Bát Nhã Đăng Luận Thích

Khổ ấy vô tự thể.⁹⁶⁶

[126c04] Giải thích: Ở đây nói, ‘Nếu khổ không từ nhân duyên mà sinh, tức là thường; thường thì chẳng phải khổ.’ Người phái Tu-đa-la nói: “Vì vô thường nên có khổ. Vì có khổ nên vô ngã. Cái gì vô ngã thì không có tự thể. Bởi vì như thế, khổ là vô tự thể.” Luận giả nói: “Nghĩa khổ ông vừa nói không có tương ưng.”

Như kệ tụng của luận nói:

22. Khổ đã vô tự thể Chỗ nào nên có tập?

Bởi vì không có tập Đó là phá nơi Không.⁹⁶⁷

[126c10] Giải thích: Ở đây nói, ‘Tự thể của khổ thì không có khởi. Vì sao? Nếu khổ mà có tự thể, thì nó không phụ thuộc nhân duyên mà có.’ Như kệ tụng của luận nói:

26. Khổ nếu có định tánh

Trước giờ đã không thấy

Thời nay làm sao thấy?

Tánh khổ là không khác.⁹⁶⁸

[126c14] Giải thích: Nếu trước không thấy tánh khổ, thì khi được Thánh quả cũng phải không thấy. Vì sao? Tánh mà cố định, thì làm sao thấy được? Như kệ tụng của luận nói:

23. Khổ nếu là hữu thể Không nên có nghĩa diệt Ông chấp trước hữu thể Tức phá nơi diệt thể. ⁹⁶⁹ 24. Khổ nếu có định tánh

Thì không có tu đạo Đạo nếu có thể tu Tức không có định tánh.⁹⁷⁰ [126c20] Giải thích: Ở đây nói: Nếu có ‘diệt thể’, tức có ‘khổ thể’. Người tu vì sao nhiều lần khởi chánh kiến, v.v…, nên gọi là ‘tu’. Nếu ‘đạo thể’ ấy trước đã thành tựu mà có sự khởi, thì là không đúng.

Muốn tránh những lỗi ấy, mà nói ‘đạo có thể tu’, thì như kệ tụng của luận nói:

27. Đạo có thể tu tập Tức không có tự thể Khổ, Tập, cho đến Diệt Các đế đều không có.⁹⁷¹

[126c26] Giải thích: Ở đây nói: Nghĩa ‘Đạo có sự khởi’ nếu thành lập thì cũng không tách rời [nghĩa] ‘vô tự thể’. Vì lẽ ấy, như kệ tụng trên nói đến đạo lý ‘không khởi khổ’, vì khổ là không có.

Diệt là vô thể. Nếu nói đó là ‘đạo diệt khổ’, thì như kệ tụng của luận nói:

25. Pháp diệt khổ là đạo Sao có đạo khả đắc Không cởi tự thể khổ

Cũng không cởi nhân khổ.⁹⁷² [127a02] Giải thích: Ở đây nói: Như đạo lý ông vừa nói, ‘Khổ có tự thể’. Khổ mà ‘có tự thể’, thì không thể ‘cởi bỏ’, cũng có lỗi không thể cởi bỏ ‘nguyên nhân của khổ’, như vậy nghĩa ‘đoạn’ bất thành. Không đoạn được ‘tự thể của nhân’, nên sự ‘đoạn’ là vô thể. Tự thể của ái dục mà không có cùng tận, thì nghĩa ‘có cùng tận’ bất thành. Như vậy, sự ‘diệt’ [ái dục] là vô thể. Vì ‘vô thể’ nên nghĩa ‘chứng diệt’ bất thành. Như vậy, không có sự ‘chứng diệt’.

Đạo đưa đến sự diệt mà có tự thể, thì không có sự tu. Như vậy, không có sự ‘tu đạo’, cũng không có ‘người chứng bốn quả’.

Muốn được ‘có người chứng quả’, nhưng không bỏ kiến chấp ‘có tự thể’, nay hỏi, vì sao không bỏ? Nếu ‘quả sở chứng’ mà ‘có tự thể’, vì sao lại nói, ‘có người năng chứng’?

Vì lẽ ấy, như kệ tụng của luận nói:

29. Đã không ‘tự thể quả’ Trú quả, hướng cũng không Vì không có tám bậc

Thì không có Tăng bảo.⁹⁷³ [127a13] Giải thích: Tám bậc: Là bốn đạo (: bốn hướng) và bốn quả, vì người [tu] có sai biệt. Người ấy như thế nào? Là những bậc trượng phu thù thắng trong loài người. Nếu bốn Thánh đế không có tự thể, thì chẳng phải chỉ riêng không có Tăng bảo.

Như kệ tụng của luận nói:

30. Nếu không tứ Thánh đế Cũng không có Pháp bảo Không có Pháp và Tăng Làm sao mà có Phật?⁹⁷⁴

[127a18] Giải thích: Phật: Bậc có thể lấy Pháp để giác ngộ đệ tử, gọi là

Phật.

Lại nữa, nay hỏi: Chấp ‘có tự thể’, thì đức Phật Bà-già-bà là có tự thể, hay không có tự thể? Hỏi: Đây có lỗi gì mà hỏi như thế?

Đáp: Nếu ông muốn được ‘Phật có tự thể’, thì không cần dựa vào ‘sự giác ngộ chân như’ mà gọi là Phật.

Như kệ tụng của luận nói:

31. Không lấy giác làm duyên Phật rơi lỗi không duyên

Không lấy Phật làm duyên Giác rơi lỗi không duyên. ⁹⁷⁵ 32. Phật mà có tự thể Các Bồ-tát tu hành Vì Phật siêng tinh tiến Không nên được thành Phật.⁹⁷⁶ 33. Pháp và phi pháp ấy Không có người tạo tác Chẳng Không cần gì tác Hữu thể tác, không đúng.⁹⁷⁷

[127a29] Giải thích: Ở đây nói, ‘Nếu pháp có tự thể mà khởi tác dụng, thì không đúng.’ Lại nữa, ông nghĩ rằng, ‘cũng không tăng trưởng để nhỏ thành lớn; cũng không nhận rõ để [biết] tối thành sáng.’ Lỗi này đã nói ở trước.

Người phái Tự bộ nói: “Vì sao các tác dụng đều là vô tự thể?” Luận giả nói: “Ở mọi nơi, đều thấy tác dụng là vô tự thể. Thí như việc tạo ra huyễn ảo (: ảo thuật), nội nhập có tác dụng cũng như thế; nhưng nội nhập ấy cũng là vô tự thể. Nếu có một vật mà có tự thể, thì trái với nghĩa ở trước. Ở đây nói, không có ‘tự thể được tạo ra’, nhưng ông lại chấp nghĩa ‘có tự thể’. Tự thể nếu ‘có’, ông hãy vì tôi trình bày rõ ràng điếu ấy. Nếu nói, [một vật] ‘có tác dụng’ và ‘có tự thể’, thì nó giống vật gì? Thế nên, những gì ông nói đều là tà kiến.”

Như kệ tụng của luận nói:

34. Không ‘nhân’ pháp, phi pháp Quả mắc lỗi ‘vô nhân’ Nếu rời pháp, phi pháp Ông được ‘quả không [đối] đãi’.⁹⁷⁸

[127b11] Giải thích: Ý ông cho rằng, ‘không trái ngược với lý luận thế tục’, mà nói lời như thế.

Muốn được ‘có pháp và phi pháp’, thì như kệ tụng của luận nói:

35. Nếu ông muốn được ‘có’

Nhân quả: pháp, phi pháp Từ pháp, phi pháp khởi

Vì sao chẳng là Không?⁹⁷⁹ [127b15] Giải thích: Ở đây nói, ‘Hễ có sự khởi thì đều là Không, thí như việc tạo ra huyễn ảo.’ Điều này chẳng phải chỉ riêng trái với ‘tự tông’ của ông, mà còn có lỗi lầm khác. Như kệ tụng của luận nói:

36. Tất cả sự ngôn thuyết Thế gian đều bị phá Nếu hoại pháp duyên khởi Nghĩa Không cũng bất thành.⁹⁸⁰

[127b19] Giải thích: Ngôn thuyết: Là tác lời nói ấy: Hãy chế tác chiếc bình, hãy chế tác y phục; hay như Đề-bà-đạt-đa nói, ‘Mang con bò trắng tới đây, tôi muốn uống sữa.’ Nếu chiếc bình, y phục, v.v… có tự thể, mà còn cần tới ‘tác giả’, điều này không đúng.

Nếu không muốn ‘có được từ duyên khởi’, thì như kệ tụng ở trên nói:

‘Nếu hoại pháp duyên khởi, Nghĩa Không cũng bất thành.’ Ông hủy hoại ‘nghĩa Không’ thì có những lỗi gì?

Như kệ tụng của luận nói: 37. Một vật không cần tác Cũng không người khởi nghiệp Không tác gọi tác giả

Thì hoại nơi nghĩa Không.⁹⁸¹ 38. Không sinh cũng không diệt Chính đó gọi là thường Vô số các vật loại Đều trú nơi tự thể.⁹⁸²

[127b28] Giải thích: Thế nào là ‘vật loại’? Thí như bức họa trên vách có nhiều màu sắc, nhiều hình ảnh, nhiều sắc thái, nhiều cách nhìn nhận, v.v… sai khác.

Thế nào là ‘trú nơi tự thể’? Là không có tác giả, gọi là ‘trú nơi tự thể’. Bởi vì ‘không hoại’ mà gọi là ‘thường’.

Nói về sự ‘thường’ ấy, như kệ tụng của luận nói:

39. Chưa đắc thì phải đắc Dứt hết khổ biên, nghiệp

Tất cả phiền não đoạn Nếu không có nghĩa Không.⁹⁸³ [127c05] Giải thích: Ở đây nói, ‘Thắng pháp được chứng của thế gian và xuất thế gian, cũng như sự chấm dứt biên tế của khổ, thì không cần tu tập pháp đối trị. Những sắc thái [của pháp đối trị ấy] được nói đến, mà [người ta] không muốn đạt được.’ Như vậy, vì muốn được (: chấp nhận) ‘các pháp từ duyên khởi’, như huyễn ảo, như sóng nắng, [thì phải chấp nhận] tự thể là ‘không khởi’, vì hữu thể, vô thể, v.v… đều có sai lầm. Người có mắt tuệ bị ngăn che⁹⁸⁴ thì thấy sai lầm rằng, ‘các pháp không từ duyên khởi’. Sự thấy ấy là sự thấy của thế tục đế, mà vọng chấp làm đệ nhất nghĩa đế.

Sự thấy ấy như thế nào? Như kệ tụng của luận nói;

40. Được gọi là Khổ, Tập

Cho đến Diệt và Đạo Thấy đó có sinh diệt

Là thấy mà không thấy.⁹⁸⁵ [127c13] Giải thích: Vì sao không thấy? Là không thấy như thật là pháp duyên khởi.

Người phái Tự bộ nói: “Nếu tách rời cái thấy các hành là khổ, vô thường, v.v… [các pháp vô ngã], thì không riêng có pháp kiến đế ⁹⁸⁶ Luận giả nói: “Pháp kiến đế có những nghĩa gì?”

Người phái Tự bộ nói: “Kiến đế là thấy các nội nhập có tự thể, mà không điên đảo.”

Luận giả nói: “Ông nói đến đạo lý ‘khởi, trú và diệt’, trước nay đã bị bác bỏ. Thấy ‘khổ, tập, diệt’ đạo’ đều ‘không khởi’, thì nghĩa ‘kiến đế’ được thành. Ông vừa nói, ‘Thấy các nội nhập có tự thể’, đó là lời nói điên đảo. Những gì ông muốn được, nghĩa ấy bất thành. Hãy quán sát thật kỹ, thế nào là thấy khổ, [tập, diệt, đạo]? Chẳng phải như đứa con đòi bánh hoan hỷ⁹⁸⁷ từ mẹ, chỉ vào tay mẹ, nói ‘Cho con’.”

Trong phẩm này, những gì người phái Tự bộ nói là có lỗi, vì họ bác bỏ sự đối trị của Không, và nói rõ ‘Thánh đế là vô thể’, khiến người tin hiểu. Đó là nghĩa ý của phẩm này. Vì lẽ ấy, dưới đây trích dẫn kinh văn để làm rõ sự thành lập ấy.

Như kinh Phạm vương sở vấn có nói: “Đức Phật bảo: Phạm vương! Do cánh cửa này (: pháp duyên khởi), nên biết, Khổ chẳng phải Thánh đế, nên biết Tập, Diệt, Đạo cũng chẳng phải Thánh đế. Lại nữa, thế nào là Thánh đế? Phạm vương! Nếu Khổ không khởi, đó gọi là Thánh đế. Tập không thể khởi, đó gọi là Thánh đế. Thấy tất cả pháp rốt ráo như Niết-bàn, không có khởi, không có diệt, đó gọi là Thánh đế. Nếu thấy các pháp bình đẳng, không hai, mà tu tập nơi Đạo, đó gọi là Thánh đế.”⁹⁸⁸ Thế nên, trong kinh có nói:

Nếu thấy pháp nhân duyên Người ấy thấy được Phật Cũng thấy bốn Thánh đế Chứng đắc các Thánh quả Diệt trừ các phiền não.⁹⁸⁹ Giải thích xong phẩm Quán Thánh Đế.

(Hết quyển Mười Bốn)

vô dục, vô dục liền giải thoát, giải thoát rồi liền biết giải thoát, biết một cách như thật rằng: ‘Sự sanh đã dứt, phạm hạnh đã vững, việc cần làm đã làm xong, không còn tái sanh nữa’.” (Thích Tuệ Sỹ dịch)

Phẩm 25 : Quán Niết Bàn

[121b24] Giải thích: Nay phẩm này cũng là bác bỏ ‘sở đối trị của Không’, khiến hiểu ‘Niết-bàn là vô tự thể’. Sau đây trình bày:

Người phái Tỳ-bà-sa nói: “Ông trước nói, (1) ‘Nếu tất cả chẳng Không, Thì không có khởi diệt.’ Ở đây nói về nghĩa ‘vô tự thể’. Vô tự thể là như đứa con của thạch nữ, nó không có sự khởi diệt. Phiền não là vô tự thể, nên chẳng phải là pháp khởi diệt. Nhưng phiền não và nhân của danh sắc (: thức) cũng chẳng phải là pháp khởi diệt. Như kệ tụng ở trên nói: ‘Không đoạn khổ chứng diệt, Còn ai đắc Niết-bàn?’ ⁹⁹⁰Ông trước đã nói lời này, tôi nay muốn được ‘Có đối tượng đoạn trừ thì có sự chứng đắc Niết-bàn’. Như trong kinh có nói, ‘Nhiễm và người nhiễm cùng chung khởi phiền não. Phiền não diệt hết thì gọi là Niết-bàn.’ Như vậy, Niết-bàn là tâm được giải thoát, thí như đèn tắt ⁹⁹¹. ‘Đắc Niết-bàn’ là do phiền não có tự thể. Nhưng kệ tụng ở trên nói, ‘phiền não là vô tự thể’. Nếu phiển não là vô thể thì cũng không có Niết-bàn, thí như đứa con của thạch nữ. Lại nữa, nếu lấy ‘vô tự thể’ làm nghiệm xét, thì không có ‘đắc Niết-bàn’, cũng phá nghĩa ‘đắc Niết-bàn’, tức là phá nghĩa ‘pháp thể có sai khác’. Đó là lỗi lập nghĩa và xuất nhân của ông.” Luận giả nói: “Ông nói không khéo. Các pháp không có tự thể thì như huyễn ảo, đèn tắt. Điều đó cũng không trái với cảnh giới của thế đế trí⁹⁹². ‘Vô tự thể’, là từ vô thủy nhân duyên triển chuyển mà khởi, như huyễn ảo, như sóng nắng. Các hành không khởi, tức là Niết-bàn. Chứng đắc Niết-bàn cũng lại như vậy, không có tự thể. Tôi cũng không lập ‘tự thể của vô thể’, nên không phải lỗi của lập nghĩa. Ở trên dẫn ‘thạch nữ’ làm dụ, thì ở trong đệ nhất nghĩa, [vô thể] được thành. Ông chấp nghĩa ‘có tự thể’thì không thể hủy hoại, nên có sự ‘bị đoạn’ là không đúng. Vì lẽ ấy, nếu không thấy lý chân thật, mà nói ‘có tự thể’, thì nghĩa ‘đắc Niết-bàn’ bất thành. ‘Tự thể của pháp tan hoại’, nghĩa ấy thế nào? Ông chú trọng xuất nhân, lập nghĩa và thí dụ, ba pháp này đều bất thành, cho nên có lỗi.” Lại nữa, người phái Tỳ-bà-sa nói: “Như kệ tụng kia nói, ‘Nếu tất cả chẳng Không, Thì không có khởi diệt, Không đoạn khổ chứng diệt, Còn ai đắc Niết-bàn?’, là không đúng, vậy mà nay ông lập ‘có Niết-bàn’. Thế nào là Niết-bàn? Trong đệ nhất nghĩa, các hành có tự thể, rồi đoạn các phiền não và diệt ‘danh sắc’ thì đắc Niết-bàn, chẳng phải như sừng lạc đà. Niết-bàn không như vậy, có tự thể, có đoạn, có diệt, có đắc.⁹⁹³”

Luận giả nói: “Như kệ tụng ở trước nói, (2) ‘Nếu tất cả chẳng Không,

Thì không có khởi diệt, Không đoạn khổ chứng diệt, Làm sao đắc Niết-

bàn?’⁹⁹⁴ Ở đây cho rằng, ‘Có tự thể thì không thể hoại’. Về ‘tự thể’, nếu đó là xuất nhân và lập dụ của Tự tông mà có sự tương tự, thì sở thành và năng thành [của nhân và dụ] là có sức mạnh. Nhưng nay [sở thành và năng thành] không có sức mạnh ấy, nên nghĩa của nhân và dụ thì bất thành. Hơn nữa chúng cũng trái với nghĩa ông đã thiết lập. Tôi nay hỏi ông: Niết-bàn được lập, đó là đệ nhất nghĩa, hay là thế tục đế? Nếu muốn được ‘Niết-bàn là đệ nhất nghĩa đế’, thì tôi nay trả lời cho ông.”

Như kệ tụng của luận nói:

3. Không thoái cũng không đắc Chẳng đoạn cũng chẳng thường Không sinh cũng không diệt Nói đó là Niết-bàn.⁹⁹⁵

[128b18] Giải thích: Ở đây nói: Niết-bàn như thế, tôi đã muốn được. Như ông vừa nói, ‘[Niết-bàn] là sự đoạn, là sự diệt’, lấy làm xuất nhân. ‘Đoạn các phiền não thì đắc Niết-bàn’, thì nghĩa của các nhân ấy, nay đều bất thành. Do tâm điên đảo mới nói những lời như thế, nghĩa lý đều không đúng.

Lại nữa, những chấp trước về ‘có Niết-bàn’, thì hoặc nói, ‘Niết-bàn là pháp chân thật’, hoặc nói, ‘Niết-bàn là pháp thi thiết’, cả hai nhận định đều không đúng. Vì nghĩa ấy, tiếp theo cần quán sát.

Như kệ tụng của luận nói:

4. Niết-bàn có tự thể

Tức rơi tướng già chết ⁹⁹⁶ 5. Niết-bàn là hữu thể Tức là pháp hữu vi. ⁹⁹⁷

[128b26] Giải thích: Ở đây nói: ‘Niết-bàn có tự thể’ Không có nghiệm chứng có thể khiến tin hiểu điều ấy. Nếu cho rằng ‘Niết-bàn là hữu thể’, thì tức là rơi vào tướng già chết. Vì sao? Vô tự thể thì lìa tướng già chết. Và cũng không có tướng già, tướng chết mà tách rời tự thể.

Người phái Tiểu thừa không muốn ‘Niết-bàn có tướng già chết’. Vì lẽ ấy, như tôi đưa ra nghiệm chứng: Trong đệ nhất nghĩa, Niết-bàn không phải là tự thể, vì không có tướng già chết, thí như đứa con của thạch nữ. Thế nên, nghĩa ‘nhân’ của ‘tông’ ông bất thành. Vì ‘nhân’ bất thành, nên cũng trái ngược với nghĩa chính xác [về Niết-bàn]. Lại nữa, nay có thêm lỗi. Nếu ông không muốn ‘Niết-bàn là hữu vi’, mà muốn được ‘Niết-bàn là vô vi’, thì là không đúng. Không có xứ nào có ‘một vật là thể’ mà lại là ‘vô vi’. Nay sẽ lập nghiệm: Niết-bàn chẳng phải là ‘tự thể’, mà là ‘vô vi’, thí như hoa đốm hư không.

Lại nữa, nói thêm lỗi ấy. Như kệ tụng của luận nói:

6. Niết-bàn mà hữu thể

Làm sao là vô nhân?

Cũng không có một pháp Rời nhân mà được ‘có’.⁹⁹⁸

[128c09] Giải thích: Ở đây nói: Các tự thể đều nhờ vào các nhân mà được có sự thi thiết. Niết-bàn là ‘tự thể’ thì không được ‘vô nhân’. Vì lẽ ấy, ngay đây đưa ra nghiệm xét: Niết-bàn chẳng phải là ‘tự thể’, vì không có ‘nhân’ có thể thi thiết, thí như sừng thỏ.

Người phái Đa-ma-la-bạt (: Đa-ma-la-bạt, Đường dịch là Xích đồng diệp) và phái Tu-đa-la, v.v… nói: “Như các sư Tỳ-bà-sa nói: ‘Niết-bàn như đèn tắt.’ Tôi nay nói, ‘Niết-bàn chỉ là sự không khởi.’ Ở trong thế tục đế, thi thiết có [sự khởi]. Những gì tôi thiết lập, nghĩa của chúng thì tương ưng.”

Luận giả nói: “Nay trả lời việc này.”

Như kệ tụng của luận nói:

7. Ông [cho] Niết-bàn phi thể

Làm sao là vô thể?⁹⁹⁹ 8. Nếu Niết-bàn vô thể

Làm sao là vô nhân?¹⁰⁰⁰ [128c18] Giải thích: Phái Tỳ-bà-sa, v.v… phân biệt, ‘Niết-bàn là đệ nhất nghĩa’, họ khéo lấy sự dứt phiền não làm nhân. Nay nghĩa của ông không phải cái ‘thể’ như thế (: đệ nhất nghĩa), mà nói ‘Niết-bàn là vô thể’, tức là [nói] không có thiện, bất thiện, v.v… chăng? Nghĩa ấy đều không đúng, thí như hoa đốm hư không. Nếu nói, ‘Niết-bàn không thật, vì không có tự thể’, thì không có nghiệm chứng nào có thể khiến tin hiểu. ‘Niết-bàn chẳng phải vô thể’, thì những gì ông nói khó khiến người hiểu.

Lại nữa, phái Tỳ-bà-sa phân biệt, ‘Niết-bàn, trước hữu thể, sau vô thể’. Lấy đèn làm dụ, đó là hiển thị sự hiểu biết thế gian: khi đèn chưa tắt là hữu thể; đèn tắt rồi là vô thể. Nếu ông chấp, ‘vô thể đồng với đèn đã tắt kia’, thì theo như kệ tụng đã nói, ‘Nếu Niết-bàn vô thể, Làm sao là vô nhân?’ Ở đây nói rằng, ‘vô thể như đèn’, nhưng lại có ‘nhân thi thiết’ làm ra đèn. Như vậy, các ấm và phiền não là vô thể, nhưng có nhân thi thiết làm thành Niết-bàn chăng?

Như kệ tụng của luận nói:

9. Niết-bàn phi vô thể Nhưng không dựa vào nhân Nếu không nhân, không duyên

Đó gọi là Niết-bàn.¹⁰⁰¹ là Niết-bàn, thời cớ sao kinh nói Niết-bàn là không chấp thọ? Vì chưa từng có sự gì không chấp thọ [129a02] Giải thích: Như ông vừa nói, ‘Niết-bàn vô thể là đệ nhất nghĩa’. Vì lẽ ấy, ‘nhân’ có đặc tánh đến đi lưu chuyển, cho nên thi thiết có sinh tử - Niết-bàn, hữu thể - vô thể. Điều đó có nói ở trong thế tục đế, chứ không phải nơi đệ nhất nghĩa. Như kệ tụng của luận nói:

10. Những gì Đại sư thuyết Đoạn hữu, đoạn phi hữu Thế nên biết Niết-bàn Phi vô cũng phi hữu.¹⁰⁰²

[129a07] Giải thích: Như kinh có nói: Hoặc có người vì ‘hữu’ mà cầu thoát ‘hữu’; hoặc có người không vì ‘hữu’ mà cầu thoát ‘hữu’; cả hai đều không đúng.¹⁰⁰³ Nếu nói, ‘Niết-bàn là tự thể’, là không đúng.

Người phái Độc tử bộ nói: “Niết-bàn tôi nay lập thì không giống với Niết-bàn ông lập. Hữu là nghĩa ‘thể’, và hữu là nghĩa ‘phi thể’. Vì ‘hữu’ có hai nghĩa, nên không có lỗi trên. Nghĩa Niết-bàn nên như thế.”

Luận giả nói: “Những gì ông thiết lập, nghĩa ấy không đúng.”

Như kệ tụng của luận nói:

11. Nếu ông nói Niết-bàn Là thể, là phi thể Nếu Niết-bàn là thể Sự giải thoát, không đúng.¹⁰⁰⁴

[129a14] Giải thích: Ở đây nói, ‘thể và phi thể trái ngược nhau’. Nếu là ‘thể’ thì không phải ‘phi thể’. Nếu là ‘phi thể’ thì không phải ‘thể’. Nếu là quan hệ đối đãi, thì có tướng ‘thể’ và ‘phi thể’. Nói như thế thì nghĩa không tương ưng. Vì sao? Vì có lỗi phân biệt, chấp trước. Người phái Độc tử bộ nói: “Niết-bàn vì sao là ‘phi thể’? Vì thân và các căn là vô thể, nên gọi là phi thể. Niết-bàn vì sao là ‘thể’? Vì có sự an lạc vô thượng cứu cánh, nên gọi là thể.”

Luận giả nói: “Lời này không khéo. Thân thể, các căn và tri giác, thì đã được bác bỏ, cũng tức là bác bỏ sự khởi, trú, diệt. An lạc vô thượng cứu cánh, thì như bác bỏ sự khởi của pháp hữu vi , cũng tức bác bỏ sự an lạc ấy. Nếu muốn lấy sự an lạc vô vi để có một khái niệm nhận thức, thì không có nghiệm chứng nào về ‘sự thể’ [vô vi] ấy. Nghĩa ông đã thiết lập thì không có tương ưng.”

Lại nữa, nếu nói, ‘Niết-bàn có tự thể’, thì như kệ tụng của luận nói:

13. Nếu ông nói Niết-bàn Cả hai (: hữu, vô) có tự thể Niết-bàn là vô vi Hai thể là hữu vi.¹⁰⁰⁵

[129a26] Giải thích: Kệ tụng này hiển thị nghĩa gì? Hiển thị ‘ngoài thể, phi thể riêng có tướng Niết-bàn’. Nếu pháp kia và pháp này có tướng riêng [của nó] mà là ‘pháp thể’ thì không đúng, thí như nước và lửa. Như vậy, ‘thể, phi thể làm tướng Niết-bàn’ là không đúng.

Lại nữa, người phái Tu-đa-la nói: “Niết-bàn là phi thể, là chẳng phải phi thể, cả hai đều bất khả thuyết. Ông bắt lỗi Niết-bàn có hai thể và là hữu vi, điều đó không đúng.”

Luận giả nói: “[Niết-bàn] cũng không có sự thể ấy. Nay đáp lời này.”

Như kệ tụng của luận nói:

16. Nếu ông nói Niết-bàn

Phi thể, phi phi thể Thể, phi thể mà thành Hai phi thể cũng thành.

[129b05] Giải thích: Ở đây nói: Như sáng và tối: có ‘sáng’ nên nói được¹⁰⁰⁶ về ‘tối’. Như vậy, có ‘thể’ và ‘phi thể’ nên có ‘phi thể’ và ‘phi phi thể’ được thành.

Lại nữa, như kệ tụng của luận nói:

15. Phi thể, phi phi thể Nếu đó là Niết-bàn

Như vậy hai phi thể Lấy pháp gì để biết?¹⁰⁰⁷

[129b10] Giải thích: Ở đây nói: Nếu nói, ‘lấy trí để biết được [phi thể]’, thì trí ấy đã bị bác bỏ ở trước.

Như kệ tụng của luận nói:

17. Sau Như Lai diệt độ Không nói hữu và vô

Cũng không nói hữu-vô Phi hữu và phi vô.¹⁰⁰⁸ 18. Ngay Như Lai tại thế Không nói hữu và vô Cũng không nói hữu-vô Phi hữu và phi vô.¹⁰⁰⁹

[129b16] Giải thích: Ở đây nói: Trong thân thể có thần [ngã]¹⁰¹⁰. [Có bốn trường hợp:] (1) Thần [ngã] và thân thể là một; (2) Thần [ngã] và thân thể là khác; (3) Tách rời thân thể có thần [ngã]; (4) Ngay nơi thân thể có thần [ngã]. Trong các ‘bất ký’¹⁰¹¹ đều không nói, cho nên đứng về mặt đệ nhất nghĩa, Niết-bàn là bất thành. Nghĩa ‘xuất nhân’ của ông cũng bất thành. Lỗi ấy nơi ông. Người phái Tỳ-bà-sa lại nói: “Trong đệ nhất nghĩa, có Niết-bàn. Người khiếp sợ sinh tử vì cầu Niết-bàn mà khởi sự cần tinh tiến. Không thấy ‘người cầu’ nào vì được ‘vô pháp’ mà khởi sự cần tinh tiến.”

Luận giả nói: “Như trong ‘tông’ của ông, không thấy có người được Niết-bàn ấy. Trong đệ nhất nghĩa, sinh tử và Niết-bàn đều không có sai biệt.” Như kệ tụng của luận nói:

19. Sinh tử bên Niết-bàn Không có chút sai biệt

Niết-bàn bên sinh tử Cũng không chút sai biệt.¹⁰¹² [129b26] Giải thích: Ở đây nói: Sinh tử và Niết-bàn đều ‘không có gì để nắm bắt’ (: vô sở đắc). Cả hai sự ấy là bất khả đắc, cũng như không có ‘tánh phân biệt’. ‘Sinh tử và Niết-bàn đều bất khả đắc’, đã khiến tin hiểu. Thế nên, như ông vừa nói, ‘vì cầu đắc Niết-bàn mà khởi sự cần tinh tiến làm nhân’, nghĩa ấy bất thành, cũng trái với nghĩa.

Nay lấy ‘Niết-bàn và sinh tử’ để khai mở sự hiểu biết.

Như kệ tụng của luận nói:

20. Bờ sinh từ: Niết-bàn Bờ Niết-bàn: sinh tử Ở khoảng giữa hai bờ Không có chút pháp nào.¹⁰¹³

[129c04] Giải thích: Niết-bàn là tên gọi khác của chân như¹⁰¹⁴, pháp giới¹⁰¹⁵, Không. Chân như thì không có dị biệt, thí như hư không, tuy có sự thù biệt (: bất đồng) của phương xứ, nhưng không có tướng dị biệt.

Người phái Tỳ-bà-sa nói: “Người kia quan niệm, ‘lấy tánh Không để có thể xuất ly tất cả ác kiến’, và muốn được, ‘Niết-bàn là Không’. Nếu cho rằng, ‘Niết-bàn không phải là chủ thể đối trị các kiến’ là không đúng, thế thì ‘có Niết-bàn, và nó là [chủ thể] đối trị’, thí như sáng đối trị tối.”

Luận giả nói: “Trong trường hợp này, ‘ánh sáng của đèn có khả năng soi chiếu, và ánh sáng là hữu thể’, thì bất thành. ‘Dụ’ của ông là vô thể. Đó là lỗi ‘năng thành lập’. Tôi nói, ‘Không, nghĩa là tất cả các pháp thì bất khả đắc’, tức là nói, ‘hữu sở đắc¹⁰¹⁶ và đối trị’. Nhưng cảnh giới ‘hữu sở đắc’ ấy, trong tất cả thời gian’, là ‘bất khả đắc’. Và ‘Không’ chẳng phải ‘hữu thể’, vì là ‘không sinh’, thí như hoa đốm hư không. ‘Không’ cũng chẳng phải ‘không có’; điều này trước đã bác bỏ. Người chấp trước vào ‘Không’ cũng là tà kiến. Thế nên người trí nên từ bỏ chấp trước ấy. Người không có trí tuệ thì chấp ‘Không là hữu thể’. Chấp ‘Không là hữu thể’ thì không có lợi ích.”

Như kinh Bảo Tích nói: “Đức Phật bảo tôn giả Ca-diếp: Nếu có người nói, ‘có thể thấy Không’, thì Ta nói người ấy không thể chữa trị.”¹⁰¹⁷ Như vậy biến: phi có, phi không, phi chẳng có chẳng không, phi cũng có cũng không v.v…. phi tất cả những khái niệm thuộc phạm trù 4 câu như vậy. Phi là khái niệm được tách rời để chống lại và hủy diệt khái niệm, do vậy sự giải thoát của pháp giới là do thánh trí thể hội từ bên trong, chứ không phải tư duy là nghĩa ‘Không’ bất thành. Ông nói, ‘đối trị làm nhân’, thì nghĩa ‘nhân’ bất thành.”

Lại nữa, nếu trong đệ nhất nghĩa, có các kiến này, thì pháp đối trị kia có thể là đúng đắn. Nay quán các kiến ấy là không có. Như kệ tụng của luận nói:

21. Sau diệt độ: hữu, vô, v.v…

Và thường, v.v… các kiến Niết-bàn, tiền hậu tế Chỗ y chỉ các kiến.¹⁰¹⁸

già-la kia nhiều như núi Tu-di, chớ nên lìa ngã mà thấy cái Không kia. Vì sao? ‘Phá ngã, đoạn Không’ là chấp tất cả là Không. Ta nói đó là bệnh nặng không thể cứu được.

Đức Phật bảo: Ca-diếp! Thí như có người bị bệnh trầm trọng, được đưa thuốc tốt để cho người ấy uống. Dù đã uống thuốc rồi, nhưng bệnh không thuyên giảm. Ca-diếp! Người ấy có thoát khỏi bệnh không? Ca-diếp thưa: Bạch Thế Tôn! Không khỏi bệịnh.

Đức Phật nói: Nghĩa ấy như thế nào?

Ca-diếp thưa: Bạch Thế Tôn! Do người ấy bệnh nặng không thể cứu chữa.

Phật dạy: Ca-diếp! Người nào chấp vào Không thì cũng như vậy. Đối với tất cả chỗ đều sâu chấp vào cái Không, thì Ta không thể cứu chữa.

Nay Ta tuyên thuyết bài kệ rằng: Như người bị bịnh nặng/ Có người cho thuốc hay/ Tuy uống bịnh không lành/ Người kia không thể cứu/ Đắm không cũng như vậy/ Đối với tất cả chỗ/ Đắm vào ở [129c23] Giải thích: Ở đây nói: Sau khi Như Lai diệt độ, là có Như Lai, hay là không có Như Lai, hay là vừa có Như Lai, vừa không có Như Lai, hay là chẳng có Như Lai, chẳng không có Như Lai?

Thế gian là hữu biên, hay thế gian là vô biên, hay thế gian vừa hữu biên vừa vô biên, hay thế gian là chẳng hữu biên, chẳng vô biên?

Cho đến, thế gian là thường, hay thế gian là vô thường, hay thế gian vừa là thường, vừa là vô thường, hay thế gian chẳng thường, chẳng vô thường? Như vậy, bốn kiến¹⁰¹⁹ có mười hai thứ.

Sau khi Như Lai diệt độ, [Như Lai hiện hữu, v.v… các kiến ấy] dựa vào Niết-bàn mà khởi. Thế gian là hữu biên, v.v… [các kiến ấy] dựa vào vị lai mà khởi. Thế gian là thường, v.v… dựa vào quá khứ mà khởi.

Đại loại như vậy, các kiến vì sao sinh khởi? Do có cái lỗi của tập khí ‘hư vọng phân biệt’¹⁰²⁰. Nhưng sự phân biệt ấy không có ‘tự thể’, để có thể khai mở nhận thức.

Vì lẽ ấy, như kệ tụng của luận nói:

22. Các thể thảy đều Không Sao hữu biên, vô biên Vừa biên, vừa vô biên Phi biên, phi vô biên?¹⁰²¹ 23. Sao có vật đây, kia Sao có thường, vô thường Vừa thường, vừa vô thường Phi thường, phi vô thường?¹⁰²²

[130a07] Giải thích: Như vậy, cảnh giới được sự phân biệt dựa vào là vô thể. Vì cảnh giới được dựa vào là vô thể, nên tâm phân biệt cũng vô thể. Vì sao như thế? Tất cả pháp, tất cả thời, tất cả chủng đều từ các duyên hòa hợp mà sinh, rốt ráo là Không, là vô tự tánh.

Như vậy, trong các pháp, cái gì là hữu biên? Ai là hữu biên, là hữu biên vừa vô biên, là chẳng phải hữu biên và vô biên? Cho đến cái gì là thân? Ai là thân? Thân và thần [ngã] là một? Thân và thần [ngã] là khác? Đại loại như vậy là sáu mươi hai kiến¹⁰²³, mà đối với ‘tất cánh Không’¹⁰²⁴, chúng đều bất khả đắc.

Vì lẽ ấy, như kệ tụng trong tu-đa-la có nói:

Sở phân biệt đã không Phân biệt chỗ nào khởi Năng phân biệt diệt rồi Sở phân biệt cũng mất.

1. Mười tám kiến chấp về ngã và thế giới trong quá khứ tối sơ bao gồm 5 phần: a. Thường trú kiến, có 4 kiến chấp về ngã và thế giới là thường trụ; b. Thường trú vô thường trú kiến, có 4 kiến chấp về ngã và thế giới vừa là thường trụ vừa là vô thường; c. Hữu biên vô biên kiến, có 4 kiến chấp về ngã và thế giới là hữu biên, là vô biên, là vừa hữu biên vừa vô biên, là không hữu biên cũng không vô biên; d. Ngụy biện kiến, có 4 kiến chấp về ngã và thế giới mà không có giải đáp rõ ràng; e. Vô nhân kiến, có 2 kiến chấp về ngã và thế giới phát sinh không do nguyên nhân nào cả.

2. Bốn mươi bốn kiến chấp về ngã trong tương lai, sau khi chết bao gồm 5 phần: a. Hữu tưởng kiến, có 16 kiến chấp về ngã là tri giác sau khi chết; b. Vô tưởng kiến, có 8 kiến chấp về ngã là không có tri giác sau khi chết; c. Phi hữu tưởng phi vô tưởng kiến, có 8 kiến chấp về ngã không phải còn cũng không phải không còn tri giác sau khi chết; d. Đoạn kiến, có 7 kiến chấp đoạn diệt, sau khi chết không còn ngã; e. Niết-bàn hiện tại kiến, có 5 kiến chấp về Niết bàn vừa là thú vui ngũ dục vừa là thú Luận từ đầu tới đây, mục đích suy tìm nghĩa ‘các pháp’ là: (1) Có, cũng không được; (2) Không có, cũng không được; (3) Vừa có vừa không có, cũng không được; (4) Chẳng có chẳng không có, cũng không được. Đó gọi là thật tướng [đồng nhất], bình đẳng [không hai] tánh Không của các pháp, là diệt các hý luận, là được đạo an ẩn¹⁰²⁵. Nếu ‘xuất nhân’ dựa vào thế tục đế, thì như trước đã nói lỗi. Người phái Tu-đa-la nói: “Trong đệ nhất nghĩa, có Niết-bàn. Vì muốn chúng sinh chứng đắc Niết-bàn, đức Phật quán căn cơ, quán tâm tánh, quán giáo pháp, quán thời gian, quán phương xứ mà thuyết pháp cho họ. Nếu không có Niết-bàn, thì đức Phật không cần làm sự thuyết pháp ấy. Thậm chí, đức Phật đến nói đến ‘tám vạn bốn ngàn môn đối trị các hành, phiền não’¹⁰²⁶ Vì chứng đắc Niết-bàn mà có đối tượng thuyết pháp, cho nên ‘có Niết-bàn’.”

Luận giả nói: “Trong đệ nhất nghĩa, lấy sự thuyết pháp làm nhân, ông muốn được như thế chăng?”

Như kệ tụng của luận nói:

24. Hữu sở đắc đều bỏ Hý luận dứt, cát tường Như Lai không xứ sở Không một pháp để thuyết.¹⁰²⁷

[130a26] Giải thích: Hữu sở đắc đều bỏ: Cảnh giới ‘hữu sở đắc’ là vô thể; tâm ‘hữu sở đắc’ cũng là vô thể. Lại nữa, cảnh giới ‘hữu sở đắc’ là vô vi; tâm ‘hữu sở đắc’ cũng không khởi. Như vậy, tất cả ‘hữu sở đắc’ đều từ bỏ. Hý luận dứt: Cảnh giới ‘hữu sở đắc’ là vô thể, nên tướng ‘ngôn thuyết’ về cảnh giới ấy cũng không khởi. Vì lẽ ấy, gọi là hý luận dứt.

Cát tường: Tất cả tai ương đều là vô thể, gọi là cát tường.

Do tánh phân biệt kia đã khởi, nên ‘tất cả pháp’ bất thành, bởi vì tất cả pháp là bất khả thuyết.

Trong đệ nhất nghĩa, lấy sự thuyết pháp làm nhân: Như kệ tụng ở trên nói, ‘Như Lai không xứ sở, Không một pháp để thuyết.’ Lại nữa, pháp chân thật được chứng đắc bởi sự tự giác là bất khả ngôn thuyết. Rõ ràng, ngôn thuyết thì đồng với cảnh giới của phân biệt.

‘Pháp chân thật được chứng đắc là bất khả ngôn thuyết’, thì như kệ tụng ở trên nói, ‘Như Lai không xứ sở, Không một pháp để thuyết.’ Lại nữa, vì sao sự thuyết pháp của Như Lai là để nhiếp hóa chư hữu¹⁰²⁸? Vì tích tập khối phước trí trong vô lượng ngàn kiếp. Thân Phật¹⁰²⁹ sinh ra từ khối phước trí ấy, thí như hạt châu Như ý¹⁰³⁰ có khả năng hiển hiện tất cả sắc tượng. Bằng nguyện lực tự tại biết tâm chúng sinh, Như Lai không dụng công mà có âm thanh phát ra (: ngôn ngữ) để nhiếp hóa ba thừa. Do cái lực của thân Phật, hết thảy người nghe đều lầm tưởng rằng, ‘Như Lai vì tôi mà thuyết pháp’. ‘Vì [chúng sinh] thuyết pháp’, là ở trong thế tục đế, thi thiết mà ‘có’ [thuyết pháp].

Lại nữa, ‘Các ấm chẳng phải Như Lai. Tách rời các ấm cũng không có Như Lai’, trước đã quán sát.¹⁰³¹ Danh từ ‘Như Lai’, là không có ‘một vật’, là không có người thuyết pháp, cũng không có người nghe pháp, cũng không có xứ sở thuyết pháp, bởi vì không có thật thể. Như kệ tụng ở trên nói, ‘Như Lai không xứ sở, Không một pháp để thuyết.’ Lại nữa, (1) các hành không được tạo tác, (2) và các hành tụ là vô lậu, (3) hai chướng (: phiền não chướng và sở tri chướng) đều đoạn trừ, (4) là các pháp bất cộng của Phật¹⁰³² làm sự y chỉ; đủ bốn pháp này nên gọi là Như Lai. Vì các hành tụ không được tạo tác, cho nên ‘có người thuyết pháp’ là không đúng, cho đến, ‘người nghe pháp’ [là không đúng]. Đó là các hành tụ hữu lậu, nên nói ‘người nghe, người tiếp nhận’ đều là ngôn thuyết, không có thật thể. Đứng ở mặt đệ nhất nghĩa, [các hành tụ hữu lậu] là như huyễn ảo, như biến hóa, vậy thì ai nói? Ai nghe? Vì lẽ ấy, ‘Như Lai không xứ sở, Không một pháp để thuyết.’ Lại nữa, khi hành đạo Bồ-tát, Như Lai đã gieo trồng nguyện lực tự tại, đem bốn pháp nhiếp¹⁰³³ để nhiếp hóa các chúng sinh. Các chúng sinh ấy đã gieo trồng cái lực của định báo, thiện căn và nhân duyên [nên được gặp Như Lai].

Do các căn tín lạc và tâm nguyện tự tại, khiến cho tất cả chúng sinh hoan hỷ [nghe pháp]. [Như Lai] đầy đủ sáu mươi loại [âm thanh]¹⁰³⁴, vô công dụng mà thuyết pháp. Âm thanh dựa vào Như Lai mà khởi, nhưng Như Lai luôn định tâm. Cái lực ‘vô công dụng’ tạo ra cái thể ‘không có giác quán (: tầm tứ)’, mà nói ‘có âm thanh phát ra’, điều đó không đúng. Vì lẽ ấy, ‘Như Lai không xứ sở, Không một pháp để thuyết.’ Lại nữa, pháp được thuyết bởi Phật trước kia là sự tự giải, tự chứng. Tất cả giáo pháp đều là Phật trước kia đã nói, Phật hiện nay tùy thuận mà nói, không thêm một chữ.¹⁰³⁵ Vì lẽ ấy, ‘Như Lai không xứ sở, Không một pháp để thuyết.’ Lại nữa, trong đệ nhất nghĩa, tất cả các pháp rốt ráo là Không; không có một pháp có thể được thủ đắc bởi trí về tướng chung và trí về tướng riêng. Vì lẽ ấy, ‘Như Lai không xứ sở, Không một pháp để thuyết.’ Như kinh Kim cương Bát-nhã nói: “Như Lai khi làm Bồ-tát, hầu bên đức Phật Định Quang, không có một pháp có thể tiếp nhận. Vì sao? Vì [pháp thì] bất khả thủ, bất khả thuyết.” Các ngoại đạo thật đáng thương xót. Tôi nay đem đạo lý của thừa tối thượng, đó là đạo lý ‘vô thể’ và ‘tự thể Không’ được giảng thuyết, để phá hủy sự biện luận sai trái của họ. Nhưng các ngoại đạo ấy dựa vào đạo lý ‘ác kiến’, mà tự che lấp cái lỗi về ‘tông’ của họ. Họ chấp chặc ‘sở kiến’ của họ, nói kệ tụng rằng:

Trong đệ nhất nghĩa kia Phật vốn không thuyết pháp Phật thì vô phân biệt Nói Đại thừa, không đúng.

Hóa Phật thì thuyết pháp Sự ấy là không đúng Phật vô tâm thuyết pháp Người hóa chẳng phải Phật.

Ở nơi đệ nhất nghĩa Ai cũng không thuyết pháp Vô phân biệt, tánh Không Có tâm bi, không đúng.

Chúng sinh là vô thể Cũng không có Phật thể Phật kia là vô thể Cũng không tâm bi mẫn.

[130c19] Các ngoại đạo nói với luận giả rằng: “Trong pháp của Phật, nếu nói,‘Trong thế tục đế, có tâm bi mẫn’, thì cũng như thạch nữ khóc con.” Luận giả nói: “Rõ ràng ở đây nói, đệ nhất nghĩa là ‘nhất tướng’, được gọi là ‘vô tướng’, không có Phật, cũng không có Đại thừa. Đệ nhất nghĩa là cảnh giới của trí bất nhị¹⁰³⁶. Kệ tụng ông vừa nói chính là đạo lý được thuyết trong pháp của Phật. Nay tôi sẽ vì ông mà nói về ‘thân Như Lai’: Thân Như Lai, tuy là vô phân biệt, nhưng vì trước đã gieo trồng nguyện lực lợi tha, là đại thệ huân tu sự trang nghiêm, có năng lực nhiếp hóa tất cả chúng sinh, ở tất cả thời gian, [thân ấy] sinh khởi các thân hóa Phật¹⁰³⁷. Do các hóa thân này có tiếng nói phát ra theo thứ lớp văn tự, chương cú; [tiếng nói] không chung cùng với [sự hiểu biết của] tất cả ngoại đạo, Thanh văn, Bích-chi-Phật; vì để khai mở, diễn nói hai thứ vô ngã (: nhân vô ngã và pháp vô ngã). Vì muốn thành tựu các ba-la-mật đệ nhất nghĩa, vì thành tựu thừa tối thượng của các thừa, cho nên gọi là Đại thừa. Có đức Phật đệ nhất nghĩa (: Phật pháp thân), cho nên từ sự nương tựa Phật ấy mà sinh khởi các hóa thân. Từ các hóa thân này sinh khởi sự thuyết pháp. Do ‘có đức Phật đệ nhất nghĩa làm nhân tố của sự thuyết pháp’, cho nên không hoại nghĩa của tôi thiết lập, và cũng không hoại sự mong muốn của thế gian.” Lại nữa, người phái Tát-bà-đa nói: “Pháp Như Lai thuyết giảng đều là ‘hữu phân biệt’ mà thuyết pháp, bởi vì nguyện lực tự tại biết tâm chúng sinh mà khởi nhân tố của sự thuyết pháp, thí như vì hàng Thanh văn, v.v… mà thuyết pháp.”

Luận giả nói: “Nghĩa ấy không đúng. Sự thuyết pháp của hóa Phật là ‘vô phân biệt’, không phải như lời ông hoàn toàn là ‘phân biệt’.”

Người phái Tát-bà-đa nói: “‘Phật là vô phân biệt mà làm sự thuyết pháp’, là không đúng, bởi vì là ‘vô phân biệt’, thí như cục đất.”

Luận giả nói: “Hóa Phật và Phật đệ nhất nghĩa thì không thể nói là khác nhau. ‘Trong thế tục đế có đức Phật’, sự thể này không thể bác bỏ trong thế tục đế. ‘Đức Phật đệ nhất nghĩa làm nhân tố của sự thuyết pháp’, cũng không thể bác bỏ trong đệ nhất nghĩa. Như Lai là vô phân biệt, cho nên phân biệt rằng, ‘hoặc có bi mẫn, hoặc không có bi mẫn’, đều là hý luận. Hý luận như thế thảy đều vô thể. Chúng sinh nhận được sự bi mẫn và người khởi tâm bi mẫn, cũng đều vô thể.

Phật thủ. [X. Thiên thủ thiên nhãn Quan thế âm bồ tát đại bi tâm đà la ni; Đại thừa nghĩa chương Q.19]. Như ông trước có nói, ‘Trong thế tục đế, có tâm bi mẫn, thì cũng như thạch nữ khóc con’; thí dụ ấy không đúng. Tướng của tâm bi mẫn như thế nào? Là thấy người khác có khổ, khởi tâm buồn khổ [cho người đó], đó gọi là tướng của tâm bi mẫn. Thí như người mẹ hiền hết mực thương yêu con mình, chư Phật, Bồ-tát khởi tâm bi mẫn đối với các chúng sinh cũng lại như thế. Cho dẫu ‘thạch nữ có tâm bi mẫn’, với tôi đâu có ngại gì, nhưng [sự việc ấy] lại không đúng. Thí như sự trống không của lông rùa và sự trống không của hư không thì không tương tự. Thế nên, giả sử là ‘có tâm bi mẫn’, thì tâm bi mẫn của chư Phật và tâm bi mẫn của thạch nữ cũng không tương tự. Tâm bi mẫn của chư Phật là do vô lượng kiếp liên tục tích tập đầy đủ, huân tu rốt ráo, biến mãn tất cả các chúng sinh giới. Nếu thạch nữ không có tâm bi mẫn ấy, thì càng không nên nói, ‘thế tục đế có tâm bi mẫn’ và ‘tâm bi mẫn của thạch nữ thì tương tự [tâm bi mẫn của chư Phật]’.”

Từ đầu phẩm này, người phái Tỳ-bà-sa, v.v… đã lập nghiệm chứng, và luận giả đã nói ra những lỗi của nghiệm chứng ấy, hiển thị ‘Niết-bàn không có tự thể’. Vì lẽ ấy, dưới đây trích dẫn kinh văn để làm rõ sự thành lập ấy.

Như kệ tụng trong kinh Phạm thiên vương sở vấn có nói:

Thật không có Niết-bàn Như Lai nói Niết-bàn Như hư không tự trói

Như hư không tự mở.

“Phạm vương bạch với đức Phật: Nếu có sự phân biệt rằng, ‘chúng sinh muốn được, ‘tất cả pháp có khởi, có diệt’’, thì Phật đối với người ấy cũng không xuất hiện ở đời. Nếu đối với Niết-bàn mà khởi sự phân biệt, nói ‘Niết-bàn là hữu thể’, thì chúng sinh ấy chắc chắn không thể thoát vòng sinh tử.

Bạch Thế Tôn, Niết-bàn, nghĩa ấy thế nào? Tất cả tướng đều tịch diệt, đó là Niết-bàn; tất cả sự tạo tác đều xả bỏ, đó là Niết-bàn. Bạch Thế Tôn, chúng sinh ngu si tuy ở trong giáo pháp của Phật và được xuất gia, nhưng rơi vào kiến chấp của ngoại đạo, tìm cầu ‘tự thể của Niết-bàn’, như nơi cây gai mà tìm kiếm tinh dầu, chỉ tay nói ‘có được’, đâu có khác trong sữa tìm kiếm bơ lỏng (: sinh tô). Nếu đối với ‘tất cả pháp rốt ráo tịch diệt’ mà tìm cầu Niết-bàn, thì đó là Thanh văn trong ngoại đạo tà mạn, chẳng phải Thanh văn trong giáo pháp của Phật. Nếu là hành giả thành tựu chánh kiến, thì không chế tác ‘một pháp có khởi, có diệt’, cũng không muốn được ‘chứng đắc, thu hoạch một pháp’, cũng không thấy lý Thánh đế.”

Như trong kinh Ma-ha Bát-nhã có nói: “Đức Phật bảo tôn giả Tu-bồ-đề:

Niết-bàn thì như ảo thuật, như chiêm bao, như bóng sáng, như sóng nắng, như ảnh tượng trong gương, như bóng trăng trong nước, như thành càn-thát-bà.” Giải thích xong phẩm Quán Niết-bàn.