Luận Biên Trung Biên

Bồ tát Di Lặc thuyết kệ Bồ tát Thế Thân luận giải

Luận Biện Trung Biên

辯中邊論

Tam tạng Pháp sư Huyền Trang Hán dịch từ Phạn bản

Quảng Minh Việt dịch và chú giải 1

Mục Lục

Dẫn Nhập

Phẩm Một: Biện Tướng I. Biện hư vọng phân biệt

1. Dựa hư vọng phân biệt biện hữu tướng 2. Dựa hư vọng phân biệt biện vô tướng a. Dựa hai tự tánh biện vô tướng b. Dựa ba tánh hiển thị trung đạo 3. Dựa hư vọng phân biệt biện sở hữu tự tướng a. Biện cảnh thức đều không b. Biện hư vọng phân biệt có mà không thật

4. Dựa hư vọng phân biệt nhiếp ba tự tướng 5. Dựa hư vọng phân biệt nhập vô tướng, phương tiện tướng a. Dựa hư vọng phân biệt ngộ nhập cảnh thức đều vô sở đắc b. Biện đắc và vô đắc, hai tánh bình đẳng

6. Dựa hư vọng phân biệt nói sắc thái sai biệt và dị môn 7. Dựa hư vọng phân biệt nói sắc thái sanh khởi 8. Dựa hư vọng phân biệt nói sắc thái tạp nhiễm II. Biện sở tri không tánh

1. Biện các tướng không 2. Biện dị môn không 3. Biện nghĩa dị môn 4. Biện sai biệt không a. Biện nhiễm tịnh sai biệt b. Biện sở tri sai biệt b1. Nghĩa 14 không b2. Nghĩa 2 không 5. Biện thành lập không 17

19 21

24 26 27 28 32 33 33 35 40 Phẩm Hai: Biện Chướng I. Biện 5 chướng 42 II. Biện chánh gia hành chướng (9 kết) 44 III. Biện nhân chướng (10 năng tác chướng)

2 1. Biện năng chướng, sở chướng a. Định danh năng chướng b. Định danh sở chướng c. Năng sở được nhiếp 2. Dựa 10 năng tác, biện nghĩa các chướng a. Nêu 10 năng tác b. Dựa 10 năng tác, giải thích các chướng

3. Nói thứ tự các pháp bị chướng IV. Biện các chướng của giác phần, 6 độ, 10 địa

1. Chung nói chướng giác phần, 6 độ, 10 địa 2. Riêng nói chướng giác phần, 6 độ, 10 địa a. Nói chướng bồ đề phần (nhập chân thật chướng) b. Nói chướng 10 Đến bờ bên kia (vô thượng tịnh chướng) c. Nói chướng công đức 10 địa (sai biệt thú chướng) V. Biện 2 chướng phiền não và sở tri (nhiếp chướng) 47 55 58

60 61 64 66 68 Phẩm Ba: Biện Chân Thật

I. Biện chân thật căn bản II. Biện chân thật tướng III. Biện chân thật không điên đảo IV. Biện chân thật nhân quả V. Biện chân thật thô tế VI. Biện chân thật cực thành 70

71 72 74 76 78 c. Biện nghĩa xứ 86 d. Biện nghĩa duyên khởi 87 e. Biện nghĩa xứ phi xứ 88 f. Biện nghĩa căn 91 g. Biện nghĩa thế 93 h. Biện nghĩa đế 93 i. Biện nghĩa thừa 94 k. Biện nghĩa hữu vi, vô vi 95

Phẩm Bốn: Biện Đối Trị I. Biện sự tu 37 phẩm

1. Biện tu niệm xứ a. Nói sở trị của niệm xứ b. Nói rõ nghĩa trước a. Biện tu tập sai biệt có 3 b. Tổng kết II. Riêng biện vô thượng 1. Biện vô thượng chánh hành a. Chung thích chánh hành b. Riêng thích chánh hành b1. Chánh hành tối thắng 1a. Biện 12 tối thắng và Đáo bỉ ngạn 1a1. Nói 12 tối thắng

1a2. Định danh Đáo bỉ ngạn 1b. Biện 10 độ và 10 tác nghiệp 1b1. Định danh 10 độ

1b2. Nói tác nghiệp của 10 độ @1. Chung thích tụng ý @2. Riêng thích tụng ý b2. Chánh hành tác ý 2a. Nhân quả tác ý 2a1. Nhân tác ý: văn, tư, tu 2a2. Quả tác ý: quả của sự văn tư tu

2b. Nhân quả trợ bạn tác ý 2b1. Nhân trợ bạn: 10 pháp hành 2b2. Quả trợ bạn: phước vô lượng b3. Chánh hành tùy pháp 3a. Nói 2 tên tùy pháp hành 3b. Nói 2 nghĩa tùy pháp hành

3b1. Giải tùy pháp hành không tán loạn @1. Nêu 6 tán loạn

@2. Giải 6 tán loạn 3b2. Giải tùy pháp hành không điên đảo @1. Định danh 10 không điên đảo @2. Giải nghĩa 10 không điên đảo

124 126 127 129 130 131

§1. Không điên đảo nơi văn §2. Không điên đảo nơi nghĩa §3. Không điên đảo nơi tác ý §4. Không điên đảo nơi bất động §5. Không điên đảo nơi tự tướng §6. Không điên đảo nơi cộng tướng §7. Không điên đảo nơi nhiễm tịnh §8. Không điên đảo nơi khách 131 132 133 134 136 137 §9 - 10. Không điên đảo nơi không sợ hãi và không cao ngạo 138

@3. Tổng kết 10 nghĩa không điên đảo @4. Lấy 10 câu kim cương phối hợp giải 139 140 thích nghĩa 10 không điên đảo b4. Chánh hành rời hai bên 4a. Biện 8 thứ nhị biên 142 143 4a1. Liệt danh 4a2. Thích nghĩa 4b. Biện 7 thứ phân biệt nhị biên 148

4b1. Liệt danh 4b2. Thích nghĩa b5. Chánh hành sai biệt b6. Chánh hành không sai biệt c. Tổng kết 6 chánh hành 2. Biện vô thượng sở duyên 153

153 154 154 a. Chung thích sở duyên b. Riêng thích sở duyên c. Kết đồng dị sở duyên 3. Biện vô thượng tu chứng 157 a. Chung thích tu chứng b. Riêng thích tu chứng 4. Tổng kết vô thượng III. Kết thích luận danh 159 160 1. Thích 3 nghĩa trung biên 2. Thích luận 5 nghĩa 7

Dẫn Nhập

Tác giả Biện trung biên luận (辯中邊論) là Bồ tát Thế Thân (世親, Vasubandhu,~316-396), là một luận sư xuất sắc củaThuyết nhất thiết hữu bộ và Duy thức tông, được xem là Tổ thứ 21 của Thiền tông Ấn Độ. Thế Thân sanh ra trong một gia đình Bà la môn, một năm sau khi người anh là Vô Trước thọ giới cụ túc. Lúc đầu, Thế Thân xuất gia theo học Thuyết nhất thiết hữu bộ, bác học đa văn, thấu suốt kinh điển, tinh thông A-tỳ-đạt-ma Đại tỳ-bà-sa luận (Abhidharma Mahāvibhāṣa Śāstra) – luận thư của Thuyết nhất thiết hữu bộ. Về sau được hấp thụ tư tưởng Kinh lượng bộ, Thế Thân biên soạn bộ A-tỳ-đạt-ma Câu-xá luận (abhidharma- kośa). Sau đó, Thế Thân đi du phương và danh tiếng của ngài là một nhà biện luận xuất chúng vang dội. Khi gặp Vô Trước tại Phú-lâu-sa-phú-la (puruṣapura) và được người anh giảng giải giáo lý Đại thừa, Thế Thân bỗng nhiên tỉnh ngộ, trở lại tuyên dương giáo nghĩa Đại thừa. Thế Thân đã hệ thống hoá tư tưởng Duy thức được lập nên bởi Vô Trước, biên soạn nhiều bộ luận đại thừa có giá trị căn bản như:

Duy thức nhị thập tụng, Duy thức tam thập tụng, Đại thừa bách pháp minh môn luận, Biện trung biên luận, Nhiếp đại thừa luận thích, Đại thừa thành nghiệp luận, Thập địa kinh luận, Kim cương kinh luận thích, Phát bồ đề tâm luận, Đại thừa ngũ uẩn luận, Vãng sanh luận v.v... Sanh thời Thế Thân được mệnh danh là vị “Thiên bộ luận sư”. Qua thời gian du hóa đó đây, cuối cùng Thế Thân trở về nhập diệt tại nước A-du-đà (ayodhyā), hưởng thọ 80 tuổi.

Biện trung biên luận là luận thích những kệ tụng do Bồ tát Di Lặc tuyên thuyết¹. Ngoài bản dịch của Tây Tạng², Mông Cổ, tại Trung Hoa, Biện trung biên luận có 2 bản dịch và 1 bản thuật ký. Biện trung biên luận nằm trong Đại tạng kinh bản Đại chánh, số 1600, do ngài Huyền Trang dịch. Trước đó, ngài Chân Đế dịch luận này với nhan đề Trung biên phân biệt luận (中邊分別論), mang số 1599. Ngài Huyền Trang dường như thấy nơi bản dịch của ngài Chân Đế có những chỗ mà Phạn bản đã nói hay đã không nói³, nên đã dịch lại luận này. Không những vậy, ngài Huyền Trang cũng dịch lại Nhiếp đại thừa luận của Vô Trước và kể cả luận thích của Thế Thân⁴ . Biện trung biên luận thuật ký (辯中邊論述記), mang số 1835, do ngài Khuy Cơ (窺基) trước tác. Ở Hàn quốc còn lưu hành bản Trung biên phân biệt luận sớ (Jungbyeon bunbyeollon, 中邊分別論疏)⁵ của đại sư Nguyên Hiểu (Wonhyo, 元曉)⁶, tiếc rằng luận (Madhyānta-vibhāga-kārikā); 4. Hiện quán trang nghiêm luận (Abhisamaya-alamkāra); 5. Đại thừa trang nghiêm kinh luận (Mahāyānasūtralaṃkāra). Theo truyền thống Phật giáo Trung Hoa, Di Lặc ngũ luận là: 1. Du già sư địa luận; 2. Phân biệt du già luận; 3. Đại thừa trang nghiêm kinh luận; 4. Biện trung biên luận; 5. Kim cương bát nhã chỉ còn có quyển 3. Trung Hoa cận đại có học giả Lữ Trừng⁷ trước tác Biện trung biên luận giảng yếu (辯中邊論講要) và Biện trung biên luận yếu nghĩa (辯中邊論要義); đại sư Thái Hư trước tác Biện trung biên luận tụng thích (辯中邊論頌釋).

Phạn bản Biện trung biên luận có nhan đề Madhyāntavibhāgabhāṣya, trong đó vibhāga là biện minh hay phân biệt, madhyā là chính giữa, ānta là phần biên, bhāṣya là luận giải. Trong truyền thống Phật giáo Ấn Độ - Tây Tạng (Indo-Tibetan Buddhism), Biện trung biên luận thích sớ (Madhyāntavibhāgaṭīkā) của ngài An Huệ (Sthiramati, 475-555) là một chú giải triết học về Biện trung biên luận của Thế Thân. Thích sớ này là một trong các văn bản quan trọng của Du già hành tông, bao gồm những trích dẫn kệ tụng của Bồ tát Di Lặc và luận giải của Bồ tát Thế Thân. Đa phần các luận sớ của Du già hành tông còn tồn tại chủ yếu ở các bản dịch Tây Tạng hay Trung Hoa, và Biện trung biên luận sớ là Phạn bản hiếm hoi, dù không hoàn hảo. Theo giáo sư Tucci, bản thảo thích sớ này được phát hiện ở Nepal bởi Śrī Hemarāja Sarma (1878 – 1953). Thật không may là nó bị hư hỏng: phần bên phải bị mất, ngoài ra còn thiếu một số trang. Năm 1930, Tucci công bố một phiên bản thích sớ này do chính ông và Vidhuśekhara Bhattacarya cùng nhau phục hồi hoàn toàn các đoạn thiếu mất, dựa trên cơ sở bản dịch Tây Tạng. Ông đã xuất bản một ấn bản chỉ có chương đầu tiên vào năm 1932. Năm 1934, giáo sư Yamaguchi cho xuất bản hoàn chỉnh cuốn Biện trung biên luận thích sớ⁸, trong đó các khiếm khuyết đã được lấp đầy trên cơ sở các bản dịch Tây Tạng. Các học giả như Nagao (vào năm 1978), de Jong (vào năm 1977) và Jae-gweon Kim (金才權, vào năm 2007⁹) đã gợi ý một số chỉnh sửa cần thiết cho ấn bản do giáo sư Yamaguchi phục hồi, dù ông đã cẩn thận đối chiếu chú sớ của Phạn bản với kệ tụng, luận giải và chú sớ của Tạng bản và Hán bản. Ấn bản Phạn ngữ Biện trung biên luận¹⁰ do giáo sư Nagao phục dựng năm 1964 là cơ sở cho những nhà nghiên cứu luận này chỉnh sửa những phần trích dẫn nào được xác nhận và tái tạo chỉ từ Tạng bản bởi cả hai học giả Tucci và Yamaguchi.

Theo Bách khoa toàn thư mở Wikipedia tiếng Anh, Biện trung biên luận được các học giả phiên dịch ra tiếng Anh và nghiên cứu đối chiếu cho đến nay không dưới 10 bộ:

1. Mathyanta-Vibhanga, "Discource on Discrimination between Middle ans Extremes" ascribed to Bodhisattva Maiteya and commented by Vasubhandu and Sthiramathi, translated from the sanscrit by Theodore Stcherbatsky, Bibliotheca Buddhica XXX, Academy of Sciences USSR Presss, Moskow/Leningrad 1936.

2. Madhyā ntavibhā ga-ṭ ikā : An Analysis of the Middle Path and the Extremes by David Lasar Friedmann. Rijksuniversiteit te

Leiden. 1937 3. A Buddhist Doctrine of Experience: A New Translation and Interpretation of the Works of Vasubandhu the Yogacarin by Thomas Kochumuttom. Motilal Banarsidass. Delhi: 1982.

4. Seven Works of Vasubandhu by Stefan Anacker. Motilal Banarsidass, Delhi: 1984 5. The Principles of Buddhist Psychology by David J. Kalupahana. State University of New York Press. Albany: 1987 6. A Study of the Madhyā ntavibhā ga-bhā ṣ ya-ṭ ikā by Richard Stanley. Doctoral dissertation, Australian National University,

April, 1988 7. Mind Only: A Philosophical and Doctrinal Analysis of the Vijnanavada by Thomas E. Wood. University of Hawaii Press. 1991 8. Middle Beyond Extremes: Maitreya's Madhyantavibhaga with Commentaries by Khenpo Shenga and Ju Mipham by the Dharmachakra Translation Committee. Snow Lion Publications.

Ithica: 2007.

9. Distinguishing the Middle and the Extremes by Asaṅ ga, Commentary by Vasubandhu: Draft Translation with brief annotations. by John D. Dunne. Unpublished. 10. Maitreya's Distinguishing the Middle from the Extremes (Madhyāntavibhāga): Along with Vasubandhu's Commentary (Madhyāntavibhāga-Bhāṣya): A Study and Annotated Translation by D'Amato, Mario. New York, American Institute of Buddhist

Studies 2012.

Luận Biện trung biên là một trong những bộ luận quan trọng của Du già hành tông hay Duy thức tông¹¹, biện minh xoay quanh nghĩa nhị biên để quy nạp nghĩa trung đạo, làm cho người tu tập Phật pháp biết cách rời xa biên kiến, như thật thấu đạt thật tướng trung đạo của các pháp. Như phần cuối của phẩn Biện vô thượng thừa có dẫn giải:

“Vì sao luận này gọi là luận Biện trung biên?

Luận này biện giải về tâm hành nơi trung đạo và nhị biên, nên gọi là Biện trung biên, tức là hiển thị rõ ràng nghĩa của hành năng duyên đặt ở giữa và hai bên. Lại nữa, luận này biện giải về cảnh tướng nơi trung đạo và nhị biên, nên gọi là Biện trung biên, tức là hiển thị rõ ràng nghĩa của cảnh sở duyên đặt ở giữa và hai bên. Luận này cũng biện giải chính xác về sự rời xa hai bên trước sau, là pháp trung đạo, gọi là Biện trung biên.

Sự biện giải của luận này là nghĩa thâm mật, chẳng phải là chỗ hành xứ của tầm tư; là nghĩa kiên thật, có năng lực xô ngã biện luận của người khác, không thể bị người khác hàng phục; là nghĩa quảng đại, có năng lực biện giải những sự lợi lạc cho mình và người;

là tất cả nghĩa, có năng lực xác quyết rõ ràng giáo pháp ba thừa; lại

Tạp tập luận: Tập luận do ngài Vô trước soạn, ngài Sư tử giác chú thích; còn Tạp tập luận thì do ngài An tuệ hợp chung Tập luận và bản chú thích của ngài Sư tử giác mà thành; 6. Luận Biện trung biên: Cũng gọi luận Ly tịch chương trung, do bồ tát Di lặc soạn, ngài Thế thân làm Luận thích; 7. Luận Nhị thập duy thức: Cũng gọi luận Tồi phá tà sơn, do ngài Thế thân soạn, đồng thời viết Luận thích; 8. Luận Tam thập duy thức: Cũng gọi luận Cao kiến pháp tràng, do ngài Thế thân soạn bản tụng, 10 vị Luận sư như ngài Hộ pháp... viết Thích luận, nay chỉ còn bản tụng lưu hành ở đời; 9. Luận Đại thừa trang nghiêm kinh: Cũng gọi luận Trang nghiêm thể nghĩa, do bồ tát Di lặc soạn bản tụng, ngài Vô trước làm Thích luận; 10. Luận Phân biệt du già: Cũng gọi luận Nhiếp tán quy quán, do bồ tát Di lặc soạn bản tụng, ngài Thế thân làm Thích luận. Trong 10 bộ luận trên đây, chỉ có luận Phân biệt du già là không được truyền dịch. Đến đời sau, có chỗ bỏ luận Nhiếp đại thừa mà thay bằng luận Chính lý môn của ngài Trần na, thành Thập chi luận.

13 có năng lực trừ diệt các bất cát tường, vĩnh viễn đoạn trừ phiền não chướng và sở tri chướng.”

Luận này chỉ đề cập đến bảy nghĩa sau đây: 1. Tướng; 2. Chướng; 3. Chân thật; 4. Tu đối trị; 5. Tu phần vị; 6. Đắc quả; 7. Vô thượng thừa. Sáu nghĩa đầu là pháp chung của ba thừa; nghĩa sau cùng đặc biệt xiển dương quả vô thượng của đại thừa. Bảy nghĩa này bao gồm 3 phần cảnh hành quả, bao quát toàn bộ đại thừa. Phần cảnh là tướng, chướng và chân thật; phần hành là tu đối trị và tu phần vị; phần quả là đắc quả và vô thượng thừa.

Căn cứ 7 nghĩa trên, luận này có 7 phẩm: phẩm một, Biện tướng, nói về sắc thái của các pháp qua 3 tự tánh; phẩm hai, Biện chướng, nói hai chướng phiền não và sở tri mà bao quát mọi chướng ngại cho sự thành tựu bồ đề; phẩm ba, Biện chân thật, nói mười chân thật thì không có phân biệt hư vọng; phẩm bốn, Biện tu đối trị, nói tu hành 37 bồ đề phần pháp để đối trị các chướng ngại; phẩm năm, Biện tu phần vị, nói 18 giai đoạn tu hành theo thứ lớp; phẩm sáu, Biện đắc quả, nói những quả vị chứng đắc xét trên 5 quả; phẩm bảy, Biện vô thượng thừa, nói chánh hành, sở duyên và tu chứng của

Vô thượng bồ đề. Đi vào nội dung, những khái niệm như phân biệt hư vọng (qua ý thức, nhận thức hữu vô, 3 tánh, nhiễm tịnh), ba tánh (biến kế sở chấp, y tha khởi và viên thành thật), không tánh (16 không), trung đạo phi không phi hữu, nhiễm tịnh chuyển biến, tâm tánh bản tịnh, điên đảo, chánh hành v.v… được Bồ tát Thế Thân luận giải rõ ràng. Khác với Trung luận của Long Thọ, dựa vào kinh Bát nhã ba-la-mật-đa làm chủ đạo, Biện trung biện luận dựa vào kinh Giải 14 thâm mật và luận Du già sư địa để triển khai tư tưởng trung đạo. Kinh Giải thâm mật nói về tánh của các pháp như sau:

“Đức Bản, tánh của các pháp đại lược có ba mặt: một là biến kế chấp tánh, hai là y tha khởi tánh, ba là viên thành thật tánh. Biến kế chấp tánh là thế nào, là tự tánh và sai biệt của các pháp, được giả thiết bởi danh từ, cho đến làm cho theo đó mà phát sinh ngôn ngữ. Y tha khởi tánh là thế nào, là đặc tính duyên sinh của các pháp, cái này có thì cái kia có, cái này sinh thì cái kia sinh, vô minh duyên sinh hành, cho đến tập hợp cả đống đau khổ thuần nhất và lớn lao. Viên thành thật tánh là thế nào, là chân như nhất quán của các pháp, chân như mà Bồ tát phải do các duyên tố tinh tiến dũng mãnh, tác ý đúng lý và tư duy không ngược mới thông đạt, bằng vào sự thông đạt này mà tuần tự tu tập, cho đến vô thượng chánh biến giác mới chứng ngộ viên mãn.”¹²

Nếu Trung luận dựa vào nhị đế để hiển thị trung đạo, thì Biện trung biên luận dựa vào ba tánh để hiển thị trung đạo. Lập luận căn bản của Biện trung biên luận là các pháp không có tự tánh, không nên chấp trước là thật có; các pháp đa dạng là do a lại da duyên khởi, bao gồm duyên khởi ra tự tánh khác nhau, vì danh ngôn huân tập¹³, và duyên khởi ra tự thể khác nhau, vì hữu chi huân tập¹⁴; như vậy, các pháp không thật nên nói là duy thức. Ngộ nhập đạo lý duy thức là ngộ nhập các pháp sở tri qua 3 sắc thái biến kế chấp tánh, y tha khởi tánh và viên thành thật tánh. Các pháp sở tri là biểu hiện của sự phân biệt hư vọng, tợ như có mà thật chẳng có.

Pháp tánh chân như được hiển lộ khi năng thủ, sở thủ đều không thể thủ đắc. Biện trung biên luận thiết lập phân biệt hư vọng và chân như (không tánh) để đề cao sự chuyển y¹⁵, tức chuyển diệt y tha thuộc phần tạp nhiễm chướng ngại, để chuyển đắc y tha thuộc phần thanh tịnh, giải thoát chướng ngại, tư tại với pháp. Nói cách khác là chuyển ý thức thác loạn (nhị biên) của phàm phu thành trí vô phân biệt (trung đạo) của Thánh giả.

Thông thường các nhà nghiên cứu thường chú trọng lấy phẩm Biện tướng của Biện trung biên luận để so sánh đối chiếu những sai biệt và hội thông về nghĩa không và nghĩa trung đạo của Trung quán. Biện trung biên luận không chỉ có vậy, Bồ tát Thế Thân đã giới thiệu một lộ trình tu dưỡng ngộ nhập của đại thừa khá đặc sắc, thông qua 7 nghĩa, làm tư lương cho hành giả tu tập đại thừa.

Nghĩa lý luận Trung biên

Thật không thể nghĩ bàn Tăng tiến cho hành giả Bằng chuyển hóa hư vọng.

Nay con được dịch chú Đáp đền bốn ơn nặng:

Ơn cha mẹ, sư trưởng Ơn Tam bảo, chúng sanh.

Nguyện cầu cho những ai Có duyên đọc luận này Thì biết nghĩa trung đạo Của bồ tát tu tập Thành tựu lợi mình người Và phát tâm bồ đề

Hết một báo thân này Mau sanh cõi Cực lạc.

Nhân ngày húy nhật Đại sĩ Thích Minh Phát lần thứ 18 21/3/Giáp Ngọ (20/4/2014)

Đệ tử Quảng Minh hiến cúng 17 Phẩm Một Biện Tướng

Kính lạy bậc tạo luận Từ thể Thiện thệ sanh¹⁶ Thầy dạy bảo chúng con Nỗ lực hiển nghĩa đây¹⁷.

[0464b10] Kệ tụng:

Ở đây, trướt hết là xác lập tông thể của luận này.

Duy tướng, chướng, chân thật

Và tu các đối trị Đây là tu phần vị Đắc quả, Vô thượng thừa. ¹⁸

[0464b13] Luận giải: Luận này chỉ nói về bảy nghĩa sau đây: 1. Tướng; 2. Chướng; 3. Chân thật; 4. Tu các đối trị; 5. Tu phần vị; 6. Đắc quả; 7. Vô thượng thừa. Đối với bảy nghĩa trên, đầu tiên là phân biệt về tướng.

Kệ tụng:

Phân biệt hư vọng có Ở đây hai đều không Trong đây chỉ có không Ở kia cũng có đây.

[0464b18] Luận giải:

Phân biệt hư vọng có, là có sự phân biệt của năng thủ và sở thủ¹⁹ . Ở đây hai đều không, là ngay nơi sự phân biệt hư vọng này, vĩnh viễn không có hai tánh năng thủ và sở thủ²⁰.

Trong đây chỉ có không, là trong sự phân biệt hư vọng chỉ có không tánh²¹ mà rời xa năng thủ và sở thủ²² . Ở kia cũng có đây, là ngay nơi không tánh kia của năng thủ và sở thủ cũng chỉ có sự phân biệt hư vọng đây²³ .

Nếu sự phân biệt hư vọng chẳng có, bởi năng thủ và sở thủ được quán là không, thì không tánh kia chẳng không, tức như thật tri là có²⁴ . Như thật tri như vậy, thì có thể (tác ý đúng lý và tư duy)

không ngược²⁵, hiển thị không tướng²⁶ . Kệ tụng:

Nên nói tất cả pháp Chẳng không, chẳng bất không Vì có, không, và có Chính khế hợp trung đạo.

[0464b27] Luận giải:

Tất cả pháp, là các pháp hữu vi và vô vi. Sự phân biệt hư vọng gọi là hữu vi. Không tánh của năng thủ và sở thủ gọi là vô vi. Dựa vào nghĩa lý ở trên mà nói tất cả pháp chẳng không, chẳng bất không. Vì có không tánh và phân biệt hư vọng nên nói chẳng không²⁷. Vì không có hai tánh năng thủ và sở thủ nên nói chẳng bất không²⁸ . Vì có, là vì có không tánh và phân biệt hư vọng. Vì không, là vì không có hai tánh năng thủ và sở thủ. Vì (có) và có, là vì trong phân biệt hư vọng có không tánh, và vì trong không tánh có phân biệt hư vọng. Chính khế hợp trung đạo, là tất cả pháp chẳng phải hoàn toàn không, cũng chẳng phải hoàn toàn bất không. Lý thú như vậy diệu khế trung đạo, cũng khéo thuận hợp các kinh Bát nhã nói rằng, tất cả pháp phi không phi hữu²⁹ . Như vậy là đã nói rõ hữu tướng và vô tướng của sự phân biệt hư vọng. Nay sẽ nói về tự tướng của sự phân biệt hư vọng.

Kệ tụng: Thức³⁰ sinh biến tợ nghĩa Hữu tình, ngã, liễu biệt Cảnh này thật chẳng có

Cảnh không nên thức không.

[0464c11] Luận giải:

Biến tợ nghĩa, là dựa vào sắc, thanh, hương, vị và xúc mà biến hiện tương tợ³¹ các cảnh tánh³². Biến tợ hữu tình, là dựa năm căn tánh³³ mà biến hiện tương tợ thân của mình và thân của người. Biến tợ ngã, là vì thức mạt na nhiễm ô³⁴ thường tương ưng với (bốn phiền não là:) ngã si, ngã kiến, ngã mạn, ngã ái³⁵ . Biến tợ liễu biệt, là vì sáu thức trước liễu biệt cảnh tướng phần thô. Cảnh này thật chẳng có , là vì tợ nghĩa, tợ căn³⁶ không có hành tướng, và vì tợ ngã, tợ liễu biệt chẳng phải biểu hiện chân thật, [tất cả] đều chẳng phải thật có. Cảnh không nên thức không , là bốn cảnh sở thủ³⁷: tợ nghĩa, tợ căn, tợ ngã, tợ liễu biệt, đều không có, và các thức năng thủ cũng chẳng thật có.³⁸ thanh dựa vào tướng tương tợ tăng thêm đó mà khởi ra, cho nên không thể nói giả phải nương thật mới có … Nhưng y nơi thức biến mà giả nói tợ ngã, tợ pháp để đối trị người vọng chấp có thật ngã thật pháp. Như trong Khế kinh nói kệ: "Vì đối trị kẻ ngu phu chấp có thật ngã pháp, cho nên nơi tướng biến hiện của thức, giả nói danh từ ngã, pháp". Các tướng do thức biến hiện tuy nhiều thứ, nhưng thức năng biến phân loại có ba: Một là, thức dị thục, tức thức thứ tám, có nhiều tính dị thục. Hai là, thức tư lương, tức thức thứ bảy, thường thẩm xét tư lương. Ba là, thức liễu biệt cảnh, tức sáu thức trước, liễu biệt cảnh tướng thô phù … Ba thức này đêù gọi là thức năng biến.” (H.T Thích Thiện Siêu Kệ tụng:

Tánh phân biệt hư vọng Do nghĩa sau được thành: Chẳng thật có, toàn không Diệt đây nên giải thoát.

[0464c20] Luận giải:

Tánh phân biệt hư vọng do hai nghĩa sau đây được thành: Chẳng thật có, vì các cảnh hiện khởi chẳng thật có; cũng chẳng hoàn toàn không có, vì có ý thức thác loạn sinh khởi dù chỉ là chút ít. Vì sao không chấp nhận tánh phân biệt hư vọng hoàn toàn không có? Vì chấp nhận tánh này diệt mất thì được giải thoát. Nếu lập luận khác đây³⁹, thì trói buộc và giải thoát đều phải không có, như vậy thành ra bài bác không có tạp nhiễm và thanh tịnh. Đã nói rõ tự tướng của sự phân biệt hư vọng. Nay sẽ nói về sự nhiếp tướng: Chỉ có sự phân biệt hư vọng như thế⁴⁰, tức có thể nhiếp hết ba loại tự tánh⁴¹.

thiết ngã và pháp. Ngã và pháp kia lìa hai phần kiến, tướng này thì không có chỗ nương (tức phân biệt giả). Hoặc lại do nội thức chuyển biến thành tợ ngoại cảnh, vì do năng lực phân biệt huân tập về ngã pháp, nên khi các thức sanh khởi liền biến thành ra tướng tợ ngã, tướng tợ pháp. Tướng ngã pháp đó tuy ở nội thức, nhưng do phân biệt mà hiện ra tương tợ như là cảnh ở bên ngoài (nhân duyên giả). Các loại hữu tình từ vô thỉ đến nay, duyên theo tướng tợ ngã tợ pháp đó, chấp cho là thật ngã, thật pháp. Như người chiêm bao, do sức chiêm bao mà trên tâm họ hiện ra các tướng tợ như là cảnh ở bên ngoài, rồi duyên theo đó họ chấp cho là thật có ngoại cảnh.” (H.T Thích Thiện Siêu dịch) Đoạn kệ tụng này nhấn mạnh ý: Nhiều thức đồng thời cùng khởi tác dụng liễu biệt, trong đó, ý nhiễm ô chấp lấy tự ngã, và sáu thức trước nhận biết cảnh tướng phần thô.

Kệ tụng:

Chỉ sở chấp, y tha Và tánh viên thành thật Do trần cảnh, phân biệt Và hai không mà nói.

[0464c29] Luận giải:

Dựa vào cảnh của phân biệt hư vọng mà nói có tự tánh biến kế sở chấp⁴². Dựa vào tánh của phân biệt hư vọng mà nói có tự tánh y tha khởi⁴³. Dựa vào không tánh của năng thủ và sở thủ mà nói có tự tánh viên thành thật⁴⁴ . Đã nói rõ sắc thái nhiếp tánh của phân biệt hư vọng. Nay sẽ nói nơi sự phân biệt hư vọng dùng phương tiện thể nhập vô tướng.

Kệ tụng:

Dựa thức hữu sở đắc Cảnh vô sở đắc sanh Dựa cảnh vô sở đắc

Thức vô sở đắc sanh.

[0465a07] Luận giải:

Dựa vào thức hữu sở đắc⁴⁵ , trước có cảnh vô sở đắc phát sanh⁴⁶. Rồi dựa vào cảnh vô sở đắc, sau có thức vô sở đắc phát sanh⁴⁷. Do phương tiện ấy liền thể nhập vô tướng nơi năng thủ và sở thủ.

48 Kệ tụng:

Thức có tánh sở đắc Trở thành vô sở đắc Biết hai tánh: hữu đắc Và vô đắc bình đẳng.

[0465a12] Luận giải:

Chỉ khi thức sanh khởi⁴⁹ , thì mọi cảnh tướng hư vọng, tương tợ (chân thật)⁵⁰ hiển hiện, gọi là hữu sở đắc. Vì cảnh sở đắc thì không có thật tánh, nên thật tánh của thức năng đắc cũng vô sở đắc⁵¹. Vì thức năng đắc là vô sở đắc, nên hai tánh năng thủ và sở thủ là hữu sở đắc⁵² cũng đều bình đẳng thành tánh vô sở đắc.⁵³ Đã nói rõ sắc thái phương tiện thể nhập vô tướng của phân biệt hư vọng. Nay sẽ tuần tự nói sắc thái sai biệt và dị môn.

Kệ tụng:

Ba cõi tâm, tâm sở Là phân biệt hư vọng Hiểu biết cảnh gọi tâm

Sai biệt gọi tâm sở.

[0465a19] Luận giải: Sắc thái sai biệt của phân biệt hư vọng chính là tâm⁵⁴ và các tâm sở⁵⁵ ở cõi Dục, cõi Sắc và cõi Vô sắc. Sắc thái dị môn⁵⁶ của phân biệt hư vọng là khả năng hiểu biết tướng chung của trần cảnh, gọi là tâm; cũng như khả năng hiểu biết tướng sai biệt (của trần cảnh), gọi là các tâm sở, như thọ, tưởng, hành v.v...

Nay sẽ nói sắc thái sanh khởi của phân biệt hư vọng.

Kệ tụng:

Thứ nhất tên duyên thức Thứ hai tên thọ thức Thọ thức thường thọ dụng Phân biệt, chuyển: tâm sở.

[0465a25] Luận giải:

Thức nhân duyên⁵⁷ , là tàng thức, vì nó là nhân duyên cho các thức khác sanh khởi. Tàng thức làm nhân duyên sanh ra các chuyển thức mà làm chủ mọi thọ dụng, nên gọi là thức thọ dụng.⁵⁸ Trong các thức thọ dụng: thọ là khả năng thọ dụng; tưởng là khả năng phân biệt; hành là khả năng chuyển động các thức, và có các tâm tương ưng với nó, như là: tư, tác ý v.v… Ba tâm hỗ trợ này⁵⁹ được gọi là tâm sở.

Nay sẽ nói sắc thái tạp nhiễm của phân biệt hư vọng.

Kệ tụng:

Do phú chướng, an lập Tương đạo, nhiếp, viên mãn Ba phân biệt, thọ dụng Dẫn khởi và liên phược. Hiện tiền cùng khổ quả Chỉ đây não thế gian.

Ba, hai, bảy tạp nhiễm

Do phân biệt hư vọng.⁶⁰ [0465b05] Luận giải:

Phú chướng, là do vô minh⁶¹ ngăn che như thật lý⁶², chướng ngại chân kiến⁶³ . An lập, là chư hành⁶⁴ gieo nghiệp huân tập⁶⁵ trong bản thức⁶⁶ . Tương đạo, là thức hữu thủ⁶⁷ dẫn các hữu tình đến chỗ thọ sanh. Nhiếp, là danh sắc⁶⁸ nhiếp giữ tự thể hữu tình. Viên mãn, là sáu nội xứ ⁶⁹ làm cho tự thể hữu tình được đầy đủ. Ba phân biệt, là xúc có thể được phân biệt (theo sự biến khác của) ba thứ căn, cảnh và thức⁷⁰; nó tùy thuận ba thọ⁷¹ . Thọ dụng, là chi phần thọ thì lãnh nạp cảnh thuận, cảnh nghịch và cảnh chẳng thuận chẳng nghịch⁷² . Dẫn khởi, là động lực của ái làm cho: trước là nghiệp dẫn dắt, sau là sự hiện hữu sanh khởi⁷³ . Liên phược⁷⁴, là thủ làm cho ý thức duyên với và thuận theo dục, kiến, giới cấm và ngã luận, là các chấp thủ liên tục trói buộc đời sống. Hiện tiền, là động lực của hữu làm cho những nghiệp đã tạo tác (được tích lũy), và hướng đến quả dị thục là thân hậu hữu được hiện tiền⁷⁵ . Khổ quả, là sự sanh, lão tử mang đặc tánh bức bách, đáp trả cái nhân ở trước⁷⁶ . Chỉ có mười hai hữu chi⁷⁷ đây bức não thế gian khiến không yên ổn.

Ba tạp nhiễm: 1. Phiền não tạp nhiễm, là vô minh, ái và thủ; 2. Nghiệp tạp nhiễm, là hành và hữu; 3. Sanh tạp nhiễm, là các chi phần còn lại⁷⁸ .

Hai tạp nhiễm: 1. Nhân tạp nhiễm, là (các chi phần trong) phiền não (tạp nhiễm) và nghiệp (tạp nhiễm); 2. Quả tạp nhiễm, là các chi phần còn lại.

Bảy tạp nhiễm, là bảy thứ nhân: 1. Nhân điên đảo, là vô minh; 2. Nhân khiên dẫn, là hành; 3. Nhân tương đạo, là thức; 4. Nhân nhiếp thọ, là danh sắc và sáu xứ; 5. Nhân thọ dụng, là xúc và thọ; 6. Nhân dẫn khởi, là ái, thủ và hữu; 7. Nhân yểm bố, là sanh và lão tử.⁷⁹ Các tạp nhiễm này, không một thứ nào không do sự phân biệt hư vọng mà được sanh trưởng.

Nói tóm lại, sự phân biệt hư vọng có chín thứ sắc thái: 1. Hữu tướng; 2. Vô tướng; 3. Tự tướng; 4. Nhiếp tánh; 5. Phương tiện thể nhập vô tướng; 6. Sai biệt; 7. Dị môn; 8. Sanh khởi; 9. Tạp nhiễm.

Như vậy, đã nói rõ sự phân biệt hư vọng, nay sẽ nói về không tánh của sở tri.

Kệ tụng: Các tướng và dị môn Nghĩa, sai biệt, thành lập Nên biết hai không tánh Lược nói chỉ do đó.

[0465c01] Luận giải:

Nên biết không tánh của năng thủ và sở thủ, lược nói, do có năm sắc thái sau đây: tướng, dị môn, nghĩa, sai biệt và thành lập. Thế nào là tướng của không tánh của sở tri?

Kệ tụng:

Không hai, vì có không Chẳng có cũng chẳng không Chẳng khác cũng chẳng một

Nên nói là không tướng.

[0465c05] Luận giải:

Không hai, là không có năng thủ và sở thủ. Có không, là có cái không của hai thủ. Đây là hiển thị không vô tánh làm tánh⁸⁰. Thế nên không tướng đây chẳng có chẳng không⁸¹. Thế nào là chẳng có? Vì không có hai có⁸². Thế nào là chẳng không? Vì có hai không⁸³. Đây là hiển thị không tướng chẳng có chẳng không. Không tướng và phân biệt hư vọng kia chẳng khác chẳng một. Nếu là khác thì thành ra pháp tánh khác với pháp [tướng], tức là trái với chánh lý, như tánh của khổ, vô thường, không, vô ngã v.v…⁸⁴ Nếu là một thì chẳng phải cảnh giới của tịnh trí⁸⁵, cũng chẳng phải tướng chung⁸⁶ . Đây là hiển thị không tánh cùng phân biệt hư vọng rời sắc thái một và khác.

Thế nào là dị môn⁸⁷ của không tánh của sở tri?

Kệ tụng:

Lược nói dị môn không Là chân như, thật tế Vô tướng, thắng nghĩa tánh Pháp giới, cần phải biết. ⁸⁸

[0465c15] Luận giải:

Lược nói không tánh có những dị môn này. Vì sao cần biết nghĩa lý của những dị môn này?

Kệ tụng:

Do không biến, không đảo Tướng diệt, Thánh trí cảnh

Và các Thánh pháp nhân Nghĩa dị môn như thế.

[0465c19] Luận giải:

Kệ tụng này nói về không tánh của sở tri. Do nghĩa không biến dịch mà nói là chân như, vì chân tánh thường như, không chuyển dịch. Do nghĩa không điên đảo mà nói là thật tế, vì chẳng phải sự thể mà các điên đảo⁸⁹ dựa vào, duyên với. Do nghĩa tướng diệt mà nói là vô tướng, vì trong không tánh vĩnh viễn diệt mất tất cả tướng⁹⁰. Do nghĩa Thánh trí cảnh mà nói là thắng nghĩa tánh, vì là nghĩa sở hành của tối thắng trí. Do nghĩa nhân tố của Thánh pháp⁹¹ mà nói là pháp giới, vì tất cả Thánh pháp dựa vào, duyên với pháp giới mà sanh. Chữ giới trong pháp giới có nghĩa là nhân tố. Nghĩa vô ngã tánh v.v…⁹² , cần phải hiểu đúng nghĩa lý của chúng.

Vì sao cần biết sự sai biệt của không tánh?

Kệ tụng:

Tạp nhiễm, thanh tịnh này Do có dơ, không dơ Như thủy giới toàn không Tịnh nên nhận là tịnh.

[0465c28] Luận giải:

Sự sai biệt của không tánh, lược có hai thứ: 1. Tạp nhiễm; 2. Thanh tịnh. Không tánh mà thành nhiễm tịnh là do phần vị khác nhau, nghĩa là: phần vị có dơ bẩn nên nói là tạp nhiễm; khi rời khỏi (phần vị) dơ bẩn thì nói là thanh tịnh. Tuy trước tạp nhiễm, sau thành thanh tịnh, nhưng chẳng phải là sự chuyển biến, (vì nếu cho rằng đó là sự chuyển biến thì) rơi vào lỗi vô thường⁹³ . Ví như nước v.v… rời khỏi khách trần⁹⁴. Không tánh thanh tịnh cũng vậy, chẳng có đặc tánh chuyển biến⁹⁵ . Sự sai biệt của không tánh ấy còn có mười sáu loại, đó là: nội không, ngoại không, nội ngoại không, đại không, không không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, vô tán không, bản tánh không, tướng không, nhất thiết pháp không, vô tánh không và vô tánh tự tánh không.⁹⁶ Lược nghĩa những cái không này, nên biết thế nào?

Kệ tụng:

Năng thực và sở thực (không)

Chúng dựa thân, trú xứ Thấy được đây, như lý Cầu được hai tịnh không Vì thường lợi hữu tình Vì không bỏ sanh tử Vì thiện, vô cùng tận Nên quán đây là không Vì chủng tánh thanh tịnh

Vì được các tướng tốt Vì tịnh các Phật pháp

Nên Bồ tát quán không.

[0466a13] Luận giải: Năng thực không, là dựa nội xứ mà nói, tức là nội không. Sở thực không, là dựa ngoại xứ mà nói, tức là ngoại không.⁹⁷ Chúng

Bát nhã Ba-la-mật-đa, quyển 302, Hội thứ 1, phẩm Công đức khó nghe, nói đến 20 cái Không: “Thiện Hiện! Nội không thanh tịnh nên Bát nhã Ba-la-mật-đa thanh tịnh; ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, (vô) tán không, vô bi ế n d ị không , bản tánh không, t ự tư ớ ng không, c ộ ng tư ớ ng không [tướng không = tự tướng không + cộng tướng không], nhất thiết pháp không, b ấ t kh ả đ ắ c không , vô tánh không, t ự tánh không , vô tánh tự tánh không thanh tịnh nên Bát nhã Ba-la-mật-đa thanh tịnh.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch) Luận Thập bát không (十八空論, No.1616) của ngài Long Thọ, giải thích rõ ràng 18 thứ Không, hoặc 16, 14, 17 cái Không. Có thể tham khảo luận Đại trí độ (大智度論, No.1509), quyển dựa thân, là năng thực và sở thực nương dựa vào thân, mà thân này không, nên gọi là nội ngoại không.⁹⁸ Các khí thế gian gọi là trú xứ. Tướng trạng của trú xứ (cho căn thân của hữu tình) thì rộng lớn bao la, nên gọi là đại. Trú xứ là không, nên gọi là đại không. ⁹⁹ Thấy được đây, là trí thấy được nội xứ, ngoại xứ, căn thân và khí thế gian toàn không. Trí thấy không cũng không, nên gọi là không không. Như lý, là thắng nghĩa¹⁰⁰ , tức là tu quán đúng với thật tướng, và cảnh sở quán chân thật đây tức là không, nên gọi là thắng nghĩa không¹⁰¹ . Bồ tát tu hành đều vì cầu được hai thanh tịnh, tức là thiện pháp hữu vi và thiện pháp vô vi. Vì cả hai là không, nên gọi là hữu vi không và vô vi không¹⁰² . Bồ tát đối với hữu tình thường làm lợi ích mà vẫn quán không, nên gọi là tất cánh không. Sanh tử dài lâu, không có biên tế thời gian ban đầu và sau rốt, bồ tát quán đây là không, nên gọi là vô tế không. [Hàng nhị thừa] không quán [sanh tử] là không nên mau chóng chán bỏ [sanh tử]; bồ tát không chán bỏ sanh tử nên quán sự sanh tử không biên tế ấy là không. Bồ tát từ khi tu tập các thiện pháp cho đến đạt Vô dư y bát niết bàn, không bao giờ buông bỏ thiện pháp mà vẫn quán không, nên gọi là vô tán không. Chủng tánh chư Thánh, tự thể bản hữu, chẳng phải do huân tập mà thành, nên gọi là bản tánh. Bồ tát vì muốn mau được thanh tịnh nơi bản tánh mà quán không, nên gọi là bản tánh không. Bồ tát vì có được tướng tốt của bậc Đại sĩ¹⁰³ mà quán không, nên gọi là tướng không. Bồ tát vì muốn tất cả pháp Phật chứng như mười lực, bốn vô úy v.v… đều được thanh tịnh, mà quán các pháp ấy là không, nên gọi là nhất thiết pháp không. Đó là mười bốn cái không, theo sự sai biệt mà an lập [tên gọi].

Trong các cái không ấy, pháp gì được gọi là không?

Kệ tụng:

Bổ đặc già la, pháp Thật tánh đều chẳng có Vô tánh này có tánh

Nên biệt lập hai không.

[0466b05] Luận giải:

Thật tánh của bổ đặc già la¹⁰⁴ và pháp đều chẳng có, nên gọi là vô tánh không. Vô tánh không này chẳng phải vô tự tánh. Cái không ấy lấy vô tánh làm tự tánh, nên gọi là vô tánh tự tánh không.

Ở trước có nói đến năng thực không v.v…, là hiển thị không tướng, để rồi an lập hai không¹⁰⁵. Sự an lập này là để ngăn chận sự tăng thêm [biến kế] chấp đối với bổ đặc già la và pháp¹⁰⁶, là để giảm bớt [biến kế] chấp đối với không107 . Thứ tự như vậy mà thiết lập hai không sau cùng.

Như vậy là đã hiển thị sự sai biệt của không tánh. Nghĩa thành lập của không tánh, vì sao cần phải biết?

Kệ tụng:

Nếu nói không tạp nhiễm Tất cả phải tự thoát Nếu nói không thanh tịnh Dụng công phải không quả.

[0466b13] Luận giải:

Nếu các pháp vốn không, chưa sanh sự đối trị108 , (cho rằng)

không có khách trần để thành tạp nhiễm, thì tất cả hữu tình không cần phải dụng công, phải tự nhiên giải thoát. Nếu sự đối trị đã sanh khởi, nhưng (cho rằng) không có thanh tịnh, thì người cầu giải thoát mệt nhọc dụng công hẳn nhiên không có kết quả.

Kệ tụng:

Chẳng nhiễm, chẳng bất nhiễm Chẳng tịnh, chẳng bất tịnh Vì tâm tánh bản tịnh Do khách trần thành nhiễm.

[0466b18] Luận giải:

Vì sao chẳng nhiễm, chẳng bất nhiễm? Vì tâm tánh bản tịnh. Vì sao chẳng tịnh, chẳng bất tịnh? Vì khách trần thành tạp nhiễm. Đây là nghĩa sai biệt của sự thành lập không tánh. Các nghĩa về không tánh từ trước đến đây có thể tóm gọn trong hai thứ: tướng và an lập. Tướng của không tánh lại có hai thứ: không và có¹¹⁰. Không tánh có tướng: tướng của không tánh lìa có, lìa không, lìa khác, lìa một.¹¹¹ Nên biết, an lập của không tánh là: dị môn, nghĩa, sai biệt và thành lập¹¹².