Luận Biên Trung Biên

Phẩm Ba

Biện Chân Thật

[0468c07] Đã biện luận về chướng, nay sẽ nói về chân thật.

Kệ tụng:

Chân thật chỉ có mười Là căn bản và tướng Không điên đảo, nhân quả Và chân thật thô tế. Cực thành, tịnh sở hành Nhiếp thọ và sai biệt Mười chân thật thiện xảo

Đều vì trừ ngã kiến.

[0468c12] Luận giải:

Nên biết, chân thật chỉ có mười thứ: 1. Chân thật căn bản; 2. Chân thật sắc thái; 3. Chân thật không điên đảo; 4. Chân thật nhân quả; 5. Chân thật thô tế; 6. Chân thật cực thành; 7. Chân thật tịnh sở hành; 8. Chân thật nhiếp thọ; 9. Chân thật sai biệt; 10. Chân thật thiện xảo. Chân thật thiện xảo lại có mười thứ, vì để trừ khử mười thứ ngã kiến. Mười thiện xảo là: 1. Thiện xảo uẩn; 2. Thiện xảo giới; 3. Thiện xảo xứ; 4. Thiện xảo duyên khởi; 5. Thiện xảo xứ phi xứ; 6. Thiện xảo căn; 7. Thiện xảo thế; 8. Thiện xảo đế; 9. Thiện xảo thừa;

10. Thiện xảo pháp hữu vi, vô vi.

Ở đây, thế nào là chân thật căn bản? Đó là ba tự tánh: 1. Tự tánh biến kế sở chấp; 2. Tự tánh y tha khởi; 3. Tự tánh viên thành thật. Dựa vào ba tự tánh này mà kiến lập những chân thật khác. Trong ba tự tánh vừa nói, nhận biết nghĩa nào là chân thật?

Kệ tụng:

Nhận biết ba tự tánh Một tánh thường chẳng có Một có mà không chân Chân thật: có, chẳng có.

[0468c25] Luận giải: Trong ba tự tánh, tánh biến kế sở chấp thường chẳng có. Đối với tánh biến kế sở chấp, nhận biết chỉ là thường chẳng có; đó là cái thấy chân thật, vì không điên đảo. Tánh y tha khởi là có mà không chân thật. Đối với tánh y tha khởi, nhận biết chỉ là có mà không chân thật, vì có sự tán loạn chấp khởi; đó là cái thấy chân thật.

Tánh viên thành thật là có và chẳng có. Đối với tánh viên thành thật, nhận biết chỉ là có và chẳng có; đó là cái thấy chân thật, vì có tánh không.

Sắc thái nào là chân thật?¹⁹⁷ Kệ tụng:

Đối pháp, số thủ thú¹⁹⁸

Và năng thủ, sở thủ kiến; 8. Nhiễm tịnh sở y tánh ngã kiến; 9. Quán hành giả tánh ngã kiến; 10. Phược giải Trong tánh có, chẳng có Thấy tăng thêm, bớt đi Biết thế nên không chuyển Là sắc thái chân thật.

[0469a05] Luận giải:

Đối với tất cả pháp và bổ đặc già la mà có cái thấy tăng thêm hay bớt đi¹⁹⁹. Nếu biết rõ đây thì có cái thấy không chuyển²⁰⁰; đó là sắc thái chân thật nơi tự tánh biến kế sở chấp. Đối với sự năng thủ và sở thủ các pháp mà có cái thấy tăng thêm hay bớt đi. Nếu biết rõ đây thì có cái thấy không chuyển; đó là sắc thái chân thật nơi tự tánh y tha khởi. Đối với có và chẳng có mà có cái thấy tăng thêm hay bớt đi. Nếu biết rõ đây thì có cái thấy không chuyển; đó là sắc thái chân thật nơi tự tánh viên thành thật. Ở đây, chân thật căn bản có sắc thái không điên đảo, nên gọi là sắc thái chân thật.

Chân thật không điên đảo, là tánh chất vô thường, khổ, không, vô ngã. Đem tánh chất này đối trị bốn điên đảo: thường, lạc, ngã , tịnh²⁰¹ Vì sao cần biết vô thường, khổ, không, vô ngã được thiết lập dựa vào nghĩa chân thật căn bản?²⁰²

Kệ tụng: Vô tánh và sanh diệt Cấu tịnh: ba vô thường Sở thủ và sự tướng Hòa hợp khổ: ba thứ.

Không cũng có ba thứ:

Vô, dị và tự tánh Vô tướng và dị tướng Tự tướng: ba vô ngã.

Ba thứ của bốn tướng

Dựa chân thật căn bản.

[0469a20] Luận giải:

Vô thường có ba thứ: 1. Vô thường vô tánh, là biến kế sở chấp vĩnh viễn không thật có²⁰³; 2. Vô thường sanh diệt, là y tha khởi có sanh khởi, có diệt mất²⁰⁴; 3. Vô thường cấu tịnh, là viên thành thật [hiển lộ] do địa vị chuyển biến²⁰⁵.

Khổ có ba thứ: 1. Khổ sở thủ, là biến kế sở chấp lấy bổ đặc già la và pháp làm đối tượng để chấp thủ; 2. Khổ sự tướng, là y tha khởi [biểu hiện] qua hành tướng của ba khổ²⁰⁶; 3. Khổ hòa hợp, là viên thành thật cùng với khổ hòa hợp²⁰⁷ .

Không có ba thứ: 1. Không vô tánh, là ngã pháp qua biến kế sở chấp thì không đạo lý nào có thể nói là thật có; do ngã pháp không thật có nên nói là không; 2. Không dị tánh, là nơi y tha khởi được biến kế vọng chấp mà biểu hiện như là thật có, nhưng chẳng phải tất cả chủng tánh toàn không²⁰⁸; 3. Không tự tánh, là tự tánh [thanh tịnh] của viên thành thật²⁰⁹ được hiển lộ bởi ngã không và pháp không.

Vô ngã có ba thứ: 1. Vô ngã vô tướng, là ngã tướng được biểu hiện bởi biến kế sở chấp vốn không có²¹⁰, nên gọi là vô tướng; chính vì ngã là vô tướng nên nói là vô ngã; 2. Vô ngã dị tướng, là hành tướng của y tha khởi tuy [giả] có²¹¹ nhưng không phải như ngã tướng của biến kế sở chấp²¹²; chính vì ngã tướng có đặc tánh khác với y tha khởi nên nói là vô ngã; 3. Vô ngã tự tướng, là tự tướng [thanh tịnh] của viên thành thật được hiển lộ bởi vô ngã; chính vì ngã tướng là tự tướng của viên thành thật²¹³ nên nói là vô ngã.

Như vậy đã tuần tự nói bốn thứ vô thường, khổ, không và vô ngã được thiết lập dựa vào chân thật căn bản. Bốn thứ vô thường, khổ, không và vô ngã, mỗi thứ được chia làm ba thứ, đã trình bày ở trên.

Chân thật nhân quả, là bốn Thánh đế²¹⁴ . Vì sao bốn Thánh đế [được thiết lập] dựa vào chân thật căn bản?

Kệ tụng:

Đã nói ba tướng khổ Tập cũng có ba thứ:

Là tập khí, đẳng khởi, Tướng chưa rời ràng buộc. Tự tánh, hai không sanh Cấu tịch hai: ba diệt.

Biến tri và vĩnh đoạn Chứng đắc: ba đạo đế.

[0469b14] Luận giải:

Như trước đã nói, khổ đế bao gồm ba khổ (khổ sở thủ, khổ sự tướng, khổ hòa hợp), ba vô thường (vô tánh, sanh diệt, cấu tịnh), ba không (vô tánh, dị tánh, tự tánh) và ba vô ngã (vô tướng, dị tướng, tự tướng).

Tập đế có ba thứ: 1. Tập tập khí ²¹⁶²¹⁵ , là tập khí chấp trước của tự tánh biến kế sở chấp; 2. Tập đẳng khởi, là phiền não và nghiệp [bình đẳng sanh khởi]²¹⁷; 3. Tập chưa ly hệ, là chân như chưa rời chướng²¹⁸.

Diệt đế có ba thứ: 1. Diệt tự tánh, là tự tánh bất sanh²¹⁹; 2. Diệt hai thủ, là năng thủ và sở thủ, cả hai không còn sanh khởi; 3. Diệt bản tánh, là cấu tịch có hai, tức trạch diệt và chân như²²⁰.

