nói: “Nhân đưa ra của ông có lỗi ‘chẳng phải một chiều’. Vì sao? Như không cầm đèn thì không có giác tri về chiếc bình. Sắc và nhân tố của sắc có khác nhau.” Luận giả nói: “Ông không khéo nói, tôi chỉ phủ định chúng, phần tự hòa hợp là không thể thủ chấp. Sự giác tri về chúng là vô thể, bất luận có sự thể nào khác. Đèn tuy là vô thể, nhưng ánh sáng có được từ bảo châu, dược thảo, mặt trời, mặt trăng, v.v… làm cho sinh khởi giác tri về chiếc bình. Bỏ ra ngoài phần tự hòa hợp, không có sắc khác có thể có được. Với cái nghĩa này, thí dụ của ông là sai, đèn chẳng phải phần tự hòa hợp của chiếc bình. Nói cách khác, chúng là vô thể, không có lỗi ‘một chiều’. Như kệ tụng:

Vật này và vật kia Cái khác thì bất thành.²²⁶

[69b09] Nghĩa này sau đây sẽ nói.

Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, đèn và bình khác nhau. Điều này cũng bất thành. Với cái nghĩa này, chẳng phải là không có lỗi ‘một chiều’. Lại nữa, người phái Bệ-thế-sư nói: “Đoàn quân, v.v… là tổng thể thật sự, vì sơ khởi là có. Ông nói đất, nước, v.v… không thật, lập nghiệm để người hiểu, nhưng thí dụ bất thành.”

Luận giả nói: “Các thành phần của đoàn quân không phải là nhân tố sơ khởi cho tổng thể thật sự của đoàn quân. Vì sao? Vì là tổng thể, như các phần rễ, thân, cành, lá, v.v… của cây. Các thành phần: voi, ngựa, v.v… của đoàn quân không phải là nhân tố sơ khởi của đoàn quân. Vì sao? Vì không phải thành phần (: không phải người lính)²²⁷. Thí dụ như con đường, v.v… chẳng phải thí dụ về vô thể. Như kệ tụng ghi: ‘Nếu rời nơi sắc quả, Sắc nhân cũng không thấy.’”

Như trước lập nghĩa, đưa ra cái nhân và thí dụ để nghiệm chứng sắc, v.v… không khác đất, v.v…, và đất, v.v… không khác sắc, v.v… “Khác’, như trên đã phá. ‘Không khác’, sau đây sẽ phá.

Nếu ‘không khác’, sữa chính là sữa chua, sữa chua cũng là sữa. Bởi vì không khác, với nghĩa này, sự chứng minh được thành. Như kệ tụng nơi kinh

Lăng già:

Không khác: không hữu thể Bó lau và biệt xứ ²²⁸ Là một hay là khác, v.v…

Phàm phu vọng phân biệt.

[69b23] Như sắc nhập, v.v… người ta muốn thành lập, nên nói ‘nhân’ là có sắc. Lấy sắc làm nhân, thì nhân này bất thành và cũng trái với nghĩa. Lại nữa, nếu ông phân biệt rằng, tách rời nhân của sắc mà có sắc, thì điều này cũng không đúng. Vì sao? Vì có lầm lỗi. Như kệ tụng:

2. Rời sắc nhân có sắc

Sắc ấy rơi vô nhân.

[69b28] Những người theo thuyết vô nhân²²⁹ chủ quan cho rằng, ‘vô nhân có sắc’. Phải vặn hỏi họ như vầy: “Cho dẫu những gì ông nói tương ưng với lý lẽ, vậy theo ý ông những vật gì là vô nhân?” Chẳng có sự thể như vậy, như kệ tụng:

Vô nhân mà có vật

Trọn không có chỗ đó.²³⁰

[69c03] Giải thích: Nghĩa này thế nào? Không có thí dụ hiển thị cái thể kia. Nếu bác bỏ ‘không có nguyên nhân’ thì có lỗi lầm lớn. Sự chấp này bất thành. Như trong phẩm Quán duyên đã phá. Người phái Tăng khư nói: “Trong đệ nhất nghĩa, thật sự có đất, v.v… nên sắc, v.v… không khác, như tự thể của sắc.”

Luận giả nói: “Nhân của ông bất thành, dụ cũng vô thể. ‘Sắc, v.v… không khác’ và ‘tự thể của sắc’, ở trên đã bác bỏ.”

Lại có người nói: “Trong đệ nhất nghĩa, có đất, v.v…, vì sao? Vì có quả.

Đất, v.v… mà không có, thì quả cũng không có, như hoa đốm hư không. Nay có quả là sắc, thì đất, v.v… chẳng lẽ không có?”

Sự chấp này không đúng, như kệ tụng:

3. Nếu rời sắc có nhân Nhân này thời không quả Không quả mà có nhân

Làm sao có nghĩa ấy.²³¹ [69c13] Rời quả của sắc mà có nhân của sắc, tức là không quả mà có nhân. Vì sao? Vì chúng khác nhau, như cật tre²³², v.v… Lại nữa, nhân ấy cũng do các sắc tụ hợp. Do nghĩa như thế, nhân quả bất thành. Như ông vừa nói, ‘có quả’, cho nên ‘nhân’ trái với nghĩa. Sự chấp này bất thành.

Lại nữa, phân biệt sắc này, là có hay là không, cả hai đều không đúng, vì cái nhân không có tác dụng.

Như kệ tụng:

4. Sắc mà đã có rồi Thì không cần sắc nhân Sắc mà vốn không có Cũng không cần sắc nhân.²³³

[69c20] Giải thích: Sắc mà trước vốn có thì không cần có nhân. Vì sao?

Vì nó có rồi, như chiếc bình, cái áo. Sắc mà trước không có, tức là chưa có, như vật khác. Nghĩa ý như thế.

Lại nữa, chấp ‘vô nhân’, nghĩa là ‘nhân’ là vô thể, nghĩa ấy không đúng.

Như kệ tụng:

5. Không nhân mà có sắc

Nghĩa ấy là không đúng.

[69c25] Giải thích: Trong thế tục đế, sắc mà không có nhân, nghĩa cũng không phải.

Lại nữa, các sư Tỳ-bà-sa²³⁴ nói: “Sắc vị lai là thực hữu.”²³⁵ , giống như kệ đáp ở trước. Lại nữa, trong thế tục đế, nhân chưa thủ quả, sắc thì vô thể; thế mà nói là ‘thực có’, nghĩa ấy không đúng. Với cái nhân ấy, nơi tất cả thời, chấp có bốn đại và sở tạo sắc, là trái ngược với nghĩa. Như kệ tụng:

Cho nên nơi sắc cảnh

Không nên sinh phân biệt.²³⁶

[70a02] Vì sao phân biệt? Vì có thật sắc mà nhân không khác nó, và quả của sắc không khác đất, nước, v.v… Nhân của sắc như thế, hình tướng của các sắc thì sai biệt. Nơi cảnh giới này, không nên phân biệt, bởi vì không tránh khỏi cái lỗi đã nói ở trước. Muốn có được trí vô phân biệt chân thật, người có con mắt thông tuệ phải khéo quán sát thật kỹ. Như những gì thấy trong chiêm bao, giác tri chúng là không thật, trí ấy cũng vậy.

Lại có người nói: “Do công năng sẵn có trong nhân, thứ tự liên tục theo thời gian mà ‘hậu quả’ sinh khởi. Có thể thấy được tướng trạng công năng của nhân ấy. Như nhựa cây gièng gièng²³⁷ nhuộm vào hoa bông vải²³⁸, tánh chất huân tập thứ tự liên tục của nó đưa đến hậu quả là màu sắc [đỏ] có được [nơi hoa bông vải].”

Vì phá sự chấp này mà có kệ tụng:

6. Nếu quả giống với nhân

Nghĩa này là không đúng.

[70a11] Ở đây nghiệm chứng rằng đó không phải là nhân của quả. Ngữ nghĩa như thế, vì sao? Trong đệ nhất nghĩa, không muốn có các sắc: xanh, vàng, v.v… trải qua làm nhân trùng lập bởi vì tương tợ, như các sắc trùng lập: xanh, vàng, v.v…

Người phái Tăng khư nói: “Ông nói nhân trùng lập của các sắc khác:

xanh, vàng, v.v… cũng không có, điều này không đúng. Vì sao? Vì ông lập thí dụ để [chứng minh] vô thể.”

Luận giả nói: “Ông không khéo nói. Khi sự trùng lập khởi, nhân này không phải thành phần, bởi vì nó không làm thành sự trùng lập. Như vậy thí dụ được thành.”

Lại nữa, người của Tự bộ nói: “Có nhân quả tương tợ và có nhân quả không tương tợ, căn cứ trên sát-na trước và sau. Thế gian có sự khác nhau nơi các vật loại: (1) như gió, cây đèn, ngọn lửa, xét sát-na khởi diệt, đây gọi là nhân quả tương tợ; (2) như đốt cây thành tro, biến sữa thành sữa chua, v.v…

đây gọi là nhân quả không tương tợ.” Luận giả nói: “Nhân quả tương tợ, như trước đã bác bỏ. Nhân quả không tương tợ, sau đây sẽ phá.”

Kệ tụng:

Nếu quả không giống nhân

Nghĩa cũng không phải vậy.²³⁹

[70a23] Giải thích: Trong đệ nhất nghĩa, nghiệm xét hạt thóc, nó không làm nhân cho mầm. Vì sao? Vì chúng không tương tợ, thí như miếng ngói vỡ vụn.

Hoặc [có người] cho rằng, “Lúa thóc là nhân của mầm; vì thóc có tự thể nên mầm hiện hữu, có thể chỉ bày, như âm thanh của cái trống lớn và mầm lúa mạch.”

Luận giả nói: “Ông không khéo nói. Các pháp ‘có sinh khởi’ thì bị bác bỏ hết. Thí dụ về ‘vô thể’ thành ra không đầy đủ vì có lỗi này. Nếu cho rằng các căn: mắt, v.v… sinh ra quả là các thức: nhãn thức, v.v…, thì ở đây, ‘chúng không tương tợ, vì không có lỗi một chiều’ , nên cũng không đúng. Vì sao? Như phá các pháp, nhãn thức, v.v… cũng như thế mà phá, vì không có ‘cách nói khác’ (: dị môn), nên chẳng phải là không có lỗi ‘một chiều’. Như trước đã nói, có bốn đại thật sự cho nên có quả; cả hai đều bất thành, vì nghĩa trái ngược.” Lại nữa, người phái Tỳ-bà-sa nói: “Có sở tác nhân²⁴⁰, nghĩa là khi pháp hữu vi sinh khởi, tất cả pháp tương tợ hay không tương tợ có thể làm nhân ấy, thí dụ là vô thể.”

Luận giả nói: “Ông không khéo nói. Có sự phân định rõ ràng rằng, các pháp là tự phần sinh²⁴¹, bất cộng [sinh], [vô gián sinh], v.v…, nên ‘sở tác nhân có khả năng sinh khởi’ bị bác bỏ.” Từ đầu phẩm đến đây, qua các văn cú cho thấy bốn đại và nhân của sắc đã bị phá. Đó là muốn cho người hiểu biết rằng ‘sắc ấm là vô thể’.

Về các ấm khác: thọ, tưởng, v.v… như kệ tụng:

7. Thọ ấm và tâm ấm Tưởng, hành, tất cả chủng Như vậy thảy các pháp Bác bỏ giống sắc ấm.²⁴²

[70b11] Giải thích: Như đã bác bỏ sắc ấm, cũng vậy sẽ bác bỏ thọ ấm, tưởng ấm, v.v… Đã nói, trong đệ nhất nghĩa, sắc chẳng phải thật có, vì không thể thủ đắc tự nhân, vì giác tri về sắc là không có tự thể, như đoàn quân, v.v… Như vậy, trong đệ nhất nghĩa, thọ, tâm (: tư), tưởng, xúc và tác ý, v.v… đều không thật có. Không thủ đắc tự nhân nên cũng không thủ đắc quả, như đoàn quân, v.v… Tất cả cũng nên như ‘cái biết cùng loại’ (: loại tri) này.

Lại nữa, các nhân của thọ ấm, v.v… được gọi là xúc. Và sắc, ánh sáng, hư không, tác ý, v.v… tùy theo sự thích hợp sẽ như vậy mà bác bỏ.

Lại nữa, không phân biệt các nhân của sắc ấm. Để cho người hiểu như vậy, trong đệ nhất nghĩa, các nhân của thọ ấm, v.v… cũng không khác biệt, vì các chi phần tự hòa hợp thì không thể thủ đắc. Không nên thủ chấp các ấm như là tự nhân hay tự thể. Điều đó đưa đến lầm lỗi đã nói ở trước. Nếu ngoại nhân mắc lầm lỗi, thì nên tránh lỗi đó.

Lại nữa, ‘Như vậy thảy các pháp’, nghĩa là ngoài các ấm, các pháp hữu vi luôn có sự phân biệt, như chiếc bình, cái áo, v.v… là thật có, là khác biệt. Tùy theo sự thích hợp mà đồng bác bỏ như sắc ấm. Những gì nhiếp thuộc sắc ấm, thọ ấm, v.v…, lấy đó làm nhân; nhân ấy bất thành, thí dụ cũng là vô thể, nghĩa của ấm bị hủy hoại. Những gì nhiếp thuộc ấm, là những gì nhiếp thuộc thế tục đế, chẳng phải [nhiếp thuộc] đệ nhất nghĩa. Bởi vì trái ngược với nghĩa của nhân, các đạo lý này nên được biết như thế.

Lại có người vọng tưởng phân biệt rằng: “Trong đệ nhất nghĩa, tự thể của vật gì mà chẳng trống không và khởi diệt, v.v…?” Các tranh luận về điều này đều không đúng. Vì sao? Vì như thật quán sát kỹ lưỡng tướng của nó là trống không. Trong đệ nhất nghĩa, tự thể của các nội nhập thì không sinh khởi, chẳng thật có; như vậy quán sát để người nhận biết. Nếu chấp ‘chẳng trống không’ và ‘trống không’ là làm lỗi, điều này cũng không đúng. Vì sao? Vì bác bỏ giống ở trên.

Tất cả [pháp] không thể cùng với ‘Không’ mà có lỗi, như kệ tụng:

8. Nếu quán một vật thể Thì thấy tất cả thể Như vậy một vật Không

Tất cả đều là Không.²⁴³ [70c04] Giải thích: Văn cú từ trước đã bác bỏ ‘các nhập sinh khởi’ bằng cách chỉ bày ‘người đi’, để cho thấy ‘các ấm là vô tự tánh’. Nghĩa ý của phẩm là như thế, cho nên được thành. Như [kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa], đức Phật bảo Bồ-tát Cực Dũng Mãnh: “Thiện nam tử, sắc không khởi, không diệt; thọ, tưởng, hành, thức cũng không khởi, không diệt. Nếu năm ấm không khởi, không diệt, thì đó là bát-nhã ba-la-mật. Thiện nam tử, sắc rời tự tánh của sắc; cũng vậy, thọ, tưởng, hành và thức đều rời tự tánh của [tâm] thức²⁴⁴. Nếu các tánh của sắc, thọ, tường, hành, thức là ‘tách rời’, thì đó là bát-nhã ba-la-mật. Thiện nam tử, sắc là vô tự tánh; thọ, tưởng, hành, thức cũng là vô tự tánh. Nếu sắc, thọ, tưởng, hành, thức là vô tự tánh, thì đó là bát-nhã ba-la-mật.”

Lại như kinh Thắng Tư Duy Phạm thiên sở vấn có kệ tụng:

Ta vì thế gian nói các ấm Ấm ấy là chỗ dựa thế gian Các ấm không còn làm chỗ dựa Giải thoát được các pháp thế gian.

Thế gian như tướng hư không kia Tướng hư không cũng vô tự tánh Do như vậy hiểu không chỗ dựa Tám pháp thế gian không thể nhiễm. ²⁴⁵ [70c17] Lại như trong kinh Kim cương bát-nhã nói: “Tu-bồ-đề, Bồ-tát không nên trú ở đâu cả mà làm bố thí: không ở nơi sắc mà làm bố thí, không ở nơi thanh, hương, vị, xúc, pháp, mà làm bố thí.”

Lại như kinh Lăng già có kệ tụng:

Ba hữu giả thi thiết Vật là vô tự thể Chỉ nơi cái giả thiết Vọng tưởng tác phân biệt Khi biết được phân biệt

Tự thể bất khả đắc Phân biệt không tự thể Nên ngôn thuyết cũng không [tự thể].²⁴⁶

Đại loại như vậy các tu-đa-la, trong đó có nói rộng. Giải thích xong phẩm Quán Năm Ấm.

Phẩm 5 : Quán Sáu Giới

[70c27] Lại nữa, các pháp là vô thể, do là ‘sở đối trị của Không’. Nay muốn sáng tỏ nghĩa ‘vô tự tánh’²⁴⁷ của các giới: đất, nước, lửa, gió, không và thức cho nên có phẩm này khởi lên. Nghĩa này là thế nào?

Trong phẩm Quán năm ấm có nói: “Nếu rời nơi sắc thì không có nhân của sắc”²⁴⁸. Ở đây, Tự bộ lại dẫn lời dạy của Phật để chứng minh, như kinh ghi: “Đức Phật bảo: ‘Đại vương, giới có sáu thứ: đất, nước, lửa, gió, không và thức. Chúng có tướng trạng, đó là cứng, ướt, nóng, động, chứa nhận và liễu biệt ²⁴⁹ .

Sáu loại giới này được gọi là con người ²⁵⁰. Như không có ‘hoa đốm hư không’ mà thi thiết là có, cho nên sự chấp thủ cái tên ‘con người’ (: trượng phu), nghĩa này không đúng. Đối với nghĩa đã lập ở trước: ‘nhân của sắc là đất, nước, v.v…,’ luận giả cho rằng, thể của nhân ấy là chẳng có. Như vậy, nghĩa đã lập bị phá hoại, và nó cũng trái ngược với nghĩa của A-hàm.”

Luận giả nói: “Trên mặt thế tục đế, đức Như lai nói con người là sáu giới: đất, nước, v.v…; chẳng phải là đệ nhất nghĩa.”

Lại nữa, các sư Tỳ-bà-sa nói: “Trong đệ nhất nghĩa, có các giới: đất, nước, v.v… Vì sao? Vì tướng của chúng là có. Các giới: đất, nước, v.v… nếu thật sự không có thì đức Như lai không nên nói ‘chúng có tướng, như hoa đốm hư không’. Nay có tánh chất cứng, ướt, v.v… làm tướng của đất, nước, v.v… Vì tướng là có, cho nên đất, nước, v.v… chẳng phải không có.”

Luận giả nói: “Hư không không có tự thể, nó ít có công dụng ‘sinh’, khiến người ta hiểu nó không có vật chất. Hiểu ‘không giới’ rồi, các giới còn lại có thể dễ dàng bác bỏ.”

Như kệ tụng:

* Hư không vốn không có

Mảy may tướng hư không.

[71a15] Giải thích: Hư không và tánh (: tướng) không ngăn ngại của nó, cả hai không khác biệt. Ý của kệ tụng là vậy.

Lại nữa, sư Tỳ-bà-sa nói: “Tôi lập nghĩa này: Cái không có ngăn ngại là tướng hư không. Tướng ấy là có.”

Luận giả nói: “Cái không có ngăn ngại mà lập làm có, người khác không hiểu được. Nghĩa này thế nào? Như ‘âm thanh vô thường’, nghĩa của nó được lập vì lấy vô thường làm cái nhân đưa ra. Như vậy, ‘có hư không này bởi vì hư không có’, đây chỉ lập nghĩa ‘có’; không có ‘nhân’ và ‘dụ’, nên nghĩa bất thành. Nếu ý ông cho rằng, ‘cái không có ngăn ngại là hư không’, ở mặt thế tục đế, mọi người đều hiểu, không cần phải nói cái nhân để người ta hiểu, nhưng ở mặt đệ nhất nghĩa, điều này bất thành, vì cần phải nói cái nhân để người ta hiểu. Điều ông vừa nói về hư không, nó có lầm lỗi về nhân và dụ, vì ông chỉ lập nghĩa ‘có’.”

Lại nữa, sư Tỳ-bà-sa nói: “Thật có hư không. Hư không là pháp vô vi.”²⁵¹ Đáp lại lời này bằng kệ tụng:

Trong đây nghiệm hư không

Không mảy may thật thể.

[71a28] Giải thích: Trong đệ nhất nghĩa (: ‘Trong đây’), hư không không có thật. Vì sao? Vì là ‘không sinh’, thí dụ như sừng thỏ. Như vậy, nhân không có thật thể nên không có quả. Không có các nhân, nên như vậy mà nói rộng. Lại nữa, người phái Bệ-thế-sư nói: “Sở tướng và năng tướng, hai pháp có khác nhau.”

bình, cái áo, v.v…”

Luận giả nói: “Nếu là vậy, hai pháp ấy phải có trước, có sau, như chiếc

Đáp lại lời của phái Bệ-thế-sư bằng kệ tụng:

1. Nếu trước có hư không

Hư không là vô tướng. ²⁵²

[71b05] Giải thích: Hư không không có tướng (: vô tướng), ý của kệ tụng là vậy. Ở đây nói đến nghiệm chứng:

Hư không chẳng phải là ‘sở tướng’ của tướng hư không. Vì sao? Vì trước đã có hư không, như sự ‘đi theo một vật’.

Lại nữa, cái không có ngăn ngại chẳng phải tướng hư không. Vì sao? Vì chúng khác nhau, như sự ‘đi theo một vật’. Lại nữa, nếu cho rằng sở tướng và năng tướng là không có tướng, điều này cũng không đúng. Vì sao? Vì có sự phân biệt nào khác, tôi cũng xả bỏ. Lại nữa, nếu ông nói, ‘Về mặt thế tục đế, nhân và chẳng phải nhân đều bất thành’, thì ông không thể tránh khỏi cái lỗi trái với nghĩa,.

Cho nên tướng khác biệt và tướng không khác biệt [của hư không], cả hai đều bất thành. Qua đây biết rằng, hư không nhất định là không có tướng. Nếu nói rằng, cái vô tướng là hữu thể, thì người ta không biết được. Vì lý do đó, có kệ tụng:

2. Vô xứ có một vật

Vô tướng mà hữu thể. [71b15] Giải thích: Trong đệ nhất nghĩa, cái thể của tự phần hay tha phần được thành lập; nghĩa này không đúng.

Hoặc có người nói: “Sở tướng là hư không, như vậy hư không là hữu thể.” Hư không mà có cái ‘năng tướng’ chuyển; điều này cũng không đúng.

Như kệ tụng:

Thể vô tướng đã không

Tướng chuyển ở chỗ nào.²⁵³

[71b19] Giải thích: Sở y là vô thể, năng y cũng vô thể.²⁵⁴ Nghĩa này bất thành, còn là lỗi của ‘nhân’.

Lại nữa, sở tướng và năng tướng²⁵⁵, nếu chúng không khác nhau, thì đâu thể đem sở tướng trở về ‘đặc tánh của sở tướng’, vì tướng khác kia thì vô thể. Với cái nghĩa này, đứng về mặt ‘không khác’ mà nói về tướng, thì hư không là vô tướng; đứng về mặt ‘khác’ mà nói về tướng, thì tướng cũng không phải tướng, vì sở tướng thì khác nhau, như sự ‘đi theo một vật’, v.v… Như vậy, tướng đã là không có tự thể, thì hư không cũng không có tướng. Kệ tụng nói: “Vô tướng: thể không có”, là chỉ cho hư không. “Tướng chuyển ở chỗ nào”, là tướng không thể chuyển hiện nơi hư không. Nghĩa này nên biết.

Lại nữa, kệ tụng:

3. Vô tướng: tướng không chuyển

Hữu tướng: tướng không chuyển.

[71b28] Giải thích: Như ông vừa nói, ‘Nghĩa của năng tướng và sở tướng đều không đúng’. Vì sao? Cái vô vật thể mà có tướng, điều này bất thành. Cái hữu thể cũng vậy.

Kệ tụng:

Rời hữu tướng, vô tướng

Chỗ khác cũng không chuyển.²⁵⁶

[71c03] Giải thích: Trong đệ nhất nghĩa, một vật thể mà có tướng chuyển hiện ở trong đó. Sự thể này không đúng. Vì sao? Vì thí dụ là vô thể, và cái nghĩa ‘mong muốn’ của ngoại nhân bất thành.

Lại nữa, như hoa đốm hư không, v.v…, vì không có tướng. Tướng kia cũng vậy, vì không có tự thể nên không thể nói ‘chuyển hiện’; người thế gian ắt hiểu điều này. Thế nên, kệ tụng nói: “Hữu tướng: tướng không chuyển”, là vì trong đệ nhất nghĩa, nghiệm chứng như thật. Tánh chất không ngăn ngại chẳng phải tướng hư không. Vì sao? Vì đã là tướng, thì phải như tướng cứng, ướt, v.v… Có người nói: “Vật hữu tướng hay vô tướng, vẫn có tướng chuyển hiện ở trong đó. Ở đây không có lỗi.”

Để bác bỏ điều này, kệ tụng nói: “Rời hữu tướng, vô tướng, Chỗ khác cũng không chuyển.” Hai trường hợp này đều không đúng. Quan điểm cố định kia, nơi phẩm Đốt và bị đốt²⁵⁷ ở sau sẽ rộng bác bỏ.

Trước là để người hiểu cái lỗi ‘hai phần’ [năng sở]; nay [lỗi ấy] thuộc về ông. Ở đây không có sự tương ưng, bởi vì có hai lỗi. Lại nữa, có người nói: “Trong đệ nhất nghĩa, hư không là có, bởi vì có tướng. Hư không mà không có, thì không nói đến tướng của nó, như hoa đốm hư không. Kinh ghi: ‘Đức Phật bảo: Đại vương, sáu thứ giới này được gọi là con người.’ Vì vậy hư không là có và nó có tướng.”

Luận giả nói: “Sở tướng bất thành. Tôi trước đã phá.”

Như kệ tụng:

4. Vì sở tướng bất thành

Năng tướng cũng bất thành. ²⁵⁸

[71c19] Năng tướng cũng rơi vào trường hợp của sở tướng, cho nên tướng cũng bất thành, thí dụ là vô thể. Với nghĩa ấy, dùng tuệ quán sát kỹ lưỡng thì thấy sở tướng và năng tướng, cả hai đều không thành lập.

Như kệ tụng:

5. Cho nên không sở tướng

Cũng không có năng tướng

[71c23] Thí dụ hư không là để người ta hiểu rằng vô thể có thể nghiệm xét. Qua sự nghiệm xét ấy, biết hư không thật sự là vô thể; nghĩa này được thành.

Lại nữa, sư Tỳ-bà-sa nói: “Nghĩa của tôi lập là ‘hư không hữu thể’. Vì sao? Vì hư không là cảnh giới mà dục nhiễm đoạn trừ, thí như sắc pháp. Lại nữa, hư không là đối tượng (: sở duyên) của tam-ma-bát-đề, thí như thức. Hư không cũng là vô vi pháp, thí như Niết-bàn.”

Luận giả nói: “Nếu ông muốn cho rằng, ‘trong đệ nhất nghĩa có hư không này’, vậy thì hư không là sở tướng hay hư không là năng tướng? Cả hai đều không đúng.” Như trước đã nói khiến người hiểu được, cho nên có kệ tụng:

Rời sở tướng, năng tướng

Thể ấy cũng không có.²⁵⁹

[72a02] Giải thích: Nghĩa của Tự bộ là như thế. Như sự ‘đi theo một vật’, tự thể của Niết-bàn được thành, nhưng thí dụ thì bất thành.

Lại nữa, người của bộ phái khác nói: “Hư không là có, vì lãnh thọ tự thể và là pháp hữu vi.” Nghĩa và nhân, cả hai đều bất thành, như những lỗi đã nghiệm xét ở trước, nên nói như thế.

Lại nữa, người Kinh bộ nói: “Nghĩa của tôi lập là: ‘Không chỗ nào thật sự ngăn ngại, gọi là hư không. Hư không là vô thể, chỉ là giả danh’. Tôi nói như thế.”

Luận giả nói: “Như sư Tỳ-bà-sa đã nói, ‘Hư không là đối tượng của tam-ma-bát-đề, là cảnh giới mà dục nhiễm đoạn trừ’, nên họ lập ‘hư không là hữu thể’, muốn cho người hiểu. Nay người Kinh bộ chấp rằng, ‘Không chỗ nào thật sự ngăn ngại, gọi là hư không. Hư không chỉ là giả danh’, tức bác bỏ ‘hữu thể’ ở trên. Kế chấp như thế làm cho thí dụ của tôi về ‘chuyển hiện’ càng sáng tỏ.” Nay nói nghĩa này, như kệ tụng:

* Rời sắc nhân có sắc Nghĩa ấy là không đúng Sắc vốn là vô thể Vô thể làm sao thành?²⁶⁰

[72a14] Giải thích: Ở trước, phẩm Quán năm ấm có nói: “Trong đệ nhất nghĩa, cái có ngăn ngại gọi là sắc.” Không có đạo lý này.

Như Kinh bộ phân biệt rằng, “Hư không là vô thể, nghiệm chứng khiến người hiểu”, nghĩa này bất thành.

Có người nói: “Hư không là hữu thể, nhưng không có thí dụ, nên khiến người không hiểu. Nay nghĩa tôi lập khiến người dễ hiểu. Nên nói như vầy: Sắc, v.v… là hữu thể. Quán ‘hư không vô thể’ là có. Hư không nếu là có [tướng], thì quán ‘thể của hư không’ là không có. Thí như sắc và vị [ngọt của sắc], cả hai là vô thể. Pháp nếu là vô thể; vô thể thì không nên quán sát, thí như sừng lạc đà.”

Luận giả nói: “’Sắc pháp là hữu thể’, tôi trước đã bác bỏ. Tôi không muốn ông nhìn nhận ‘sắc pháp là vô thể’.”

Như kệ tụng:

6. Chỗ nào không hữu thể.

[72a23] Giải thích: Không hữu thể, chỉ cho danh từ của sắc. Chỗ nào, chỉ cho vị (: mùi vị, ý thú).

Kệ tụng:

Vô thể sao có được.

[72a27] Giải thích: Nên biết rằng, sắc pháp mà không có, thí dụ là vô thể, thì cái nghĩa ‘mong muốn’ bị hủy hoại.

Ngoại nhân nói: “Hữu thể và vô thể, cả hai đều là có, nên người hiểu chúng tồn tại. Nếu người hiểu chúng tồn tại, thì mọi vật là có.”

Luận giả nói: “Ông cho rằng, ‘người hiểu hiểu hữu thể và vô thể’, vậy thì ‘người hiểu điều đó’, người ấy là hữu thể hay là vô thể? Hữu thể và vô thể, cả hai đã bị bác bỏ. ‘Người hiểu là hữu thể’, nghĩa này bất thành. Lại nữa, hữu thể và vô thể thì không giống nhau. Ngoài sự khác nhau giữa hữu thể và vô thể, mà phân biệt ‘người hiểu’, nghĩa này bất thành.”

Như kệ tụng: