Luận Biên Trung Biên

Phẩm Bốn

Biện Tu Đối Trị

[0471b09] Đã biện giải về chân thật, tiếp theo sẽ biện giải về sự tu đối trị, tức sự tu tất cả bồ đề phần pháp. Đầu tiên là nói về sự tu niệm trú²⁹⁴.

Kệ tụng:

Đem thô trọng, ái nhân Ngã sự và không mê Thể nhập bốn Thánh đế

Tu niệm trú nên biết. [0471b13] Luận giải:

Do có thân mà [các hành] thô trọng được hiện rõ, cho nên quán sát đây được thể nhập khổ Thánh đế. Thân ấy lấy các hành thô trọng làm thể tướng, và chính các hành thô trọng này là đặc tánh của hành khổ ²⁹⁵ . Trong sự quán sát của bậc Thánh thì các pháp hữu lậu đều là khổ.

Thọ các pháp hữu lậu chính là nhân tố của tham ái²⁹⁶, cho nên quán sát đây được thể nhập tập Thánh đế. Tâm là sở y duyên sự của ngã chấp, cho nên quán sát đây được thể nhập diệt Thánh đế. Đoạn ngã chấp, chứng diệt đế thì không còn sợ tách rời bản ngã²⁹⁷ .

Quán sát pháp là đối với pháp nhiễm tịnh mà rời xa ngu mê, thể nhập đạo Thánh đế.

Vì thể nhập bốn Thánh đế lý, đầu tiên nói đến sự tu tập bốn niệm trú quán.

Đã nói sự tu niệm trú, sẽ nói sự tu chánh đoạn.

Kệ tụng:

Đã biến tri chướng trị Tất cả thứ sai biệt Là viễn ly, tu tập

Siêng tu bốn chánh đoạn. [0471b23] Luận giải:

Trước nói tu tập niệm trú để có thể biến tri tất cả phẩm loại sai biệt của chướng ngại và đối trị²⁹⁸. Nay để viễn ly pháp sở trị chướng²⁹⁹ và để tu tập đạo năng đối trị³⁰⁰, phải tinh cần tu tập bốn chánh đoạn. Như khế kinh nói: “Đối với các pháp ác bất thiện đã sanh, vì để đoạn trừ chúng …”, cho đến nói rộng ra.³⁰¹ Đã nói sự tu chánh đoạn, sẽ nói sự tu thần túc.

Kệ tụng:

Dựa trú, tánh kham năng Làm tất cả sự thành Diệt trừ năm lầm lỗi Siêng tu tám đoạn hành.

[0471c01] Luận giải: Dựa vào sự tu chánh đoạn, nghĩa là tinh tiến rời xa pháp ác bất thiện, tinh tiến tu tập pháp thiện, tâm liền an trú và có được tánh kham năng. Những mong cầu là nhân tố cho thắng sự³⁰², và vì thành tựu thắng sự mà tu bốn thần túc³⁰³ . Trú, là tâm trú, chính là đẳng trì³⁰⁴ . Kế tiếp bốn chánh đoạn là bốn thần túc. Tánh kham năng, là khả năng diệt trừ năm thứ lầm lỗi và tu tập tám đoạn hành.

Vì sao gọi là năm thứ lầm lỗi?

Kệ tụng:

Biếng nhác, quên lời Phật

Và hôn trầm, trạo cử

Không tác hành, tác hành Là năm lỗi nên biết.

[0471c08] Luận giải:

Nên biết ở đây, hôn trầm và trạo cử hợp lại thành một lỗi. Nếu vì trừ diệt hôn trầm, trạo cử thì không cần tác gia hành³⁰⁵. Nếu đã diệt trừ hôn trầm trạo cử mà còn tác gia hành, thì đó là lầm lỗi. Vì trừ diệt năm lầm lỗi mà phải tu tám đoạn hành.

Làm thế nào an lập hành tướng của tám đoạn hành³⁰⁶?

Kệ tụng:

Vì đoạn trừ biếng nhác Tu dục, cần, tín, an

Tức sở y, năng y Và sở nhân, năng quả.

Vì trừ bốn lỗi khác Tu niệm, trí, tư, xả: Nhớ lời, biết trầm trạo

Phục hành, diệt đẳng lưu.

[0471c16] Luận giải:

Vì diệt trừ biếng nhác nên tu bốn đoạn hành: 1. Dục; 2. Chánh cần; 3. Tín; 4. Khinh an. Nên biết thứ tự như sau: sở y, năng y, sở nhân, năng quả. Sở y là dục, vì dục làm sở y cho chánh cần. Năng y là chánh cần, vì chánh cần dựa vào dục mà sanh khởi. Sở nhân là tín, vì tín làm nhân gần cho dục dựa vào sanh khởi. Nếu tín thọ thiền định³⁰⁷ thì khởi lên mong cầu. Năng quả là khinh an³⁰⁸, vì khinh an là quả gần được sanh bởi chánh cần. Nỗ lực tinh tiến thì được thắng định.

Vì muốn đối trị bốn lầm lỗi sau, nên thường tu tập bốn chánh hành khác: 1. Niệm; 2. Chánh tri; 3. Tư; 4. Xả. Nên biết thứ tự như sau: nhớ lời dạy, hiểu trầm trạo, phục hành, diệt đẳng lưu. Nhớ lời dạy là niệm, vì có năng lực không quên cảnh [sở duyên], nhớ lời Phật dạy. Biết trầm trạo là chánh tri, vì khi không quên cảnh, nhớ lời Phật dạy thì có thể tùy biết hai lầm lỗi hôn trầm và trạo cử. Phục hành là tư, do năng lực tùy biết hôn trầm và trạo cử, vì muốn phục trừ hai lầm lỗi ấy, mà phát khởi gia hành. Diệt đẳng lưu là xả, vì khi hôn trầm, trạo cử đã bị đoạn diệt, tâm liền trú xả, bình đẳng lưu chuyển³⁰⁹.

Đã nói sự tu bốn thần túc, sẽ nói sự tu năm căn. Sự tu năm căn được an lập như thế nào?

Kệ tụng: Đã trồng thuận giải thoát Lại tu năm tăng thượng Là dục, hành, không quên Không tán loạn, tư trạch.

[0472a02] Luận giải:

Do tu bốn thần túc, tâm có tánh kham năng, nghĩa là đã thành mãn thiện căn thuận giải thoát phần³¹⁰ , còn phải tu tập năm thứ tăng thượng: 1. Tăng thượng dục; 2. Tăng thượng gia hành; 3. Tăng thượng không quên cảnh [sở duyên]; 4. Tăng thượng không tán loạn; 5. Tăng thượng tư trạch. Năm tăng thượng này theo thứ tự của năm căn: tín, tiến, niệm, định và tuệ.

Đã nói sự tu năm căn, sẽ nói sự tu năm lực. Năm lực là gì?

Thứ tự như thế nào?

Kệ tụng:

Năm lực tổn các chướng

Nhân quả lập thứ tự. [0472a08] Luận giải:

Năm căn: tín, tiến, niệm, định và tuệ, như trước đã nói. Năm căn ấy còn có hoạt dụng thắng thế nên gọi là lực. Năm lực có thể đàn áp, tổn diệt những chướng ngại như: không tin, biếng nhác, thất niệm, loạn tâm và vô tri³¹¹, cũng không cho những chướng ấy lấn lướt, xen tạp.

Thứ tự của năm lực là dựa vào nhân mà lập quả, tức dựa vào nhân trước dẫn ra quả sau. Nếu quyết định tin có nhân, có quả, thì vì đạt được quả ấy mà phát khởi nỗ lực tinh tiến. Đã nỗ lực tinh tiến, liền trú chánh niệm. Đã trú chánh niệm, tâm ắt được định. Tâm được định rồi thì có được như thật tri³¹². Có được như thật tri thì không việc gì không thành. Thứ tự này là dựa vào nhân mà lập quả.

Như trước có nói, thuận giải thoát phần đã thành mãn, còn phải tu tập năm căn. Địa vị nào tu tập thuận quyết trạch phần? Đó là năm căn vị và năm lực vị.

Kệ tụng:

Thuận quyết trạch hai, hai

Năm căn và năm lực.

[0472a18] Luận giải:

Trong thuận quyết trạch phần³¹³, hai lớp noãn, đảnh³¹⁴ ở năm căn vị; hai lớp nhẫn, thế đệ nhất pháp³¹⁵ ở năm lực vị. Đã nói sự tu năm lực, sẽ nói sự tu giác chi. Sự tu giác chi được an lập thế nào?

Kệ tụng: Giác chi lược có năm Là sở y, tự tánh Xuất ly và lợi ích Cùng ba vô nhiễm chi.

[0472a23] Luận giải:

Các chi này hỗ trợ cho tuệ giác³¹⁶, nên gọi là giác chi. Giác chi vị này ở giai đoạn kiến đạo, nói rộng có bảy chi, lược có năm chi: 1. Chi sở y của giác, là niệm; 2. Chi tự tánh của giác, là trạch pháp; 3. Chi xuất ly của giác, là tinh tiến; 4. Chi lợi ích của giác, là hỷ; 5. Chi vô nhiễm của giác, có ba thứ là khinh an, định và xả. Nguyên nhân nào vô nhiễm có ba thứ?³¹⁷

Kệ tụng:

Do nhân duyên, sở y Tự tánh: nghĩa sai biệt Có khinh an, định, xả Nói là vô nhiễm chi.

[0472b01] Luận giải:

Khinh an là nhân duyên của vô nhiễm. [Chủng tử] thô trọng làm nhân sanh ra các pháp tạp nhiễm. Khinh an làm nhân gần cho sự đối trị các [chủng tử] thô trọng.³¹⁸ Sở y [của vô nhiễm] là định³¹⁹ .

Tự tánh [của vô nhiễm] là xả³²⁰. Đó là ba nghĩa sai biệt của vô nhiễm chi. Đã nói sự tu giác chi, sẽ nói sự tu đạo chi. Sự tu đạo chi được an lập thế nào?

Kệ tụng:

Phân biệt, chỉ dạy người Khiến người tin có ba Đối trị chướng cũng ba Nên đạo chi thành tám.

[0472b07] Luận giải:

Đạo chi được thiết lập ở giai đoạn tu đạo³²¹. Đạo chi ấy, nói rộng thì có tám, lược thì có bốn³²²:

1. Chi phân biệt, là chánh kiến. Chánh kiến này tuy thuộc thế gian nhưng chính là thể của trí hậu đắc xuất thế, vì chánh kiến có khả năng phân biệt sự tự sở chứng trong kiến đạo vị. 2. Chi chỉ dạy người, là chánh tư duy và chánh ngữ, đều dự phần phát khởi lời nói chỉ dạy người khác.

3. Chi làm cho người tin nhận, có ba pháp là chánh ngữ, chánh nghiệp và chánh mạng.³²³ 4. Chi đối trị chướng, có ba pháp, là chánh tinh tiến, chánh niệm và chánh định.³²⁴ Ở đây đạo chi, nói lược có bốn, nói rộng có tám.

Nguyên do gì hai đạo chi sau, mỗi chi được phân làm ba pháp?

Kệ tụng: Biểu kiến, giới, viễn ly Khiến người tin nhận sâu Đối trị bản, tùy hoặc Và tự tại chướng vậy.

[0472b17] Luận giải:

Chánh ngữ, chánh nghiệp và chánh mạng biểu hiện cho bản thân. Bản thân có kiến, có giới, có viễn ly, thì [chính những điều đó] làm cho người khác tin nhận. Do chánh ngữ là biết luận nghị, quyết trạch, khiến người khác tin và biết mình có thắng tuệ. Do chánh nghiệp là không làm tà nghiệp, khiến người khác tin và biết mình có tịnh giới. Do chánh mạng là biết ứng lượng ứng thời³²⁵, đúng như pháp cầu xin y, bát, các vật dụng để sống³²⁶, khiến người khác tin rằng mình có [đời sống] viễn ly thù thắng.

Chánh tinh tiến, chánh niệm và chánh định, theo thứ tự đối trị căn bản phiền não, tùy phiền não và tự tại chướng. Ở đây, cái bị đối trị lược có ba thứ: 1. Căn bản phiền não, là tu sở đoạn³²⁷; 2. Tùy cử nổi lên thì nên tu tập tịnh chỉ, đối với cảnh sở duyên cực sanh chán ghét. Sách cử là nổi lên sự cảnh giác khi tâm bị hôn trầm, làm cho tâm phấn chấn lên. Xả là rời xa hôn trầm, trạo cử, tâm trú nơi xả.), vĩnh viễn không dung thọ hôn trầm, trạo cử, các tùy phiền não. Chánh định là chi làm sạch tối thắng công đức chướng, vì dẫn phát thần thông v.v… phiền não, là hôn trầm và trạo cử³²⁸; 3. Tự tại chướng³²⁹, là những chướng ngại cho sự dẫn đến công đức thắng phẩm. Ở đây, chánh tinh tiến đặc biệt đối trị căn bản phiền não, và vì đối trị căn bản phiền não mà nỗ lực tinh tiến trong giai đoạn tu đạo. Chánh niệm đặc biệt đối trị tùy phiền não, sao cho buộc sự nhớ nghĩ, tâm an trú trong ba tướng: tịnh chỉ, sách cử và xả; rời xa trạng thái hôn trầm và trạo cử. Chánh định đặc biệt đối trị tự tại chướng; dựa vào tĩnh lự thù thắng mà mau chóng dẫn phát công đức thù thắng³³⁰ như các thần thông v.v… ³³¹

pháp hữu lậu không thuộc kiến sở đoạn, tức các pháp hữu lậu còn lại, trừ kiến chấp nhiễm ô khởi lên do tà phân biệt. Pháp hữu lậu ở đây gồm cả thiện tùy thuận quyết trạch Thế nào là sự tu trị³³² sai biệt?

Kệ tụng:

Có đảo thuận không đảo Không đảo có đảo theo Không đảo không đảo theo Là tu trị sai biệt.

[0472c03] Luận giải:

Sự tu đối trị, lược có ba thứ: 1. Có điên đảo thích ứng không điên đảo³³³; 2. Có điên đảo theo sau không điên đảo³³⁴; 3. Không điên đảo theo sau không điên đảo³³⁵ . Như vậy ba hạng tu trị sai biệt, theo thứ tự, đó là: dị sanh, hữu học vị và vô học vị.

Bồ tát và hàng nhị thừa có những sắc thái tu trị sai biệt như thế nào?

Kệ tụng:

Sự tu tập Bồ tát Do sở duyên, tác ý

Mà chứng đắc thù thắng Sai biệt với nhị thừa.

[0472c10] Luận giải:

Thanh văn, Độc giác lấy sự tương tục nơi thân, thọ, tâm, pháp của mình làm cảnh [sở duyên] để tu đối trị. Bồ tát lấy sự tương tục thân, thọ, tâm, pháp của mình và người làm cảnh [sở duyên] để tu đối trị.

Thanh văn, Độc giác đối với cảnh [sở duyên] là thân, thọ, tâm, pháp, lấy sự tư duy các hành tướng vô thường, khổ, không, vô ngã, để tu đối trị. Bồ tát đối với cảnh [sở duyên] là thân, thọ, tâm, pháp, lấy sự tư duy hành tướng vô sở đắc để tu đối trị. Thanh văn, Độc giác tu bốn niệm trú, v.v…³³⁶ , quán chiếu thân, thọ, tâm, pháp, v.v…, chỉ để mau chứng đắc ly hệ³³⁷. Bồ tát tu bốn niệm trú, quán chiếu thân, thọ, tâm, pháp, v.v…, không vì mau chứng đắc ly hệ, mà chỉ vì chứng đắc vô trú niết bàn.

Sự tu đối trị của Bồ tát và hàng nhị thừa, qua ba sắc thái này mà nói có sự sai biệt. [0472c18] Nghĩa tổng quát của sự tu đối trị đó là: (1) tu khai giác, tu tổn giảm, tu oánh sức, tu phát thượng, tu lân cận – tức lân cận kiến đạo, tu chứng nhập, tu tăng thắng; (2) tu sơ vị, tu trung vị, tu hậu vị; (3)

tu hữu thượng, tu vô thượng – tức sở duyên, tác ý, đạt được quả thù thắng³³⁸

Phẩm Năm

Biện Tu Phần Vị

[0472c23]

Kệ tụng:

Đã nói sự tu đối trị, còn phần vị của sự tu ấy như thế nào?

Đã nói tu đối trị Phần vị có mười tám Là nhân, nhập, hành, quả Tác, vô tác, thù thắng Thượng, vô thượng, giải hành Nhập, xuất ly, ký, thuyết Quán đảnh và chứng đắc

Thắng lợi, thành sở tác.

[0472c28] Luận giải:

Như trước đã nói sự tu tập đối trị, bao gồm mười tám phần vị sai biệt:

1. Nhân vị³³⁹, là trú chủng tánh bổ đặc già la.

chứng vô lậu, nhập vào Thánh đạo qua 7 giác chi. Tu tăng thắng, là đi vào giai đoạn tu đạo, làm cho công đức tắng thắng viên mãn qua 8 đạo chi. Biện tu giác phần sai biệt: Tu sơ vị, là từ tối sơ phát tâm cho đến kiến đạo vị. Tu trung vị, là sau khi kiến đạo thì bắt đầu tu những pháp tu của giai đoạn tu đạo. Tu hậu vị, là tu đạo vị được viên mãn, đạt cứu cách vô học vị: đối tiểu thừa là chứng đắc hữu dư y niết bàn; đối đại thừa là từ địa thứ 8 trở lên tu vô công dụng hành. So sánh sự tu của tiểu thừa và đại thừa: Tu hữu thượng, là tiểu thừa tu sở duyên, tác ý, chứng đắc quả thù thắng. Tu vô thượng, là đại thừa cũng tu sở duyên, tác ý, chứng đắc quả thù thắng, nhưng quả thù thắng của đại thừa, tiểu thừa 2. Nhập vị, là đã phát tâm.

3. Gia hành vị, là đã phát tâm nhưng chưa được quả chứng. 4. Quả vị, là đã đắc quả. 5. Hữu sở tác vị, là trú địa vị hữu học³⁴⁰ .

6. Vô sở tác vị, là trú địa vị vô học³⁴¹ .

7. Thù thắng vị, là đã thành tựu các công đức thù thắng là các thần thông v.v…

8. Hữu thượng vị, là vượt qua Thanh văn, Độc giác, đã đi vào

Bồ tát địa.

9. Vô thượng vị, là đã thành Phật. Đạt quả vị Phật thì không còn quả vị nào thù thắng hơn.

10. Thắng giải hành vị, là tất cả Bồ tát ở Thắng giải hành địa. 11. Chứng nhập vị, là Cực hỷ địa. 12. Xuất ly vị, là địa thứ hai đến địa thứ bảy.

13. Thọ ký vị, là địa thứ tám.

14. Biện thuyết vị, là địa thứ chín.

15. Quán đảnh vị, là địa thứ mười.

16. Chứng đắc vị, là pháp thân của Phật.

17. Thắng lợi vị, là thọ dụng thân của Phật. 18. Thành sở tác vị, là biến hóa thân của Phật.

Nên biết, các phần vị sai biệt này tuy nhiều, nhưng nói lược³⁴² chỉ có ba phần vị. Ba phần vị là gì?

Kệ tụng:

Nên biết trong pháp giới Lược có ba phần vị Bất tịnh, tịnh bất tịnh

Thanh tịnh, tùy chỗ ứng.

[0473a15] Luận giải:

Nơi chân như pháp giới, phần vị lược có ba, tùy chỗ thích ứng mà nhiếp các phần vị nói trên: 1. Bất tịnh vị, là từ nhân vị cho đến gia hành vị³⁴³ .

2. Tịnh bất tịnh vị, là quả vị hữu học344 .

3. Thanh tịnh vị, là quả vị vô học345 .

Vì sao phải dựa vào các phần vị sai biệt này mà thiết lập bổ đặc già la?

Kệ tụng: Dựa các phần vị trước Có sắc thái sai biệt Tùy thích ứng thiết lập

Các bổ đặc già la.

[0473a21] Luận giải:

Nên biết, dựa vào sắc thái sai biệt của các phần vị mà tương ứng thiết lập các bổ đặc già la, nghĩa là bổ đặc già la trú chủng tánh, bổ đặc già la đã phát tâm v.v...

[0473a23] Nghĩa tổng quát của phần vị tu hành [của Bồ tát] là: (1) kham năng vị, tức chủng tánh vị³⁴⁷; (2) phát thú vị, tức nhập gia hành vị³⁴⁸; (3) bất tịnh vị, tịnh bất tịnh vị và thanh tịnh vị, [tương ứng] có trang nghiêm vị, biến mãn vị - vì biến mãn mười địa, và vô thượng vị349 .

hoàn quả, a la hán hướng, a la hán quả, cực thất phản hữu, gia gia, nhất gian, trung bát

Phẩm Sáu

Biện Đắc Quả

[0473b07] nào?

Đã biện giải phần vị tu hành, còn các quả chứng đắc như thế

Kệ tụng:

Khí là dị thục quả Lực ấy là tăng thượng Ái lạc, tăng trưởng, tịnh

Thứ tự có năm quả. [0473b10] Khí [thế gian và căn thân]³⁵⁰ , là [quả báo] dị thục tùy thuận các thiện pháp³⁵¹ . Lực, là do lực tăng thượng của khí [thế gian và căn thân] thúc đẩy các thiện pháp thành tựu phẩm tánh bậc cao³⁵² .

Ái lạc, là đời trước thường tu tập các thiện pháp, tạo ra sức mạnh khiến đời này sanh tâm ưa thích sâu xa đối với thiện pháp. Tăng trưởng, là hiện tại thường tu tập các thiện pháp, tạo ra sức mạnh giúp sự tu tập thiện căn mau được viên mãn. Tịnh, là các chướng ngại được đoạn trừ thì vĩnh viễn rời xa mọi trói buộc³⁵³.

Năm khái niệm này, theo thứ tự, chỉ cho năm quả: 1. Quả dị thục; 2. Quả tăng thượng; 3. Quả đẳng lưu; 4. Quả sĩ dụng; 5. Quả ly hệ.

Kệ tụng:³⁵⁴ Lại lược nói quả khác Hậu hậu, sơ, số tập Cứu cánh, thuận, chướng diệt Ly, thắng, thượng, vô thượng.

[0473b18] Luận giải: Lược nói các quả khác, sai biệt có mười:

1. Quả hậu hậu, là chủng tánh làm nhân, và quả có được là sự phát tâm; đại loại như vậy, các quả triển chuyển [tương tục].

2. Quả tối sơ, là tối sơ chứng đắc pháp xuất thế gian.

3. Quả số tập, là từ quả tối sơ về sau là các địa vị hữu học. 4. Quả cứu cánh, là các địa vị vô học.

5. Quả tùy thuận, là nhân duyên tiệm tiến; quả này nhiếp trong quả hậu hậu.

6. Quả chướng diệt, là đạo năng đoạn, chính là quả tối sơ; vì đạo có năng lực diệt chướng nên nói là chướng diệt.

7. Quả ly hệ, chính là quả số tập và quả cứu cánh, vì địa vị hữu học và địa vị vô học tuần tự rời xa phiền não trói buộc. 8. Quả thù thắng, là các công đức thù thắng như thần thông v.v…

9. Quả hữu thượng, là Bồ tát địa, siêu xuất các thừa khác, nhưng chưa thành Phật. 10. Quả vô thượng, là Như lai địa, vì không có pháp nào thù thắng hơn quả Phật.

Trong mười quả trên, sáu quả sau là sai biệt của bốn quả trước³⁵⁵ . Các quả như vậy chỉ là nói lược; nếu nói rộng thì có vô lượng quả.

Nghĩa tổng quát của quả là vì: nhiếp thọ, sai biệt, túc tập, hậu hậu dẫn phát, tiêu, thích.³⁵⁶ Ở đây, nhiếp thọ là năm quả³⁵⁷; sai biệt là các quả khác³⁵⁸; túc tập là quả dị thục; hậu hậu dẫn phát là bốn quả còn lại; tiêu là bốn quả: hậu hậu, v.v…; thích là sáu quả: tùy thuận v.v..., vì phân biệt bốn quả trước Phẩm Bảy Biện Vô Thượng Thừa

[0473c07]

Kệ tụng:

Đã biện giải sự đắc quả, nay sẽ nói vô thượng thừa.

Tổng do ba vô thượng Nói là vô thượng thừa Là chánh hành, sở duyên Và tu chứng vô thượng.

[0473c10] Luận giải: Nói tổng quát, do ba nghĩa vô thượng mà đại thừa được gọi là vô thượng thừa. Ba nghĩa vô thượng là: 1. Vô thượng chánh hành; 2. Vô thượng sở duyên; 3. Vô thượng tu chứng. Ở đây, vô thượng chánh hành là mười ba-la-mật-đa hành. Sắc thái chánh hành này như thế nào?

Kệ tụng:

Chánh hành có sáu thứ Là tối thắng, tác ý Tùy pháp, rời hai bên

Sai biệt, không sai biệt. [0473c16] Luận giải:

Sự tùy tu sai biệt của mười ba-la-mật-đa có sáu chánh hành:

1. Chánh hành tối thắng; 2. Chánh hành tác ý; 3. Chánh hành tùy pháp; 4. Chánh hành rời hai bên; 5. Chánh hành sai biệt; 6. Chánh hành không sai biệt. 123 Sắc thái của chánh hành tối thắng như thế nào?

Kệ tụng:

Tối thắng có mười hai Là quảng đại, trường thời Y xứ và vô tận Vô gián, vô nan tánh Tự tại, nhiếp, phát khởi Đắc, đẳng lưu, cứu cánh Do đây nói mười độ

Gọi ba-la-mật-đa.

[0473c24] Luận giải:

Chánh hành tối thắng có mười hai thứ: 1. Tối thắng quảng đại; 2. Tối thắng trường thời; 3. Tối thắng y xứ; 4. Tối thắng vô tận; 5. Tối thắng vô gián; 6. Tối thắng vô nan; 7. Tối thắng tự tại; 8. Tối thắng nhiếp thọ; 9. Tối thắng phát khởi; 10. Tối thắng chí đắc; 11. Tối thắng đẳng lưu; 12. Tối thắng cứu cánh.

Tối thắng quảng đại, là hoàn toàn không ưa thích sự giàu vui và tự tại của hết thảy thế gian ³⁵⁹, vì có chí nguyện cao xa. Tối thắng trường thời, là trải qua ba vô số kiếp tu hành viên mãn. Tối thắng y xứ, là khắp vì lợi lạc cho hết thảy chúng sanh, lấy việc lợi sanh làm y xứ. Tối thắng vô tận, là sự hồi hướng Vô thượng chánh đẳng bồ đề thì không có cùng tận. Tối thắng vô gián, là có được thắng giải mình người bình đẳng cho nên đối với hết thảy chúng sanh mà phát khởi tu tập các ba-la-mật-đa: bố thí v.v…, mau được viên mãn. Tối thắng vô nan, là tùy hỷ sâu xa với hữu tình nào tu tập thiện pháp³⁶⁰; sự tùy hỷ làm cho sự tu tập các ba-la-mật-đa của mình mau được viên mãn. Tối thắng tự tại, là do sức mạnh của các đại định như: hư không tạng, v.v… ³⁶¹ làm cho sự tu tập bố thí v.v… mau được viên mãn. Tối thắng nhiếp thọ, là được trí vô phân biệt nhiếp thọ, khiến cho sự tu tập bố thí v.v… trở nên cực kỳ thanh tịnh³⁶² . Tối thắng phát khởi, là ở địa vị Thắng giải hành³⁶³ có được tối thượng phẩm nhẫn³⁶⁴ . Tối thắng chí đắc, là trú ở Cực hỷ địa³⁶⁵ . Tối thắng đẳng lưu, là trú ở địa thứ hai cho đến địa thứ chín. Tối thắng cứu cánh, là trú ở địa thứ mười và [thành tựu] địa vị Phật đà, vì Bồ tát là nhân viên mãn và Như lai quả viên mãn.

Do các ba-la-mật-đa: bố thí v.v… đều có mười hai tối thắng như vậy, cho nên được gọi là Đến bờ bên kia.

Những gì gọi là mười Đến bờ bên kia?

Kệ tụng:

Mười ba-la-mật-đa Là thí, giới, an nhẫn Tinh tiến, định, bát nhã Phương tiện, nguyện, lực, trí.

[0474a17] Luận giải:

Đây là hiển thị biệt danh của mười độ: bố thí v.v…

Bố thí v.v… mỗi độ tác nghiệp như thế nào?

Kệ tụng:

Nhiêu ích, bất hại, thọ Tăng đức, năng nhập, thoát Vô tận, thường khởi, định

Thọ dụng thành thục người.

[0474a21] Luận giải:

Đây là hiển thị mười Đến bờ bên kia: bố thí v.v…, mỗi độ có sự dụng, tác nghiệp riêng biệt, thứ tự nên biết: Các Bồ tát do bố thí ba-la-mật-đa mà có thể làm lợi ích khắp cả đối với các hữu tình; do tịnh giới ba-la-mật-đa mà không làm tổn hại đối với các hữu tình; do an nhẫn ba-la-mật-đa mà có khả năng nhẫn chịu khi người gây tổn hại; do tinh tiến ba-la-mật-đa mà tăng trưởng công đức; do tĩnh lự vĩ đại, được tâm trí xuất thế mà trước đây chưa được, sinh hoan hỷ lớn lao, nên địa đầu tiên tên là Cực hỷ địa.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

126 ba-la-mật-đa mà khởi các thần thông v.v… để dẫn dắt các hữu tình làm cho đi vào chánh pháp; do bát nhã ba-la-mật-đa mà có khả năng chánh giáo thọ³⁶⁶ và giáo giới³⁶⁷ cho các hữu tình được giải thoát; do phương tiện thiện xảo ba-la-mật-đa mà hồi hướng Vô thượng chánh đẳng bồ đề, làm cho công đức của bố thí v.v… đều vô tận; do nguyện ba-la-mật-đa mà nhiếp thọ, tùy thuận sanh xứ thù thắng nhờ bố thí v.v…, tất cả sanh xứ hằng được gặp Phật, cung kính cúng dường, thường khởi bố thí v.v…; do lực ba-la-mật-đa mà đầy đủ hai lực là tư trạch và tu tập³⁶⁸, đàn áp hủy diệt các chướng, làm cho sự bố thí v.v… thường quyết định chuyển vận; do trí ba-la-mật-đa mà rời xa sắc thái văn ngôn của các pháp vốn mê lầm, để thọ dụng pháp lạc tăng thượng của bố thí v.v…, và không đảo ngược sự thành thục hết thảy hữu tình³⁶⁹ .

Như vậy đã nói xong chánh hành tối thắng. Sắc thái của chánh hành tác ý như thế nào?

Kệ tụng:

Bồ tát lấy ba tuệ Hằng tư duy đại thừa Như pháp được thi thiết

Gọi chánh hành tác ý.

[0474b10] Luận giải:

Các Bồ tát lấy sự văn, tư, tu làm thành diệu tuệ³⁷⁰, thường xuyên tác ý tư duy về đại thừa, tức tác ý dựa vào mười ba-la-mật-đa: bố thí v.v… và giáo pháp được [phương tiện] thi thiết trong khế kinh v.v…³⁷¹, như vậy gọi là chánh hành tác ý. Các Bồ tát lấy ba diệu tuệ để tư duy về đại thừa thì có công đức gì?

Kệ tụng: Đây tăng trưởng thiện giới Nhập nghĩa và sự thành.

[0474b15] Luận giải:

Sự nghe thành tựu cái tuệ tư duy về đại thừa, có năng lực làm cho thiện căn và giới372 được tăng trưởng. Sự suy nghĩ thành tựu cái tuệ tư duy về đại thừa, có năng lực chính xác ngộ nhập thật nghĩa được nghe. Sự tu tập thành tựu cái tuệ tư duy về đại thừa, có năng lực làm cho sự nghiệp³⁷³ mình mong cầu được thành mãn, nghĩa là có thể thú nhập các tu trị địa³⁷⁴ .

Chánh hành tác ý có trợ bạn gì?

Kệ tụng:

Đây trợ bạn nên biết Tức mười thứ chánh hành.

[0474b20] Luận giải:

Nên biết, chánh hành tác ý như vậy được nhiếp thọ bởi mười pháp hành. Những gì gọi là mười thứ pháp hành?

Kệ tụng:

Là sao chép, hiến cúng Chuyền người, nghe, dở đọc Thọ trì, chánh khai diễn

Phúng tụng, suy nghĩ, tu. [0474b24] Luận giải:

Ở trong đại thừa có mười pháp hành: 1. Sao chép; 2. Hiến cúng; 3. Chuyền cho người; 4. Nếu ai đọc tụng, chuyên tâm lắng nghe; 5. Tự mình dở đọc; 6. Thọ trì; 7. Vì người khai diễn văn nghĩa; 8. Phúng tụng; 9. Suy nghĩ; 10. Tu tập.³⁷⁵ Người tu hành mười pháp hành có được bao nhiêu phước đức?

Kệ tụng:

Người hành mười pháp hành Được khối phước vô lượng.

[0474b29] Luận giải:

lượng vô biên. Tu hành mười pháp hành như vậy thì được khối phước đức vô

Vì sao chỉ trong các kinh đại thừa mới nói tu mười pháp hành được đại quả tuyệt bậc, còn thanh văn thừa không thấy nói đến?

Kệ tụng:

Vì tối thắng, vô tận Do nhiếp người không ngưng.

[0474c04] Luận giải:

Ở trong đại thừa, tu các pháp hành, do hai duyên mà được đại quả tuyệt bậc: 1. Tối thắng; 2. Vô tận. Do năng lực lợi người, nhiếp hóa các hữu tình, cho nên đại thừa nói là tối thắng. Tuy chứng đắc niết bàn vô dư mà sự nghiệp lợi người hằng không ngưng nghỉ, cho nên đại thừa nói là vô tận.

Như vậy đã nói xong chánh hành tác ý.

Sắc thái của chánh hành tùy pháp như thế nào?

Kệ tụng:

Tùy pháp hành hai thứ:

Chuyển biến không tán loạn Chuyển biến không điên đảo

Các Bồ tát nên biết.

đã thông đạt cùng khắp tất cả các địa. Bốn là thủ đắc thành mãn, là tu chứng các địa đạt đến cứu cánh.” 131 [0474c11] Luận giải:

Chánh hành tùy pháp lược có hai thứ: 1. Chuyển biến không tán loạn³⁷⁶; 2. Chuyển biến không điên đảo377 . Bồ tát phải liễu tri chính xác đối với hai thứ tùy pháp hành này. Do không có sáu thứ tán loạn nên gọi là không tán loạn. Sáu thứ tán loạn: 1. Tán loạn tự tánh; 2. Tán loạn ở ngoài; 3. Tán loạn ở trong; 4. Tán loạn hiện tướng; 5. Tán loạn thô trọng; 6. Tán loạn tác ý.

Sáu thứ tán loạn này nên hiểu như thế nào?

Kệ tụng:

Xuất định, nơi cảnh lưu Vị trầm trạo, kiêu thị

Ngã chấp, tâm thấp kém

Các bậc trí nên biết.

[0474c18] Luận giải: Xuất định: Là khi xuất định thì có năm thức thân378, đó là tán loạn tự tánh.

Nơi cảnh lưu: Là tâm rong ruỗi, phóng túng theo ngoại duyên, đó là tán loạn ở ngoài.

Vị tầm trạo: Là chấp trước mùi vị đẳng trì, có hôn trầm và trạo cử [khi tu định], đó là tán loạn ở trong.

Kiêu thị: Sự kiêu ngạo biểu thị ra hình tướng rằng, tôi đã tu định gia hành, đó là tán loạn hiện tướng.

Ngã chấp: Do sức mạnh của [chủng tử] thô trọng mà ngã mạn hiện hành, đó là tán loạn thô trọng.

Tâm thấp kém: Dựa vào thừa thấp kém³⁸⁰ mà khởi tác ý, đó là tán loạn tác ý.

Bồ tát đối với sáu sắc thái tán loạn này cần hiểu biết hết, phải mau trừ diệt.

Như vậy đã nói chuyển biến không tán loạn. Chuyển biến không điên đảo nên hiểu như thế nào?

Kệ tụng:

Tri kiến nơi văn, nghĩa

Tác ý và bất động Hai tướng, nhiễm tịnh, khách

Không sợ, cao: không đảo.

[0474c28] Luận giải:

Nên biết, dựa vào tri kiến như thật về mười sự³⁸¹ mà thiết lập tên gọi của mười không điên đảo.

Kệ tụng:

Biết chỉ do tương ứng Triển chuyển nên tập quen³⁸²

Có nghĩa và vô nghĩa Nơi văn không điên đảo.

[0475a03] Luận giải:

Nơi văn tự³⁸³ mà có thể không gián đoạn thứ tự để biểu đạt nói năng, gọi đó là tương ứng. Những sự vật như con mắt v.v… là những danh từ mà mọi người cùng thừa nhận và triển chuyển được ghi nhớ³⁸⁴, gọi đó là tập quen. Qua hai nghĩa tương ứng và tập quen mà tạo thành văn tự có nghĩa. Trái nghịch với văn tự có nghĩa là văn tự vô nghĩa³⁸⁵. Tri kiến như thật về hai loại văn tự, gọi là không điên đảo nơi văn tự. Sắc thái của không điên đảo nơi nghĩa như thế nào?

Kệ tụng: Tợ hai tánh hiển hiện Như hiện thật chẳng có Biết rời có, chẳng có

Nơi nghĩa không điên đảo.

[0475a10] Luận giải:

Tợ hai tánh hiển hiện: Là tánh năng thủ và sở thủ hiển hiện ấn tượng tương tự, vì ý thức thác loạn³⁸⁶ và hai tánh năng thủ sở thủ cùng nương nhau sanh khởi.

Như hiện thật chẳng có: Cái ấn tượng tương tự [được tạo ra nơi kiến phần của ý thức thác loạn] hiển hiện như thật có mà không phải thật có.

Rời có: Các nghĩa [theo danh từ]³⁸⁷ qua tánh năng thủ và sở thủ thì chẳng có³⁸⁸.

Rời chẳng có: Ý thức thác loạn biểu hiện tựa như thật có³⁸⁹ .

Tri kiến như thật về nghĩa [của các pháp], gọi là không điên đảo nơi nghĩa. Không điên đảo nơi tác ý là:

Kệ tụng:

Nơi tác ý không đảo Biết kia³⁹⁰ ngôn huân tập

Ngôn tác ý kia y Hiện tợ nhân hai thủ.

[0475a18] Luận giải:

Tác ý danh ngôn là danh ngôn huân tập³⁹¹ nơi năng thủ và sở thủ. Sự tác ý này là chỗ dựa cho sự phân biệt [hư vọng] của năng thủ và sở thủ, là nhân tố tạo ra sự hiện khởi cái ấn tượng tương tự của năng thủ và sở thủ. Sự tác ý này cũng là hý luận vọng tưởng³⁹² được huân tập bởi tác ý danh ngôn.

Tri kiến như thật về tác ý danh ngôn, gọi là không điên đảo nơi tác ý.

Không điên đảo nơi bất động là:

Kệ tụng:

Nơi bất động không đảo Là biết nghĩa chẳng có Chẳng không như huyễn đẳng Có, không bất động vậy.

[0475a25] Luận giải:

Ở trước đã nói các nghĩa rời có, rời chẳng có; nó giống như trò ảo thuật chẳng có, chẳng không. Như nhà ảo thuật làm ra những voi, những ngựa v.v…³⁹³ Trò ảo thuật kia chẳng thật có những voi, những ngựa v.v…, nhưng cũng chẳng hoàn toàn không có ý thức thác loạn, vì có cái ấn tượng tương tự về những voi, những ngựa v.v… hiển hiện. Như vậy, các nghĩa thì không thật có, chỉ là sự hiện khởi cái ấn tượng tương tự của năng thủ sở thủ; nhưng cũng chẳng hoàn toàn không có ý thức thác loạn, vì có cái ấn tượng tương tự của năng thủ sở thủ hiển hiện.

Chữ đẳng [trong kệ tụng] là hiển thị các thí dụ: sóng nắng, chiêm bao, bóng trăng trong nước v.v…³⁹⁴ . Nếu có thể chắc thật quán sát nghĩa lý của ảo thuật v.v… về có và không³⁹⁵ thì tâm không tán động³⁹⁶ .

Tri kiến như thật về bất động, gọi là không điên đảo nơi bất động.

Không điên đảo nơi hai tướng, nghĩa là đối với cả hai, tự tướng và cộng tướng, đều không điên đảo.

Không điên đảo nơi tự tướng là:

Kệ tụng:

Nơi tự tướng không đảo Biết hết thảy duy danh

Rời tất cả phân biệt Dựa tự tướng thắng nghĩa.

[0475b08] Luận giải:

Tri kiến như thật tất cả nhãn và sắc, cho đến ý và pháp³⁹⁷ , đều chỉ là danh ngôn, qua đó có thể đối trị tất cả phân biệt, gọi đó là nghi ngờ như vầy đối với y tha: (Một), tại sao không thật mà lại thành ra đối tượng được biết? Vì loại bỏ nghi ngờ này nên nói sự ví dụ ảo thuật. (Hai), tại sao không thật mà có tâm và tâm sở sinh ra? Vì loại bỏ nghi ngờ này nên sự ví dụ sóng nắng. (Ba), tại sao không thật mà có những sự hưởng chịu đáng ưa đáng ghét khác nhau? Vì loại bỏ nghi ngờ này nên nói sự ví dụ chiêm bao. (Bốn), tại sao không thật mà có những quả báo đáng ưa đáng ghét của thiện nghiệp và ác nghiệp khác nhau? Vì loại bỏ nghi ngờ này nên nói sự ví dụ ảnh tượng. (Năm), tại sao không thật mà có các thức phát sinh? Vì loại bỏ nghi ngờ này nên nói sự ví dụ bóng sáng. (Sáu), tại sao không thật mà lại có những ngôn ngữ phát sinh? Vì loại bỏ nghi ngờ này nên nói sự ví dụ tiếng dội. (Bảy), tại sao không thật mà có đối tượng của các định biết thật? Vì loại bỏ nghi ngờ này nên nói sự ví dụ trăng nước. (Tám), tại sao không thật mà các vị bồ tát đem tâm trí không thác loạn cố ý thọ sinh (trong sinh tử) để làm những sự lợi ích chúng sinh ? Vì loại bỏ nghi ngờ này không điên đảo nơi tự tướng. Đây là dựa tự tướng của thắng nghĩa đế³⁹⁸ mà nói. Nếu dựa vào thế tục đế thì chẳng phải chỉ có danh ngôn, mà còn có sự chấp thủ mọi tướng trạng sai biệt³⁹⁹ .

Không điên đảo nơi cộng tướng là:

Kệ tụng:

Rời khỏi chân pháp giới Không riêng có một pháp Do thông đạt điều này Nơi cộng tướng không đảo.

[0475b14] Luận giải:

Vì không có một pháp nào rời khỏi pháp tánh vô ngã, cho nên các pháp có đặc tánh chung (cộng tướng) nhiếp trong nhất chân pháp giới⁴⁰⁰.

Tri kiến như thật về cộng tướng, gọi là không điên đảo nơi cộng tướng.

Không điên đảo nơi nhiễm tịnh là:

Kệ tụng: Biết tác ý điên đảo

Chưa diệt và đã diệt Nơi pháp giới tạp nhiễm Thanh tịnh không điên đảo.

[0475b19] Luận giải:

Chưa đoạn diệt tác ý điên đảo, bấy giờ pháp giới được gọi là tạp nhiễm. Đã đoạn diệt tác ý điên đảo, bấy giờ pháp giới được gọi là thanh tịnh. Tri kiến như thật về nhiễm tịnh, gọi là không điên đảo nơi nhiễm tịnh.

Thế nào là sắc thái không điên đảo nơi khách?

Kệ tụng:

Biết bản tánh pháp giới Thanh tịnh như hư không Nhiễm tịnh chẳng phải chủ

Là nơi khách không đảo.

[0475b25] Luận giải: Bản tánh của pháp giới thì thanh tịnh như hư không. Do đây biết rằng, trước tạp nhiễm, sau thanh tịnh, hai sắc thái sai biệt, đều là khách, chẳng phải chủ.

Tri kiến như thật về khách, gọi là không điên đảo nơi khách.

Không điên đảo nơi không sợ hãi và không điên đảo nơi không cao ngạo, đó là:

Kệ tụng:

Hữu tình, pháp đều không Tánh nhiễm tịnh cũng không Biết vậy không sợ, [không] cao

Là cả hai không đảo. [0475c02] Luận giải: 140 Hữu tình và pháp đều chẳng thật có, nên tánh nhiễm tịnh cũng chẳng thật có. Vì tánh tạp nhiễm và thanh tịnh đều không thể thủ đắc, nên phần tạp nhiễm không giảm, phần thanh tịnh không tăng. Vì [pháp tánh bình đẳng] không tăng, không giảm nên không sợ hãi, không cao ngạo. Tri kiến như thật về không sợ hãi và không cao ngạo, gọi là không điên đảo nơi không sợ hãi và không điên đảo nơi không cao ngạo.

[0475c06] Tổng quát nghĩa của chánh hành tùy pháp không điên đảo là:

Do không điên đảo nơi văn tự mà chính xác thông đạt hai sắc thái chỉ và quán⁴⁰¹; do không điên đảo nơi nghĩa mà chính xác thông đạt các sắc thái điên đảo [của biến kế sở chấp]⁴⁰²; do không điên đảo nơi tác ý mà viễn ly cái nhân điên đảo làm duyên tố⁴⁰³; do không điên đảo nơi bất động mà khéo léo nắm lấy sắc thái có và không; do không điên đảo nơi tự tướng mà chính xác thông đạt bản tánh thanh tịnh; do không điên đảo nhiễm tịnh⁴⁰⁴ mà liễu tri những chướng ngại chưa đoạn và đã đoạn; do không điên đảo nơi khách mà như thật liễu tri hai sắc thái tạp nhiễm và thanh tịnh⁴⁰⁵; do hai thứ không điên đảo nơi không sợ hãi và không cao ngạo, mà những chướng ngại đoạn diệt và vĩnh viễn được xuất ly⁴⁰⁶.

Mười không điên đảo này theo thứ tự an lập ở trong mười câu kim cương⁴⁰⁷ . Những gì gọi là mười câu kim cương? Nghĩa là: (1) Có, chẳng có, (2) không điên đảo; (3) sở y, (4) các dụ ảo thuật v.v…, (5) vô phân biệt; (6) bản tánh thanh tịnh, (7) tạp nhiễm thanh tịnh; (8) thí dụ hư không, (9) không giảm, (10) không tăng. Có hai kệ tụng thâu nhiếp mười câu kim cương như sau:

Nên biết có, chẳng có Không điên đảo, sở y Ảo thuật …, vô phân biệt Bản tánh thường thanh tịnh Và tạp nhiễm thanh tịnh

Tánh tịnh dụ hư không Không giảm cũng không tăng

Là mười câu kim cương.

[0475c21] Đầu tiên là an lập tự tánh của mười câu kim cương qua bốn mặt: tự tánh, sở duyên, vô phân biệt và thích nạn.

Tự tánh: Là ba tự tánh, tức viên thành thật, biến kế sở chấp và y tha khởi. Đây là ba câu đầu, theo thứ tự nên biết [tương ứng với ba không điên đảo đầu].

Sở duyên: Là ba tự tánh.

Vô phân biệt: Không phân biệt là sở duyên của trí vô phân biệt, và đối với đối tượng sở duyên của trí vô phân biệt, [biết đối tượng ấy là phi sắc thái danh ngôn], chính là bản tánh thanh tịnh. Nên biết, theo thứ tự như vậy mà an lập cảnh trí: cảnh là ba tự tánh, và trí là trí vô phân biệt.

Thích nạn: Là những câu còn lại. Có vấn nạn rằng: Y tha khởi tướng nếu thật sự không có, thì làm sao thành đối tượng của biến kế sở chấp? Y tha khởi tướng nếu thật sự là có, thì có phải không cần bản tánh thanh tịnh của các pháp? Vì giải thích những vấn nạn này mà nói ra các thí dụ: ảo thuật v.v… Như ảo thuật v.v… thật không có mà biểu hiện như có thật.

Lại có vấn nạn: Nếu tất cả pháp bản tánh thanh tịnh, thì làm sao có sự thể rằng trước nhiễm sau tịnh? Vì giải thích vấn nạn này mà nói có nhiễm tịnh và thí dụ hư không: nghĩa là giống như hư không⁴⁰⁸, tuy bản tánh vốn thanh tịnh nhưng có lúc tạp nhiễm và có lúc thanh tịnh.

Lại có vấn nạn: Có vô lượng đức Phật xuất hiện ở đời, mỗi đức Phật hóa độ vô lượng hữu tình làm cho thoát vòng sanh tử, nhập vào niết bàn, thì như vậy làm sao sanh tử không có lỗi đoạn diệt, trong cảnh niết bàn không có lỗi tăng ích? Vì giải thích vấn nạn này mà nói tạp nhiễm không giảm và thanh tịnh không tăng. Lại nữa, hữu tình giới và thanh tịnh phẩm đều vô lượng⁴⁰⁹ .

Thứ hai là an lập tự tánh của mười câu kim cương qua một kệ tụng:

Loạn: cảnh, tự tánh, nhân Không loạn: tự tánh, cảnh Loạn, không loạn hai quả

Nhiễm tịnh hai biên tế.

[0476a12] Như vậy đã nói chánh hành tùy pháp.

Thế nào là chánh hành rời hai bên? Trong kinh Đại Bảo Tích có nói đến hành nơi trung đạo. Hai bên nào mà hành này viễn ly? Kệ tụng:

Dị tánh và nhất tánh Ngoại đạo và Thanh văn Bên tăng ích, tổn giảm Hữu tình, pháp: mỗi hai Năng trị và sở trị Thường trú và đoạn diệt Bên năng thủ, sở thủ Nhiễm tịnh hai, ba thứ.

Tánh phân biệt hai bên. Nên biết lại có bảy:

Là bên có, chẳng có Sở năng tịch bố úy Sở năng thủ chánh tà Hữu dụng và vô dụng Chẳng khởi và thời đẳng

Là phân biệt hai bên. [0476a23] Luận giải:

Nếu đối với sắc v.v… chấp ngã có khác, hoặc chấp ngã là một, mỗi chấp là một bên. Vì rời hai chấp này mà nói hành nơi trung đạo, nghĩa là quán không có cái ngã cho đến không có nho đồng⁴¹⁰, thấy có ngã thì nhất định khởi chấp rằng: ngã khác với thân, hoặc ngã tức là thân.

Nếu đối với sắc v.v… chấp là thường trú, là bên ngoại đạo;

chấp là vô thường, là bên Thanh văn. Vì rời hai chấp này mà nói hành nơi trung đạo, nghĩa là quán sắc v.v… chẳng phải thường, chẳng phải vô thường.

Định chấp có ngã, là bên hữu tình tăng ích; định chấp vô ngã, là bên hữu tình tổn giảm, và chấp này cũng bài bác không có hữu tình giả có⁴¹¹ . Vì rời hai chấp này mà nói hành nơi trung đạo, nghĩa là đặt trí ở giữa hai bên ngã và vô ngã. Định chấp tâm có thật, là bên pháp tăng ích; định chấp tâm không thật, là bên pháp tổn giảm. Vì rời hai chấp này mà nói hành nơi trung đạo, nghĩa là đối với pháp xứ này, vô tâm, vô tư, vô ý, vô thức⁴¹².

Chấp có bất thiện v.v… các pháp tạp nhiễm, là bên sở trị;

chấp có thiện v.v… các pháp thanh tịnh, là bên năng trị. Vì rời hai chấp này mà nói hành nơi trung đạo, nghĩa là đối với hai bên không theo, không khuyên, không khen nói⁴¹³ .

Đối với hữu tình và pháp, định chấp là có, là bên thường trú;

và định chấp là chẳng có, là bên đoạn diệt. Vì rời hai chấp này mà nói hành nơi trung đạo, nghĩa là đặt trí ở giữa hai bên có và chẳng có.⁴¹⁴ Chấp có vô minh mà sở thủ năng thủ, gọi là một bên; hoặc chấp có minh mà sở thủ năng thủ, gọi là một bên. Như vậy là chấp có sở trị là các hành, chấp có năng trị là vô vi; cho đến [chấp có sở trị là] lão tử và [chấp có năng trị là] các đạo đối trị có khả năng đoạn diệt lão tử; sở thủ và năng thủ, mỗi thủ là một bên. Ở đây, sở trị năng trị, sở thủ năng thủ, chính là hắc phẩm và bạch phẩm có sai biệt. Vì rời hai chấp này mà nói hành nơi trung đạo, nghĩa là minh

Lại nầy Đại Ca Diếp! Người chân thật quán thì quán sắc chẳng phải thường chẳng phải vô thường, quán thọ, tưởng, hành và thức chẳng phải thường, cũng chẳng phải vô thường. Đây gọi là trung đạo chân thật chánh quán.

Lại nầy Đại Ca Diếp! Người chân thật quán thì quán địa chủng chẳng phải thường, cũng chẳng phải vô thường, quán thủy, hỏa và phong chủng chẳng phải thường, cũng chẳng phải vô thường. Đây gọi là trung đạo chân thật chánh quán.

Tại sao vậy? Vì thường là một bên, vô thường là một bên, còn giữa thường và vô thường thì không có sắc, không có hình, không có danh, không có trí giác, đây gọi là trung đạo thật quán các pháp.

Ngã là một bên, vô ngã là một bên, còn giữa ngã và vô ngã thì không có sắc, không có hình, không có danh, không có tri giác, đây gọi là trung đạo thật quán các pháp.

Lại nầy Đại Ca Diếp! Nếu tâm có thật thì là một bên, nếu tâm phi thật cũng là một bên, nếu không có tâm thức thì cũng không có tâm số pháp, đây gọi là trung đạo thật quán các pháp.

Như thế thì pháp thiện và pháp bất thiện, pháp thế gian và pháp xuất thế gian, pháp có tội và pháp không có tội, pháp hữu lậu và pháp vô lậu, pháp hữu vi và pháp vô vi, nhẫn đến pháp có cấu uế và pháp không có cấu uế cũng đều như vậy, rời lìa hai bên mà chẳng thể thọ được, cũng chẳng thể nói được, đây gọi là trung đạo thật quán các pháp. Lại nầy Đại Ca Diếp! Hữu là một bên, vô cũng là một bên, còn giữa hữu và vô thì không có sắc, không có hình, không có danh, không có tri giác, đây gọi là trung đạo thật quán các pháp.” (H.T Thích Trí Tịnh dịch)

147 và vô minh không có hai thể, không thể tách hai⁴¹⁵, cho đến nói rộng [trong kinh Đại Bát nhã]⁴¹⁶ . Đó là vì minh và vô minh v.v… qua sở thủ năng thủ đều chẳng có. Tạp nhiễm có ba: phiền não tạp nhiễm, nghiệp tạp nhiễm và sanh tạp nhiễm. Phiền não tạp nhiễm lại có ba thứ: 1. Các kiến⁴¹⁷; 2. Tham sân si sanh khởi các hành tướng⁴¹⁸; 3. Ưa thích hậu hữu⁴¹⁹ . Trí không, trí vô tướng và trí vô nguyện⁴²⁰ có khả năng đối trị ba thứ phiền não tạp nhiễm. Nghiệp tạp nhiễm là các nghiệp thiện ác được tạo tác. Trí bất tác có khả năng đối trị nghiệp tạp nhiễm. Sanh tạp nhiễm có ba thứ: 1. Hậu hữu sanh; 2. Sanh rồi, thì tâm và tâm sở sanh khởi trong từng ý niệm; 3. Hậu hữu tương tục. Trí vô sanh, trí vô khởi và trí vô tự tánh có khả năng đối trị ba thứ sanh tạp nhiễm. Như vậy, ba thứ tạp nhiễm được trừ diệt nên nói là thanh tịnh. Cảnh của các trí: trí không, trí vô tướng, trí vô nguyện, trí bất tác, trí vô sanh, trí vô khởi và trí vô tự tánh, tức là các pháp: không, vô tướng, vô nguyện, bất tác, vô sanh, vô khởi, vô tự tánh⁴²¹ [được phản chiếu bởi các trí ấy].

Ba thứ tạp nhiễm, theo chỗ thích ứng, chẳng phải các trí: trí không v.v… làm ra các pháp không v.v… Do đó, bản tánh là tánh không v.v… Tánh của pháp giới xưa nay không nhiễm ô. Nếu đối với pháp giới, hoặc chấp tạp nhiễm, hoặc chấp thanh tịnh, mỗi chấp là một bên, vì bản tánh thì vô nhiễm, chẳng phải tạp nhiễm, chẳng phải thanh tịnh. Vì rời hai chấp này mà nói hành nơi trung đạo, nghĩa là chẳng phải do trí không quán không các pháp mới không, mà vì pháp tánh tự không, cho đến nói rộng [trong kinh Đại Bảo

Tích]⁴²² .

[0476b27] Lại có bảy thứ phân biệt hai bên. Những gì là bảy?

(1) Phân biệt có (hữu) và phân biệt chẳng có (vô), mỗi phân biệt là một bên. Phân biệt có là chấp thật có bổ đặc già la; vì hủy diệt chấp này mà lập không tánh. Phân biệt chẳng có là đối với vô ngã mà phân biệt là chẳng có⁴²³ . Vì rời phân biệt hai bên như vậy mà nói hành nơi trung đạo, nghĩa là không vì diệt bổ đặc già la (ngã) mới lập không tánh, mà không tánh kia bản tánh tự không⁴²⁴, tiền tế⁴²⁵ cũng không, hậu tế cũng không, trung tế cũng không, cho đến nói rộng [trong kinh Đại Bảo Tích]⁴²⁶ .

(2) Phân biệt sở tịch và phân biệt năng tịch, mỗi phân biệt là một bên. Chấp có sở đoạn và chấp có năng đoạn, là vì sợ hãi không. Vì rời phân biệt hai bên như vậy mà nói thí dụ hư không.

(3) Phân biệt đối tượng đáng sợ và phân biệt từ đối tượng ấy mà sanh ra sợ hãi, mỗi phân biệt là một bên. Chấp có biến kế sở chấp nơi sắc v.v…, là nhân sanh sợ hãi⁴²⁷. Chấp có khổ pháp từ biến kế sở chấp ấy sanh ra, là nhân sanh sợ hãi. Vì rời phân biệt hai bên như vậy mà nói thí dụ người họa sĩ. Thí dụ hư không là vì hàng Thanh văn mà nói⁴²⁸. Thí dụ người họa sĩ là vì hàng Bồ tát mà nói⁴²⁹ . (4) Phân biệt sở thủ và phân biệt năng thủ, mỗi phân biệt là một bên. Vì rời phân biệt hai bên như vậy mà nói thí dụ nhà ảo thuật⁴³⁰ . Do trí duy thức⁴³¹ mà trí vô cảnh⁴³² sanh khởi. Do trí vô cảnh sanh khởi, trở lại xả bỏ trí duy thức. Cảnh đã không có, nên ý thức cũng không có, bởi lẽ cần nương cảnh sở duyên, ý thức mới sanh. Ở đây, sở dụ và dụ cùng chung pháp⁴³³ .

(5) Phân biệt chánh tánh và phân biệt tà tánh, mỗi phân biệt là một bên. Chấp như thật quán có hai chủng tánh: chánh và tà . Vì rời phân biệt hai bên như vậy mà nói thí dụ hai cây cọ nhau sanh lửa⁴³⁴ . Như hai cây tuy không có tướng lửa, nhưng khi chúng cọ xát nhau bèn sanh ra lửa; lửa sanh ra trở lại đốt cháy hai cây. Như thật quán cũng giống như vậy, tuy không có sắc thái của chánh tánh có tự thể, nên ý thức không sanh. Vì ý thức không sanh, nên duy thức tự diệt. Ý thức như nhà ảo thuật. Trí duy thức như con cọp được tạo ra từ nhà ảo thuật. Ý thức có khả năng sanh ra duy thức. Khi đã thành tựu duy thức quán, trí duy thức có thể trở lại hủy diệt ý thức. Vì sao? Vì trần cảnh không có, nên ý thức không sanh. Giống như con cọp giả tạo Thánh đạo⁴³⁵ , nhưng nó có khả năng phát sanh chánh tánh Thánh tuệ⁴³⁶. Như vậy, một khi chánh tánh Thánh tuệ đã phát sanh, thì có khả năng trở lại hủy diệt sự phân biệt nơi như thật quán⁴³⁷ . Ở đây, sở dụ và dụ cùng chung pháp, đó là, như thật quán tuy không có sắc thái của chánh tánh⁴³⁸, và vì thuận chánh tánh nên nó cũng không có sắc thái của tà tánh⁴³⁹ .

(6) Phân biệt hữu dụng và phân biệt vô dụng, mỗi phân biệt là một bên. Có người chấp rằng, muốn tu Thánh trí, trước hết phải phân biệt (tác ý) mới có thể trừ diệt nhiễm ô. Có người chấp rằng, Thánh trí hoàn toàn không cần dụng công [phân biệt]. Vì rời phân biệt hai bên như vậy mà nói thí dụ thắp đèn thứ nhất⁴⁴⁰ .

(7) Phân biệt bất khởi và phân biệt thời đẳng, mỗi phân biệt là một bên. Có người chấp rằng, [Thánh trí] năng trị hoàn toàn không sanh khởi. Có người chấp rằng, [Thánh trí] và nhiễm ô phải có thời gian dài bằng nhau.⁴⁴¹ Vì rời phân biệt hai bên như vậy mà nói thí dụ thắp đèn thứ hai⁴⁴² . Như vậy là đã nói xong chánh hành rời hai bên.

Thế nào là chánh hành sai biệt và chánh hành không sai biệt?

Kệ tụng:

Sai biệt, không sai biệt Nên biết ở mười địa Mười ba-la-mật-đa Tu tập các tăng thượng.

[0476c29] Luận giải:

Do sự tăng thượng mà nói ở trong mười địa tu tập riêng mười Đến bờ bên kia⁴⁴³ , gọi là chánh hành sai biệt. Trong tất cả địa đều tu tập đồng đều mười ba-la-mật-đa⁴⁴⁴, như vậy gọi là chánh hành không sai biệt .

Nghĩa tổng quát của sáu chánh hành⁴⁴⁵ là: Những phẩm loại tối thắng như vậy⁴⁴⁶ có được là do sự tư duy về đại thừa và các giáo pháp được thi thiết [trong khế kinh]; là thành quả do không tán loạn chuyển biến⁴⁴⁷ bởi tu tập xa ma tha (chỉ) và không điên đảo chuyển biến⁴⁴⁸ bởi tu tập tỳ bát xá na (quán); với nghĩa tu tập như vậy, Bồ tát hành nơi trung đạo⁴⁴⁹ để cầu xuất ly, bằng sự tu tập chánh hành sai biệt và chánh hành không sai biệt ở trong mười địa.

Như vậy là đã nói xong vô thượng chánh hành⁴⁵⁰ .

Sắc thái của vô thượng sở duyên như thế nào?

Kệ tụng:

Sở duyên là an, giới Sở, năng lập, nhậm trì Ấn, nội trì, thông đạt Tăng, chứng, vận, tối thắng.

[0477a11] Luận giải:

Vô thượng sở duyên có mười hai thứ: 1. Sở duyên an lập pháp thi thiết; 2. Sở duyên pháp giới; 3. Sở duyên sở lập; 4. Sở duyên năng lập; 5. Sở duyên nhậm trì; 6. Sở duyên ấn trì; 7. Sở duyên nội trì; 8. Sở duyên thông đạt; 9. Sở duyên tăng trưởng; 10. Sở duyên phần chứng; 11. Sở duyên đẳng vận; 12. Sở duyên tối thắng. Ở đây, thứ nhất là những gì được an lập⁴⁵¹ cho đến mười Đến bờ bến kia v.v… các pháp môn sai biệt; thứ hai là chân như; thứ ba và thứ tư, theo thứ tự, tức hai thứ an lập ở trước⁴⁵²: Mười Đến bờ bên kia v.v.. các pháp môn sai biệt cần phải do thông đạt pháp giới mới thành tựu; thứ năm là tuệ cảnh do nghe làm thành, vì nhậm trì⁴⁵³ sự nghe⁴⁵⁴; thứ sáu là tuệ cảnh do nghĩ làm thành, vì ấn trì⁴⁵⁵ sự nghĩ⁴⁵⁶; thứ bảy là tuệ cảnh do tu làm thành, vì nội tâm biệt trì; thứ tám là cảnh giới kiến đạo ở địa đầu tiên⁴⁵⁷; thứ chín là cảnh giới tu đạo từ địa thứ hai cho đến địa thứ bảy; thứ mười là ở địa thứ bảy, cảnh giới phần chứng liên tục sự sai biệt của các đạo phẩm loại thế gian và xuất thế gian⁴⁵⁸; thứ mười một là cảnh giới ở địa thứ tám; thứ mười hai là các cảnh giới ở địa thứ chín, địa thứ mười và Như lai địa. Ở đây nên biết, thứ nhất và thứ hai là nền tảng thiết lập sở duyên. Tùy theo các nghĩa và các địa vị mà có những tên gọi sở duyên khác nhau. Như vậy là đã nói xong vô thượng sở duyên.

Sắc thái của vô thượng tu chứng như thế nào?

Kệ tụng: Tu chứng là không thiếu Không hủy, [bất] động, viên mãn

Khởi, kiên cố, điều nhu Không trú, không chướng, [không] dứt.

[0477a28] Luận giải:

ra sự nghiệp, gọi đó là nghĩ. Nhân tố là sự nghĩ, dựa vào sự nghĩ, do sự nghĩ thiết lập; ở khắp mọi nơi, có sự nỗ lực, được tự tại, chánh biến thông đạt, đó là tuệ do nghĩ làm Như vậy tu chứng, tổng quát có mười thứ: 1. Tu chứng vô khuyết, là không thiếu các duyên⁴⁵⁹; 2. Tu chứng tín giải, là không hủy báng đại thừa; 3. Tu chứng phát tâm, là không bị thừa thấp kém⁴⁶⁰ quấy động; 4. Tu chứng chánh hành, là các ba-la-mật-đa được viên mãn; 5. Tu chứng nhập [chánh tánh] ly sanh, là khởi Thánh đạo; 6. Tu chứng thành thục hữu tình, là thiện căn kiên cố, trường thời dồn chứa [thiện căn là hai thứ tư lương phước và trí]; 7. Tu chứng tịnh độ, là tâm được điều nhu⁴⁶¹; 8. Tu chứng được bất thoái chuyển và thọ ký⁴⁶², là không trú trước sanh tử và niết bàn, không bị sanh tử và niết bàn làm cho thoái chuyển⁴⁶³; 9. Tu chứng Phật địa, là không còn hai chướng [phiền não chướng và sở tri chướng]⁴⁶⁴; 10. Tu chứng thị hiện bồ đề, là không có ngừng nghỉ [việc làm của Phật]⁴⁶⁵.

Nghĩa tổng quát của Vô thượng thừa, lược có ba nghĩa vô thượng, đó là vô thượng chánh hành, vô thượng chánh hành trì và vô thượng chánh hành quả⁴⁶⁶.

không phải xả bỏ không phải không xả bỏ, cũng tức là đối với niết bàn không phải chứng Vì sao luận này gọi là luận Biện trung biên?

Kệ tụng:

Luận này biện trung biên Thâm mật, kiên thật nghĩa Quảng đại, tất cả nghĩa Trừ các bất cát tường.

[0477b12] Luận giải:

Luận này biện giải về tâm hành nơi trung đạo và nhị biên, nên gọi là Biện trung biên⁴⁶⁷, tức là hiển thị rõ ràng nghĩa của hành năng duyên⁴⁶⁸ đặt ở giữa và hai bên. Lại nữa, luận này biện giải về cảnh tướng nơi trung đạo và nhị biên, nên gọi là Biện trung biên, tức là hiển thị rõ ràng nghĩa của cảnh sở duyên⁴⁶⁹ đặt ở giữa và hai bên. Luận này cũng biện giải chính xác về sự rời xa hai bên trước sau⁴⁷⁰, là pháp trung đạo, gọi là Biện trung biên.

Sự biện giải của luận này là nghĩa thâm mật, chẳng phải là chỗ hành xứ của tầm tư; là nghĩa kiên thật, có năng lực xô ngã biện luận của người khác, không thể bị người khác hàng phục; là nghĩa quảng đại, có năng lực biện giải những sự lợi lạc cho mình và người; là tất cả nghĩa, có năng lực xác quyết rõ ràng giáo pháp ba thừa; lại có năng lực trừ diệt các bất cát tường ⁴⁷¹, vĩnh viễn đoạn trừ phiền não chướng và sở tri chướng.

Tôi biện luận này các công đức Đều đem thí khắp quần sanh loại Có được thắng sanh, tăng phước tuệ Mau chứng ba bồ đề rộng lớn.

Phật tử Quảng Minh dịch chú

26/12/2013 – 20/4/2014

Truyền thống Phật giáo Tây Tạng cho rằng, Bồ tát Di Lặc là tác giả của 5 bộ luận, được gọi là Di Lặc ngũ luận: 1. Đại thừa tối thượng yếu nghĩa luận (Mahāyāna-sūtrālamkāra-kārikā); 2. Pháp pháp tánh phân biệt luận (Dharma-dharmatā-vibhāga); 3. Biện trung biên 8 ba-la-mật-đa kinh luận.

Tibet: dbus dang mtha' rnam par 'byed pa

Đối chiếu 2 bản thì sẽ thấy rõ điều này. Nhiều chỗ ngài Chân Đế không dịch, hoặc có chỗ thêm vào như là chú thích. Tuy nhiên, bản của ngài Chân Đế cũng giúp ích để hiểu đúng bản của ngài Huyền Trang.

Nhiếp đại thừa luận, số 1593 của ngài Chân Đế, số 1594 của ngài Huyền Trang. Nhiếp đại thừa luận thích, số 1595 của ngài Chân Đế, số 1597 của ngài Huyền Trang.

Tục tạng kinh, bản Vạn, số 0797.

Thiền sư Nguyên Hiểu (Wonhyo, 617-686) tục danh Seol Seo-dang, sanh năm Canh Thân (617), năm thứ 36 đời vua Jinpyeong (Chân Bình vương), triều đại Silla (Tân La, 新羅). Nơi sanh quán của Ngài là Buljichon, nay thuộc thôn Sinwol, thị trấn Amnyang, Thành phố Gyeongsan (Khánh Sơn thị), tỉnh Gyeongsangbuk-do (Khánh Thượng Bắc đạo), Hàn Quốc. Pháp hiệu Wonhyo nghĩa là “bình minh”. Ngài là bậc danh đức tiên phong cho tư tưởng Phật giáo Hàn Quốc, là sơ Tổ của tông Hải Đông. 9

Lữ Trừng (呂澂,1896-1989): Nguyên danh là Lữ Vị (呂渭), tự Thu Dật (秋逸) hoặc Thu Nhất (秋一), Thứu Tử (鷲子), người Giang Tô, Đơn Dương, là cư sĩ học giả Phật giáo nổi tiếng thế kỷ 20, có công phục hưng Duy thức học. Ông tinh thông các ngôn ngữ Anh, Nhật, Phạn, Tạng, Pali; rất giỏi về Phật giáo văn hiến đối chiếu, tham cứu nghĩa lý.

Yamaguchi Susumu (山口益), 1934, Madhyantavibhagatika; exposition systématique du Yogacaravijnaptivada. Nagoya: Librairie Hajinkaku. 10

“The Term 'prabhavita' in Yogācāra Texts, with special reference to the Madhyāntavibhāgaṭīkā”, Indogaku bukkyōgaku kenkyū (印度學佛教學研究), 2007.

Nagao Gajin (長尾 雅人), 1964, Madhyāntavibhāga-bhāṣya: A Buddhist philosophical treatise, edited for the first time from a Sanskrit manuscript. Tokyo: Suzuki Research Foundation. 11

Thập chi luận (十支論): Cũng gọi Thập chi mạt luận. Thập chi, chỉ cho 10 bộ luận lấy luận Du già sư địa làm gốc để trình bày các nghĩa lý chi phần, đó là: 1. Luận Bách pháp minh môn: Cũng gọi luận Lược trần danh số, do ngài Thế thân soạn; 2. Luận Đại thừa ngũ uẩn: Cũng gọi luận Thô thích thể nghĩa, luận Y danh thích nghĩa, do ngài Thế thân soạn; 3. Luận Hiển dương thánh giáo: Cũng gọi luận Tổng bao chúng nghĩa, do ngài Vô trước soạn; 4. Luận Nhiếp đại thừa: Cũng gọi luận Quảng bao đại nghĩa, do ngài Vô trước soạn, có Thích luận của ngài Thế thân, ngài Vô tánh; 5. A tỳ đạt ma tập luận và 12

H.T Thích Trí Quang dịch.

Biến kế chấp tướng là giả danh an lập tự tánh.

Y tha khởi tướng là 12 duyên khởi. 15

Biện trung biên luận chưa sử dụng từ ngữ chuyển y, nhưng đã có tư tưởng chuyển y, như trong Nhiếp đại thừa luận của Vô Trước đề cập rất nhiều. Khái niệm chuyển y trong Du già hành tông chủ yếu là đoạn trừ hai chướng thô trọng là phiền não chướng và sở tri chướng để chứng đắc hai trí là trí vô phân biệt căn bản và trí vô phân biệt hậu đắc. 16

Hai câu này nói sự quy mạng kính lễ đức Di Lặc Thế tôn. Thiện thệ (善逝, sugata): Bậc Khéo qua niết bàn, là danh hiệu thứ 5 của 10 danh hiệu của Thế tôn (đấng có 10 danh hiệu nên tôn xưng là Thế tôn). Thể của Thiện thệ: Thể, là pháp thân. Thiện thệ chỉ cho thọ dụng thân, biến hóa thân của Như lai.

Thầy, chỉ cho Đại sĩ Vô Trước. Chúng con, là bản thân Đại sĩ Thế Thân. Vô Trước học từ ngài Di Lặc, sau truyền dạy những gì đã học cho Thế Thân.

Duy = Chỉ có, mang nghĩa xác quyết, rằng luận này chỉ đề cập đến 7 nghĩa. 18

Phân biệt hư vọng có: Biểu thị y tha khởi tánh là có mà chẳng thật; năng thủ chấp, sở thủ chấp của hai thủ là cảnh, là biến kế chấp tánh. Biến kế chấp tánh vĩnh viễn không thật có. Phân biệt, cựu dịch là vọng tưởng, và có thể được hiểu là vọng niệm hay niệm. Phân biệt bao gồm quan niệm (trong đó có khái niệm) và ý niệm. Ngài Huyền Trang cho rằng, phân biệt là vô ký dị thục tuệ (cái biết bẩm sinh, bản năng), hoặc chính là tầm tư (tư duy, tư tưởng). Luận Du già sư địa, quyển 53, ghi: “Phân biệt sai biệt, lược có 5 sắc thái tưởng phân biệt: 1. Phân biệt cảnh giới; 2. Phân biệt lãnh nạp; 3. Phân biệt giả thiết; 4. Phân biệt hư vọng; 5. Phân biệt thật nghĩa. Phân biệt cảnh giới là đối với cảnh giới có sự chấp thủ, duyên theo mùi vị và hình tướng. Chấp thủ cảnh giới thì sanh ra các cảm thọ, gọi là phân biệt lãnh nạp. Đối với mình người mà chấp thủ cái tên như thế, loại người như thế, dòng họ như thế v.v… đủ loại hình thái thế tục có thể nói về, gọi là phân biệt giả thiết. Đối với các cảnh giới, chấp thủ mà có sắc thái điên đảo, gọi là phân biệt hư vọng. Đối với các cảnh giới, chấp thủ mà không có sắc thái điên đảo, gọi là phân biệt chân thật.” Phân biệt hư vọng là cái biết thác loạn của ý thức biến kế, bản thân thật không có, chỉ có cái mà ý thức biến kế chấp vào, và cái được chấp thì có thể thủ đắc. Tánh biến kế sở chấp là năng thủ, và tánh y tha là sở thủ. Luận Đại thừa trang nghiêm kinh, phẩm Thuật cầu, ghi: “Thí như vị huyễn sư dựa vào sức chú thuật biến gỗ thành đá v.v… làm ra nhân tố mê lầm; cũng vậy tánh y tha bị phân biệt hư vọng (thống thuộc) nên sanh khởi các loại phân biệt, làm ra nhân tố điên đảo.”

Nghĩa là hai tánh năng thủ và sở thủ luôn luôn và vĩnh viễn không thật có và không đặc tánh. Không tánh hiển lộ là khi không có năng thủ chấp và sở thủ chấp, tức không còn biến kế chấp tánh. 19

Chỉ cho viên thành thật tánh.

Các pháp toàn là năng thủ và sở thủ (nhận thức đã đối tượng hóa và đối tượng đã nhận thức hóa). Ngộ nhập không tánh của các pháp thì phải rời xa năng thủ và sở thủ ấy. Không tánh là ngay nơi phân biệt hư vọng mà rời xa được năng thủ, sở thủ, do vì tự tánh của năng thủ và sở thủ thì không thật có, nên nói là không tánh.

Nơi y tha tánh mà ngã pháp biến kế chấp không còn là viên thành thật tánh. Nói cách khác, tùy theo cái nhìn về các pháp (y tha) mà vọng chấp là biến kế, còn tuệ giác là viên thành. Ở trong không tánh có phân biệt hư vọng là biểu thị cảnh giới của hàng phàm phu chưa giải thoát.

Các pháp qua biến kế sở chấp thì có mà có với vọng chấp, gọi là tình có lý không. Các pháp qua ngộ nhập viên thành thì có mà có với tuệ giác, gọi là tình không lý có.

Tư duy không ngược thì có thể thông đạt chân như nhất quán của các pháp. Tư duy trái ngược là bài bác cả 3 tánh, như kinh Giải thâm mật ghi: “Người chưa gieo trồng thiện căn thượng phẩm, cho đến chưa dồn chứa được hai thứ tư lương phước đức trí tuệ thượng phẩm, tính không chất trực, không thuộc loại chất trực, dầu có sức lực trong việc suy nghĩ chọn lựa những sự phế bỏ và thiết lập, nhưng vẫn đứng yên trong sự cố thủ ý kiến của mình, thì họ nghe kinh pháp như vậy không thể thấu hiểu đúng như sự thật lời nói mật ý sâu xa của Như lai, dầu tin hiểu kinh pháp như vậy nhưng đối với nghĩa lý kinh pháp như vậy thì chấp trước theo ngôn ngữ, cho các pháp quyết định toàn không, quyết định không sinh không diệt, quyết định bản lai vắng bặt, quyết định tự tánh niết bàn; do vậy, đối với các pháp, họ thấy không, thấy không tánh, vì thấy không và thấy không tánh nên phủ nhận rằng các tánh đều không tánh, nghĩa là họ bài bác tất cả biến kế chấp tánh, y tha khởi tánh và viên thành thật tánh của các pháp -- tại sao biết họ bài bác tất cả, vì có y tha khởi tánh và viên thành thật tánh mới thiết lập biến kế chấp tánh, nếu y tha 20 khởi tánh và viên thành thật tánh mà thấy là không tánh cả thì thế là bài bác cả biến kế chấp tánh, thế nên Như lai nói họ bài bác tất cả ba tánh -- và như thế thì dẫu đối với kinh pháp của Như lai họ thấy là kinh pháp, nhưng đối với phi nghĩa lý họ thấy là nghĩa lý, vì kinh pháp thấy là kinh pháp nhưng phi nghĩa lý thấy là nghĩa lý, nên họ nắm lấy kinh pháp làm kinh pháp và nắm lấy phi nghĩa lý làm nghĩa lý: họ tin hiểu kinh pháp nên phước đức tăng trưởng, nhưng chấp trước phi nghĩa lý nên trí tuệ lui mất, trí tuệ lui mất nên lui mất vô số thiện pháp quảng đại.”

Sắc thái không của các pháp, tức ba vô tánh. Kinh Giải thâm mật ghi: “Thắng nghĩa sinh, hãy nhận thức rằng Như lai căn cứ ba vô tánh sau đây mà mật ý nói các pháp toàn không, ấy là tướng vô tánh, sinh vô tánh, thắng nghĩa vô tánh. Tướng vô tánh là thế nào, là chính biến kế chấp tánh của các pháp, tại sao, vì tánh ấy do giả danh thiết lập chứ không phải do tự tướng thiết lập, nên gọi là tướng vô tánh. Sinh vô tánh là thế nào, là chính y tha khởi tánh của các pháp, tại sao, vì do cái khác là duyên tố mà có chứ không phải tự nhiên mà có, nên gọi là sinh vô tánh. Thắng nghĩa vô tánh là thế nào, là (một mặt), các pháp do sinh vô tánh mà nói là vô tánh, có nghĩa chính các pháp duyên sinh cũng gọi là thắng nghĩa vô tánh, tại sao, vì nơi các pháp, nếu là thanh tịnh sở duyên thì Như lai nói là thắng nghĩa vô tánh, mà y tha khởi tánh không phải thanh tịnh sở duyên nên cũng gọi là thắng nghĩa vô tánh. Thêm nữa, (mặt khác), viên thành thật tánh của các pháp cũng gọi là thắng nghĩa vô tánh, tại sao, tại pháp vô ngã của tất cả các pháp thì gọi là thắng nghĩa, thắng nghĩa này cũng gọi là vô tánh, vì nó mới là thắng nghĩa của các pháp và do vô tánh hiển lộ, nên (viên thành thật tánh) gọi là thắng nghĩa vô tánh.” (H.T Thích Trí Quang dịch) 21

Thể của hai tánh viên thành và biến kế chẳng phải không có nên nói ch ẳ ng không (非空).

Biến kế sở chấp năng thủ vả sở thủ chẳng có nên nói ch ẳ ng b ấ t không (非不空).

Diệu hữu không ngoài chân không, chân không cũng không ngoài diệu hữu, cho nên gọi là “không hữu bất nhị, tức không tức hữu, phi không phi hữu”. Tuệ giác có 3 cấp độ chuyển biến: 1. Hữu là tục, không là chân; 2. Không hữu là tục, phi không phi hữu là chân; 3. Không hữu là hai, phi không phi hữu là chẳng hai (bất nhị).

Thức chỉ cho thức A lại da.

Về tương tợ, luận Thành duy thức giải tích: “Do đó biết chỉ y nơi sự tương tợ mà thành giả nói. Tương tợ nghĩa là cọng tướng tăng thêm, chứ không phải tướng có thật. Ngôn 22 dịch)

Chư cảnh tánh (諸境性) = khí thế gian (器世間).

Năm căn tánh: mắt, tai, mũi, lưỡi và thân.

Thức thứ bảy còn gọi là ý nhiễm ô. Ý thức (thức thứ sáu) do thứ thứ tám mà phát sinh và do thức thứ bảy mà tạp nhiễm.