Bát Nhã Đăng Luận Thích

2. Đây đã không trước, sau

Giữa kia sao có được?

[87b29] Giải thích: Thể của ‘khoảng giữa’ là bất khả đắc. Ngữ nghĩa như thế. Thí như huyễn sư huyễn tác trượng phu, ‘nơi tương tục mà tìm kiếm khoảng giữa’, không có cái nghĩa như thế. Vì sao? Vì ‘trước’, ‘sau’ bất thành, nên ‘giữa’ là vô thể. Thí dụ của ông sai rồi, điều ông nói có lỗi, nay trả lại ông. Quán sát kỹ lưỡng như thế, thấy ‘sinh tử là vô thể’.

Kệ tụng:

Cho nên trước, sau, giữa

Thứ tự đây không đúng.⁴⁵³

[87c05] Giải thích: ‘Trước, giữa, sau’ là sinh, lão, tử.

Ngoại nhân nói: “Sinh tử có tự thể. Vì sao? Vì ‘sinh, lão, tử’ là có.”

Như thạch nữ không có con, không thể nói có sinh, lão, tử. Thế nên, sự chấp ấy không đúng. Vì sao? Vì như đứa con của thạch nữ, ‘sinh, lão, tử’, ‘đầu, giữa, sau’ đều bất thành. Nghĩa ‘nhân’ bất thành, thí dụ là vô thể, vì trong đệ nhất nghĩa, tự thể ‘sinh, trú, diệt’ của một vật thì bất thành.

Lại nữa, vì sao ‘sinh, lão, tử’, ‘đầu, giữa, sau’ theo thứ tự thì bất thành? Nên quán sát thật kỹ. Như kệ tụng:

3. Nếu nói sinh là trước Lão, tử là sau sinh Sinh thì không lão, tử

Không tử mà có sinh.⁴⁵⁴ [87c13] Giải thích: Nếu ông nghĩ rằng, ‘sinh là trước’, thì nên tách riêng ‘lão, tử’ để chúng tự sinh. Nếu xác định có một vật tách rời sự sinh của nó, thì một vật như thế là hoàn toàn không thể có được. Thí như con ngựa lửa, tự thể không có khởi sinh. Vì sao? Vì ngựa không phải là lửa. Ngữ ý như thế. Trước không có, nay khởi lên, gọi là sinh. Dần dần⁴⁵⁵ biến đổi, gọi là lão. Mạng căn đoạn hoại, gọi là tử.

Lại nữa, ‘Không tử mà có sinh’, nghĩa là đời trước không chết, như thế mà sinh. Nếu không đồng ý, ở đây lập nghiệm chứng: Ở trước ‘lão, tử’, không được có ‘sinh’. Vì sao? Vì tự thể của chúng, thí như lửa ở trước hơi ấm.

Lại nữa, ông muốn tránh lỗi lẩm trên, nói lời như vầy: ‘Trước có lão, tử; sau có sự sinh’. Nói thế cũng không đúng.

Như kệ tụng:

4. Nếu trước có lão, tử Mà sau có sự sinh Chưa sinh thì vô nhân

Vì sao có lão, tử.⁴⁵⁶ [87c24] Giải thích: Không có pháp nào chưa sinh mà có lão, tử, bởi vì chỗ dựa là vô thể. Ngữ ý như thế.

Lại nữa, ở đây lập nghiệm: ‘Lão, tử’ mà có trước ‘sinh’, điều này không đúng. Vì sao? Vì ‘lão, tử’ làm tự thể [của ‘sinh’], thí như sự trú [làm tự thể của

‘sinh, diệt’].

Ngoại nhân nói: “Lão, tử dính liền với sinh, thì không có lỗi như thế.” Luận giả nói kệ tụng:

5. Sinh cùng với lão, tử Đồng thời là không đúng Khi sinh tức là tử Cả hai đều vô nhân.⁴⁵⁷

[88a01] Giải thích: Lý do gì không đúng? ‘Khi sinh tức là tử’, không có nghĩa như thế. Vì sao? Sinh là vô thể. Nghĩa này thế gian không có. ‘Sinh vô thể’, mắc lỗi lầm gì? Lỗi ‘cả hai đều vô nhân’. Cả hai, nghĩa là lão và tử đồng thời, bởi vì ‘cộng sinh’. Như ‘lão, tử’ không phải nhân của ‘sinh’; nay ‘sinh’ cũng không phải nhân của ‘lão, tử’, cho nên ‘lão, tử đồng thời khởi’, nghĩa này không đúng.

Do sự quán sát này mà có kệ tụng:

6. Trước, sau và đồng thời

Thứ tự đều không đúng Cớ sao sinh hý luận

Rằng có sinh, lão, tử? ⁴⁵⁸ [88a08] Giải thích: Bởi vì nghĩa ấy, trong đệ nhất nghĩa, không nên khởi hý luận. Như đầu phẩm đã nói, ‘lấy sinh, lão, tử làm nhân để thành lập sự sinh tử’, nghĩa này bất thành. Vì không tránh khỏi lỗi lầm đã nói ở trước, như ‘sinh, lão, tử’, theo đó quán sát ‘trước, sau, giữa’ bất thành. Các pháp khác cũng tương tự mà phá bỏ. Sự thể này thế nào? Nay sẽ trình bày.

Như kệ tụng:

7. 8. Như vậy các nhân quả Và thể tướng các pháp Thọ và thọ giả, v.v…

Tất cả pháp hiện hữu.

Không chỉ nơi sinh tử

Tiền tế bất khả đắc Như vậy tất cả pháp

Đều không có tiền tế.⁴⁵⁹ [88a17] Giải thích: Tất cả pháp, nghĩa là năng lượng và sở lượng⁴⁶⁰, tri và sở tri⁴⁶¹ . Được giải thoát, nghĩa là [tám] giải thoát hành⁴⁶², v.v… Nhân quả, thể tướng của các pháp được thiết lập như trên đều không đúng. Nghĩa ấy thế nào? Nay nói chút phần: Trong đệ nhất nghĩa, mầm của hạt lúa trước không có. Vì sao? Vì nó là quả, như tự thể của mầm. Nếu ông muốn được rằng ‘nhân trước quả [sau]’, điều này cũng không đúng. Vì sao? Trong đệ nhất nghĩa, nhân trước thì không có quả, bởi vì không có nhân.⁴⁶³ Người Tăng khư nói: “Có nhân như thế thì hiểu được quả kia.” Luận giả nói: “Ông cho rằng, ‘có nhân thì hiểu đươc quả’, nghĩa này cũng không đúng. Vì sao? Vì nhân có nhiều loại quả khác biệt, thí như cục đất sét được chế tác thành bình, chén, v.v…” Lại nữa, vật ‘năng liễu’ (: chủ thể nhận biết) thì có khác biệt, vật ‘sở liễu’ (đối tượng nhận biết) thì không có khác biệt. Như ánh sáng của mặt trời, bảo toàn là một pháp. Thế nên pháp bao gồm tất cả có không, tâm vật, nhiễm tịnh, thiện ác, mê ngộ, thánh phàm. Các pháp ấy là những đối tượng được biết, và đối tượng ấy chính là 3 tánh: tánh biến kế sở chấp, tánh y tha khởi và tánh viên thành thật, đó gọi là các pháp sở tri. Mỗi pháp đều cùng lúc có 3 tánh, và được ví dụ như sau. Như sợi giây gai phải do chỉ gai mới có, đó là y tha (do yếu tố mới có); sợi giây gai ấy, trong đêm tối hay từ đằng xa, mắt nhìn không rõ thì thấy là con rắn, đó là biến kế (đối tượng chỉ tưởng tượng); sợi giây gai ấy nếu ban ngày và mắt nhìn rõ thì thấy là chỉ gai, đó là viên châu, đèn và dược thảo thì có khác biệt; chiếc bình, cái áo, v.v… thì không có khác biệt [dù ánh sáng thế nào]. Nếu cho rằng, ‘nhân quả đồng thời’, thì cũng không đúng, vì trong đệ nhất nghĩa, hạt lúa và mầm lúa, hai thứ không được đồng thời. Vì sao? Vì nhất thời khởi, như hai sừng của con bò.

Lại nữa, các tướng như lông mọc dưới cổ, v.v… của con bò rừng mà có trước con bò; không có nghĩa ấy. Vì sao? Vì chỗ dựa là vô thể, như vách tường và bức tranh. ‘Thể có trước tướng như thể’ cũng không đúng. Vì sao? Vì tướng là thể, thí như ‘thể đại trượng phu’ không tồn tại trước ‘tướng đại trượng phu’, lại như thể đất không có trước tướng (: tánh) cứng.

Lại nữa, ‘hai pháp thể và tướng đồng thời khởi’, cũng không đúng. Vì sao? Vì đồng thời khởi, thí như mùi và vị [của món ăn]. Như trước đã rộng phá⁴⁶⁴ .

Sự thành lập [sinh tử] ở đầu phẩm và những lỗi của nó, đã nói về ‘khổ không’ để người thấu đạt, đó là những gì phẩm này trình bày. Với nghĩa ấy, sự chứng minh đây được thành.

Như trong kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, đức Phật bảo Bồ-tát Cực Dũng Mãnh rằng: “Thiện nam tử! Sắc không sinh, không tử; cũng vậy, thọ, tưởng, hành, thức không sinh, không tử. Nếu sắc, thọ, tưởng, hành, thức không sinh, không tử, đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật. Lại nữa, Cực Dũng Mãnh! Như Niết-bàn không có biên tế, tất cả pháp cũng không có biên tế.”

Đại loại như vậy các tu-đa-la, trong đó có nói rộng.

Giải thích xong phẩm Quán Sinh Tử.

(Hết quyển Bảy)

Phẩm 12 : Quán Khổ

[88b22] Lại nữa, Khổ là vô tự tánh, là ‘sở đối trị của Không’. Vì bác bỏ định chấp [sai lầm về khổ] mà có phẩm này khởi.

Ngoại nhân nói: “Trong đệ nhất nghĩa, hữu⁴⁶⁵ là các ấm. Vì sao? Vì có khổ đau. Các ấm mà không có thì không có khổ đau, như cái đầu thứ hai. Các ấm là khổ, như kệ tụng trong kinh:

Khổ, tập và thế gian Kiến xứ và các hữu.⁴⁶⁶ Với nghĩa ấy, trong đệ nhất nghĩa, hữu là các ấm.”

[88b27] Luận giả nói: “‘Hư vọng phân biệt về khổ’, là không đúng. ” Như kệ tụng:

1. Có người muốn khổ là:

Tự tác và tha tác Cộng tác, vô nhân tác Quả khổ đều không đúng.⁴⁶⁷ [88c02] Giải thích: Trong đệ nhất nghĩa, như lý quán sát ‘vô lượng và đa dạng khổ’, thảy đều không đúng. Quán sát thế nào?

Khổ chẳng phái ‘tự tác’, như kệ tụng:

2. Khổ mà là tự tác

Thì không từ duyên sinh.

[88c05] Giải thích: Vì tự tác thì không nhờ nhân duyên, cho nên ‘khổ từ nhân duyên được sinh khởi’ thì không có nghĩa này. ‘Khổ do tự tác’ không đúng, nhưng lại muốn có được. Nghĩa này thế nào? Nghĩa là từ ‘duyên khởi’.

Như kệ tụng:

Do hiện ấm làm nhân

Vị lai ấm được khởi.⁴⁶⁸

[88c09] Giải thích: Trong đệ nhất nghĩa, ‘các ấm tương tục gọi là Điều Đạt’, chẳng phải Điều Đạt tạo tác. Vì sao? Vì nhờ duyên (: điều kiện) mà khởi, thí như một hữu [tình] do các ấm hiện tại làm nhân, dẫn dắt các ấm đời sau sinh khởi. Nghĩa chính như thế.

Lại nữa, người của phái Bệ-thế-sư nói: “Thân thể, các căn và tri giác tuy riêng biệt nhưng ‘ngã’ không khác. Ngã là một thực thể trú ở khắp mọi nơi, cũng là tác giả. Ngã tạo tác sự khổ này, nên là tự tác. Nếu nói, ‘các hành là sát-na nối tiếp sát-na sinh diệt vô thường’, thì lời này có lỗi. Mắc những lỗi gì? Tâm và sát-na cùng sinh ra khổ (: tức làm duyên cho khổ), không phải khổ là do ‘tâm và sát-na’ tạo tác (: tức làm nhân cho khổ), cho nên khổ không phải tự tác. Khổ cũng không phải tha tác. Vì sao? Những gì người khác tác nghiệp mà chính mình nhận chịu quả. Nghĩa này không đúng. Ý ông muốn rằng, ‘khổ là do tha tác’, thì trái ngược với tất-đàn (: lý thành tựu) của nó.”

Luận giả nói: “Ở đây lập nghiệm chứng: Ông nói, ‘trượng phu (: tự ngã) tức là tác giả’, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Vì nó là thường, thí như hư không. Bởi vì nghiệm thấy về sự thường trú mà biết trượng phu không phải tác giả. ‘Trượng phu là tác giả cho tự thể của các pháp’ bị bác bỏ, nên sự lập nghĩa có lỗi lầm.

“Lại nữa, nếu ông xác quyết rằng, ‘tôi (: ngã) tạo tác khổ này’, tức không từ duyên mà khởi, thì có lỗi như thế. Nghĩa ấy thế nào? Trong pháp của tôi, gọi ‘khổ làm ngã’⁴⁶⁹, nghĩa ý như thế.

“Lại nữa, nói rằng, ‘Trượng phu tác nghiệp, tức là tự tác, không phải không nhờ nhân duyên khác cộng tác để sau đó được khởi’, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Vì có vô lượng ‘nhân’ cùng với ‘ngã’ tạo tác khổ đau, nên biết như thế. Như cỏ khô và phân bò khô, v.v… làm ‘tác duyên’ cho lửa, nghĩa ý chính là vậy.

“Lại nữa, cái khổ của Điều Đạt không phải cái ngã Điều Đạt tạo tác. Vì sao? Vì có khổ, như cái khổ của Da-nhã. Ông trước nói rằng, ‘Sát-na, tâm, các hành không có tác dụng khác biệt. Những nghiệp chúng tạo tác chính là tự tác’, nay sẽ trả lời ông rằng, ‘Trong đệ nhất nghĩa, khổ là bất khả thuyết’, nên tôi không có lỗi. Trong thế tục đế, các tướng xây dựng bằng sự tương tục, nên nhân và quả không khác biệt. Người thế gian đều thấy và nói lời như vầy, như nói, ‘Đây là cây đèn xứ kia tôi đem đến. Kia là cây am-la (: cây xoài) do tôi trồng.’ Ở đây cũng như thế: Hậu thời có các tướng, và theo suy nghĩ trước đó, các tướng ấy tương tục, nên nhân và quả không khác biệt so với sự suy nghĩ ‘có tướng’ trước đó. Ở đây, ‘sát-na tạo tác’, gọi là tự tác. Do ý niệm ở sát-na trước đã tích tập ý nghiệp thiện hay bất thiện; ý nghiệp ấy khi diệt thì làm nhân cho ý nghiệp sau. Như ngọn đèn, ánh lửa trước làm nhân cho ánh lửa sau, triển chuyển tương tục cho đến được quả. Như vậy, không phải ‘không tác mà được quả’, cũng không phải ‘tác xong thì diệt mất [, không có quả]’. Ông nghĩ rằng, ‘Các hành là sát-na, trước đã tập hợp nghiệp, nhưng không nhận kết quả về sau. Vì sao? Vì chúng là khác nhau, như sự tương tục khác nhau’. Nghĩa ấy không đúng.”

Như kệ tụng:

* Xứ xứ duyên khởi pháp Không phải là duyên kia Cũng không khác duyên kia Không thường cũng không đoạn.⁴⁷⁰

[89a12] Giải thích: Tất-đàn của tôi như thế. Ông lập luận, ‘Khác nhau nên làm nhân’, nghĩa này bất thành. Vì sao? Vì trước đó tâm, sát-na đã truyền đến ý nghiệp. Để đối trị sự ‘tương tục’ chưa sinh và ‘quả’ chưa sinh, phải dùng tới công năng đặc biệt. Thí như lấy nhựa cây gièng gièng thấm vào hạt cây ma-đa-lộng-già⁴⁷¹ rồi đem trồng; thời gian sau, hoa của cây kia có màu nhựa cây gièng gièng (: màu đỏ lợt). Sự thể này không trái với thế tục đế. Lại nữa, luận thuyết ‘có trượng phu’ là nói: ‘Một bên tác nghiệp, một bên thọ quả.’⁴⁷² Không có lỗi ở trên.

Luận giả nói: “Một bên tác nghiệp, thì không tác mà được. Một bên thọ quả, thì đã tác rồi mất hoại. Vì bên tác nghiệp vĩnh viễn không được quả.” Ngoại nhân nói: “Ngã là đồng nhất nên không có lỗi. Vì sao biết ‘đồng nhất’? Vì ‘ngã’ cùng ‘một số’⁴⁷³ tương ưng.”

Luận giả nói: “‘Ngã cùng một số tương ưng’, không có nghĩa ấy. Vì sao? Vì là ‘hữu’, thí như ‘một số’. Với nghĩa ấy, khổ không phải tự tác, cũng không phải tha tác.” Nghĩa này thế nào? Như kệ tụng:

3. Ấm trước khác ấm sau

Ấm sau khác ấm trước Ấm này từ kia sinh

Nói rằng tha tác khổ.⁴⁷⁴ [89a25] Giải thích: Nếu người muốn được ‘tha tác khổ’, thì ‘pháp thể’ bất thành, nghĩa thiết lập có lỗi, và thật sự không đúng. Vì sao không đúng? Ở đây lập nghiệm chứng: Trong đệ nhất nghĩa, hậu ấm và tiền ấm của Điều Đạt chẳng phải ấm của người khác. Vì sao? Vì là ấm của Điều Đạt, thí như ấm thể của chính nó ở đời sau. Lại nữa, thể của khổ và sự tương tục⁴⁷⁵ là không khác biệt; nghĩa thiết lập và thí dụ thì nên biết như trên.

Lại nữa, chấp rằng: “Có người nói lời như vầy: Người khác tạo nghiệp, mình nhận chịu quả’, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Vì các phần vị sai biệt⁴⁷⁶ đều là con người tạo tác. Gọi là tự tác khổ, cũng gọi là tha tác, cả hai luận gia đã lập, nên tôi không có lỗi.”

Luận giả nói: “Ông chỉ có lời này, điều đó cũng không đúng.”

Như kệ tụng:

4. Nếu người tự tác khổ Rời khổ không có người Những gì là người ấy Nói người tự tác khổ.⁴⁷⁷ [89b07] Giải thích: Những gì là khổ? Là tánh chất của năm ấm.⁴⁷⁸ Tách rời khổ và năm ấm thì không có người nào cả, vì sao lại nói: ‘Người tác khổ’? Lại nữa, nếu ông chấp rằng, ‘Người và năm ấm chẳng phải một, chẳng phải khác’, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Chỉ ở nơi năm ấm mới đặt tên Điều Đạt, nhưng không có ‘người’ khả đắc, bởi vì là duyên khởi, thí như chiếc bình, v.v… Như vậy, trong đệ nhất nghĩa, ‘người ấy’ bất thành. ‘Người’ đã bất thành, thì không có ‘người tác khổ’.

Lại nữa, ‘tha nhân tác khổ’, nghĩa ấy không đúng. Như kệ tụng:

5. Nếu tha nhân tác khổ Đưa khổ cho người này

Rời khổ sao có tha Mà nói tha tác khổ.⁴⁷⁹

[89b15] Giải thích: ‘Rời khổ không có người’, đã bác bỏ ở trên. Mỗi người có biệt thể để nhận biết, nhưng vì không có nghiệm chứng, như vậy, ‘tự tác khổ’ là bất khả đắc. Trước đã lập nghiệm chứng để hiểu những gì chưa hiểu.

Cho nên có kệ tụng:

7. Tự tác khổ bất thành

Chỗ nào có tha tác Nếu tha nhân tác khổ Nó trở thành tự tác.⁴⁸⁰

[89b20] Giải thích: Không có ‘tự tác khổ’ mà chỉ dẫn để nói ‘tha tác khổ’. Lời này không đúng. ‘Sự tương tục tách biệt quyết định báo nghiệp, nói là tha tác’, không có nghĩa này. Cho nên kệ tụng nói: “Chỗ nào có tha tác”. Ngữ ý là như thế. Ông nói, ‘Phần vị có sai biệt, nhưng người thì không khác’, đây là vọng ngữ. Với nghĩa ấy, tự tác khổ hay tha tác khổ, trường hợp nào cũng không đúng.

Lại nữa, người phái Ni-kiền tử khác nói lời như vầy: “Người tự tác khổ, nên khổ là do tự tác. Nhưng khổ không phải là người, gọi là tha tác. Như vậy, tự tác và tha tác, hai môn được thành.”

Luận giả nói kệ tụng:

8. Tự tác khổ không đúng.

[89b28] Giải thích: Không có ‘người tác khổ’, nghĩa ấy như thế. Do khổ là vô tự thể nên ‘người’ là vô thể. Cho rằng ‘tự thể của khổ là người’, nghĩa cũng không đúng. Vì sao?

Kệ tụng:

Khổ không [trở] lại tác khổ. [89c03] Giải thích: Như kệ tụng ở trên nói: “Khổ mà là tự tác, Thì không từ duyên sinh.” Ở trên đã bác bỏ hai câu này. Ngữ ý là như thế. Lại nữa, ‘khổ trở lại tác khổ’, tức là ‘quả trở lại tác quả’. Thêm nữa, ‘khổ tự khởi’ không đợi nhân duyên. Đây là hai điều mà thế gian không thấy. Ông trước nói rằng, ‘Khổ không phải là người; người ấy tác khổ, gọi là tha tác’; lời nói này không khéo.

Như kệ tụng:

Nếu nói tha tác khổ.

[89c09] Giải thích: Ý ngoại nhân muốn lấy ‘người’ làm ‘tha’. Người là vô thể, nên không thể tác khổ. Lý do gì ‘không thể tác’? Vì người là trống không. Trống không thì không có vật thể, làm sao khởi tác? Không có khởi tác mà có vật thể, là điều mà người trí không chấp nhận.

Cho nên có kệ tụng:

Không tha, ai tác khổ?⁴⁸¹

[89c13] Giải thích: Không có nghĩa ‘tha’ này. Ngữ ý là như thế. Với nghĩa ấy, tự tác và tha tác, ở đây đều không đúng.

‘Câu tác’, ý nói tự tác và tha tác cùng tác khổ, nên không có lỗi. Vì bác bỏ lỗi này, Thầy A-xà-lê [của tôi] có kệ rằng:

9. Nếu tất cả tác thành

Được nói hai tác khổ.

[89c17] Giải thích: ‘Tất cả không tác’, như trước đã nói. Khổ không phải tự tác, cũng không phải tha tác, cho nên ông nói, ‘cả hai tác khổ’, nghĩa này không đúng, nhưng không phải ‘vô nhân’. Vì sao? Sự chấp ‘vô nhân’ này, như phẩm Vô khởi (: phẩm Quán Duyên) đã bác bỏ.

Ở đây có kệ tụng:

Tự - tha, hai không tác

Vô nhân sao có khổ?⁴⁸²

[89c21] Giải thích: Những gì được nói ở phẩm này từ đầu đến đây là bác bỏ ‘Khổ mà vô nhân thì cũng không có khổ’. ‘Vô nhân mà có khổ’, không có nghĩa như thế, do vì trong đệ nhất nghĩa, khổ là bất khả đắc. Ngữ ý là như thế. Tóm lại, quán sát nhiều cách đều thấy ‘khổ là vô thể’.

Ở đầu phẩm, ngoại nhân nói: “Có các ấm, bởi vì khổ làm nhân.” Trong đệ nhất nghĩa, sự chấp này bất thành.

Như kệ tụng:

10. Không riêng quán về khổ

Bốn thứ nghĩa bất thành

Các pháp có bên ngoài

Bốn thứ đều không có.⁴⁸³

[89c28] Giải thích: Như đạo lý đã nói ở trên, quán sát sắc ở ngoài, v.v… cũng không có nghĩa này. Vì sao sắc không tự tác? Vì sắc có nhân hay không có nhân cũng đều không đúng, như trên đã nói. Lại nữa, vì từ duyên mà sắc khởi, như tự thể của mầm không gọi là ‘tự tác’. Nếu nói, ‘từ các đại tác, gọi là tha tác’, nghĩa ấy không đúng. Vì sao không đúng? Các đại đối với sắc, không gọi là ‘tha’ Vì sao? Vì các đại phải ở ngoài [sắc], như tự thể của sắc. Lại nữa, vì bác bỏ ‘thật hữu’ nên sắc không có tự thể; nghĩa ‘tha’ bất thành. Sắc cũng không phải ‘cộng tác’, bởi vì mỗi một (: tự và tha) bất thành. Sắc cũng không phải ‘vô nhân’. Vì sao? Sự chấp vô nhân, trước đã bác bỏ. Như vậy, thanh, v.v… cũng nên tương tự mà phá. Vì vậy, ở đầu phẩm nói, ‘những nguyên do của khổ’ là có lầm lỗi, nghĩa này bất thành. Nay trong phẩm này, vì muốn trình bày nghĩa ‘khổ là Không’, cho nên được thành.

Như trong kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, đức Phật bảo Bồ-tát Cực Dũng Mãnh rằng: “Thiện nam tử, sắc không phải khổ, không phải lạc; như thế thọ, tưởng, hành, thức đều không phải khổ, không phải lạc. Nếu sắc, thọ, tưởng, hành, thức đều không phải khổ, không phải lạc, thì gọi là bát-nhã ba-la-mật.”

Lại như trong kinh Phạm vương thỉnh vấn nói: “Vì sao gọi là Thánh đế?

Hoặc khổ, hoặc tập, hoặc diệt, hoặc đạo đều không gọi là Thánh đế. Khổ, tập, diệt, đạo không sinh khởi, mới gọi là Thánh đế.” ⁴⁸⁴ Đại loại như vậy. Lại nữa, trong Thanh văn thừa, đức Bà-già-bà thuyết: “Có Tỳ kheo thưa hỏi Phật rằng: – Bạch Cù-đàm, khổ là tự tác chăng? Phật đáp: – Không phải. – Khổ là tha tác chăng? Phật đáp: – Không phải. – Khổ là câu tác chăng? Phật đáp: – Không phải. – Khổ là vô nhân tác chăng? Phật đáp: – Không phải.”⁴⁸⁵ Đại loại như vậy các tu-đa-la, trong đó có nói rộng.

Giải thích xong phẩm Quán Khổ.

Phẩm 13 : Quán Hành

[90a20] Lại nữa, vì muốn người hiểu tất cả các hành⁴⁸⁶ đa dạng sai biệt đều vô tự tánh mà có phẩm này khởi. Ở đây, ngoại nhân dẫn kinh để thiết lập nghĩa, như kệ tụng:

1. Bà-già-bà nói hành

Pháp hư vọng, cướp đoạt.⁴⁸⁷

[90a23] Giải thích: Vì sao biết các pháp nơi các hành là hư vọng? Vì tự thể của các hành là không có, và vì hạng cuống phàm phu đem tà trí mà phân biệt các pháp, cho rằng ‘có thể thủ đắc’, cho nên nói ‘các pháp là hư vọng’⁴⁸⁸ .

Lại nữa, đối với cảnh giới đệ nhất nghĩa đế mà làm cho quên mất những nhân tố như: chánh niệm, v.v…⁴⁸⁹, cho nên là pháp hư vọng.

‘Bà-già-bà nói’, là ở trong các kinh, vì dạy các tỳ-kheo, đức Phật nói lời như vầy.

‘Pháp hư vọng, cướp đoạt’, là tất cả pháp hữu vi.

‘Pháp tối thượng, chân thật’. là pháp chân thật Niết-bàn.

Như vậy, các hành là pháp cướp đoạt, là pháp diệt hoại. Trong pháp của Thanh văn, nói lời như thế; trong kinh Đại thừa cũng nói lời như thế. Các pháp hữu vi đều là hư vọng; các pháp vô vi không phải hư vọng. Hai A-hàm này (: giáo pháp Thanh văn và Đại thừa) đều nêu rõ ‘các hành là pháp hư vọng’.

Nghĩa này được thành.

Luận giả nói: “Ở đây lập nghiệm chứng: Trong đệ nhất nghĩa, các nội pháp là Không. Vì sao? Vì là pháp cướp đoạt, như người huyễn hóa.” Ngoại nhân nói: “Nghĩa thiết lập và nhân đưa ra không có khác nhau. Ông nói, ‘Trong đệ nhất nghĩa, các pháp là Không’, tức hoàn toàn không có pháp cướp đoạt, cũng không có gì cả. Nhân đưa ra thiếu sót, nên nghĩa thiết lập bất thành.”

Vì ngoại nhân có lầm lỗi, nên luận giả có kệ tụng:

2. Không có pháp vọng đoạt

Có gì gọi cướp đoạt?

[90b09] Giải thích: Ông cho rằng, ‘nghĩa thiết lập và nhân đưa ra đều không có gì cả’. Như vậy, pháp này đã không có thì có vật gì để gọi là ‘cướp đoạt’? Vì là vô thể, thí như sừng thỏ. Cho nên hai từ ngữ: ‘hư vọng’ và ‘cướp đoạt’, không phải là vô nghĩa. Lại có nghĩa gì để phân biệt cảnh giới? Tự thể của các pháp là Không, là nghĩa ‘hư vọng’. Các pháp không như thật có, ví như bóng sáng⁴⁹⁰, là nghĩa ‘cướp đoạt’. Nhân đưa ra và nghĩa thiết lập, hai cái này bất đồng, cho nên tôi không thiết lập nghĩa thiếu sót và nhân lầm lỗi. Vì không có lỗi, nên nghĩa ‘mong muốn’ được thành.

Lại nữa, từ ngữ ‘cướp đoạt’, là đức Phật Bà-già-bà nhổ gốc rễ phiền não chướng và trí chướng, sạch hết không sót, nên nói lời ấy. Như kệ tụng:

Bà-già-bà nói đây

Là hiển thị nghĩa Không.⁴⁹¹

[90b23] Giải thích: Từ ngữ ‘cướp đoạt’ và ‘Không’ thì không có biệt thể.

Như nói, ‘chỗ kia có khói’, đây nói, ‘chỗ kia có lửa’.

Ngoại nhân nói: “Từ ngữ ‘hư vọng’ không phải là vô nghĩa. Đây có nghĩa gì? Là đức Như Lai không nói ‘các pháp là vô ngã’⁴⁹². Nếu vậy, vì sao nói từ ngữ ‘hư vọng’?” Như kệ tụng:

3. Thấy các pháp biến dị

Các pháp vô tự thể.

[90b23] Giải thích: Kệ này nói nghĩa gì? Là thấy các pháp biến dị thì biết các pháp là vô thể. Vì sao vô thể? Bởi vì các pháp không phải ‘thường trú’. Đức Bà-già-bà nói từ ngữ ‘hư vọng’, đạo lý như thế.

Lại như kệ tụng:

Hữu thể chẳng vô thể.

[90b27] Giải thích: Vì sao gọi là ‘hữu’? Tự thể là hữu. Theo như đạo lý của ông, các pháp thì vô thể, thế là ở đây không đúng.

Kệ tụng:

Do các pháp là Không.⁴⁹³

[90c01] Giải thích: ‘Các pháp là vô ngã và ngã sở’, nghĩa của ông như thế, vì vậy phải tin ‘các pháp hữu thể’. Nếu không như điều ấy, có kệ tụng:

5. Tự thể mà chẳng có

Pháp gì làm biến dị?

[90c04] Giải thích: Hiện thấy ‘thể này có biến dị’, cho nên biết chắc rằng ‘có pháp biến dị’. Ở đây lập nghiệm chứng: Trong đệ nhất nghĩa, các pháp hữu thể. Vì sao? Vì hữu thể thì có biến dị. Các pháp mà vô thể, thì không có biến dị, như đứa con của thạch nữ. Do ‘hữu thể biến dị’, gọi là nội nhập, v.v…, cho nên trong đệ nhất nghĩa, ‘pháp có tự thể’.

Luận giả có kệ tụng:

Nếu pháp có tự thể

Vì sao có biến dị?⁴⁹⁴

[90c10] Giải thích: ‘Pháp có tự thể nhưng biến dị’, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Vì tự thể thì không thể hoại. Nhưng hiện thấy vật thể biến dị, cho nên phải biết, ‘biến dị thể’ và ‘vô tự thể’ không được tách rời nhau. Cái nhân ông vừa lập thì tự mâu thuẩn.

Có người nói: “Nghĩa của pháp hư vọng là không như thật thấy ‘pháp vô tự thể’. Ở đây tôi muốn nói nghĩa ‘vô ngã’. Vì sao? Nói ‘tự thể’, tức là tên gọi của ngã. ‘Thấy pháp biến dị’, là thấy các pháp chuyển biến, diệt hoại. Vì vậy, từ ngữ ‘hư vọng’ và tánh chất ‘vô ngã’ của nó không được tách rời nhau. Ở đây, từ ngữ ‘hư vọng’ chính là nói về ‘vô ngã’, không phải nói về Không. Thế nên, khi Thánh đạo chưa khởi, thì núi ngã kiến chưa sụp đổ. Khi Thánh đạo khởi, bóng sáng của ngã và ngã sở nơi các pháp trong ngoài hiển hiện; đối với các pháp ấy, không còn sự phân biệt về ngã và ngã sở. Nếu nói, ‘các pháp vô tự thể’, như những gì ngoại đạo chấp ngã, thì ngã ấy là vô thể. Thành lập nghĩa này tức làm thành chỗ thành của tôi. ‘Nhân’ như thế, là thành lập vô ngã, không thành lập Không và vô tự thể.”

Luận giả nói: “Các ông phân biệt ‘pháp vô thể’, là như sừng thỏ. “Vô thể’ như thế, nên sinh sợ hãi. Thí như trẻ con ban đêm thấy bóng của mình, cho rằng ‘phi nhân’ (: bóng ma), nên hoảng sợ kêu la thất thanh; các ông cũng như thế. Như ông vừa nói, ‘ngoại đạo chấp ngã, lập đó làm vô ngã, tức thành chỗ thành của tôi’, ông nay lắng nghe: Nếu cho từ ngữ ‘hư vọng’ là ‘thành lập vô ngã’ và ‘ngoại đạo chấp ngã’, thì những điều đó cũng là ‘vô tự thể’. Với sự hiểu như vầy, như vầy; nay tôi thành lập ‘pháp Không’ làm nhân, để khai thị cho ông. Ở đây cũng thành lập nghĩa ‘nhân vô ngã’. Vì sao? Vì ‘nhân vô ngã’ này và ‘pháp không’ kia không tách rời nhau. Như vậy, nhân này khiến người tin hiểu. Như sự lập nghĩa: ‘Âm thanh là vô thường’. Thế nào là ‘xuất nhân’? Là tác dụng của âm thanh. Nói được ‘tác dụng’ (: vô thường), thì ‘khổ, không, vô ngã’ cũng được thành lập. Như vậy, sự thành lập ‘pháp hư vọng’, tức là nói các pháp không có tự thể, tức cũng thành lập nghĩa ‘nhân vô ngã’, bởi vì chúng không tách rời nhau.”

Như ngoại nhân nói: “Nghĩa hư vọng là nêu rõ tự thể của các pháp không có thường trú.” Nay đáp nghĩa ấy: Nếu các pháp mà có thể thủ đắc, thì như kệ tụng:

6. Thể này không biến dị

Thể khác không biến dị

Như trẻ không làm già

Già cũng không làm trẻ.⁴⁹⁵

[91a09] Giải thích: Hai thí dụ này, như số thứ tự tương tự, tương đối. Ở đây lập nghiệm chứng: Pháp trú tự thể và biến dị, điều này không đúng. Vì sao? Vì không bỏ tự thể, thí như trẻ và già. Nói ‘dị tướng của sát-na trước và sự già trú, gọi là biến dị’, điều này cũng không đúng. Vì sao? Vì dị tướng đã đi qua, thí như sự già.

Ngoại nhân nói: “Như sữa không bỏ tự thể mà chuyển thành sữa chua. Với nghĩa ấy, ‘nhân’ chẳng phải ‘một chiều’.”

Nghĩa ấy không đúng, nay sẽ hỏi ông: Cái gì là sữa chua? Người kia nói: Sữa là sữa chua. Nếu sữa là sữa chua, sữa không bỏ tự thể, làm sao phân biệt đây là sữa chua?

Nếu định phân biệt, thì có kệ tụng:

7. Thể này tức thể khác

Sữa tức là sữa chua. [91a18] Giải thích: Do sữa không bỏ sắc, mùi vị, lực dụng, lợi ích, v.v…

nên sữa không là sữa chua. ‘Dị thể’ cũng không đúng. Vì sao?

Như kệ tụng:

Ngoài sữa có vật gì

Sinh được nơi sữa chua?⁴⁹⁶

[91a21] Giải thích: Không có sữa chua có thể sinh khởi, nên thể khác cũng không có biến dị. Ông nói, ‘nhân chẳng phải hoàn toàn’, nghĩa ấy không đúng.

Có người khác nói: “Tôi không nói, ‘sữa không sinh ra sữa chua’. Tánh chất của sữa chua khác với sữa, nhưng vì sức hòa hợp tự tại mà sữa sinh ra sữa chua.”

Luận giả nói: “Ông nói, ‘lực hòa hợp tự tại’, là vì sữa bỏ tự thể mà sinh ra sữa chua, hay là vì sữa không bỏ tự thể mà sinh ra sữa chua? Và như thế có lỗi gì? Nếu bỏ tự thể thì không được nói ‘sữa sinh ra sữa chua’. Nếu không bỏ tự thể thì đây là trái ngược nhau. Vì sao trái ngược nhau? Nếu đã là sữa thì làm sao gọi là sữa chua. Nếu đã là sữa chua thì làm sao gọi là sữa. Sự thể này thế gian đều hiểu như thế. Hoặc có người nói, ‘sữa không sinh ra sữa chua mà chỉ biến thành sữa chua’, nghĩa như thế cũng bị bác bỏ giống như trên. Quán sát như vậy, thấy rằng, trong đệ nhất nghĩa, ‘các pháp biến dị’, ở đây đều bất thành. Ông nói, ‘các pháp hữu thể’, lấy đây làm nhân; nhân ấy bất thành.”

Ngoại nhân nói: “Trong đệ nhất nghĩa, ‘các pháp chẳng Không’. Vì sao? Ở đây có pháp trái ngược, như trí điên đảo và trí bất điên đảo. ‘Chẳng Không’ mà không có, thì không có pháp trái ngược, như hoa đốm hư không. Do trái ngược với ‘pháp chẳng Không’ nên có ‘pháp Không’. Bởi vì nghĩa ấy, cái nhân vừa nói là ‘các pháp chẳng Không’.”

Luận giả nói: “Trong đệ nhất nghĩa, có ấm, nhập, giới. Trừ đây ra, có vật lập nơi ‘pháp Không’. Nhưng trong đệ nhất nghĩa, thật sự không có một pháp nào là ‘chẳng Không’.”

Như kệ tụng:

8. Nếu một pháp ‘chẳng Không’ Quán đây nên ‘có Không’ Không một pháp ‘chẳng Không’ Chỗ nào Không khả đắc?⁴⁹⁷

[91b11] Giải thích: ‘Không và chẳng Không’, đối với thế tục đế, là dựa vào ‘pháp thể’. Phân biệt như thế, nghĩa ấy thế nào? Như có căn nhà, có người trú ở, nên gọi là ‘nhà chẳng trống không’. Căn nhà không có người trú ở, gọi là ‘nhà trống không’. Nay trong đệ nhất nghĩa, không có một pháp chẳng Không, chỗ nào có được ‘pháp Không khả đắc’? Như ông vừa nói, ‘Có pháp trái ngược, phân biệt làm nhân’, nhân ấy bất thành. Chỉ vì bác bỏ sự chấp trước, nên giả nói

‘Không’ vậy.

Lại nữa, người của Thập thất địa luận⁴⁹⁸ nói: “Như đã phân biệt, tự thể không có, nên phân biệt ‘tự thể Không’. Chân thật là có ‘các pháp Không’ này. Vì sao chân thật? Vì không thấy ‘tác giả’.”

Luận giả nói: “Kiến giải ấy của ông được gọi là ‘kiến giải chấp trước vào

Không’.”

Ngoại nhân nói: “Cớ sao nói tôi chấp trước vào Không?”

Luận giả nói: “Do tất cả pháp vô thể nên Không. ‘Không’ chẳng phải là ‘thật pháp’, không nên chấp trước.⁴⁹⁹ Vì bác bỏ sự chấp trước này, như trong kệ tụng ở trên: (1) ‘Có một pháp là chẳng Không’, đây là cảnh giới của Hữu phân biệt trí ⁵⁰⁰, đây là cảnh giới của Vô phân biệt trí ⁵⁰¹. (2) ‘Có một vật là Không’, đây là cảnh giới của Không trí⁵⁰², nhưng không có vật này. (3) ‘Không có một vật là chẳng Không’, đây gọi là ‘tất cả pháp đều Không’. Cho nên kệ tụng nói: ‘Chỗ nào Không khả đắc’.”

Lại nữa, ‘Không có một pháp chẳng Không’, lời nói này nghĩa là gì? Kiến giải ‘chẳng Không’ bị lửa ‘Không’ đốt cháy. Sự phân biệt về Không cũng bị lửa ‘Không’ đốt cháy. Thế nên kệ tụng nói: ‘Chỗ nào Không khả đắc.’ Lại nữa, người hành hai hành (: hai tướng) làm sự phân biệt này: (1) Như ngựa huyễn, v.v… là vô thể, cho nên ‘Không’; (2) Như ngựa thật, v.v… là hữu thể, cho nên ‘chẳng Không’. Ở đây, tri giác sai biệt mà không có hai hành, tức là lấy sự vô phân biệt để thực hành bát-nhã ba-la-mật: nơi cảnh giới đệ nhất nghĩa đế, chân thật quán tất cả pháp giống như hư không; nơi nhất tướng với vô tướng, thấy mà không có đối tượng thấy⁵⁰³ .

Kệ tụng nói: ‘Không một pháp chẳng Không, Chỗ nào Không khả đắc?’ Bởi vì nghĩa ấy mà nhân kia bất thành.”

Ngoại nhân nói: “Tuy rằng [nhân] bất thành và [pháp] trái ngược, ông ở tất cả thời luôn bác bỏ Không. Ý của tôi cũng vậy. Bởi vì nghĩa ấy, những gì tôi muốn được thành.”

Luận giả nói: “Chẳng phải ‘Không trí’ sinh khởi thì các pháp mới là Không. Pháp thể tự nó là Không. Trí hiểu rõ tánh Không [của pháp thể, nên gọi là Không trí]. Như nhờ có đèn chiếu mà nhận biết không có chiếc bình, chẳng phải sự tạo tác [của đèn]. Vì sao? Vì chiếc bình ấy là vô thể, [đèn] không thể làm cho ‘có’ [bình]. Thế nên, những gì ông nói là không khéo suy nghĩ.”

Lại có người nói: “Ông nói về Không và về người khác làm lỗi. Nhưng dựa vào Không, thấy Không không có lực, lại nói, ‘không có Không’. Thế nên nghĩa mong muốn của các ông bị phá, cũng trái với tất-đàn của tôi. Vì sao tự mâu thuẩn?

Như trong kinh Phạm thiên vương vấn có kệ tụng:

Nếu có ai hiểu Không Đều là thấy pháp tánh.

Lại như kinh Lăng già có kệ tụng:

Nếu tách rời hòa hợp Không có ‘thể’ như thế Cho nên Không không khởi Ta nói vô tự tánh.⁵⁰⁴

Như vậy là trái ngược với A-hàm (: giáo nghĩa) của ông.”

[91c12] Luận giả nói: “Ông không nghe sao? Như trong kinh Kim Cương Bát-nhã ba-la-mật có nói: ‘Các vị Tỷ kheo hãy nhận thức rằng pháp Như lai nói tựa như chiếc bè: pháp còn phải bỏ, huống chi phi pháp.’⁵⁰⁵ Lại như trong kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật có nói: ‘Không thấy sắc là Không; không thấy sắc là chẳng Không.’⁵⁰⁶ Ở đây ý nói, kiến giải về Không cũng là chấp trước, cần phải từ bỏ, và những ai còn có sự phân biệt ‘chẳng Không’ thì cũng nên từ bỏ sự phân biệt ấy, bởi vì hai chấp này là lầm lỗi lớn. Không phải ‘chối bỏ Không’ có lỗi, mà mọi kiến chấp đều tai hại, làm hoại loạn nơi tâm. Đức Như Lai vì đoạn trừ những hạt giống khổ đau của chúng sinh chưa lìa khổ, mà khởi tâm ‘đại bi đệ nhất’.”

Như kệ tụng: