Bát Nhã Đăng Luận Thích

1. Nếu tác giả có thật

Không tác nghiệp có thật.

[80a06] Giải thích: Nếu sự tạo tác là có, thì tác giả là có thật, và nó tương ưng với sự tạo tác. Nghiệp cũng có thật. Do tương phản nghĩa ở đây, cả hai, tác giả và nghiệp, đều không thật. Tác giả mà không thật thì không thể tạo tác.

Như kệ tụng:

Nếu tác giả không thật

hóa ở Tứ thiền thuộc cõi Sắc là tâm biến hóa ra 2 cảnh sắc và xúc. Còn Đại thừa thì có 20 tâm năng biến hóa, vì Bồ tát có thần thông tự tại, cho nên trong 4 Tĩnh lự đều có 5 tâm năng biến hóa.

Không tác nghiệp không thật.³⁵⁷

[80a10] Sở tác, gọi là ‘nghiệp’. Năng tác, gọi là ‘giả’ (: tác giả). Ở đây, trước quán sát sự lập của ‘có thật tác giả’.

Như kệ tụng:

2. Có thật giả không tác

[80a13] Giải thích: Ý ông muốn rằng, ‘không thấy tác nghiệp có cái thể của tác giả’, xác quyết như thế thì ‘không có tác nghiệp’. Sự tạo tác đã là vô thể, thì ‘tác giả’ bất thành.

Lại nữa, ‘có thật không tác giả’, lời này nghĩa là gì? Lập thí dụ để khảo sát và giải thích ‘có thật tác giả’, thì thấy cái con người ‘năm thủ ấm’ chỉ là giả thi thiết. Lại như ngoại đạo chấp rằng, ‘danh xưng Đề-bà-đạt-đa hoặc là nghiệp thiện, hoặc là nghiệp bất thiện’. Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, sự tương tục của Điều Đạt thì không thể tác nghiệp. Vì sao? Vì là tác giả, thí như Da-nhã-đạt-đa.

Lại nữa, nếu có thật tác giả, thì chẳng phải ‘giả thi thiết’, như ngoại đạo ăn trấu cho rằng, ‘ngã là tác giả’. Với ý muốn như thế, nghĩa đó không đúng. Vì có sự chấp đó, ở đây lập nghiệm: Trong đệ nhất nghĩa, tự ngã của Điều Đạt kia không thể tác nghiệp³⁵⁸. Vì sao? Vì là ‘sự vật’, thí như ‘nghiệp’.

Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, nghiệp cũng không được tạo tác bởi tự ngã tương tục của Đề-bà-đạt-đa. Vì sao? Vì là nghiệp, thí như ‘vật khác’. Lại nữa, nếu ngoại nhân kia có ý tưởng như vầy: “Lý do gì ông lập nghĩa đó? Như Đề-bà-đạt-đa, nghiệp tương tục của anh ta chính là người khác tạo tác, hay là không có người tạo tác? Cả hai đều không đúng. Vì sao? Nếu người khác tạo tác, thì nghĩa ông lập bị phá. Nếu không có người tạo tác, thì thí dụ là vô thể.”

Luận giả nói: “Sự chấp ấy không đúng. Vì sao? Nghiệp tương tục của Da-nhã-đạt-đa không được tạo tác bởi tự ngã của Đề-bà-đạt-đa. Do nghĩa lập như thế, thí dụ được thành. Người kia nói rằng, ‘Không thấy tác nghiệp là có thật và tác giả là hư vọng phân biệt’, nghĩa ấy là không đúng, bởi vì tác giả là vô thể.”

Như kệ tụng:

Nghiệp là không tác giả.³⁵⁹

[80b04] Giải thích: Nghiệp cũng như vậy: ‘không thấy tác giả tự nhiên mà có [nghiệp]’. Do không có tác giả, nên sự tạo tác là nghiệp. Người kia phân biệt rằng, ‘nghiệp có thật’, thì có lỗi lầm này: ‘nghiệp là không có sự tạo tác’. Lại nữa, tác giả và nghiệp không có thấy nhau³⁶⁰. Điều này, người đời không tin nỗi. Cho nên, tác giả và nghiệp ắt là nhân tố đối đãi nhau, nên biết như thế. Ở đây lập nghiệm: Trong đệ nhất nghĩa, tác giả tương tục là Đề-bà-đạt-đa không tạo tác ‘định nghiệp’ của Đề-bà-đạt-đa. Vì sao? Vì có thấy, thí như Da-nhã-đạt-đa.

Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, tác giả tương tục là Đề-bà-đạt-đa không tạo tác ‘định thọ báo nghiệp’³⁶¹ của Điều Đạt. Vì sao? Vì thấy tác giả, thí như Da-nhã-đạt đa liên tục tác nghiệp.

Lại nữa, nay liền lập nghĩa để bác bỏ điều vừa nói. Như kệ tụng:

3. Nghiệp và tác giả kia

Thì rơi vào vô nhân.³⁶²

[80b14] Giải thích: Ở đây, nửa kệ sau muốn hiển thị nghiệp và tác giả rơi vào lỗi vô nhân. Nghĩa ấy thế nào? Cho rằng nghiệp tách rời tác giả, hay tác giả tách rời nghiệp, cả hai không đối đãi nhau, nên rơi vào ‘vô nhân’. Dùng nghĩa ‘vô nhân’ để khai thị cho người khác, điều mà tất cả thế gian không thể tin được. Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, sự tương tục của Đề-bà-đạt-đa không tạo tác ‘nghiệp nhân’ của Đề-bà-đạt-đa. Vì sao? Vì có thấy, thí như Da-nhã-đạt-đa.

Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, sự tương tục của Điều Đạt không tạo tác ‘nghiệp nhân của định báo’ của Điều Đạt. Vì sao? Vì thấy tác giả, thí như [thấy]

Da-nhã-đạt-đa liên tục tác nghiệp. Cho nên có kệ tụng:

4. Nghĩa ‘vô nhân’, không đúng

Vô nhân thì vô quả.

[80b23] Thế nào là quả? Là mỗi nhân duyên quyết định cho lực khởi, nên gọi là quả. Thế nào là nhân? Là gần xa hòa hợp, đồng có sở tác; do điều kiện này có mà pháp kia được khởi, đó gọi là nhân. Như ông phân biệt: nhân là vô nhân, quả là vô quả, vì thấy chúng vô thể. Nghĩa ấy không đúng, nên biết như thế.

Lại nữa, ‘nếu chúng không thấy nhau thì chúng không có tự thể’, chấp này không đúng. Không có những tự thể gì?

Như kệ tụng:

Tác, tác giả cùng với

Dụng cụ tác đều không. ³⁶³

[80c01] Ở thế gian, nhưng vật như chiếc bình, cái áo, v.v… cũng có tác giả, người muốn tác nghiệp. Cho rằng tác giả không thấy nghiệp, hay nghiệp không thấy tác giả, thì chiếc bình, cái áo, v.v… không cấn nhờ nhân công, phương tiện khéo léo mà tự nhiên thành tựu.

Lại nữa, chiếc bình, cái áo, v.v… được thành tựu bởi đủ thứ nhân tố kỹ thuật. Phần hơn của những nhân tố ấy là dụng cụ. Nếu không thấy người [tạo tác] và không thấy có dụng cụ [để tạo tác], thì như vậy, người chặt, dụng cụ chặt và vật bị chặt, tất cả đều vô thể.

Lại như kệ tụng:

5. Pháp, phi pháp cũng không

Tác giả, v.v… là vô thể.

[80c08] Giải thích: Lý do gì không có hai: pháp và phi pháp³⁶⁴. Pháp và phi pháp được thành tựu bởi tác giả, tạo tác và dụng cụ. Lại nữa, hiểu rõ tác giả, tạo tác và dụng cụ, [cũng hiểu rõ] pháp và phi pháp, cả hai là vô thể. Lại nữa, có Tự bộ khởi ý nghĩ như vầy: “Các hành là trống không. Tác giả là vô thể. ‘Tác giả là trống không’, không có lỗi nơi tôi. Vì sao? Hơn hẳn thân và miệng, tự thể của ý có khả năng tạo tác pháp và phi pháp. Do nghĩa như thế, nên tôi không có lỗi.”

Luận giả nói: “Ông lập nhân tố mà chỉ có tụ tập lợi ích [cho pháp hay phi pháp]. Đối với thế tục đế, điều đó gọi là tác giả, bởi vì thấy pháp hay phi pháp. Nếu không có tác giả, thì không thấy gì cả (: pháp hay phi pháp) [xảy ra], nên ‘nghiệp’ bất thành; pháp và phi pháp là vô thể. Ông không tránh khỏi lỗi, bởi vì không có đạo lý ‘tương quán’ (: thấy nhau).”

Đạo lý thế nào? Như kệ tụng:

Nếu không pháp, phi pháp

Từ sinh, quả cũng không.³⁶⁵

[80c18] Giải thích: Pháp và phi pháp, cả hai làm nhân; từ đó có sự sinh làm quả. Đường lành: người, trời, a-tu-la, là khả ái. Đường dữ: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, là bất khả ái. Thân căn và sự thọ dụng [ở đường lành và đường dữ] đều vô tự thể.

Lại nữa, ở trong đường lành, những người tu hành bằng sự thọ giới, tập thiền, tam-ma-bát-để³⁶⁶, Tám chi Thánh đạo mà lấy chánh kiến làm đầu³⁶⁷, viễn ly các phiền não; những nghĩa này đều trống không. Phân biệt như thế, thấy rằng ‘tác giả không thật, tác nghiệp không thật’. Các lỗi dồn chứa đều thuộc về ông, khó có thể chữa trị. Nếu đã biết lầm lỗi, thì nên tin ‘tác giả và tác nghiệp là có đạo lý tương quán’. Với nghĩa ấy, những gì tôi vừa nói là không lỗi.

‘Nhân tố là có, vì vậy tác giả không thật, tác nghiệp không thật’, sự chấp này không đúng. Nghĩa không đúng này, như trước đã nói.

Lại nữa, có người nói: “Tôi đưa ra cách trình bày khác: Tác giả là vừa có vừa chẳng có; nghiệp được tạo tác là vừa có vừa chẳng có. Với cách trình bày khác này, không có lỗi như trên.”

Luận giả nói kệ tụng:

7. Có – không: cùng trái nhau

Một pháp xứ không hai. ³⁶⁸

[81a01] Giải thích: Nơi một vật thể, trong một sát-na, ‘có’ và ‘chẳng có’ trái ngược nhau, không thể có được cả hai.

Trái ngược là sao? Pháp là ‘có’, vì sao nói ‘chẳng có’? Pháp là ‘chẳng có’, vì sao nói ‘có’? Giống như một ngọn lửa có nóng, lạnh đồng thời. Người đời không tin điều đó.

Ý ông cho rằng, ‘Có thật thể, nên gọi đó là thật; không có tạo tác, nên gọi là không thật. Một vật, vào một thời điểm, thấy nó tự tại (: không tạo tác). Như vậy hai nghĩa (: thật và không thật) cùng lập, không có lầm lỗi.’ Nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Hai môn kia (: có và chẳng có; hữu thể và vô thể), ở trước đã bác bỏ, nên ở đây không có lỗi.

Đạo lý ‘tương quán’ (: thấy nhau), như sau sẽ bác bỏ.

Ngoại nhân nói: “Da-nhã-đạt-đa vừa có tác giả, vừa không có tác giả.

Ông lập thí dụ là vô thể, thì nghiệm chứng không thể phá.”

Luận giả nói: “Trong sự tự tương tục của Da-nhã-đạt-đa không có phần tác giả và tác nghiệp của Đề-bà-đạt-đa. Ý tôi muốn vậy, không phải thí dụ bất thành, cho nên không có lỗi. Như trước có nói rộng. Những phân biệt như thế được thiết lập dựa vào mệnh đề: ‘Trong đệ nhất nghĩa có tác giả và nghiệp” thì bất thành.”

Lại nữa, có người nói: “‘Ngã có tác giả, không có tác nghiệp’, cho nên không có lỗi.”

Luận giả nói kệ tụng:

8. Có ‘giả’ không tác ‘không’

Không ‘giả’ không tác ‘có’.

[81a16] Giải thích: Ở đây, cái gì là ‘không tác’? Là tác giả và nghiệp. Vì sao ‘không tác’?

Kệ tụng:

Đây do lỗi chấp có

Lỗi ấy như trước nói. ³⁶⁹

[81a18] Như trên vừa nói, khái niệm về ‘thật và không thật’ là: ‘Trong đệ nhất nghĩa, tác giả không thật có mà tạo tác nghiệp không thật có, và tác giả không thật có mà tạo tác nghiệp thật có.’ Hai câu lập nghĩa này có biệt nhân và thí dụ, như trước có nói rộng.

Lại nữa, kệ tụng:

9. Tác giả thật, không thật Vừa thật vừa không thật Không tác ba thứ nghiệp Lỗi ấy trước đã nói.³⁷⁰ 10. Tác nghiệp thật, không thật Vừa thật vừa không thật Chẳng cùng tác giả tác Lỗi cũng như trước nói.³⁷¹

[81a25] Giải thích: Các lỗi lầm này ở trước đã phân biệt rộng, và chỉ có lập nghĩa là sai khác. Do xem xét như vậy, có kệ tụng:

11. Duyên tác giả có nghiệp

Duyên nghiệp có tác giả Do đây, nghĩa ‘nghiệp’ thành Không thấy có nhân khác.³⁷² [81a29] Giải thích: Trong thế tục đế, tác giả và tác nghiệp đều ‘thấy’ lẫn nhau. Ngoài đây ra thì không có nhân nào khác có thể làm thành nghĩa ‘nghiệp’. Như vậy, từ đầu phẩm đến đây, ngoại nhân đã nói ‘nhân’, lập ‘thí dụ’, nghĩa đều bất thành. Và vì nghĩa trái ngược, nên không tránh lầm lỗi. Lại nữa, có người nói: “Trong đệ nhất nghĩa, có ấm, nhập và giới, bởi vì có sự chấp thủ chúng. Đức Phật Bà-già-bà đã nói như thế.” Để bác bỏ lập luận này, có kệ tụng:

12. Nghiệp, tác giả tách rời

Nên biết thủ cũng vậy.

[81b06] Giải thích: Như trên đã bác bỏ ‘tác giả duyên nghiệp, nghiệp duyên tác giả’. Như vậy ‘thủ duyên thủ giả, thủ giả duyên thủ’, trong đệ nhất nghĩa là không thể thủ đắc. Nghĩa này thế nào? Do tác giả và nghiệp, cả hai cùng tách rời, nên thủ và thủ giả cũng tách rời như thế.

Lại nữa, ở đây phân biệt: Trong đệ nhất nghĩa, không có Điều Đạt là: (1)

‘thủ giả thật’ mà ‘thủ thật’. Vì sao? Vì thấy có thủ, thí như [thấy] Da-nhã-đạt-đa. Như vậy, trong đệ nhất nghĩa, cũng không có: (2) ‘thủ giả bất thật’ mà (a) ‘thủ thật’, (b) ‘thủ bất thật’, (c) ‘thủ vừa thật vừa bất thật’. Sự lập nghĩa nên biết.

Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, không có: (1) ‘thủ thật’, nghĩa là ‘Đề-bà-đạt-đa, thủ giả thật’ thủ chấp, vì thấy ‘thủ giả’, thí như Da-nhã-đạt-đa thủ chấp.

Như vậy, trong đệ nhất nghĩa, không có: (2) ‘thủ bất thật’, nghĩa là ‘thủ giả bất thật’ thủ chấp; (3) ‘thủ vừa thật, vừa bất thật’, nghĩa là ‘thủ giả vừa thật, vừa bất thật’ thủ chấp. Sự lập nghĩa có sai biệt. Nhân và thí dụ, như trước đã nói. Như vậy, những phân biệt không đồng đẳng cũng nên loại trừ.

Lại nữa, nghiệp – tác giả và thủ – thủ giả, trong đệ nhất nghĩa, có tánh chất tách rời.

Như kệ tụng:

Và tất cả pháp khác

Nên như vậy quán sát.³⁷³

[81b20] Giải thích: Những gì là pháp khác nhau? Là những hiểu biết về tự và tha, như nhân và quả, năng y và sở y, năng tướng và sở tướng, tổng thể và cá biệt³⁷⁴, v.v… Các pháp như thế cũng nên quán sát.

‘Quả duyên nơi nhân, nhân duyên nơi quả’, nghĩa này được thành. Pháp thế tục ấy không phải là đệ nhất nghĩa. Vì sao?

(1) Hoặc có người cho rằng: “Trong đệ nhất nghĩa, các pháp: nhân quả, v.v… đều có tự thể. Nay muốn nhổ bật mũi tên chấp trước ấy mà khai thị ít phần: Không phải ‘trong đệ nhất nghĩa, sữa thật sự làm thành bơ’. Vì sao? Vì thấy có quả, thí như những sợi tơ³⁷⁵ [của tấm lụa], v.v… Nói theo thế gian, ắt thấy sữa làm thành bơ, ông nói không có điều đó, tức là phá hoại nhận thức thế gian. Sự chấp này không đúng. Vì sao? Nghĩa tôi lập rằng, ‘không phải đệ nhất nghĩa’, nên tôi không có lỗi.”

(2) Hoặc có người nói: “Trong đệ nhất nghĩa, sữa không tạo thành bơ, nhưng trong thế tục đế thì có tạo tác. Do nghĩa này, thí dụ của ông bất thành, nghĩa thiết lập cũng bị hủy hoại. Nếu nói các pháp không tạo tác tự quả, thì thí dụ cũng bất thành. Vì sao? Tất cả pháp đều có nhân quả cố định.” Luận giả nói: “Ông nói không khéo. Vì sao? Với người phân biệt đầu tiên, không phải điều tôi chấp nhận. Với người phân biệt thứ hai, thí dụ cũng thành. Vì sao? Vì thí dụ sợi tơ, v.v… không phải là nhân tố của bơ. Trong sự lập nghĩa ở trên, đã chọn lọc phân biệt, không phải thí dụ là vô thể.”

Lại nữa, người phái Tăng khư nói: “Như tôi lập nghĩa rằng, ‘trong nhân có quả’. Nhân tố có khả năng khởi tác, không nhân nào không tạo tác. Nếu không có khả năng khởi tác thì nhân ấy là không có, như lông rùa dựa vào nhân tố nào mà có? Thế cho nên, bơ, chiếc bình, v.v… là có thành quả. Lại nữa, nếu không có quả, thì nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Vì như trong sữa không có bơ, và trong cỏ [mà con bò ăn] càng không có bơ. Người đi tìm cầu bơ vì lý do gì mà lấy sữa chứ không lấy cỏ? Người ấy lấy sữa là vì biết nơi nhân có quả. Lại như trong sữa không có bơ, cũng không có ba cõi. Đồng đẳng [bơ và ba cõi] là không có, nhưng vì lý do gì từ nhân duyên là sữa mà sinh ra bơ, chứ không sinh ra ba cõi? Do nơi sữa không sinh ra ba cõi, biết rằng, ‘chẳng phải tất cả vật từ một nhân sinh khởi’. Thế nên biết chắc là ‘trong nhân có quả’. Còn nếu trong nhân không có quả, thì tại sao người thợ gốm thấy loại đất nào có thể chế tác bình liền quyết định lấy đất đó để làm bình, chứ không lấy tất cả loại đất? Biết công năng của loại đất đó có thể chế tác bình, là biết ‘trong nhân có quả’. Nếu không có quả thì nhân cũng vô thể. Tóm lại, không có một vật nào mà không quả lại có nhân. Không có sự ấy, cho nên biết, ‘nhân là hữu thể, và quả cũng có’.”

Luận giả nói: “Nhân ông lập: ‘không nhân nào không tạo tác’, chẳng phải [phương] pháp lập nghĩa; bởi vì ‘quả ấy’ mà nghĩa ‘nhân’ bất thành. Ông nói, ‘không quả có nhân’, nghĩa không phải vậy. ‘Có đây nên kia được thành’, đây là sự thành của thế tục đế, không phải đệ nhất nghĩa, bởi vì trong đệ nhất nghĩa, nhân và thí dụ, cả hai đều vô thể. ‘Vật hiện hữu chỗ này, thì vật ấy không ở chỗ kia khởi. Như tự thể của nhân, do pháp thể này có hai thứ sai biệt’, nghĩa này bất thành, vì có sai lầm. Như phá ‘sơ nhân’ (: nhân đầu tiên), người lấy các nhân như sữa [để làm bơ], v.v… cũng nên lấy đạo lý này để đáp trừ.” Lại nữa, như các sư Tỳ-bà-sa chấp rằng: “Trong nhân không quả, nhưng nhân có thể khởi quả.” Nhân này không có lực, cũng không thể khởi tác, vì nó vô thể, thí như sừng thỏ.

Lại như nhánh khác của Độc tử bộ³⁷⁶ chấp rằng: “Quả có hay chẳng có, đều bất khả thuyết, nhưng nhân có thể khởi tác. Như ý ở đây, trong thế tục đế, nhân làm tác giả được thành; trong đệ nhất nghĩa, hoặc nhân, hoặc quả, có và chẳng có, đều là bất khả đắc. Tôi không có lỗi.”

Lại nữa, người phái Tăng khư khác nói: “Thể của quả ở trong nhân, là bất khả đắc, vì thể của quả ấy là tế (: nhỏ, bé).” Sự chấp này không đúng. Vì sao? Vì trong nhân không có thô (: to, lớn). Thô trước là vô thể, hậu thời mới có được, tức là ‘trong nhân không quả’. Nghĩa ông lập bị phá. Nếu ý ông muốn, ‘tế làm thành thô’, điều này cũng không đúng. Vì sao? Vì không thấy cái tế chuyển làm cái thô. Hậu thời có quả thô, nó trái ngược với tế. Pháp thể đảo ngược, lập nghĩa có lỗi.

Lại nữa, người khác của phái Tăng khư nói: “Nhân tạo tác quả.” Nghĩa ấy không đúng, vì có ‘tác dụng liễu biệt’ (: liễu tác).

Nên hỏi như vầy: “Tác dụng liễu biệt này, sắc thái của nó thế nào?”

Đáp rằng: “Như tác dụng liễu biệt của đèn đối với chiếc bình, v.v…” Sự chấp này như đã được phá ở phẩm Quán duyên³⁷⁷. Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, đèn không có tác dụng liễu biệt chiếc bình, cái áo, v.v… Vì sao? Vì con mắt nắm bắt [thực thể], [thực thể] có chất ngại³⁷⁸, có hình sắc, có thể xúc chạm, có ngôn ngữ diễn tả, các nhân như vậy, thí như khối đất thô.

Lại nữa, người khác của phái Tăng khư nói: “Quả chưa khởi hay quả đã diệt, ‘tự thể của công năng’ (: tự thể của nhân) là có, nhưng không có tên gọi để liễu biệt. Vì vậy tôi nói ‘có quả như vậy’, mà cũng nói ‘nhân có khả năng tác quả’. Sự tác quả như thế nào? Là tự thể của nhân chuyển làm tự thể của quả.

Ngữ ý như thế.” Luận giả nói: “Ông cho rằng, ‘cảm thọ quá khứ, cảm thọ vị lai là nhân’, thì sự y chỉ bất thành. Nếu cho rằng, ‘cảm thọ hiện tại là nhân’, thì không có thí dụ. Quả bất thành vì có những lỗi trên. Lại nữa, ông cho rằng, ‘nhân quả không khác’. Nếu ‘nhân quả không khác’ thì nhân đây là ‘chẳng phải nhân’. Vì ‘không khác’ nên như là tự thể của nhân. Vì ‘chẳng phải nhân’ nên nghĩa ‘nhân’ bất thành. ‘Nhân’ bất thành nên ‘tự tánh của pháp’ hủy hoại. Nghĩa thiết lập là có lỗi. Quả hiện tại cũng không có thật thể, vì không có ‘sinh khởi’; sự hiện hữu bất thành, thí dụ là vô thể. Như vậy, các trường hợp ‘không khác’ cũng nên theo sự chấp mà phá. Đã nói sự thật rằng, ‘nhân không thể tác quả’.

Trong thế tục đế, ‘nếu không có nhân cũng không tác quả’, bởi vì ‘vô nhân’ thì như không có lông rùa không thể làm áo. Như vậy, ‘nếu không có quả thì nhân cũng không tác’. Sự lập nghĩa ở hai trường hợp trên có khác nhau, nhân và dụ giống như trước. Sự chấp ‘nửa có’, ‘nửa không có’, cả hai đều là lỗi, cũng như trước nói.”

Lại nữa, người phái Tự bộ và Bệ-thế-sư, v.v… nói: “Nhân có, quả không có. Nhân ấy có năng tánh tạo tác, nhưng khi nó chưa khởi thì không có quả, tôi không nhận, như hoa đốm hư không. Quả đã sinh, thì nhân không còn lực dụng. Quả chưa sinh, thì nhân có công năng. Do nghĩa như thế, ‘trong nhân không có quả’.”

Luận giả nói: “Như ông lập luận, ‘nhân chưa khởi thì không có quả, tôi không nhận’, ý ấy thế nào? Vì hiện thấy nên không nhận chăng? Vì lập nghiệm nên không nhận chăng? Vì tất cả lượng³⁷⁹ nên không nhận chăng? Phân biệt như thế, nghĩa ‘nhân’ bất thành, lập ‘nhân’ có lỗi, vì chẳng phải ‘một chiều’. ‘Quả chưa khởi là có’, sự nghiệm chứng này không thể khiến người khác tin hiểu. Ông nói đến ‘không quả khởi’; ‘không quả khởi’ này không có thí dụ, làm sao biết được?”

Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, ‘sữa không sinh ra bơ’. Vì sao? Vì thấy có nhân, thí như tấm lụa sinh khởi [bởi vô số sợi tơ]. Lại nữa, thực thể đất sét gọi là cầu-na³⁸⁰, ‘chiếc bình giả lập’ gọi là ‘tìm đất sét’ (: cầu nê). Trong đệ nhất nghĩa, đất sét không thành bình. Vì sao? Vì thấy ‘tìm đất sét’, thí như ‘vật khác’.

Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, tướng lông mọc dưới cổ [của bò rừng] không phải là tướng con bò. Vì sao? Vì thấy hình thể, thí như tướng con ngựa.

Lại nữa, cá biệt gọi là A-bà-dã-bà (: sợi tơ), tổng thể gọi là A-bà-dã-tỳ (:

tấm lụa)³⁸¹. Trong đệ nhất nghĩa, không thật sự có những sợi tơ làm thành tấm lụa. Vì sao? Vì thấy A-bà-dã-tỳ, thí như [thấy] ‘vật khác’.

Tóm lại, tác giả và nghiệp là vô tự tánh. Nghĩa của phẩm này là thế, cho nên được thành.

Như kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, đức Phật bảo Bồ-tát Cực Dũng Mãnh: “Thiện nam tử, sắc chẳng phải tác giả, sử tác giả³⁸². Như vậy, thọ, tưởng, hành, thức cũng chẳng phải tác giả, sử tác giả. Nếu sắc, thọ, tưởng, hành, thức chẳng phải tác giả, sử tác giả, thì đó là Bát-nhã ba-la-mật.” Lại như kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật có ghi: “Tôn giả Xá-lợi-phất thưa: ‘Bạch đức Bà-già-bà, vô tác là Bát-nhã ba-la-mật’. Đức Phật dạy: ‘Tác giả là bất khả đắc’.”

Lại như kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, đức Phật bảo Bồ-tát Cực Dũng Mãnh: “Thiện nam tử, sắc chẳng phải thiện, chẳng phải bất thiện; thọ, tưởng, hành, thức cũng lại như vậy. Nếu sắc, thọ, tưởng, hành, thức chẳng phải thiện, chẳng phải bất thiện, thì đó là Bát-nhã ba-la-mật.”

Đại loại như vậy các tu-đa-la, trong đó có nói rộng.

Giải thích xong phẩm Quán Tác giả và Nghiệp.

Phẩm 9 : Quán Thủ Giả

[82b23] Lại nữa, vì để quán sát kỹ lưỡng ‘thủ giả là vô thể’ mà có phẩm này khởi. Như kệ tụng:

1. Các căn: mắt, tai, v.v…

Các tâm pháp: thọ, tưởng, v.v…

Đây trước có ‘nhân trú’ Một bộ phái nói thế. ³⁸³

[82b26] Giải thích: Tất cả Tự bộ đều không có sự chấp này. Chỉ có bộ Bà-tư-phất-đa-la³⁸⁴ lập nghĩa như thế.³⁸⁵ Các căn: mắt, tai, v.v…, các tâm pháp: thọ, tưởng, v.v… Thân căn và tâm pháp mà có, thì có ‘tiên trú’³⁸⁶ (: bản trú, tức thần ngã, ngã), đạo lý như thế. Nếu không phải vậy, có kệ tụng:

2. Nếu thủ giả vô thể

Mắt, tai, v.v… bất khả đắc Vì lẽ ấy nên biết Trước có ‘trú thể’ này.³⁸⁷

[82c02] Giải thích: ‘Ngã kiến’³⁸⁸ mà có, đó chính là ‘tiên trú’ của thủ giả. Vì sao? Vì có thủ giả (: người chấp thủ), do đó thủ giả là khả đắc. ‘Tiên trú’ ở trong các thủ (: các căn: mắt, tai, v.v…), thì thí như người thợ dệt ở trước những sợi chỉ dọc ngang.

Lại nữa, thủ giả trước đã có sự thủ của mắt, tai, v.v… Vì sao? Vì có thủ [chấp], như cật tre³⁸⁹, v.v… Như vậy, thủ và thủ giả, cả hai đều được thành. Do nghĩa ấy, tôi trước nói rằng, ‘Trong đệ nhất nghĩa, có thủ và thủ giả nơi ấm, nhập và giới’. Đức Bà-già-bà nói, ‘Khó có thể phá hoại [được ngã kiến].’

Luận giả nói kệ tụng:

3. Các căn: mắt, tai, v.v…

Các tâm pháp: thọ, tưởng, v.v…

Chúng trước có thủ giả Nhân gì mà thi thiết?³⁹⁰

[82c10] Giải thích: Các căn: mắt, tai, v.v… và các tâm [sở hữu] pháp: thọ, tưởng, tư, v.v… toàn là vô thể. Sự thủ [chấp] có khác nhau, thì không có một vật nào là thực hữu, vậy ‘thủ giả’ y trên gì mà có sự thi thiết (: khái niệm giả lập). Như vậy, các pháp vào lúc ấy là không thực hữu, bởi vì sự thủ là vô thể.

Ở đây lập nghiệm: Trước khi có sự thủ của mắt, tai, v.v…, thì không có thủ giả. Vì sao? Vì có sự thi thiết, như sợi tơ và tấm lụa, v.v…, cho nên ‘thủ giả’ bất thành. Do ‘thủ giả’ bất thành, nên nghĩa ‘nhân’ bị hoại. Do nghĩa ‘nhân’ bị hoại, nên thí dụ sợi tơ và tấm lụa, v.v… là vô thể. Như vậy, trong đệ nhất nghĩa, ‘tự thể của thủ và thủ giả’ bất thành.

Lại nữa, có người khác của bộ Bà-tư-phất-đa-la nói: “Trước khi sinh cõi trời mà ‘nghiệp sinh thiên’³⁹¹ không còn nữa, nhưng thủ giả muốn sinh thiên cũng được sự trú như thế, rồi về sau, vị ấy thủ các ấm của loài người, v.v…

Thủ giả a-hàm³⁹² ấy được thành.”

Luận giả nói: “Sự sinh thiên là sự thi thiết một vị thiên mà thủ thể của vị ấy thuộc về cõi trời. Ông nói tổng quát về a-hàm (: dung chứa), mà không nghiệm xét riêng biệt, làm người ta sinh nghi hoặc, không nên tin chắc.” Như kệ tụng:

4. Nếu không có căn mắt, v.v…

Trước có trú giả kia Cũng nên không thủ giả Mắt, v.v… có, không nghi.³⁹³

[82c23] Ý ông như thế, nghĩa thì không đúng. Vì sao? Nếu không thấy thủ giả, thì các thủ thể như mắt, tai, v.v… bất thành. Ý đây như vậy. Nếu hai pháp đây (: thủ và thủ giả) mà không ‘thấy lẫn nhau’, thì như vậy cái nghĩa thứ đệ không ứng hợp.

Cho rằng: Đây là các pháp thủ: mắt, tai, v.v… nên đây là Điều Đạt gọi thủ giả. Đây là Điều Đạt gọi thủ giả, nên đây là các pháp thủ: mắt, tai, v.v… Do đây có kệ tụng:

5. Có thủ biết có người Có người biết có thủ Không thủ có người nào?

Không người có thủ nào?³⁹⁴ [83a01] Giải thích: Có thủ biết có người: Thủ là các pháp như mắt, tai, v.v…

Có người biết có thủ: Người là người thấy, người nghe. Do thủ và thủ giả thấy được lẫn nhau nên thế tục đế thành tựu, chẳng phải đệ nhất nghĩa. Nửa kệ tụng sau, thủ và thủ giả là vô thể. ‘Nhân’ ấy là sai lầm, ông không tách rời chúng (: thủ và thủ giả) được.

Lại nữa, người bộ Bà-tư-phất-đa-la nói: “Nay ông vì gì mà tự sinh phân biệt rằng, ‘tiên trú (: bản trú) có sẵn trước các căn: mắt, tai, v.v…’, điều này về sau trở lại tự phá. Trong pháp của chúng tôi cũng nói lời này.”

Như kệ tụng:

6. Tất cả căn: mắt, tai, v.v…

Trước không một ‘nhân trú’.

[83a08] Giải thích: Trước không một ‘nhân trú’: Các căn như mắt, tai, v.v…, trước mỗi căn không có ‘nhân trú’. Vì sao?

Kệ tụng:

Do các căn: mắt, tai, v.v…

Mỗi khác biết khác nhau. ³⁹⁵

biết có người, do nơi người mà biết có pháp, bây giờ lìa pháp ra thì đâu có người, lìa người ra thì đâu [83a11] Giải thích: Mắt, tai, v.v…: Là các cảm thọ của mắt, tai, mũi, lưỡi và thân. Cảm thọ của mắt, cho đến cảm thọ của thân, mỗi cảm thọ có khác nhau, cho nên có lời nói: “Đây là cái thấy. Đây là cái cảm xúc.” Do thấy sự thủ khác nhau nên thủ giả được thành. Ông nói ‘nhân bất thành’, là vì nó không có cái nghĩa như đây.

Luận giả nói kệ tụng:

7. Nếu các căn: mắt, tai, v.v… Trước không một trú giả Mắt, tai, v.v…, mỗi có trước Làm sao có phân biệt?³⁹⁶

[83a17] Giải thích: Các ngoại đạo lập luận rằng, ‘Trước mỗi thủ đều có ‘thủ giả’, nghĩa là trước mỗi căn: mắt, tai, v.v… đều có ‘nhân trú’’. Nghĩa này không đúng. Vì sao? Nếu không thấy mắt, tai, v.v… thì thủ giả là vô thể. Ý đây là như thế. Do ở trước có lập nghiệm: Các thủ: mắt, tai, v.v…, mỗi thủ có trước thủ giả, nghĩa đây cũng bất thành. Lại nữa, nếu ông định chấp rằng, ‘có thủ giả’, thì nay tôi sẽ hỏi ông: “Cái thấy tức là cái nghe, hay tức là cái cảm thọ chăng? Cái thấy, cái nghe, cái cảm các căn mắt, tai, v.v… thật không có bản trú; các căn mắt, tai v.v… tự phân biệt theo mỗi một tướng thọ, mỗi cái là khác nhau chăng?” ³⁹⁷Như ‘cảm thọ’ đã nói ở trên, nghĩa đây không đúng.

Như kệ tụng:

8. Cái thấy tức cái nghe Cái nghe tức cái thọ Mỗi cái nếu trước có Nghĩa ấy thì không đúng.³⁹⁸

[83a26] Giải thích: Nói như thế thì giống cách nói của ngoại đạo. Nghĩa này là thế nào? Ngoại đạo có nói: “Thân căn là chỗ tích tụ các pháp, như cỏ và đất dựng thành nhà, có ‘biệt nhân’ (: biệt ngã, thần ngã) ở trong thân căn mà thọ dụng.³⁹⁹ Biệt nhân ấy không thể nhận biết cái thấy, cái nghe, cái cảm thọ.” Nghĩa này không đúng. Vì sao? Vì biệt nhân và các căn là nhất thể. Nghĩa thiết lập có lỗi.

Lại nữa, [ngoại đạo nói:] “Chẳng phải ‘trong đệ nhất nghĩa, thể của cái thấy không khác thể của cái nghe’. Vì sao? Vì có cái nghe như là biệt thể. Cái nghe do tương tục mà khác biệt, nên cái thấy và cái nghe không giống nhau.”

Ông nói, ‘thể không khác’, nghĩa thiết lập có lỗi.

Lại nữa, ‘cái thấy muốn thấy’: Không thấy (: quán) rằng, ‘đối với mắt, sắc phải là cái khả đắc’. Vì sao? Vì cái thấy không khác với cái nghe, thí như cái nghe. Do nghiệm xét, ‘cái thấy cùng với cái nghe là không khác’, nên không thấy (: quán) ‘đối với mắt, sắc là cái khả đắc’. Nếu chúng không phải vậy (: tức cái thấy khác với cái nghe), thì cái thấy là ‘pháp khác’ (: tức có thần ngã khác). Cái thấy và cái nghe đều bất thành, nghĩa thiết lập có lỗi.

Lại nữa, có người khác của phái Tăng khư nói: “Ngã mà là một với trượng phu, thì rơi vào lỗi ‘bỏ qua các căn khác’, như bỏ qua các cửa sổ [của căn nhà]. Ở mọi nơi, các căn: mắt, tai, v.v… làm nhân sinh khởi nhận thức về sắc, thanh, v.v… Ngã đã không cùng khắp, tức có phương sở riêng biệt. Nếu không dựa vào các căn: mắt, tai, v.v… thì cái thấy, cái nghe, cái cảm thọ đều không được thành. Do ngã là cùng khắp, tức không cần đến các căn khác, cho nên không có lỗi.”

Luận giả nói: “Ông lập ‘nhân’ mà có lỗi lầm lớn: ‘Trong mỗi căn đều trước có ngã’, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Xét đạo lý thì không có cái ngã như thế.”

Nếu ai muốn có được ‘ấm, nhập và giới’ nào khác, rằng ‘có một trượng phu là cái thấy, v.v…’, thì luận giả dạy người ấy bằng sự bác bỏ ở phẩm Quán Nhập (: phẩm Quán Sáu Căn), nên theo đây mà hiểu, không giải thích rộng nữa.

Hoặc có người muốn tránh lầm lỗi như trên, nói: “Có sự thủ. Tướng của nó thế nào? Đó là cái thấy, cái nghe, mỗi mỗi sai biệt, nhưng là một với ngã.”

Người chấp như thế cũng là có lỗi.

Như kệ tụng:

9. Cái thấy khác cái nghe

Cái thọ cũng sai biệt.

[83b19] Giải thích: Sự phân biệt của ông có những lỗi gì, nay nên chỉ cho ông thấy. Như kệ tụng:

Cái thấy, nghe bất đồng

Ngã ấy thì nhiều thể.⁴⁰⁰

[83b21] Giải thích: Ở thế gian, vật này khác với vật kia, thì vật này, vật kia cùng có, vì chúng khác nhau, như chiếc bình, cái bát, v.v… Cũng như vậy, cái thấy và cái nghe khác nhau. Do cái thấy và cái nghe khác nhau, nên cái ngửi, cái nếm, cái xúc chạm, mỗi cái cũng sai khác. Với nghĩa ấy, ở trong một [đời sống] tương tục có vô lượng ‘ngã’.

Không đồng ý như vậy, cho rằng, ‘Trong đệ nhất nghĩa, cái thấy, cái nghe có sự tương tục khác biệt’. Sự khác biệt ấy không đúng. Ở đây nghiệm xét lời nói ấy: Sự thủ của cái thấy thì không khác với [sự thủ của] cái nghe, bởi vì sự thủ là do nhân quả hòa hợp mà có, nó như là tự thể của cái thấy. Lại nữa, như kệ tụng ở trên nói: “Cái thấy khác cái nghe”. Ở đây nói, cái thấy làm duyên thì cái nghe khả đắc. Với nghĩa như thế, ‘ngã’ thành nhiều ‘thể’. Còn nữa, thời gian quá khứ, hiện tại và vị lai, mỗi thời gian có sai biệt.

Lại nữa, ở đây nghiệm xét lời nói ấy: Trong đệ nhất nghĩa, thủ giả là vô thể. Vì sao? Vì là duyên khởi, như tự thể của thủ.

Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, con mắt, v.v… của Điều Đạt, không được gọi là sự thủ của thủ giả Điều Đạt. Vì sao? Vì là có mắt, v.v… Thí như tự thể của mắt, v.v… của Da-nhã-đạt-đa, cho nên thủ giả và thủ, cả hai đều bất thành, bởi vì không tránh khỏi lỗi trước. Người bộ Bà-tư-phất-đa-la nói: “Thủ và thủ giả, hoặc là một, hoặc là khác, đều bất khả thuyết, cho nên không có lỗi.”

Luận giả nói: “‘Khả thuyết’ thì là có [lỗi]. Đâu không có lỗi chăng?”

Lại nữa, nơi một khối (: tụ) ‘thân căn’, có các tụ thức ăn⁴⁰¹, hoặc làm quả, hoặc làm nhân, vì vậy ‘ngã’ thì có vô lượng. Không đồng ý như vậy, cùng lý do ấy, ‘ngã’ thì không phải một. Nghĩa này được thành, bởi vì nhận thức là khác biệt, như có nhiều cái thấy tương tục, nó chẳng phải một, cho nên ‘nhiều ngã’ được thành. Lại nữa, có người khác nói: “Có sự thủ như thế, như đức Phật đã nói, ‘Danh sắc duyên lục nhập’⁴⁰². Sắc ấy là bốn đại mà làm thành thủ giả và thủ, cho nên có ‘thủ giả thật’. Do sáu nhập đầy đủ, sau đó sinh ra thọ, tưởng, v.v…, không phải mắt, tai, v.v… trước có. Thủ giả là nhân tố thi thiết, thí như [thi thiết] chiếc bình, v.v… Đây là đạo lý mà đức Như Lai đã nói. Ông đi ngược đạo lý này, cho nên nghĩa ông lập ở trước bi phá.”

Luận giả có kệ tụng: 10. Mắt, tai, v.v… và thọ, v.v…

Được sinh từ các đại Ở trong các đại ấy

Thủ giả bất khả đắc.⁴⁰³ [83c17] Giải thích: Thủ giả không có thật thể. Dựa vào đệ nhất nghĩa, trong giai vị ‘danh sắc’, thủ giả là vô thể. Tuy nhiên, trong thế tục đế, danh sắc làm nhân tố thi thiết cho thủ giả, cho nên không trái với đạo lý A-hàm vửa nói (: Danh sắc duyên lục nhập), bởi lẽ các căn: mắt, tai, v.v…, và bốn đại chỉ là ‘tích tụ’. Ông lập ‘thủ giả làm nhân’, nghĩa này bất thành, vì có lỗi lầm. Quán sát kỹ lưỡng đúng lý, thì thấy thủ giả không có thật thể.

Như kệ tụng:

12. Mắt trước không thủ giả Nay và sau cũng không Vì không có thủ giả Chẳng phân biệt: có - không.⁴⁰⁴

[83c24] Giải thích: Các thủ: mắt, tai, v.v… và thủ giả chẳng phải ‘thế’, vì chúng là hai thủ khác biệt, đó là sự tương tục khác biệt [của cái thấy, cái nghe, cái cảm thọ] và thủ giả [được sinh từ] bốn đại. Như vậy nghiệm biết: Thủ giả bất khả đắc, vì ‘thật thể’ bất thành. Thí như thể của bốn đại thật⁴⁰⁵, do nơi đệ

Bát-nhã đăng luận thích không có kệ 11: Nhược nhãn nhĩ đẳng căn, Khổ lạc đẳng chư pháp, Vô hữu bản trú giả, Nhãn đẳng diệc ưng vô. 若眼耳等根, 苦樂等諸法, 無有本住者, 眼等亦應無. (Nếu các căn mắt, tai, v.v…, các pháp khổ vui, v.v… không có bổn trụ, thời mắt, tai, khổ, vui cũng không thể có.) nhất nghĩa, chúng không có, nên ‘thủ và thủ giả là một hay là khác’ đều bị hủy hoại. ‘Một’ và ‘khác’ bất thành, sự phân biệt kia diệt. Vì sao diệt? Vì không thật có, nên phân biệt ‘có’ bị diệt; vì nhân tố thi thiết, nên phân biệt ‘không’ bị diệt. Lại nữa, ông lập ‘có’ là muốn tôi hiểu. Theo tôi, nơi đệ nhất nghĩa, nghiệm xét ‘thủ giả là vô thể’, nên phân biệt ‘có’ bị hủy diệt. ‘Có’ đã diệt, thì ‘không’ cũng diệt theo. Như trong kinh Lăng già, đức Bà-già-bà nói kệ rằng:

Dùng tuệ giác quán sát Vật thể bất khả đắc Vì không có tự thể Pháp là bất khả thuyết.⁴⁰⁶

[84a05] Như trên có người nói: “Có thủ và thủ giả”, cả hai đều bất thành.

Cái lỗi ‘các thủ làm nhân’, đã nói ở trên. Thủ và thủ giả đều vô tự tánh, cho nên có phẩm này. Với nghĩa ‘vô tự tánh’, sự nghiệm chứng được thành. Như trong kinh Bát-nhã ba-la-mật có nói: “Đức Phật bảo Bồ-tát Cực Dũng Mãnh: Thiện nam tử, sắc không có ‘kiến giả, sử kiến giả’; thọ, tưởng, hành, thức không có ‘kiến giả, sử kiến giả’. Nếu sắc, thọ, tưởng, hành, thức không có ‘kiến giả, sử kiến giả’, thì đó là Bát-nhã ba-la-mật. Lại nữa, sắc không có ‘tri giả, kiến giả’; thọ, tưởng, hành, thức không có ‘tri giả, kiến giả’.

Nếu sắc, thọ, tưởng, hành, thức không có ‘tri giả, kiến giả’, thì đó là Bát-nhã ba-la-mật.” Đại loại như vậy các tu-đa-la, trong đó có nói rộng. Giải thích xong phẩm Quán Thủ Giả.

(Hết quyển Sáu)