Đạo đế có ba thứ: 1. Đạo biến tri; 2. Đạo vĩnh đoạn; 3. Đạo chứng đắc.²²¹

Nên biết ở đây, nơi biến kế sở chấp chỉ có biến tri; nơi y tha khởi có biến tri và vĩnh đoạn; nơi viên thành thật có biến tri và chứng đắc.²²² Thế nên dựa vào ba tánh mà thiết lập đạo đế. Chân thật thô tế, là thế tục đế và thắng nghĩa đế. Vì sao hai²²³ đế dựa vào chân thật căn bản?

Kệ tụng:

Nên biết thế tục đế

Sai biệt có ba thứ:

Là giả, hành, hiển liễu Dựa ba chân thật căn bản.

Thắng nghĩa đế có ba:

Là nghĩa, đắc, chánh hành Dựa một bản: vô biến Vô đảo, hai viên thật.

[0469b29] Luận giải:

Thế tục đế có ba thứ: 1. Thế tục giả; 2. Thế tục hành; 3. Thế tục hiển liễu.²²⁴ Theo thứ tự như vậy, ba thế tục này được thiết lập dựa vào ba chân thật căn bản.

Thắng nghĩa đế cũng có ba thứ: 1. Thắng nghĩa nghĩa, là chân như, tức cảnh giới của thắng trí, gọi là thắng nghĩa; 2. Thắng nghĩa chứng đắc, là niết bàn; niết bàn là thắng quả và nghĩa lợi²²⁵; 3. Thắng nghĩa chánh hành, là Thánh đạo, vì lấy thắng pháp²²⁶ làm nghĩa. Nên biết, ba thắng nghĩa này được thiết lập dựa vào tánh viên thành thật²²⁷ trong ba chân thật căn bản.

Tổng quát, viên thành thật có hai thứ: vô vi và hữu vi, có sự sai biệt: (1) Vô vi tổng nhiếp chân như²²⁸ và niết bàn²²⁹; vì không biến dị nên gọi là viên thành thật. (2) Hữu vi tổng nhiếp tất cả Thánh đạo²³⁰; vì đối cảnh²³¹ mà không điên đảo nên cũng gọi là viên thành thật.

Chân thật cực thành lược có hai thứ: 1. Chân thật thế gian cực thành; 2. Chân thật đạo lý cực thành. Vì sao hai cực thành được thiết lập dựa vào chân thật căn bản?

Kệ tụng:

Thế cực thành dựa một Lý cực thành dựa ba.

biến đổi, không điên đảo, theo sự thích hợp đều nhiếp vào Viên thành thật tánh.” (H.T [0469c13] Luận giải:

Các pháp thế gian cùng những an lập²³² , được trải nghiệm quán sát để ngộ nhập tuệ giác mà tất cả người thế gian đồng chấp nhận sự thật rằng: đất thì chẳng phải lửa, hình sắc thì chẳng phải âm thanh v.v…²³³, đây là chân thật thế gian cực thành. Trong ba chân thật căn bản, các pháp thế gian chỉ dựa vào biến kế sở chấp mà thiết lập.

Nếu có đạo lý mà bậc hiền thiện thông duệ có thể tầm tư²³⁴ bằng sự y chỉ ba lượng²³⁵, đó là đạo lý chứng thành được thi thiết, được kiến lập, đây là chân thật đạo lý cực thành. Đạo lý chứng thành dựa vào ba chân thật căn bản mà thiết lập.²³⁶ sát na, là tính có đời sau, là tính nghiệp lành nghiệp dữ không mất; tính sát na là do sự vô thường thô thiển mà biết, tính có đời sau là do chúng sinh có nhiều loại vì có nhiều loại nghiệp mà biết, tính nghiệp lành nghiệp dữ không mất là do chúng sinh có vui có khổ mà biết, đại loại như vậy, đó là những điều không hiện thấy mà có thể suy luận. Luận cứ là dẫn chứng từ những thí dụ cùng tính chất, tức đối với các hành nơi bản thân hay nơi ngoại giới đều có thể dẫn sự sống chết mà ai cũng biết để ví dụ, dẫn mọi sự khổ não của sự sống chết mà ai cũng biết để ví dụ, dẫn sự bất tự do mà ai cũng biết để ví dụ, dẫn sự thịnh suy mà ai cũng biết để ví dụ, đại loại như vậy. Toàn hảo là do hiện thấy, do suy luận và do luận cứ mà làm cho chủ thuyết lập ra được quyết định. Chánh giáo là những giáo huấn tốt đẹp trong sáng, tức những tuyên thuyết của bậc toàn giác, như tuyên thuyết niết bàn là vắng lặng trọn vẹn, đại loại như vậy. Do 5 sắc thái như vậy mà gọi là khéo quan sát về đạo lý trong sáng, và do sự trong sáng ấy mà đạo lý như vậy đáng được học tập. Bạch đức Thế tôn, bậc toàn giác thì có mấy sắc thái? Thiện nam tử, đại khái có 5 sắc thái: một là xuất hiện thế giới thì cái tiếng toàn giác ai cũng nghe cả; hai là toàn hảo 32 tướng quí của bậc đại trượng phu; ba là đầy đủ 10 trí lực loại được mọi nghi hoặc cho chúng sinh; bốn là đầy đủ 4 vô úy tuyên thuyết chánh pháp, không bị sự biện luận của ai khuất phục mà lại khuất phục được những sự tà luận; năm là trong chánh pháp được tuyên thuyết thì 8 thánh đạo và 4 thánh quả toàn là những cái có thể thực hiện ngay trong hiện tại. Sự xuất hiện thế giới (với cái tiếng toàn giác và đủ các tướng quí), sự giải quyết nghi hoặc, sự không bị khuất phục mà khuất phục được người khác, sự hiện tại có thể thực hiện thánh đạo và thánh quả, 5 sự như vậy là sắc thái của bậc toàn giác mà ông nên biết. Và, như thế, đạo lý chứng thành do hiện lượng, do tỷ lượng (cùng những luận cứ và sự toàn hảo của tỷ lượng ấy), và do chánh giáo lượng, do 5 sắc thái như vậy mà gọi là trong sáng. (Thứ hai), do 7 sắc thái mà vẩn đục là 1, một phần cùng tính chất, 2, một phần khác tính chất, 3, toàn phần cùng tính chất, 4, toàn phần khác tính chất, 5, ví dụ khác tính chất, 6, không phải toàn hảo, 7, không phải chánh giáo.

Nếu đưa ra lý do vì ý thức nhận biết thì đó là toàn phần cùng tính chất. Nếu đưa ra lý do vì sắc thái, vì đặc tính, vì tác dụng, vì nhân quả, mỗi lý do riêng biệt của mỗi pháp, quyết định khác nhau, thì đó là toàn phần khác tính chất. Nếu đưa ra lý do mà một phần cùng tính chất và ví dụ lại toàn phần khác tính chất thì vì vậy mà chủ thuyết lập ra không được quyết định, nên đó là không phải toàn hảo. Nếu đưa ra lý do mà một phần khác tính chất và ví dụ lại toàn phần cùng tính chất thì vì vậy mà chủ thuyết lập ra không được quyết 82 Chân thật tịnh sở hành lược có hai thứ: 1. Chân thật phiền não chướng tịnh trí sở hành; 2. Chân thật sở tri chướng tịnh trí sở hành.²³⁷ Vì sao hai tịnh trí sở hành được thiết lập dựa vào chân thật căn bản?

Kệ tụng:

Tịnh sở hành có hai Dựa một viên thành thật.

[0469c23] Luận giải:

định, nên đó là không phải là toàn hảo. Không phải toàn hảo, không phải khéo quan sát đạo lý trong sáng, thì do sự vẩn đục ấy mà không đáng học tập. Ví dụ khác tính chất, và không phải chánh giáo, thì ông nên biết bản chất toàn là vẩn đục.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Chân thật phiền não chướng tịnh trí sở hành và chân thật sở tri chướng tịnh trí sở hành chỉ dựa vào viên thành thật trong ba chân thật căn bản mà thiết lập. Biến kế sở chấp và y tha chẳng phải cảnh giới của tịnh trí.

Nên biết, vì sao tướng, danh, phân biệt, chân như và chánh trí nhiếp ở ba chân thật căn bản?²³⁸

Kệ tụng:

Danh biến kế sở chấp Tướng phân biệt y tha Chân như và chánh trí Nhiếp vào viên thành thật.

[0469c29] Luận giải:

Năm sự: tướng, danh, phân biệt, chân như và chánh trí, tùy trường hợp mà thích ứng, nhiếp vào ba thứ chân thật căn bản, nghĩa là danh nhiếp ở biến kế sở chấp; tướng và phân biệt nhiếp ở y tha;

viên thành thật nhiếp chân như và chánh trí ²³⁹.

Chân như sai biệt lược có bảy thứ: 1. Chân thật lưu chuyển; 2. Chân thật thật tướng; 3. Chân thật duy thức; 4. Chân thật an lập; 5. Chân thật tà hành; 6. Chân thật thanh tịnh; 7. Chân thật chánh hành.²⁴⁰ Nên biết, vì sao bảy chân như này dựa vào ba chân thật căn bản mà thiết lập?

Kệ tụng:

Lưu chuyển và an lập Tà hành dựa hai trước Thật tướng, duy thức, tịnh Chánh hành dựa một sau.

[0470a09] Luận giải:

Bảy chân thật: lưu chuyển, thật tướng v.v… tùy chỗ mà thích ứng, nhiếp ở ba thứ chân thật căn bản, nghĩa là chân như lưu chuyển, an lập và tà hành thì dựa vào biến kế sở chấp và y tha khởi trong chân thật căn bản; chân như thật tướng, duy thức, thanh tịnh và chánh hành thì dựa vào viên thành thật trong chân thật căn bản mà thiết lập. Chân thật thiện xảo có mười thứ, là để đối trị mười thứ ngã kiến. Vì sao nơi uẩn, giới, xứ v.v… khởi mười thứ ngã kiến?

Kệ tụng: Nơi uẩn đẳng ngã kiến: Chấp nhất, nhân, thọ giả Tác giả, tự tại chuyển Tăng thượng nghĩa và thường Tạp nhiễm thanh tịnh y

Quán, phược giải giả tánh.

[0470a17] Luận giải:

Nơi uẩn, giới, xứ v.v… mười pháp khởi mười thứ ngã kiến: 1.

Chấp nhất tánh; 2. Chấp nhân tánh; 3. Chấp thọ giả tánh; 4. Chấp tác giả tánh; 5. Chấp tự tại chuyển tánh; 6. Chấp tăng thượng nghĩa tánh; 7. Chấp thường tánh; 8. Chấp nhiễm tịnh sở y tánh; 9. Chấp quán hành giả tánh; 10. Chấp phược giải giả tánh.²⁴¹ Vì trừ khử mười thứ ngã kiến mà tu tập mười thứ thiện xảo. Vì sao mười thứ chân thật thiện xảo dựa vào ba chân thật căn bản mà thiết lập? Vì mười pháp uẩn, giới, xứ v.v…, không một pháp nào không nhiếp trong ba thứ tự tánh căn bản. Mười pháp nhiếp trong ba tự tánh như thế nào?

Kệ tụng:

Đây sở chấp, phân biệt Pháp tánh nghĩa ở kia.²⁴²

[0470a25] Luận giải:

Mười pháp: uẩn, giới, xứ, v.v…, mỗi pháp có ba nghĩa. Thí dụ, trong sắc uẩn có ba nghĩa: 1. Sở chấp nghĩa sắc, là tánh biến kế sở chấp của sắc; 2. Phân biệt nghĩa sắc, là tánh y tha khởi của sắc; vì lấy sự phân biệt nơi y tha làm sắc; 3. Pháp tánh nghĩa sắc, là tánh viên thành thật của sắc. Giống như trong sắc uẩn có ba nghĩa này, bốn uẩn: thọ, tưởng, hành, thức, và chín pháp: giới, xứ, duyên khởi, xứ phi xứ, căn, thế, đế, thừa, hữu vi vô vi, mỗi pháp đều có ba nghĩa tùy ứng. Mười pháp: uẩn, giới, xứ, v.v… do ba nghĩa mà có sai biệt, nhưng không một pháp nào mà không nhiếp vào trong ba tánh căn bản. Vì vậy nên biết, mười chân thật thiện xảo đều dựa vào ba chân thật căn bản mà thiết lập.

Tuy nói rằng muốn đối trị mười thứ ngã kiến nên tu tập mười thiện xảo: uẩn, giới, xứ v.v…, nhưng chưa nói về nghĩa sai biệt của mười thiện xảo ấy. Đầu tiên là nghĩa của uẩn, nên hiểu thế nào?

Kệ tụng:

Chẳng một và tóm gom

Nghĩa phân đoạn là uẩn.

uẩn, giới, xứ v.v… 10 pháp mà có thể quyết trạch biện giải, thông đạt nghĩa lý, sanh khởi [0470b07] Luận giải:

Nên biết nghĩa của uẩn lược có ba thứ: 1. Nghĩa chẳng một, như khế kinh nói: “Những gì thuộc về sắc v.v…, hoặc quá khứ, hoặc hiện tại, hoặc vị lai; hoặc trong, hoặc ngoài; hoặc thô, hoặc tế; hoặc tốt, hoặc xấu; hoặc xa, hoặc gần”²⁴³; 2. Nghĩa tóm gom, như khế kinh nói: “Như vậy tất cả gom làm một khối”²⁴⁴; 3. Nghĩa phân đoạn, như khế kinh nói: “Gọi là sắc uẩn v.v…”; do nghĩa phân đoạn mà riêng biệt thiết lập các sắc thái của sắc v.v… Do lấy nghĩa “một khối” (tụ) mà nghĩa “uẩn” được thành. Lại thấy nghĩa “một khối” của thế gian²⁴⁵, gọi là uẩn.

Đã nói nghĩa của uẩn, thế nào là nghĩa của giới?

Kệ tụng:

Năng, sở thủ, bỉ thủ

Nghĩa chủng tử gọi giới.

[0470b15] Luận giải: Nghĩa năng thủ chủng tử, là sáu nội giới: nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân và ý. Nghĩa sở thủ chủng tử, là sáu ngoại giới: sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp. Nghĩa bỉ thủ chủng tử, là sáu thức giới: nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức và ý thức. Đã nói nghĩa của giới, thế nào là nghĩa của xứ?

Kệ tụng:

Năng thọ, sở liễu cảnh Nghĩa dụng môn gọi xứ.

[0470b19] Luận giải:

Ở đây, nghĩa năng thọ thọ dụng môn, là sáu nội xứ²⁴⁶; và nghĩa sở liễu cảnh thọ dụng môn, là sáu ngoại xứ²⁴⁷ .

Đã nói nghĩa của xứ, thế nào là nghĩa của duyên khởi?

Kệ tụng: Nghĩa duyên khởi nơi nhân

Quả, dụng không tăng giảm. [0470b23] Luận giải:

Nơi nhân, quả và dụng, nếu không tăng ích và không tổn giảm, chính là nghĩa của duyên khởi²⁴⁸. Nên biết ở đây, nhân tăng ích, là chấp trước hành v.v… có bất bình đẳng nhân²⁴⁹ . Nhân tổn giảm, là chấp trước hành v.v… là vô nhân²⁵⁰ . Quả tăng ích, là chấp trước hữu ngã bao gồm hành v.v… do duyên vô minh v.v… mà được sanh²⁵¹ . Quả tổn giảm là chấp trước vô minh v.v… không sanh ra quả là hành v.v…²⁵² Dụng tăng ích, là chấp trước vô minh v.v… làm nhân sanh hành v.v… có những tác dụng riêng biệt²⁵³ . Dụng tổn giảm, là chấp trước vô minh v.v… làm nhân sanh hành v.v… hoàn toàn không tác dụng²⁵⁴ . Nếu không có ba chấp tăng giảm như vậy, nên biết người ấy có được thiện xảo đối với duyên khởi.

Đã nói nghĩa của duyên khởi, thế nào là nghĩa của xứ phi xứ²⁵⁵?

Kệ tụng:

Với phi ái, ái, tịnh Câu sanh và thắng chủ Đắc, hành không tự tại

Là nghĩa xứ phi xứ.

[0470c04] Luận giải:

Nghĩa của xứ phi xứ lược có bảy sắc thái không được tự tại, cần phải biết:

1. Không được tự tại đối với phi ái; là tuy không có ưa muốn, nhưng do ác hành vẫn đọa đường dữ.

2. Không được tự tại đối với khả ái; là tuy không có ưa muốn,²⁵⁶ nhưng do diệu hành vẫn sanh đường lành.²⁵⁷ 3. Không được tự tại đối với thanh tịnh, là không đoạn trừ năm triền cái²⁵⁸, không tu bảy giác chi²⁵⁹ thì nhất định không thể đạt đến biên tế khổ²⁶⁰ 4. Không được tự tại đối với câu sanh, là một thế giới không có hai đức Như lai, hai vị Chuyển luân vương đồng thời xuất hiện. 5. Không được tự tại đối với thắng chủ, là người nữ không thể làm Chuyển luân vương v.v…²⁶¹ 6. Không được tự tại đối với chứng đắc, là người nữ không thể chứng đắc Độc giác bồ đề, Vô thượng chánh đẳng bồ đề. 7. Không được tự tại đối với hiện hành, là bậc kiến đế²⁶² thì nhất định không hiện hành các việc như sát hại cha mẹ v.v…²⁶³, các sanh loại khác có khả năng hiện hành [các việc ấy].²⁶⁴ Trong kinh Đa giới²⁶⁵ có nói rộng những sắc thái này, theo đó mà quyết định là xứ hay phi xứ.

Như vậy đã nói nghĩa của xứ phi xứ, thế nào là nghĩa của căn?

Kệ tụng:

Căn nơi thủ, trú, tục Dùng hai tịnh tăng thượng.

[0470c17] Luận giải:

Hai mươi hai căn²⁶⁶ dựa vào nghĩa của sáu sự tăng thượng²⁶⁷ mà thiết lập. (1) Thường nhiếp thủ [sáu trần] cảnh nên sáu căn: nhãn, nhĩ, tỷ , thiệt, thân, ý, có nghĩa tăng thượng; (2) Tương tục trú ở trong một giai đoạn nên mạng căn²⁶⁸ có nghĩa tăng thượng; (3) Tương tục [an lập] gia tộc nên nam nữ hai căn có nghĩa tăng thượng; (4) Thường thọ dụng nghiệp quả thiện ác nên năm căn: ưu, hỷ, khổ, lạc, xả, có nghĩa tăng thượng; (5) Sự thanh tịnh của thế gian nên năm căn: tín, tiến, niệm, định, tuệ, có nghĩa tăng thượng; (7) Sự thanh tịnh của xuất thế gian nên các căn: vị tri đương tri, dĩ tri, cụ tri, ²⁶⁹ có nghĩa tăng thượng.

Đã nói nghĩa của căn, thế nào là nghĩa của thế?

Kệ tụng:

Nhân quả đã, chưa dụng Là thế nghĩa nên biết.

[0470c24] Luận giải:

Nên biết nhân quả đã thọ dụng và chưa thọ dụng, tùy trường hợp mà thích ứng riêng với nghĩa của ba đời. Cả nhân và quả đã thọ dụng, là nghĩa của quá khứ. Cả nhân và quả chưa thọ dụng, là nghĩa của vị lai. Đã thọ dụng nhân, chưa hay đã thọ dụng quả, là nghĩa của hiện tại.

Đã nói nghĩa của thế, thế nào là nghĩa của đế?

Kệ tụng:

Thọ và thọ tư lương Đó là nhân các hành Hai tịch diệt đối trị Nghĩa của đế nên biết.

[0471a01] Luận giải:

Nên biết, đế là bốn Thánh đế:

1. Khổ Thánh đế: Là tất cả thọ²⁷⁰ và tư lương của thọ. Trong khế kinh có nói: “Chư sở hữu thọ²⁷¹ đều là khổ.” Tư lương của thọ là các pháp thuận với sự sanh khởi thọ²⁷² .

2. Tập Thánh đế: Là các khổ kia làm nhân cho các hành²⁷³ .

3. Diệt Thánh đế: Hai thứ khổ tập hoàn toàn vắng lặng.²⁷⁴ 4. Đạo Thánh đế: Là khổ tập có khả năng đối trị đạo. Đã nói nghĩa của đế, thế nào là nghĩa của thừa?

Kệ tụng:

Do công đức, tội ác Và trí vô phân biệt Y tha tự xuất ly

Nghĩa của thừa nên biết.

[0471a09] Luận giải:

Nên biết, thừa tức là ba thừa. Ở đây hiển thị theo nghĩa tương ứng với ba thừa: (1) Từ người khác nghe được công đức của niết bàn, tội ác của sanh tử mà khởi quán trí; do quán trí mà được xuất ly [nhân quả]²⁷⁵, gọi là Thanh văn thừa. (2) Không từ người khác nghe được công đức của niết bàn, tội ác của sanh tử mà tự khởi quán trí; do quán trí mà được xuất ly [nhân quả], gọi là Độc giác thừa. (3) Trí vô phân biệt khởi một cách tự nhiên²⁷⁶; do trí vô phân biệt mà được xuất ly [nhân quả], gọi là Vô thượng thừa²⁷⁷ .

Đã nói nghĩa của thừa, thế nào là nghĩa của pháp hữu vi và pháp vô vi?

Kệ tụng:

Nghĩa hữu vi, vô vi Chính là giả, là nhân Là tướng; là tịch tĩnh

Là nghĩa sở quán kia.

[0471a18] Luận giải:

Nên biết ở đây, giả, là danh thân, cú thân và văn thân²⁷⁸ .

Nhân, là chủng tử được thâu giữ nơi tàng thức²⁷⁹ . Tướng, là thế giới [cư trú], căn thân, mọi sự thọ dụng²⁸⁰ , và các chuyển thức, bao gồm:

ý, thủ và tư duy. Ý, là thức [thứ bảy] có đặc tánh thường xuyên thẩm xét suy lường [mạnh hơn các thức khác]²⁸¹ . Thủ, là năm thức nắm giữ tánh cảnh, hiện lượng. Tư duy, là ý thức thứ sáu, vì có khả năng phân biệt tất cả các cảnh²⁸² . Như vậy, giả, nhân, tướng và các pháp tương ưng²⁸³, gọi chung là pháp hữu vi.

Tịch tĩnh, là diệt đế sở chứng và đạo đế năng chứng²⁸⁴ có năng lực đưa đến tịch tĩnh. Nghĩa sở quán kia²⁸⁵, tức là chân như, là cảnh sở duyên của đạo tịch tĩnh. Như vậy, các tịch tĩnh và nghĩa sở quán, gọi chung là pháp vô vi.

Nên biết, ở đây do duyên mười nghĩa: uẩn, giới, xứ v.v… mà tri kiến chính xác được sanh khởi, đó là thiện xảo về uẩn, giới, xứ v.v…

[0471a27] Luận giải:

Tổng quát, nghĩa chân thật lược có hai thứ là chân thật năng hiển và chân thật sở hiển. Chân thật năng hiển, là ba thứ chân thật căn bản, vì năng hiển các chân thật khác. Chân thật sở hiển, là chín chân thật được hiển thị bởi chân thật căn bản.

Chân thật sở hiển có chín thứ: 1. Chân thật [sắc thái] được hiển thị bằng sự rời xa tăng thượng mạn²⁸⁶.

2. Chân thật [không điên đảo] được hiển thị bằng sự đối trị điên đảo.

3. Chân thật [nhân quả] được hiển thị bằng sự xuất ly của

Thanh văn thừa²⁸⁷.

4. Chân thật [thô tế] được hiển thị bằng sự xuất ly của Vô thượng thừa, là thô năng thành thục, tế năng giải thoát²⁸⁸ .

5. Chân thật [cực thành] được hiển thị bằng khả năng hàng phục luận điểm của người khác, tức dựa vào thí dụ và đạo lý mà hàng phục²⁸⁹.

6. Chân thật [tịnh sở hành] được hiển thị bằng sự thấu đạt đại thừa²⁹⁰ .

7. Chân thật [nhiếp thọ] được hiển thị bằng sự thể nhập tất cả loại sở tri²⁹¹ .

8. Chân thật [sai biệt] được hiển thị bằng sự hiển lộ chân như không hư vọng²⁹² . 9. Chân thật [thiện xảo] được hiển thị bằng sự thể nhập ngã chấp sự qua tất cả bí mật²⁹³