Luận Biên Trung Biên

Ngã si: là quan niệm sai lầm về ngã. Ngã kiến: Là cái thấy theo ý thức tự ngã, từ đó triển khai ra 51 tâm sở. Ngã mạn: Là thái độ cao ngạo, tâm lý cất cao, cho mình là hay giỏi, tốt đẹp, quan trọng hơn người khác. Ngã ái: Là luyến ái, yêu quí bản thân.

Tợ căn = tợ hữu tình.

Còn gọi là 4 trần cảnh, toàn chẳng thật có.

Về thức biến, luận Thành duy thức giải thích: “Các tướng ngã pháp như thế đều nương vào sự chuyển biến của thức mà giả thi thiết. Thức, nghĩa là liễu biết, nhận thức. Trong đây nói thức cũng bao gồm cả tâm sở, vì nó tương ưng nhau vậy. Biến, nghĩa là thức thể chuyển biến ra hai phần tương tợ là tướng phần và kiến phần. Vì tướng và kiến đều nương tự chứng phần của thức mà khởi lên, rồi nương hai phần kiến, tướng này mà thi 23

Tức tánh phân biệt hư vọng hoàn toàn không có.

Các pháp mà cái biết biết đến và cái chấp dựa vào chỉ là sự phân biệt hư vọng.

Tự tánh = tánh. Đó là tánh biến kế, tánh y tha và tánh viên thành. 24

Cảnh là sáu trần cảnh: sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp. Ở đây có cảnh và thức, có sở thủ và năng thủ nên nói có biến kế chấp tánh.

Tánh là ý thức thác loạn. Phân biệt hư vọng tự thân là y tha khởi tướng.

Sở thủ không, năng thủ không, là viên thành thật tánh. Kinh Giải thâm mật có ví dụ về 3 tánh như sau: “Đức Bản, như người bị bịnh màng mắt, cái màng mắt ấy biến kế chấp tánh cũng vậy. Như người bị bịnh màng mắt thấy những ảo ảnh tóc lông ong ruồi lá diếp giây sắn hay xanh vàng đỏ trắng, những ảo tượng ấy y tha khởi tánh cũng vậy. Như người mắt đã trong sáng, hết hẳn màng mắt, bản tính con mắt trong sáng nhìn thấy cảnh vật không thác loạn, cảnh vật không thác loạn ấy viên thành thật tánh cũng vậy.” (H.T Thích Trí Quang dịch) 25

Hữu sở đắc = Có đối tượng. Duy thức là nói đến cái biết của chúng ta. Cái biết ấy gồm có nhận thức và đối tượng: Nhận thức là đối tượng hóa nhận thức, cũng như đối tượng là nhận thức hóa đối tượng.

Vô sở đắc: Không tìm thấy được thật có, không hữu thể. Ở đây, thức có mà cảnh không (識有境無).

Ở đây, thức và cảnh đều vô sở đắc.

Hết thảy mọi sự sai biệt của nhân sinh vũ trụ toàn liên hệ với thức, nên gọi là duy thức.

Hư vọng chỉ cho cảnh tướng mà ý thức phân biệt, biến kế ngã pháp, cảnh tướng có mà có với sự thấy lầm. Tương tợ chỉ cho cảnh sở quán khi tu định hay ấn tượng trong định.

Nghĩa là thức năng phân biệt cũng không có thật tánh, không hữu thể.

Chỉ cho tâm năng quán và cảnh sở quán.

Đoạn này nói, đắc và vô đắc, hai tánh bình đẳng. Vọng thức và cảnh tướng hư vọng đều gọi là có sở đắc. Khi tu duy thức quán, hành giả liễu tri cảnh tướng hư vọng sở quán là giả có, không có thật tánh, như huyễn như hóa. Bước thêm bước nữa, hành giả liễu tri vọng thức năng quán, thật tánh của nó thì không thể thủ đắc. Nói cách khác, thật tánh của cảnh sở phân biệt là không có, và thật tánh của thức năng phân biệt cũng không có, nghĩa là cảnh không, tâm cũng không. Bước thêm bước nữa, thức năng đắc là không có, cảnh sở đắc cũng là không có, tức tâm không, cảnh không. Vọng thức năng thủ và vọng cảnh sở thủ, hàng phàm phu nhận là thật có; nhưng khi chứng nhập không tánh, vọng thức và vọng cảnh đều cùng diệt mất, mà thông đạt không tánh bình đẳng vô sở đắc. 27

Tám thức tâm vương gọi chung là tâm hay nhất tâm.

Tâm sở là 51 tâm sở: 5 tâm sở biến hành, 5 tâm sở biệt cảnh, 11 tâm sở thiện, 6 căn bản phiền não, 20 tùy phiền não và 4 tâm sở bất định.

Dị môn: cách nói khác, ý tứ khác, phương diện khác.

Duyên thức

Thức a lại da làm chủ thể nhân duyên: hiện hành sanh chủng tử hay chủng tử sanh hiện hành, đều do thức a lại da và các chuyển thức của nó. Nhiếp luận ghi: “Ngoài a lại da, những chuyển thức khác, đối với tất cả tự thể trong các nẻo đường sinh tử, nên biết gọi là cái thức thọ dụng. Như trong luận Trung biên phân biệt có bài chỉnh cú, nói cái thứ nhất gọi là thức nhân duyên, cái thứ hai gọi là thức thọ dụng. Sự thọ dụng, sự phân biệt và sự suy động là những tâm sở thuộc về thức thọ dụng. Hai thức như trên lại làm nhân duyên cho nhau, như bài chỉnh cú trong kinh Đại thừa a tì đạt ma đã nói: Các pháp đối với tàng thức thế nào thì tàng thức đối với các pháp cũng vậy, làm quả cho nhau mà cũng làm nhân cho nhau.” (H.T Thích Trí Quang dịch) 28

Ba tâm hỗ trợ: thọ, tưởng và hành. Trong luận Trung biên phân biệt, ngài Chân Đế dịch là thọ ấm, tưởng ấm và hành ấm. Thọ là tâm lý cảm nhận khổ, vui, thuận (ưa), nghịch (ghét) v.v… Tưởng là tâm phân biệt, lựa chọn các sai biệt của trần cảnh. Hành là động lực thúc đẩy tâm đi tìm kiếm chỗ này chỗ kia, bỏ đây lấy kia, bao gồm dục, tư, tác ý, thắng giải, niệm, định, tuệ v.v…, tổng cộng có 49 tâm sở tương ưng với hành pháp (trừ thọ, tưởng). Ba uẩn thọ, tưởng và hành đều thuộc tâm sở hữu pháp, có năng lực hỗ trợ thức uẩn tâm pháp sanh khởi.

Sáu câu đầu nói về 12 duyên sinh. Hai câ sau nói về tạp nhiễm.

Vô minh: "Không hiểu rõ Tứ đế gọi là vô minh.” (Tương ưng II)

Như thật lý: Chân lý thật tướng của các pháp. Đó là tận sở hữu tánh (cái tánh cùng tận cái lượng của sự hiện hữu) và như sở hữu tánh (cái tánh đúng như cái thực của sự hiện hữu).

Chân kiến: Chánh kiến, trí tuệ biết các pháp đúng với chân thật.

Chư hành: thân hành, khẩu hành và ý hành. 29

Luận Thành duy thức giải thích: “Các nghiệp là nghiệp phước, phi phước, và bất động; tức là tư nghiệp (do tư duy thẩm xét, tư duy quyết định, tư duy phát động mới thành nghiệp, cho nên gọi là tư nghiệp, tức ba nghiệp lấy tư làm thể nên gọi là tư nghiệp) hữu lậu thiện và bất thiện. Quyến thuộc của nghiệp cũng gọi là nghiệp, vì đồng chiêu cảm hai quả Dị thục: Dẫn và Mãn (Dẫn nghiệp, Mãn nghiệp). Nghiệp này tuy khởi liền diệt, không có lẽ gì chiêu cảm được quả Dị thục trong tương lai, nhưng vì nó huân tập vào bản thức, thành chủng tử công năng của chính mình, và chính công năng ấy được gọi là tập khí, là khí phần của nghiệp, do huân tập thành, giản biệt với nghiệp đã qua và nghiệp hiện tại, cho nên gọi là tập khí. Tập khí như thế triển chuyển tiếp nối, cho đến khi thành thục, chiêu cảm quả Dị thục, tập khí các nghiệp đối với quả báo Dị thục đương lai là một thứ Tăng thượng duyên rất mạnh.” (H.T Thích Thiện Siêu dịch)

Bản thức: A lại da thức.

Thức hữu thủ (有取識): Thức có phiền não. Thủ là tên gọi chung các phiền não. Cứ theo luận Câu xá quyển 30, thì lúc mệnh chung (hấp hối) có rất nhiều chủng tử dẫn nghiệp tụ tập lôi kéo người chết vào vòng luân hồi trong 6 đường. Khi ấy, hữu thủ thức này rõ biết 3 loại chủng tử nghiệp mà đi đầu dẫn đến quả báo, còn các thức khác thì không. Ba loại chủng tử nghiệp đó là: 1. Chủng tử trọng nghiệp: Chủng tử do nghiệp nặng dẫn dắt, như chủng tử nghiệp của tội ngũ nghịch, v.v... 2. Chủng tử cận khởi nghiệp: Chủng tử do cận khởi nghiệp dắt dẫn, như chủng tử nghiệp dẫn khởi lúc hấp hối gặp bạn lành hoặc bạn ác. 3. Chúng tử sác tập nghiệp: Chủng tử do nghiệp tập quen dẫn khởi, như chủng tử nghiệp huân tập dẫn khởi lúc bình sinh. (Từ điển Phật Quang)

Danh gồm xúc, tác ý, thọ, tưởng và tư (có nơi trình bày Danh gồm có thọ, tưởng, hành và thức uẩn). Sắc là tứ đại và các pháp do tứ đại sanh.

Sáu nội xứ: Nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân và ý căn.

Luận Thành duy thức giải thích: “Xúc tâm sở là khi ba thứ căn, cảnh, thức hoà thuận, xúc phân biệt theo sự biến khác của ba thứ hoà thuận đó, mà khiến Tâm, Tâm sở tiếp xúc cảnh, và có công dụng làm chỗ nương cho Tâm sở thọ, tưởng và tư. Nghĩa là căn, 30 cảnh, thức ba thứ cùng nhau tùy thuận, nên gọi là ba sự hòa, xúc nương ba thứ hòa đó phát sanh, khiến ba thứ đó được hòa hợp. Cho nên nói Tâm sở xúc là vị trí của ba thứ hòa hợp kia. Ba thứ đều có công năng tùy thuận nhau sanh các Tâm sở, nên gọi là biến khác. Xúc tương tợ với sự biến khác đó mà khởi lên, nên gọi là phân biệt. Nhưng khi căn biến khác có sức dẫn khởi lên xúc mạnh hơn thức và cảnh, cho nên Tập Luận chỉ nói: ‘Xúc phân biệt theo sự biến khác của căn.’“ (H.T Thích Thiện Siêu dịch)

Ba thọ nhiếp tất cả xúc, tóm gọn 3 xúc: 1. Cùng lạc thọ tương ưng, gọi là thuận lạc thọ xúc; 2. Cùng khổ thọ tương ưng, gọi là thuận khổ thọ xúc; 3. Cùng xả thọ tương ưng, gọi là thuận bất khổ bất lạc xúc.

Lạc thọ, khổ thọ và xả thọ.

Ái là sự lưu luyến đời sống luân hồi. Nói cách khác, ái là mẹ đẻ ra sự sống, và ái cũng chính là sự sống luân hồi.

Liên phược: Liên tiếp vị lai, trói buộc hữu tình, làm cho sự sống nối tiếp không gián đoạn.

Nghiệp hữu, tức hành động tích lũy của dị thục quả; và sanh hữu, là dị thục quả hướng đến tái sanh trong tương lai. 31

Ba đời nhân quả: vô minh và hành thuộc về quá khứ; hiện tại gồm có 8 chi phần (từ thức đến hữu); sinh và lão tử thuộc về vị lai. Hai tầng nhân quả: 1. Nhân quá khứ là vô minh và hành, và quả hiện tại là thức, danh sắc, lục nhập; đây là tầng nhân quả thứ nhất; 2. Các chi phần thọ, ái, thủ và hữu là nhân hiện tại cho quả vị lai là sinh và lão tử; đây là tầng nhân quả thứ hai.

Mười hai nhân duyên cũng gọi là mười hai hữu chi. Hữu tức là những gì có mặt trong thế gian; chi tức là phân chi. Tất cả những gì có mặt đang lưu chuyển trong vòng sanh tử, đều không thoát ra ngoài mười hai phân chi này.

Những pháp bồ đề phần có khả năng cởi mở sự thắt buộc của ba sự tạp nhiễm nói trên.

Khiên dẫn: lôi kéo, dẫn dắt. Tương đạo: đem (tương) những chủng tử của nghiệp thiện ác chất chứa nơi a lại da, để rồi dẫn dắt (đạo) chúng sanh đi trong luân hồi. Yểm bố: chán sợ. 32

Tánh chất của năng thủ, sở thủ là không, nên gọi là vô tánh.

Không tướng = không tánh. Chẳng có, vì bản thân biến kế thật không có, chỉ có cái mà biến kế chấp. Chẳng không, vì tự tánh viên thành hiển lộ.

Không có thật tại của hai thủ năng sở.

Là hai không năng sở.

Pháp tánh không, vô ngã đều do pháp khổ, vô thường hiển lộ. Như vậy, pháp tánh chân như (không) cùng phân biệt hư vọng quyết định chẳng phải khác.

Tịnh trí là thanh tịnh vô phân biệt trí. Trí vô phân biệt không duyên nhiễm phần của y tha; nói cách khác, trí vô phân biệt không lấy năm uẩn hữu thủ làm cảnh sở duyên.

Tướng riêng (tự tướng) là chân như. Tướng chung (cộng tướng) là các pháp.

Dị môn là dị danh, nghĩa là nói biệt danh của không.

Không, lược nói có 5 dị danh: chân như, thật tế, vô tướng, thắng nghĩa tánh, pháp giới. Luận Đối pháp (對法論), không có 7 tên: 5 dị danh trên, thêm vô ngã tánh và không tánh. Đại niết bàn nói 12 tên: chân như, pháp giới, pháp tánh, bất hư vọng tánh, bất biến dị tánh, bình đẳng tánh, ly sanh tánh, pháp định (pháp vị), pháp trú, thật tế, hư không giới, bất tự nghị giới. Đại bát nhã nói 11 tên, thiếu ly sanh tánh. 34

Các điên đảo: Là thấy biết điên đảo đối với 5 uẩn vô thường tưởng là thường, khổ tưởng là lạc, vô ngã tưởng là ngã, bất tịnh tưởng là tịnh. Tu tập bốn niệm xứ bằng nội quán thân, thọ, tâm, pháp, liễu tri thân bất tịnh, thọ là khổ, tâm vô thường, pháp vô ngã. Tu tập bốn niệm xứ để đối trị 4 điên đảo tưởng: tịnh, lạc, thường, ngã. Luận Du già sư địa, quyển 8, ghi: “1. Tưởng đảo; 2. Kiến đảo; 3. Tâm đảo; 4. Thường đảo đối với vô thường; 5. Lạc đảo đối với khổ; 6. Tịnh đảo đối với bất tịnh; 7. Ngã đảo đối với vô ngã. Tưởng đảo là đối với vô thường, khổ, bất tịnh, vô ngã mà khởi vọng tưởng phân biệt là thường, lạc, ngã, tịnh. Kiến đảo là đối với đối tượng phân biệt của vọng tưởng mà chấp nhận, ưa thích, kiến lập, chấp trước. Tâm đảo là đối với đối tượng được chấp trước mà khởi các phiền não tham, sân, si v.v… Nên biết, phiền não lược có ba thứ: có phiền não là căn bản của điên đảo, có phiền não là thể của điên đảo, và có phiền não là đẳng lưu của điên đảo. Căn bản của điên đảo là vô minh. Thể của điên đảo là tát-ca-da kiến (dịch là hữu thân kiến và thân kiến), một phần biên chấp kiến, kiến thủ, giới cấm thủ và tham. Đẳng lưu của điên đảo là tà kiến, một phần biên chấp kiến, sân, mạn và nghi. Trong đây, tát-ca-da kiến là điên đảo về ngã và ngã sở; một phần biên chấp kiến là điên đảo về thường và vô thường; kiến thủ là điên đảo về bất tịnh và tịnh; giới cấm thủ là điên đảo về khổ và lạc; tham thông với hai điên đảo là: điên đảo về bất tịnh và tịnh, và điên đảo về khổ và lạc.”

Tất cả tướng như là ngã tướng, nhân tướng, thọ giả tướng, chúng sanh tướng, pháp tướng, phi pháp tướng, chủng loại phân biệt chấp trước tướng. 35

Thánh pháp ba thừa: Thanh văn, Duyên giác và Bồ tát, đều duyên vào pháp giới mà phát sanh và thành tựu.

Những dị danh khác như vô ngả tánh v.v… được nói trong luận Đối pháp và kinh Bát nhã.

Do trước tạp nhiễm, sau thanh tịnh, chuyển nhiễm pháp thành tịnh pháp. Với lý luận như vậy thì có thể giả thiết tịnh pháp trở lại thành nhiễm pháp, và như vậy là rơi vào trong lầm lỗi vô thường đối với không tánh. Không tánh tuy trước nhiễm sau tịnh, nhưng không tánh luôn là chân thường bất biến. Do có phiền não chấp trước nên thành tạp nhiễm; do rời phiền não chấp trước mà thành thanh tịnh. Tự thân không tánh không có chuyển nhiễm thành tịnh nên không có cái lỗi vô thường.

Như nước có bụi, như vàng có bợn, nhưng hư không có mây. Bụi, bợn, mây đều là khách trần. Bản thể của nước, vàng, hư không vốn thanh tịnh, nhưng vì tạm có khách trần nên nói là tạp nhiễm. 36

Kinh Giải thâm mật nói: “Các pháp toàn không, không sinh không diệt, bản lai vắng bặt, tự tánh niết bàn.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Kinh Giải thâm mật, quyển 3, phẩm Phân biệt Du già, thứ 6, nói đến 17 cái Không có thể trừ khử các tướng: “Bạch đức Thế tôn, để trừ khử các tướng nên các vị Bồ tát biết pháp tướng nghĩa tướng phải nỗ lực tu tập phương cách trừ khử, vậy có bao nhiêu cái tướng khó trừ khử? Và cái gì trừ khử được? Thiện nam tử, cái tướng có mười thứ, và cái Không có thể trừ khử. Mười thứ ấy là những gì? Một là biết pháp biết nghĩa thì có cái tướng văn từ, cái tướng ấy được chính yếu trừ khử bởi các pháp không [nhất thiết pháp không]. Hai là biết chân như nơi sự an lập thì có cái tướng sinh trụ diệt và cái tướng liên tục chuyển biến, hai cái tướng ấy được chính yếu trừ khử bởi tư ớ ng không và vô ti ề n h ậ u không [= vô tế không]. Ba là biết nghĩa năng thủ thì có cái tướng luyến tiếc thân thể và cái tướng ngã mạn, hai cái tướng ấy được chính yếu trừ khử bởi n ộ i không và vô s ở đ ắ c không . Bốn là biết nghĩa sở thủ thì có cái tướng luyến tiếc tài sản, cái tướng ấy được chính yếu trừ khử bởi ngo ạ i không . Năm là biết nghĩa hưởng dụng, trong đó có trai gái phục dịch và đồ dùng thích hợp, thì có cái tướng trong thấy thích thú và cái tướng ngoài thấy tốt đẹp, hai cái tướng ấy được chính yếu trừ khử bởi n ộ i ngo ạ i không và b ả n tánh không . Sáu là biết nghĩa dựng nên thì có cái tướng thế giới bao la, cái tướng ấy được chính yếu trừ khử bởi đ ạ i không . Bảy là biết không hình sắc thì có cái tướng bên trong vắng lặng giải thoát, cái tướng ấy được chính yếu trừ khử bởi h ữ u vi không . Tám là biết chân như nơi các tướng thì có các tướng nhân vô ngã, tướng pháp vô ngã, tướng duy thức và tướng thắng nghĩa, bốn cái tướng ấy được chính yếu trừ khử bởi c ứ u cánh không [tất cánh không], vô tánh không, vô tánh t ự tánh không và th ắ ng ngh ĩa không . Chín là biết chân như nơi sự thanh tịnh thì có cái tướng vô vi và cái tướng không biến dịch, hai cái tướng ấy được chính yếu trừ khử bởi vô vi không và vô bi ế n d ị không . Mười là chính sự tác ý tư duy về cái không để đối trị các cái tướng nói trên thì có cái tướng không, cái tướng ấy được chính yếu trừ khử bởi không không .” (H.T Thích Trí Quang dịch) Kinh Đại 37 31, chương 43, Giải thích mười tám không.

Nội xứ là 6 căn: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý. Ngoại xứ là 6 trần: sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp. Thực là ăn, là thọ dụng, với ý nghĩa duy trì sự sống. Có bốn loại ăn: đoàn thực, là ăn bằng thực phẩm; xúc thực, là ăn bằng sự tiếp xúc đối cảnh với các giác quan; 38 tư thực, là ăn bằng ý chí, bằng sự tư duy; thức thực, là ăn bằng sự duy trì căn thân của thức dị thục. Sáu căn là năng thọ dụng; sáu trần là sở thọ dụng. Dựa vào nghĩa năng sở thọ dụng mà nói “năng thực và sở thực”. Nội xứ năng thực và ngoại xứ sở thực là tướng phần của ý thức, là xúc trong 12 duyên sinh; chúng không có thật thể, như huyễn, như hóa. Bồ tát dựa vào đó mà kiến lập nội không và ngoại không.

Căn thân là chánh báo của chúng sanh. Căn thân ấy là không, vì vô ngã và vô ngã sở, vì không thật có pháp trong ngoài (12 nhập).

Khí thế gian, tức vũ trụ thế giới, là y báo của chúng sanh. Thế giới chúng sanh cư trú là từ tướng phần của A lại da biến hiện, luôn từ duyên sinh, tứ đại hợp thành, không có thật tại có thể thủ đắc, nên nói là đại không.

Thắng nghĩa: thật tướng của các pháp, là Tâm siêu việt, là chân như, là pháp tánh tách rời ngôn ngữ của các pháp, siêu việt lĩnh vực tầm tư. Sự xuất thế của Phật là để nói thắng nghĩa ấy, làm cho có người cũng chứng ngộ thắng nghĩa ấy.

Thắng nghĩa không, còn gọi là đệ nhất nghĩa không.

Luận Đại trí độ (sđd) giải thích: “Hữu vi pháp là pháp do nhân duyên hòa hợp sanh, đó là năm uẩn, mười hai nhập, mười tám giới... Vô vi pháp là không nhân duyên, thường chẳng sanh chẳng diệt như hư không. Hữu vi pháp do hai nhân duyên nên không: 1. Là không ta, không của ta và không tướng thường, không biến dị, không thể có được nên không. 2. Hữu vi pháp, tướng hữu vi pháp không, chẳng sanh chẳng diệt, không có gì.” (H.T Thích Thiện Siêu dịch) 39

Tướng tốt của bậc Đại sĩ: Là 32 tướng tốt và 80 vẻ đẹp của Phật.

Bổ đặc già la (補特伽羅, pudgala): Biệt danh của ngã, chỉ cho cá nhân hay nhân.

Hai không: 1. Vô tánh không; 2. Vô tánh tự tánh không. Hai không này lập ra để hiển thị trung đạo. 40

Với người nhận ngã, pháp là thật có, tức với người nhìn riêng biến kế chấp tánh cho là

Tánh của năng thủ và sở thủ là không có. Tánh của không còn hai thủ là có.

Xem lại kệ tụng về tướng của không tánh: Không hai, vì có không/ Chẳng có cũng chẳng không/ Chẳng khác cũng chẳng một/ Nên nói là không tướng.

Dị môn của không, nghĩa của dị môn, sai biệt của không và thành lập của không. 42

Chánh văn là: Tăng thịnh chướng giả, vị tức bỉ tham đẳng hành. (增盛障者,謂即彼貪等行.) Tham chiếu Trung biên phân biệt luận, ngài Chân Đế dịch là: “Trọng chướng, là các vị ở trên có dục v.v… các hành, trong đó theo một phiền não thô trọng. (Trọng chướng giả, thị tiền chư nhân dục đẳng chư hành trung tùy nhất thô phiền não. 重障者,是前諸人欲等諸行中隨一麤煩惱.) Như vậy chữ “bỉ” chỉ cho chư vị chủng tánh. Đại thừa A tỳ đạt ma tập luận, quyển 6 (No. 1605) ghi: “Thế nào là bệnh hành sai biệt? Đây có 7 loại: tham hành, sân hành, si hành, mạn hành, tầm tư hành, đẳng phần hành, bạc trần hành, đó là bổ đặc già la sai biệt.” (Vân hà bệnh hành sai biệt? Thử hữu thất chủng, vị tham hành, sân hành, si hành, mạn hành, tầm tư hành, đẳng phân hành, bạc trần hành, bổ đặc già la sai biệt cố. 云何病行差別？此有七種, 謂貪行, 瞋行, 癡行, 慢行, 尋思行, 等分行, 薄塵行, 補特伽羅差別故.) Luận Du già sư địa, quyển 21: “Thế nào 43 là một bổ đặc già la tham hành? Là có một bổ đặc già la như thế, đối với sự đáng yêu thích, sự đáng dính mắc, cảnh giới sở duyên, mà có tâm tham mạnh lẹ, có cái tham dài lâu, đó gọi là một bổ đặc già la tham hành.” (Vân hà tham hành bổ đặc già la? Vị hữu như thị bổ đặc già la, ư khả ái sự, khả nhiễm trước sự, sở duyên cảnh giới, hữu mãnh lợi tham, hữu trường thời tham, thị danh tham hành bổ đặc già la. 云何貪行補特伽羅？謂有如是補特伽羅, 於可愛事, 可染著事, 所緣境界, 有猛利貪有長時貪, 是名貪行補特羅.) Tăng thịnh chướng hay trọng chướng, chỉ cho một số phiền não thô trọng hiện hành, làm chướng ngại cho sự tu hành. Thí dụ như, có người nhiều tham, có người nhiều sân, có người nhiều si và có người nhiều tầm tư. Các phiền não đặc biệt sâu nặng như thế là do tập khí huân tập từ nhiều đời trước, không dễ chuyển hóa, trừ bỏ trong thời gian ngắn, có khi cả đời cũng không buông xả được.

Chánh văn là: Bình đẳng chướng giả, vị tức bỉ đẳng phân hành. (平等障者, 謂即彼等分行.) Tạp tập luận, quyển 13 ghi: “Đẳng phân hành bổ đặc già la, là trú tự tánh vị phiền não, rời xa mạnh yếu, vì các phiền não trú bình đẳng vị, theo thế lực của cảnh giới mà phiền não hiện hành.” (Đẳng phân hành bổ đặc già la giả, vị trú tự tánh vị phiền não, viễn ly mãnh liệt, trú bình đẳng vị chư phiền não cố, tùy cảnh giới thế lực, phiền não 住平等位諸煩惱故.隨境界勢力, 煩惱現行故.) Bình đẳng chướng là phiền não không có cái hiện hành cố. 等分行補特伽羅者, 謂住自性位煩惱. 遠離猛劣, nào nổi trội, theo cảnh mà hiện khởi; tuy nhiên, chính sự bình lặng của phiền não mà hành giả lại khó nhận biết nó, chứ không phải không có.

Tức thủ chứng niết bàn, xả ly sanh tử.

Vô trú niết bàn: bỏ tạp nhiễm (phiền não) mà không bỏ sanh tử, nên không trú nơi sanh tử, mà cũng không trú nơi niết bàn.

Trong 5 chướng này, chướng 1 và 5 chỉ chướng ngại chủng tánh Bồ tát; chướng 2 riêng chướng ngại chủng tánh nhị thừa; chướng 3 và 4 cùng chướng ngại chủng tánh tam thừa. 44

Trong 9 kết, có kết thuộc căn bản phiền não: ái, khuể, mạn, vô minh, kiến (thân kiến, biên kiến và tà kiến), thủ (kiến thủ và giới cấm thủ) và nghi; có kết thuộc tùy phiền não: tật và xan.

Chân kiến: Là biến tri, tức cái thấy chân thật. Bảy kết này chướng ngại cho sự thấy biết chính xác, nên gọi là chướng ngại chân lý, hay sở tri chướng, làm cho không chứng ngộ.

Ái tức tham ái. Khuể tức sân khuể (oán giận). Vì ái nên ưa thuận cảnh, và vì khuể nên ghét nghịch cảnh. Vì ưa thích hay ghét bỏ nên gây ra mọi thứ nghiệp ác, đó là lý do có 3 đường ác. Hai kết này gọi là chướng ngại sự dụng, hay phiền não chướng, làm cho tiếp nối luân hồi.

Xem giải thích tát ca da kiến.

Ngã mạn có gián đoạn (hữu gián ngã mạn): Chỉ cho thức thứ sáu cùng hiện khởi. Ngã mạn không gián đoạn: Chỉ cho thức thứ bảy cùng hiện khởi. 45

Thân kiến sự: Sự là nguyên nhân. Nguyên nhân có ra thân kiến nên gọi là thân kiến sự. Nguyên nhân là vô minh.

Các thủ uẩn: Là 5 thủ uẩn: sắc uẩn, thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn và thức uẩn, chúng thâu nhiếp tất cả các pháp hữu vi.

Tát ca da kiến (薩迦耶見): Phạn ngữ: satkāya-drsti. Hán âm: Tát ca da đạt lợi sắt trí. Hán dịch: Hữu thân kiến, Hư ngụy thân kiến, Di chuyển thân kiến. Tát ca da (Sa. Satkàya), cũng gọi Tát ca tà, Táp ca da. Ca da (Sa. Kàya), nghĩa là tụ tập, hàm ý là thân. Tát nghĩa là hữu (có), cũng có nghĩa là hư ngụy, di chuyển. Kiến (Sa. Drsti, đạt lợi sắt trí), nghĩa là thấy. Do đó, Tát ca da kiến mới được dịch là Hữu thân kiến, hoặc dịch là Hư ngụy thân kiến, Di chuyển thân kiến, là 1 trong 5 kiến, cũng là 1 trong 10 Tùy miên, tức vọng chấp trước ngã và ngã sở. Vì các bộ phái có những ý kiến khác nhau về chữ Tát trong Tát ca da, nên cũng phát sinh nhiều thuyết bất đồng đối với danh nghĩa của Kiến. Nay trình bày sơ lược như sau: 1. Thuyết nhất thiết hữu bộ lập Hữu thân kiến (thấy có thân). Bộ này chủ trương Tát nghĩa là Hữu, tức thân là sự tập hợp của 5 uẩn, pháp thể của 5 uẩn này là có thật, cho nên gọi là Hữu thân; còn cái thấy duyên theo thân có thật này mà chấp trước ngã và ngã sở, gọi là Kiến, hợp chung lại gọi là Hữu thân kiến. 2. Kinh lượng bộ lập Hư ngụy thân kiến (cũng gọi Hoại thân kiến, Ngụy thân kiến). Bộ này chủ trương Tát nghĩa là hoại, vô thường; tức thân là sự giả hợp của 5 uẩn, sinh diệt vô thường, không có thực thể, vì thế gọi là Hoại thân, Hư ngụy thân; còn cái thấy duyên theo thân hư ngụy này mà sinh ra chấp trước ngã, ngã sở thì gọi là Kiến, hợp chung lại gọi là Hư ngụy thân kiến, Hoại thân kiến. 3. Tông duy thức Đại thừa lập ra Di chuyển thân kiến. Tông này chủ trương, Tát nghĩa là dời chuyển, cũng tức là nghĩa có hay không đều không quyết định được, hoặc chẳng phải có mà tựa hồ như có. Vì thân là do nhân duyên hòa hợp, cho nên thân là phi hữu phi vô, gọi là Di chuyển thân; còn cái thấy duyên theo thân di chuyển này mà sinh khởi ngã và ngã sở thì gọi là Kiến, hợp chung lại gọi là Di chuyển thân kiến. Ngoài ra, nếu nói về việc Tát ca da kiến lần lượt duyên theo 5 uẩn thì có thể dùng 20 câu (mỗi uẩn 4 câu) sau đây để hiển bày. Trước hết là 4 câu về Sắc uẩn: Câu thứ nhất: Sắc tức là ngã, như chủ; câu thứ 2: Ngã có sắc, như chuỗi anh lạc; câu thứ 3: 46 Sắc tức là ngã sở, như người giúp việc; câu thứ 4: Ngã ở trong sắc, như vật chứa đựng; Thụ, Tưởng, Hành, Thức cũng đều có 4 câu như trên, tổng cộng là 20 câu. Phiên dịch danh nghĩa đại tập (Mahàvyutpatti) có ghi tên Phạn của 20 câu Tát ca da kiến này. Lại theo luận Đại tì bà sa quyển 8, nếu Tát ca da kiến lần lượt duyên theo 2 kiến (ngã, ngã sở), 3 cõi, 5 uẩn, 9 địa, 12 xứ, 18 giới... thì có thể có từ 1 câu cho đến 936 câu Tát ca da kiến. Nhưng nếu dùng các pháp tướng tương tục, thế, sát na... để phân biệt thì có vô lượng Tát ca da kiến. [X. luận Đại tì bà sa Q.46, 49; luận Thuận chính lí Q.47; luận Câu xá Q.19; luận Du già sư địa Q.58, 87; luận Đại thừa ngũ uẩn, Thành duy thức luận thuật kí Q.6, phần cuối, 9, phần cuối; Đại thừa a tì đạt ma tạp tập luận thuật kí Q.3; Câu xá luận quang kí Q.19; Huyền ứng âm nghĩa Q.23] (Phật Quang Đại tự điển)

Biên chấp kiến: Là đối với ngũ uẩn thân kiến mà chấp thường, chấp đoạn, tùy chấp một bên, cái thấy tự ngã tăng trưởng.

Tà kiến: Là không có chánh tín, phỉ báng chánh pháp; đối với quả báo thiện ác và chánh nhân duyên sanh các thiện pháp, thảy đều bác bỏ không có.

Pháp khác là không phải 37 bồ đề phần pháp. Ngoại đạo ưa thích pháp khác, ngang qua kiến thủ và giới cấm thủ, và tin tưởng pháp ấy đưa đến thanh tịnh.

Kinh Pháp cú: Nương dựa vào Phật, nương dựa vào Pháp, nương dựa vào Tăng, nương dựa như vậy thì có một sự thấy biết chính xác, thấy biết ‘chân lý gồm đủ bốn chi’ của Phật chỉ dạy. (Pc 190) Ðó là thấy biết về sự đau khổ; thấy biết nguyên nhân sự đau khổ ấy; thấy biết về sự hủy diệt nguyên nhân của sự đau khổ; thấy biết con đường dẫn đến hủy diệt nguyên nhân đau khổ - Ðường ấy chính là ‘đường chánh tám chi’.(Pc 191) Nương dựa Tam bảo mà được như vậy, thì là an toàn, thì là tối thượng. Vì sự nương dựa Tam bảo như vậy thì làm cho ta thoát khỏi lo phiền. (Pc 192) 47

Kinh Bát niệm, Trung A hàm: “Đạo chứng đắc từ viễn ly, chứ không phải từ sự ưa tụ hội, không phải từ sự sống tụ hội, không phải từ sự hội hợp tụ hội.” (Thích Tuệ Sỹ dịch) Kinh Di Giáo: “Các thầy Tỷ kheo muốn cầu yên tĩnh, vô vi và an lạc, thì các thầy hãy thoát ly mọi sự ồn ào và bối rối, ở đơn độc và ở một cách thư thái. Người ở yên tĩnh thì chúa trời Đế thích và chư thiên đều tôn kính. Vì thế mà các thầy hãy thoát ly đồ chúng của mình, và đồ chúng của người, ở đơn độc, thư thái và thanh vắng, dùng “tư duy tu” mà cắt đứt gốc rễ đau khổ. Nếu thích đồ chúng thì sẽ bị đồ chúng quấy phá, như cây đại thọ mà cả bầy chim chóc tập hợp lại thì vẫn bị cái họa khô gãy.” Thích đồ chúng thì cũng dễ rơi vào sự thích lợi dưỡng, cung kính và danh văn. Viễn ly như vậy là sống thiểu dục tri túc.

Không keo lẫn = không xan.

Gia hành là tinh tiến dũng mãnh, nỗ lực gia công dụng hành, dứt ác làm lành. Ngược lại là không có gia hành.

Chẳng phải chỗ gia hành, nghĩa là tuy làm điều thiện nhưng mắc lầm lỗi tà hành, có 3 trường hợp: 1. Lầm lỗi nhiễm trước; 2. Lầm lỗi ác kiến; 3. Lầm lỗi thọ trì. Nhiễm trước có 2 nhân duyên: a. Tà thọ dụng, như làm bố thí mà có tâm thi ân bố đức; b. Đa tạp xứ, như nâng đỡ hay xử trị mà dùng đó để chiêu dụ. Ác kiến có 2 nhân duyên: a. Bản thân bài bác chánh pháp; b. Đối với bất chánh pháp hiển thị, chấp trước làm chánh pháp. Thọ trì có 2 nhân duyên: a. Thọ trì rất ít kinh bất liễu nghĩa (kinh nghĩa lý chưa cứu cánh, thuộc phương tiện thuyết); b. Chưa từng nghe và lĩnh hội kinh liễu nghĩa (kinh nghĩa lý cứu cánh, thuộc chân thật thuyết) mà lại phỉ báng công khai, bài bác thẳng thừng.

Không hợp lý gia hành, là làm điều thiện này mà tách rời và đánh mất các điều thiện khác, cho thấy làm mà chấp nhất chứ không phải chuyên nhất.

Bồ đề là giác, là tuệ giác của chư vị Thánh giả tam thừa. Bồ đề tiêu diệt chướng của nó là phiền não chướng và sở tri chướng. Không sanh thiện pháp là trở ngại cho sự thành tựu bồ đề. Tất cả thiện pháp đều từ tứ đế sanh khởi, thống thuộc tứ đế, ở trong tứ đế. Do đó, không sanh thiện pháp, trên căn bản là do không thấy rõ ràng tứ đế và không tu tứ đế. Kiến đoạn là sự trở ngại bồ đề được trừ khử bởi sự thấy tứ đế (sơ quả). Tu đoạn là sự trở ngại bồ đề được trừ khử bởi sự tu tứ đế (tứ quả).

Chánh tư duy là tư duy đúng lý vời chánh pháp được nghe và khéo quyết trạch để khéo thấu hiểu ý nghĩa của pháp ấy. Kinh Giải thâm mật ghi: “Đức Thế tôn dạy đại bồ tát Từ thị: Thiện nam tử, nếu Bồ tát vin vào mỗi pháp khế kinh cho đến luận nghị, đúng như pháp đã tiếp nhận và tư duy mà tu chỉ quán, thì gọi là chỉ quán vin pháp riêng biệt; nếu Bồ tát vin vào các pháp khế kinh cho đến luận nghị, tập hợp lại làm một viên một cục một phần một khối, tác ý tư duy các pháp ấy (bằng cách) tùy thuận chân như, xu hướng chân như, đi vào chân như, tùy thuận bồ đề, tùy thuận niết bàn, tùy thuận chuyển y, xu hướng các pháp này, đi vào các pháp này, từ các pháp này thuyết ra vô lượng vô số thiện pháp, tư duy như vậy mà tu chỉ quán thì gọi là chỉ quán vin pháp tổng quát.” (H.T Thích Trí Quang dịch) Luận Đại trí độ, quyển 19, Giải thích 37 phẩm trợ đạo: “Chánh tư duy nay sẽ nói: Bồ-tát đối với các pháp không, vô sở đắc. Trú ở trong chánh kiến như vậy, quán xét tướng của chánh tư duy; biết tất cả tư duy đều là tà tư duy, cho đến tư duy Niết bàn, tư duy Phật, đều cũng như vậy, vì cớ sao? Vì dứt hết thảy tư duy phân biệt; ấy gọi là Chánh tư duy.Các tư duy phân biệt đều do bất thật hư dối điên đảo nên có, tướng 50 phân biệt tư duy đều không. Bồ tát trụ trong Chánh tư duy như vậy, không còn thấy là chánh là tà, vượt qua mọi tư duy phân biệt; ấy gọi là chánh tư duy. Hết thảy tư duy phân biệt đều bình đẳng, đều bình đẳng cho nên tâm không đắm trước; như vậy là tướng chánh tư duy của Bồ tát.” (H.T Thích Thiện Siêu dịch)

Tư lương là hai thứ tư lương phước đức và trí tuệ.

Chánh hành: Là Thánh đế về đạo, tức 37 bồ đề phần pháp, 10 ba-la-mật, là 6 chánh hành và 10 pháp hành mà luận này nói đến: Sáu chánh hành là: 1. Chánh hành tối thắng; 2. Chánh hành tác ý; 3. Chánh hành tùy pháp; 4. Chánh hành rời hai bên; 5. Chánh hành sai biệt; 6. Chánh hành không sai biệt. Mười (chánh) pháp hành là: 1. Sao chép; 2. Hiến cúng; 3. Chuyền cho người; 4. Nếu ai đọc tụng, chuyên tâm lắng nghe; 5. Tự mình dở đọc; 6. Thọ trì; 7. Vì người khai diễn văn nghĩa; 8. Phúng tụng; 9. Suy nghĩ; 10. Tu tập. 51

Là loại người “ngu si vô trí, thiếu hẳn đức tin” nhân quả và Tam bảo. Kinh Pháp Hoa còn nói rộng hơn về những người mà Bồ tát tránh thân gần: “Phạm vi thân của bồ tát là gì? Là bồ tát không thân gần quốc vương, vương tử, đại thần, quan trưởng. Không thân gần tu sĩ ngoại đạo, Ni kiền tử. Không thân gần những kẻ tạo ra văn bút, thi ca và tác phẩm trần tục. Không thân gần những kẻ theo chủ thuyết xuôi với đời hay chủ thuyết ngược với đời. Cũng không thân gần những kẻ chơi những trò chơi hung hãn như đâm nhau, vật nhau; những kẻ hóa trang, ảo thuật. Không thân gần chiên đà la và những kẻ ác luật nghi như nuôi heo dê gà chó, săn bắn chài lưới. Tất cả những kẻ trên đây có khi đến với bồ tát, thì bồ tát nên thuyết pháp cho họ mà không ước vọng gì về danh lợi. Lại không thân gần bốn chúng cầu niết bàn của thanh văn, không hỏi thăm, không ở chung trong phòng, chỗ kinh hành hay trong giảng đường. Các vị ấy có khi đến với bồ tát thì bồ tát tùy nghi thuyết pháp mà không ước vọng gì về danh lợi.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Biện trung biên luận thuật ký (辯中邊論述記, No. 1835) định nghĩa: “Người xấu ác là người thích nói lầm lỗi của người khác, ưa hủy hoại việc thiện của người khác, ưa che dấu cái đức người khác, thích hòa đồng cái ác của người khác.”

Điên đảo: Là 4 điên đảo: thường, lạc, tịnh và ngã; hay 7 điên đảo: 4 điên đảo thêm tưởng, tâm và kiến.

Ba tạp nhiễm: phiền não, nghiệp và sanh, tùy khởi một tạp nhiễm mà vẫn có mặt hai tạp nhiễm ẩn tang.

Không tán loạn: Trung biên phân biệt luận, ngài Chân Đế dịch là vô mê: “không mê là tâm không tán loạn”. Tuệ giác hiện hành thì mê phải tiêu diệt. Tiểu thừa chỉ cần tịnh trừ phiền não mà chứng giải thoát thân, nhưng đại thừa thì ngoài giải thoát thân, mục đích chính là pháp thân (trí thân). Đại thừa nếu không vì mục đích lợi ích chúng sanh thì chỉ cần nói giải thoát, gần như không có nhu cầu gì để nói đến giác ngộ. Thế nên các vị Bồ tát mà thỏa mãn với giải thoát thì đó chính là chướng ngại. Tuệ giác mà Bồ tát cần thành 52 thục là tuệ giác Vô thượng. Nhiếp luận ghi: “Chủng tử chánh văn huân tập bậc thấp, bậc vừa và bậc cao này, nên biết nó cũng là chủng tử của pháp thân, trái ngược với a lại da, không phải thâu tàng nơi a lại da, bởi vì nó là sự đẳng lưu của pháp giới xuất thế tối thanh tịnh, tuy đang còn là thế gian mà đã là chủng tử của tâm xuất thế. Cái tâm xuất thế này lúc chưa phát sinh mà đã có khả năng đối trị mọi phiền não, đã có khả năng đối trị mọi nẻo đường ác, đã có khả năng đối trị những ác nghiệp xốp mục, đã có khả năng tùy thuận, gặp gỡ và phụng sự đối với chư vị Phật đà, chư vị Bồ tát. Tuy còn là thế gian, mà phần bồ tát sơ nghiệp có được thuộc về giải thoát thân và pháp thân, còn phần thanh văn duyên giác có được chỉ thuộc về giải thoát thân.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Câu sanh là ngã pháp chấp câu sanh, chỉ cho các thứ ngu tối. Nặng nề, chánh văn là thô trọng, chỉ cho chủng tử của các thứ ngu tối, và chỉ cho sự không gánh vác được gì cả do các thứ ngu tối dẫn ra. Luận Thành duy thức: “Ngã chấp câu sanh là ngã chấp từ vô thỉ đến nay do sức hư vọng huân tập bên trong tâm, nó cùng một lần sinh ra với thân, chứ không đợi có tà giáo và tà phân biệt mới sinh, mà là nhậm vận chuyển biến hiện khởi, nên gọi là Câu sanh. Loại Câu sanh này có hai: 1. Thường tương tục, tức thức thứ bảy duyên kiến phần của thức thứ tám, khởi lên tướng kiến phần của thức thứ tám ấy trên tự thức thứ bảy và chấp lấy tướng đó làm thật ngã. 2. Có gián đoạn, tức thức thứ sáu duyên vào tướng năm thủ uẩn được biến hiện trên tự thức nó, hoặc duyên chung cả năm thủ uẩn hoặc duyên riêng từng thủ uẩn, khởi lên tướng dạng ấy trên tự thức, rồi chấp lấy tướng đó làm thật ngã. hai thứ câu sanh ngã chấp này vi tế nên khó đoạn trừ. Về sau trong giai đoạn tu đạo, thường thường tu tập phép quán sanh không thù thắng (nhân vô ngã, ở tu đạo vị quán lý sanh không sâu hơn ở kiến đạo vị, nên gọi là thắng sanh không quán) một cách triệt để mới có thể đoạn trừ được.” (H.T Thích Thiện Siêu dịch) Kinh Giải thâm mật giải thích rất rõ về ngu tối và nặng nề: Đại bồ tát Quan tự tại thưa Phật: Bạch đức Thế tôn, trong các địa như thế này có mấy thứ ngu tối? có mấy sự nặng nề? Đức Thế tôn dạy đại bồ tát Quan tự tại: Thiện nam tử, trong các địa như thế này có hai mươi hai thứ ngu tối và mười một sự nặng nề, toàn là những cái bị đối trị. Một, trong địa đầu tiên có hai thứ ngu tối, một là ngu tối vì ngã chấp và pháp chấp, hai là ngu tối vì những sự tạp nhiễm trong ác đạo, cùng với sự nặng nề của hai thứ ngu tối ấy, là những cái bị đối trị ở đây. Hai, trong địa thứ hai có hai thứ ngu tối, một là ngu tối vì sự lầm lỡ vi phạm 53 rất nhỏ, hai là ngu tối vì các nghiệp, cùng với sự nặng nề của hai thứ ngu tối ấy, là những cái bị đối trị ở đây. Ba, trong địa thứ ba có hai thứ ngu tối, một là ngu tối vì tham lam của dục, hai là ngu tối đôắi với văn trì đà la ni viên mãn, cùng với sự nặng nề của hai thứ ngu tối ấy, là những cái bị đối trị ở đây. Bốn, trong địa thứ tư có hai thứ ngu tối, một là ngu tối vì định ái, hai là ngu tối vì pháp ái, cùng với sự nặng nề của hai thứ ngu tối ấy, là những cái bị đối trị ở đây. Năm, trong địa thứ năm có hai thứ ngu tối, một là ngu tối vì tác ý một chiều bỏ sinh tử, hai là ngu tối vì tác ý một chiều hướng niết bàn, cùng với sự nặng nề của hai thứ ngu tối ấy, là những cái bị đối trị ở đây. Sáu, trong địa thứ sáu có hai thứ ngu tối, một là ngu tối vì hiện tiền quán sát các hành lưu chuyển, hai là ngu tối vì hiện hành nhiều về hữu tướng, cùng với sự nặng nề của hai thứ ngu tối ấy, là những cái bị đối trị ở đây. Bảy, trong địa thứ bảy có hai thứ ngu tối, một là ngu tối vì hiện hành của tế tướng, hai là ngu tối đối với tác ý mong thuần vô tướng, cùng với sự nặng nề của hai thứ ngu tối ấy, là những cái bị đối trị ở đây. Tám, trong địa thứ tám có hai thứ ngu tối, một là ngu tối vì dụng công về vô tướng, hai là ngu tối đối với sự tự tại về hữu tướng, cùng với sự nặng nề của hai thứ ngu tối ấy, là những cái bị đối trị ở đây. Chín, trong địa thứ chín có hai thứ ngu tối, một là ngu tối đối với sự tự tại về tuệ biện đà la ni của các địa sau nữa, trong sự thuyết pháp vô lượng và trong vô lượng pháp nghĩa văn tự, hai là ngu tối đối với sự tự tại về biện tài, cùng với sự nặng nề của hai thứ ngu tối ấy, là những cái bị đối trị ở đây. Mười, trong địa thứ mười có hai thứ ngu tối, một là ngu tối đối với đại thần thông, hai là ngu tối đối với sự ngộ nhập về bí mật vi tế, cùng với sự nặng nề của hai thứ ngu tối ấy, là những cái bị đối trị ở đây. Mười một, trong địa thứ mười một có hai thứ ngu tối, một là ngu tối vì sự vướng mắc cùng cực vi tế về toàn thể cảnh giới sở tri, hai là ngu tối vì sự chướng ngại cùng cực vi tế (về toàn thể cảnh giới sở tri), cùng với sự nặng nề của hai thứ ngu tối ấy, là những cái bị đối trị ở đây. Do hai mươi hai thứ ngu tối cùng với mười một sự nặng nề như vậy nên lập ra các địa, và được vô thượng bồ đề thì thoát ly hết cả mọi sự ràng buộc ấy. Đại bồ tát Quan tự tại lại thưa Phật: Bạch đức Thế tôn, vô thượng bồ đề rất kỳ lạ, rất hiếm có, cho đến đạt được lợi ích lớn lao và thành quả lớn lao, là làm cho các vị Bồ tát phá được cái lưới ngu tối lớn lao đến thế, và vượt được cái rừng nặng nề lớn lao đến thế, mà hiện tiền chứng được vô thượng bồ đề ấy.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Là không biếng nhác đối với sự nỗ lực trường kỳ tu tập các thiện pháp và các độ. Rời xa mọi sự biếng nhác thì xuất sanh và tăng trưởng vô lượng thiện pháp. 54

Trái với phóng túng là hiện tại luôn luôn thiết tha và nỗ lực tu tập các thiện pháp và các độ.

Là tham trước quả báo dị thục khả ái. Các hữu: chỉ cho cảnh giới trong 3 cõi: Dục, Sắc và Vô Sắc. Ba cõi mà nói là hữu, là vì: 1. Sắc giới và Vô sắc giới vẫn còn sanh tử liên tục chưa phải giải thoát; 2. Cả 3 cõi đều là cảnh giới sanh tử, có nhân có quả mà có (hữu), tức nói quả báo dị thục.

Tham trước tài sản là sự cản trở của tu chỉ (xa ma tha)

Chánh văn là tâm hạ liệt tánh: là đối với công đức thắng phẩm sở chứng mà tự sanh tâm khinh thường nên chí nguyện trở nên yếu đuối, muốn thoái lui.

Theo Luận Phát trí, có 7 bổ đặc già la: Tùy tín hành, tùy pháp hành, tín giải thoát, kiến chí, thân chứng, tuệ giải thoát, câu phần giải thoát. Đây là chư vị Thánh giả vô học. “Không tin tưởng, không tôn trọng các bổ đặc già la” là không tin hiểu diệt đế.

Không có thắng giải đối với chánh pháp, là không tin hiểu đạo đế. Tôn trọng chánh pháp mà không có thắng giải chánh pháp thì bỏ mất vô số thiện căn.

Đúng theo ngôn ngữ mà suy nghĩ nghĩa lý, là hàng tiểu thừa dựa theo ngôn ngữ mà suy nghĩ nghĩa lý, điều này không sai, nhưng khi gặp kinh điển đại thừa lại cho là phi nghĩa lý, thậm chí là phi Phật thuyết, cho nên trí tuệ và thiện pháp lui mất. Họ đâu biết Phật sử dụng ngôn ngữ thù thắng để nói nghĩa lý thù thắng, như nói: “Các pháp toàn không, không sanh không diệt, bàn lai vắng bặt, tứ tánh niết bàn.”, vì vậy sanh ra sợ hãi, cho rằng kinh pháp như vậy không phải Phật nói mà là ma nói, rồi phỉ báng kinh pháp như vậy.

Xá Lợi Phất A tỳ đàm luận (舍利弗阿毘曇論, No. 1548): “Như Thế Tôn thuyết bốn pháp thoái chuyển, bốn pháp ấy như thế nào? Tỳ kheo tôn trọng giận dữ, không tôn 55 trọng chánh pháp; tôn trọng ganh ghét, không tôn trọng chánh pháp; tôn trọng lợi dưỡng, không tôn trọng chánh pháp; tôn trọng cung kính, không tôn trọng chánh pháp.” Không tôn trọng chánh pháp tức là không tín thọ phụng hành chánh pháp, như một đồ đựng bị nứt bể thì không thể dung chứa gì nữa.

Tam ma địa (三摩地, S. Samàdhi): Cũng gọi Tam muội, Tam ma đề, Tam ma đế. Hán dịch: Đẳng chí, Chính định, Định ý, Điều trực định, Chính tâm hành xứ. Tâm chuyên chú vào 1 cảnh, xa lìa hôn trầm, trạo cử, 1 trong 75 pháp của Câu xá, 1 trong 100 pháp của Duy thức. Từ ngữ Tam ma địa có nhiều nghĩa, theo Thuyết nhất thiết hữu bộ thì Tam ma địa là 1 trong 10 Đại địa pháp, tương ứng với tất cả tâm, tâm sở pháp, thông cả định, tán, cũng thông cả 3 tính thiện, ác, vô kí, nhưng không có thể riêng biệt. Theo Kinh Lượng bộ, tâm ở 1 cảnh mà chuyển liên tục, gọi là Tam ma địa. Hành giả trụ trong Tam ma địa, lặng lẽ quán tưởng, trí tuệ sáng rỡ, chiếu soi, đoạn trừ tất cả phiền não mà chứng đắc chân lý. [X. luận Đại tì bà sa Q.104; phẩm Định tướng trong luận Thành thực Q.12; luận Thành duy thức Q.5; Đại thừa nghĩa chương Q.13]. (Phật Quang Đại từ điển)

Kinh luận khác là Đại thừa A tỳ đạt ma tập luận (大乘阿毘達磨集論, No. 1605), quyển 3, T31n1605_p0671b20, nêu lên 20 loại năng tác nhân: 1. Sinh năng tác; 2. Trú năng tác; 3. Trì năng tác; 4. Chiếu năng tác; 5. Biến hoại năng tác; 6. Phân ly năng tác; 7. Chuyển biến năng tác; 8. Tín giải năng tác; 10. Đẳng chí năng tác; 11. Tùy thuyết năng tác; 12. Quán đãi năng tác; 13. Khiên dẫn năng tác; 14. Sinh khởi năng tác; 15. Nhiếp thọ năng tác; 16. Dẫn phát năng tác; 17. Định biệt năng tác; 18. Đồng sự năng tác; 19. Tương vi năng tác; 20. Bất tương vi năng tác. 56

Năng tác nhân: Căn cứ theo sự giải thích của Hữu Bộ là “Trừ tự, dư năng tác” (除自餘能作, Câu xá luận, quyển 6, bài tụng), tức là, trừ cái tự thể ra, còn đối với hết thảy các pháp khác đều gọi là năng tác. Tất cả những điều kiện tư trợ về mặt tích cực để thành lập nhân này thì cũng đồng nhất với tăng thượng duyên trong thuyết 4 duyên (nhân duyên, sở duyên duyên, đẳng vô gián duyên và tăng thượng duyên).

“Có bốn loại thức ăn giúp ích cho chúng sanh, khiến được nuôi lớn và sống còn ở đời. Những gì là bốn? Một là thức ăn thô từng nắm (đoàn thực); hai là thức ăn tế bằng xúc chạm (xúc thực); ba là thức ăn bằng ý chí (ý tư thực); bốn là thức ăn của thức (thức thực.” Giải thích rộng xin xem Tạp a hàm, kinh số 371 – 378.

Trong ba phần (tông, nhân, dụ) của Nhân minh, mối quan hệ giữa nhân và tông (mệnh đề) là then chốt để kiểm tra xem cái phương thức lập luận có chính xác hay không. Nghĩa là tính chất của phần nhân lúc nào cũng phải bao hàm trong chủ từ (tiền trần) của phần tông trong tất cả mọi trường hợp, vì thế gọi là Biến thị tông pháp tính (tính chất bao trùm khắp tông). Như khi lập luận: Tông: Tiếng nói là vô thường. Nhân: Vì có tính sở tác (tính được làm ra). Cái tính chất được làm ra này bao hàm khắp trong tất cả các loại tiếng nói (chủ từ của tông), không một tiếng nào mà không mang tính chất được tạo ra. 57

Nhân của thức, tức nhãn căn.

Sở tác là nhãn thức, hữu tình, hữu tình thế gian, các sắc, chín muồi, cắt đứt, vòng xuyến, lửa, tông và niết bàn.

Thiện trong 10 tịnh pháp.

Nhưng vì thiện pháp không sanh khởi, nên gọi là chướng sanh khởi.

Chuyển mê, hết mê. Chuyển tán loạn, hết tán loạn.

Bản chất của chướng là sự trói buộc, và cái chướng không cho tách rời các chướng gọi là chướng phân ly. 58

Tâm có bồ đề gọi là bồ đề tâm. Tâm cầu Vô thượng bồ đề gọi là bồ đề tâm. Trạng thái chuyển biến là nói tâm vương, tâm sở tương ưng với bồ đề, chuyển biến theo hướng tuệ giác bồ đề, thường gọi là chuyển mê khai ngộ.

Người có tín giải là người có tuệ giác và được thành quả của tuệ giác.

Tức bố thí chánh pháp.

Kinh Thập địa nói đến 10 thứ tự tại: “1. Mạng tự tại: Có thể kéo dài tuổi thọ tùy ý; 2. Tâm tự tại: Không nhiễm sanh tử; 3. Tài tự tại: Tài của dư dật, muốn là liền được, điều này do tu hạnh bố thí mà được; 4. Nghiệp tự tại: Chỉ làm việc thiện và khuyến khích người khác cùng làm; 5. Sanh tự tại: Tùy theo chỗ mong muốn mà thọ sanh, điều này do giữ giới mà được; 6. Giải thoát tự tại: Có thể tùy ý muốn mà biến hóa, do nhẫn mà được; 7. Nguyện tự tại: Muốn gì được nấy, do tinh tiến mà được; 8. Thần lực tự tại: Thần thông tối thắng, do định mà được; 9. Trí tự tại: Biết tất cả các ngôn ngữ, lời nói; 10. Pháp tự tại: Luôn khế kinh, khế lý, khế cơ, do tuệ mà được. Bồ tát ở địa thứ 7 được các trí tuệ sâu rộng, chứng đắc đạo quả và nhờ năng lực thiền định sâu xa kiên cố, trong từng ý niệm tinh tấn thực hành 10 độ, 4 nhiếp pháp, 37 bồ đề phần pháp, 3 giải thoát môn, cho nên đắc được 10 thứ tự tại, vì vậy địa thứ 8 tự nhiên được thành tựu. Bồ tát an trụ trong địa thứ 8, có thể tuỳ tâm ứng hiện hoá thân cứu giúp hết thảy chúng sanh, đó là nhờ có được 10 thứ tự tại.” Luận Đại thừa trang nghiêm kinh có nêu 4 năng lực tự tại của hàng Bồ tát từ Bất động địa trở lên: “Bất động địa có hai thứ tự tại: một là, vô phân biệt tự tại, vì được trí vô phân biệt không dụng công (về vô tướng); hai là, quốc độ tự tại, vì quốc độ thanh tịnh. Thiện tuệ địa có được trí tự tại, vì được bốn biện thiện xảo loại thù thắng nhất. Pháp vân địa có được nghiệp tự tại, vì các nghiệp thần thông không có chướng ngại.” 59

Thắng thiện căn là thuận giải thoát phần và thuận quyết trạch phần. Thuận giải thoát phần là giai đoạn chuẩn bị xuất phát (sơ nghiệp), tức đã chuẩn bị đủ hành trang phước và trí hữu lậu, và căn bản cho mọi thực hành trong giai đoạn này là bốn niệm xứ. Thuận quyết trạch phần là giai đoạn thực sự quyết định khởi hành (gia hành vị), như mũi tên đã được cắm chặt vào đối tượng, tức đã đủ khả năng tập trung trên bốn Thánh đế, phân tích thành 16 hành tướng hay hình thái hoạt dụng để nhận thức. Giai đoạn này có 4 lớp: noãn, đảnh, nhẫn và thế đệ nhất. Noãn và Đảnh là giai đoạn tầm tư nên phải có ý ngôn. Noãn vị: Noãn nghĩa là ấm, là giai đoạn báo trước, báo hiệu sắp có lửa hay ánh sáng của thánh đạo. Ở noãn vị, bồ tát quán pháp tự tướng và cộng tướng chỉ là ý ngôn, hoạch đắc trí pháp minh quán sát chân xác cảnh sở duyên của các pháp. Đảnh vị: đảnh là đỉnh đầu hay đỉnh núi. Luận Câu xá, quyển 23 ghi: “Noãn thiện căn đây, hạ trung thượng phẩm, lần lượt tăng trưởng cho đến khi thành mãn, có thiện căn sanh tên là đảnh pháp. Do sự chuyển thắng này nên lập tên khác, trong thiện căn động, pháp đây tối thắng, như là đỉnh đầu nên gọi đảnh pháp; hoặc do từ đây có sự tiến thoái hai bên, như đang ở đỉnh núi, gọi tên là đảnh.” Thiện căn động (có thể thoái động) là nói thuận quyết trạch phần có 2 loại:

Chủng tánh Bồ tát được nói rõ và kỹ trong phẩm Chủng tánh, thứ 4, luận Đại thừa trang nghiêm kinh.

Mười đoạn này tương ứng với 10 năng tác nhân. 61

Bốn niệm trú là quán thân bất tịnh, quán thọ thị khổ, quán tâm vô thường, quán pháp vô ngã. Các sự, chỉ cho tứ niệm trú sự. Không thiện xảo là không phát sinh tri kiến về thân, thọ, tâm, pháp khác. Thiện xảo là từ thân, thọ, tâm, pháp của mình dẫn sanh nhận thức hướng đến thân, thọ, tâm, pháp của người khác. Như kinh Xà-ni-xa, Trường A hàm, giải thích: “Rồi Phạm Đồng tử nói với Chư Thiên Đao-lị rằng: ‘Các ngươi hãy lắng nghe, hãy suy nghĩ kĩ, ta sẽ nói cho các ngươi nghe! Như Lai, Chí Chân khéo léo phân biệt nói bốn niệm xứ. Những gì là bốn? Quán nội thân trên thân, tinh cần không biếng nhác, chánh niệm, chánh tri, trừ tham ưu ở đời. Quán ngoại thân trên thân, tinh cần không biếng nhác, chánh niệm, chánh tri, trừ tham ưu ở đời. Quán nội ngoại thân, tinh cần không biếng nhác, chánh niệm, chánh tri, trừ tham ưu ở đời. Quán thọ, quán tâm, quán pháp cũng vậy, tinh cần không biếng nhác, chánh niệm, chánh tri, trừ tham ưu ở đời. Sau khi quán nội thân, phát sinh trí về thân khác. Sau khi quán thọ bên trong, phát sinh trí về thọ khác. Sau khi quán tâm ở bên trong phát sinh trí về tâm khác. Sau khi quán pháp ở bên trong, phát sinh trí về pháp khác. Ấy là Như Lai khéo léo phân biệt thuyết bốn niệm xứ.” (Thích Tuệ Sỹ dịch)

Bốn chánh đoạn: 1. Đoạn trừ ác pháp đã sanh; 2. Ngăn ngừa ác pháp chưa sanh; 3.Phát sanh thiện pháp chưa sanh; 4. Tăng trưởng thiện pháp đã sanh. Bốn chánh đoạn gói gọn trong 4 chữ: đắc, tập, đoạn, đối trị (得,習,斷,對治). Thể của bốn chánh đoạn là tinh tiến, có công năng đoạn trừ chướng biếng nhác. 62

Bốn thần túc cũng gọi là 4 như ý túc, 4 như ý phần, là khoa thứ 3 đứng sau 4 niệm xứ và 4 chánh cần trong 37 phẩm trợ đạo, là 4 pháp thiền định, 4 thứ phương tiện giúp hành giả thành tựu các tam ma địa. Thần là chỉ cho cái đức linh diệu, túc là chỉ cho định, làm nền tảng, làm nơi nương tựa để phát sanh quả đức linh diệu. Bốn bước này được xem là 4 loại thiền định, nhưng có nhiều loại định nghĩa khác nhau. Bốn loại định đó là dục, tinh tiến, tâm và tư duy, mỗi thứ làm chủ đạo để đắc định. Nhờ sức mạnh của bốn pháp này dẫn phát các loại thần dụng mà sản sanh ra tam ma địa. Sau đây là một cách phân loại:

Tám Thánh đạo: Chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tiến, chánh niệm và chánh định. Dứt hết kiến hoặc (tức 88 sử) của ba cõi, thấy rõ lý Tứ đế, gọi là kiến đạo vị, chứng quả Dự lưu. Còn 81 phẩm tư hoặc, gọi là lầm lỗi thô trọng, cần phải tu mới dứt trừ được. Khi tu để dứt trừ 80 phẩm đầu gọi là tu đạo vị, và chứng những Thánh quả Nhất lai hướng, cho đến A la hán hướng. Cuối cùng dứt hết phẩm tư hoặc thứ 81, thì chứng quả A la hán và gọi là vô học đạo vị.

Đáo bỉ ngạn chỉ cho 10 độ hay 10 ba la mật. 65

Nhiếp luận nói: “Những ích lợi thù thắng của 6 ba la mật đạt được, làm sao nhìn thấy? Là các vị bồ tát khi lưu chuyển sinh tử thì (thí) làm cho giàu sang, (giới) làm cho sinh mạng lớn lao, (nhẫn) làm cho bằng hữu và dòng họ lớn lao, (tiến) làm cho sự nghiệp lớn lao và hoạt động thành tựu, (định) làm cho bẩm tính nhẹ mỏng trần tục, không có não hại, (tuệ) làm cho học rành công nghệ và tất cả ngũ minh. (Thêm nữa, và nói tổng quát, thì) đời sống thù thắng, không dẫn ra tội lỗi, cho đến ngày ngồi trên pháp tòa bồ đề, thường xuyên hiện hành mọi sự nghĩa lợi cho tất cả chúng sinh, đó là lợi ích thù thắng (của 6 ba la mật).” Đó là thành quả của 6 ba la mật. Nhưng chính nơi thành quả ấy mà đắm nhiễm, sanh ra chấp trước thì chúng trở thành chướng ngại trở lại cho sự tu tập các ba la mật. Kinh Đại Bát nhã ba-la-mật-đa, quyển 55, phẩm Biện Đại thừa, nói tự tánh của 5 ba la mật là tự tánh không: “Này Thiện Hiện! Như tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tịnh lự, bát nhã ba-la-mật-đa chẳng trụ, chẳng phải không trụ. Vì sao? Vì tự tánh tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tịnh lự, bát nhã ba-la-mật-đa không trụ, không phải không trụ. Vì sao? Vì tự tánh tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tịnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa; tự tánh không của tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tịnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa. Đại thừa cũng vậy, chẳng phải trụ, cũng chẳng phải không trụ.”

Chỉ cho cõi trời và cõi người.

Phương tiện thiện xảo ba-la-mật-đa là lấy 6 ba-la-mật-đa ở trước mà tích tập làm thiện căn, cùng với các hữu tình mà hồi hướng cầu Vô thượng chánh đẳng bồ đề. Nhiếp luận: “Sáu ba la mật này thống nhiếp được hết thảy thiện pháp, bởi vì (hết thảy thiện pháp) là 66 Thích Trí Quang dịch)

Nguyện ba-la-mật-đa là phát mọi đại nguyện vi diệu, dẫn nhiếp các duyên thù thắng của ba-la-mật-đa ở đời sau.

Lực ba-la-mật-đa là do 2 lực tư trạch và tu tập khiến cho 6 ba-la-mật-đa hiện hành không ngừng nghỉ.

Trí ba-la-mật-đa là do 6 ba-la-mật-đa thành lập diệu trí thọ dụng pháp lạc đại thừa, thành thục hữu tình. Trí ấy là trí vô phân biệt. Nhiếp luận ghi: “Sở duyên của trí vô phân biệt của bồ tát là pháp tánh ly ngôn, tức chân như vô ngã.” (H.T Thích Trí Quang dịch) 67

Sự đồng xuất ly: Tam thừa đồng chứng niết bàn.

Tất cả hành tướng: năng trị, sở trị, tạp nhiễm, thanh tịnh.

Pháp ái: thường gọi là pháp chấp.

Kinh Hoa Nghiêm, phẩm Thập địa: “Kim Cang Tạng Bồ tát bảo Giải Thoát Nguyệt Bồ tát rằng: Thưa Phật tử! Ðại Bồ tát đệ tứ Diệm huệ địa công hạnh đã khéo viên mãn, muốn vào đệ ngũ Nan thắng địa, phải dùng mười thứ tâm bình đẳng thanh tịnh. Ðây là mười tâm: (1) Tâm bình đẳng thanh tịnh đối với Phật pháp quá khứ, (2) tâm bình đẳng thanh tịnh đối với Phật pháp vị lai, (3) tâm bình đẳng thanh tịnh đối với Phật pháp hiện tại, (4) tâm bình đẳng thanh tịnh đối với giới, (5) tâm bình đẳng thanh tịnh đối với tâm, (6) tâm bình đẳng thanh tịnh dứt trừ kiến nghi hối, (7) tâm bình đẳng thanh tịnh nơi trí đạo phi đạo, (8) tâm bình đẳng thanh tịnh tu hành tri kiến, (9) tâm bình đẳng thanh tịnh nơi thượng thượng quán sát tất cả pháp Bồ đề phần, (10) tâm bình đẳng thanh tịnh giáo hóa 68

Chín phiền não là 9 kết.

Mười địa là chỗ thú hướng của 10 ba-la-mật-đa sai biệt. Do 10 ba-la-mật-đa sai biệt hành lập mà thành tựu 10 địa. Chướng của chướng 10 địa, gọi là chướng sai biệt thú.

Hai chướng phiền não và sở tri bao gồm, nhiếp thủ 10 chướng trước. 70

Đoạn này giải thích chân thật sắc thái (tướng) hay sắc thái của chân thật.

Số thủ thú (數取趣): Tức là bổ đặc già la (s. pudgala). Bổ, có nghĩa là số. Đặc-già, có nghĩa là thủ, tức là chấp thủ. La, có nghĩa là thú, tức là cõi sống. Bổ đặc già la có nghĩa là cá nhân làm chủ các hoạt động tâm lý cũng như thân thể, mà nhiều lần chấp thủ cái thân năm uẩn, do đó phải luân hồi mãi trong các cõi sống. 72

Cái thấy tăng thêm và bớt đi: Là nơi y tha (của tất cả pháp và nhân), cố chấp biến kế, . cưỡng lập là thật có, là cái thấy tăng thêm. Là nơi y tha (của tất cả pháp và nhân), không biết viên thành thật tánh nên bài bác cho là không có, là cái thấy bớt đi.

Tức cái thấy không có tăng thêm hay bớt đi. Do Bồ tát khéo thấy biết sắc thái duyên khởi của các pháp nên tách rời 2 cực đoan thêm bớt.

Bốn điên đảo: Bốn cái thấy thác loạn: vô thường tưởng là thường, khổ tưởng là lạc, vô ngã tưởng là ngã, bất tịnh tưởng là tịnh (không tưởng là thật hữu). Cựu dịch là vô thường, khổ, không, vô ngã. Tân dịch là phi thường, khổ, không, phi ngã. Đó là 4 tướng của quả báo hữu lậu, tức là 4 hành tướng của Khổ đế trong 16 hành tướng của Tứ đế, là 4 thứ quán giải (quán xét và hiểu rõ) nhờ quán cảnh của Khổ đế mà phát khởi. Kinh Thuyết xứ, Trung a hàm, quyển 21, ghi: “Nhân duyên khởi này và pháp do nhân duyên khởi, phải nhớ nghĩ, suy lường, quán sát và khéo phân biệt vô thường, khổ, không, phi ngã.” Câu xá luận giải thích: “Khổ thánh đế có 4 hành tướng: 1. Phi thường; 2. Khổ; 3. Không; 4. Phi 73 ngã. Chờ đợi duyên nên vô thường; tánh chất bức bách nên khổ; trái ngược với cái thấy ngã sở nên không; trái ngược với cái thấy tự ngã nên phi ngã.”

Đoạn này giải thích chân thật không điên đảo qua bốn tướng: vô thường, khổ, không và vô ngã, để đối trị bốn điên đảo tưởng.

Biến kế là nơi y tha (nơi sự không thật, duy thức) mà chấp ngã pháp thật có (biểu hiện như là thật có).

Y tha là các pháp do nhân duyên mà có, dầu là có một cách tương đối, nên có sanh có diệt. Nơi y tha mà thấy ngã thấy pháp thì đó là biến kế, có mà chỉ có với vọng chấp. Nơi y tha mà ngã pháp biến kế không còn là viên thành, có mà là có với tuệ giác,

Nhiếp luận: “Viên thành nghĩa là tánh không biến đổi, lại là đối tượng của tuệ giác thanh tịnh, là tối thắng của tất cả thiện pháp: vì cái nghĩa tối thắng này mà gọi là viên thành.” Ở chúng sanh vị, gọi là chân như hữu cấu (tại triền). Ở Thánh quả vị, gọi là chân 74 như thanh tịnh (xuất triền). Chuyển phàm thành Thánh là nói tự tánh thanh tịnh đã thoát ly tất cả chướng ngại dơ bẩn.

Ba khổ: Khổ có 3 loại: 1. Khổ khổ: khổ sở vì nóng lạnh, đói khát, bịnh tật …; 2. Hành khổ: khổ sở vì sự biến động của pháp hữu vi, trong đó, là 5 uẩn bao gồm thân tâm và thế giới của thân tâm ấy; 3.Hoại khổ: khổ sở vì cái vui mất đi. Y tha là tổng thể của biến kế và viên thành (của nhiễm và tịnh). Khổ sự tướng này, qua mặt biến kế là khổ sở thủ, qua mặt viên thành là khổ hòa hợp.

Theo kinh Giải thâm mật, đây là “chân như nơi sự an lập, tức Thánh đế về khổ mà Như lai nói”. Ba khổ là biểu hiện của y tha, và do tuyệt đối không như cái có của đối tượng biến kế mà y tha thành viên thành. Thành duy thức luận thuật ký (成唯識論述記), quyển 9, giải thích: “Chân như (viên thành) cùng với tất cả hành tướng khổ của pháp hữu lậu hữu vi tương hợp, nên gọi là khổ; thể thật chẳng có, tánh thật mà đế giả.”

Nhiếp luận phủ nhận y tha toàn không: “Vì sao sự biểu hiện thật không có, mà y tha không phải ở đâu và lúc nào cũng không có? Vì nếu y tha không có thì viên thành cũng không có; y tha mà không có thì không có gì nữa. Y tha với viên thành không có thì thành ra cái lỗi không có nhiễm với tịnh. Nhưng nhiễm với tịnh là hiện có, thế nên không nên nói tất cả toàn không. Ở đây có 1 bài chỉnh cú: Y tha mà không thì không viên thành; tất cả toàn không thì luôn luôn không có nhiễm tịnh.”

Bản thể vốn thanh tịnh, gọi là tự tánh viên thành; tự tánh viên thành ấy đã hiển lộ thì gọi là thanh tịnh viên thành. 75

Không có một thật thể và tính đồng nhất.

Y tha khởi là toàn bộ thân tâm và thế giới của thân tâm, là sự thể duyên khởi (như sợi dây chỉ là sự kết của các nguyên tố sắc hương vị xúc).

Nói cách khác, không phải như y tha là đối tượng của biến kế, là sở chấp của biến kế; và do vậy, vô số cái biết của ý thức biến kế toàn là cái biết thác loạn (như trong bóng tối thấy lầm sợi dây là con rắn) nên nhìn đâu cũng thấy ngã pháp.

Tự tướng của viên thành thật = Thanh tịnh viên thành.

Khổ đế và tập đế là nhân quả thế gian (nhiễm). Diệt đế và đạo đế là nhân quả xuất thế gian (tịnh). 76

Tập khí tập (習氣集). Tập khí (thói quen) là dị danh của chủng tử. Đó là chủng tử của khổ đế là gì. 2 chướng phiền não và sở tri, làm cho hữu tình không thấu đạt được thật tướng của các pháp, trái lại, thế lực của chủng tử ấy hình thành sự chấp trước ngã pháp ngày càng sâu nặng, có ra hai thủ năng sở, huân tập trở lại A lại da thức những chủng tử các pháp tạp nhiễm, để rồi hiện hành các pháp tạp nhiễm.

Do nhận thức chân xác về bốn chân thật không điên đảo này mà thấy rõ, thấu hiểu

Phiền não tạp nhiễm sanh khởi nghiệp tạp nhiễm; nghiệp tạp nhiễm sanh khởi quả báo (sanh tạp nhiễm).

Viên thành thật chưa thoát ly các chướng ngại dơ bẩn như phiền não chướng, sở tri chướng, nghiệp chướng, báo chướng.

Sanh là biểu hiện, diệt là kết thúc. Sự kết thúc của giai đoạn này là sự biểu hiện của giai đoạn kế tiếp. Như vậy sanh diệt tiếp nối tương tục, sanh là diệt, diệt là sanh, do đó sanh không thật sanh, diệt không thật diệt. Sanh không thật sanh nên gọi là bất sanh, diệt không thật diệt nên gọi là bất diệt. Nghĩa lý bất sanh bất diệt nằm trong sanh diệt.

Ngài An Huệ (Sthiramati, 安慧, 475-555) nói cấu tịch có hai thứ: 1. Nhiễm cấu tịch, là phiền não chướng đoạn, có được trạch diệt (: trạch diệt vô vi, phi trạch diệt vô vi, liên hệ đến tận trí, vô sanh trí); 2. Bất nhiễm cấu tịch, là sở tri chướng đoạn, có được chân như. 77

Biến tri là quán sát tánh biến kế sở chấp. Vĩnh đoạn là quán sát, trừ diệt tánh y tha khởi (phần tạp nhiễm). Chứng đắc là quán sát, chứng đắc tánh viên thành thật.

Biến kế chẳng thật có nên chỉ có biến tri. Y tha phần tạp nhiễm cần phải tri đoạn. Viên thành là vô vi, cần phải tri chứng. Nhiếp luận nói rõ về ba tánh: “Trong đây, y tha khởi tướng là gì? Là các thức do a lại da làm chủng tử và thuộc về phân biệt hư vọng. Các thức ấy là gì? Là thức thân, thức chủ thể của thân, thức chủ thể của sự tiếp nhận, thức được tiếp nhận, thức tiếp nhận, thức thì gian, thức số mục, thức thế giới cư trú, thức nói năng, thức mình người, thức đường lành đường dữ. Tựu trung, thức thân cho đến thức nói năng là do chủng tử của danh ngôn huân tập, thức mình người là do chủng tử của ngã kiến huân tập, và thức đường lành đường dữ là do chủng tử của hữu chi huân tập. Các thức như vậy là cái y tha khởi tướng thống thuộc 3 cõi 5 đường và 3 tạp nhiễm, là được biểu hiện bởi phân biệt hư vọng. Như vậy, các thức này thống thuộc phân biệt hư vọng, đặc tính là duy thức, làm căn cứ cho sự biểu hiện không có và không thực. Như thế đó gọi là y tha khởi tướng. Trong đây, biến kế chấp tướng là gì? Là nơi sự không thật, duy thức, mà biểu hiện như là thật có. Trong đây, viên thành thật tướng là gì? Là chính nơi y tha khởi mà cái ấn tượng như là thật có vĩnh viễn không còn.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Luận Thành duy thức, quyển 8, có trích dẫn về “Ba tánh và bốn Thánh đế nhiếp nhau” của luận Biện trung biên. 78

Thế tục giả: Tánh biến kế chỉ có giả danh, không có thật nghĩa. Thế tục hành: Tánh y tha này chính là các pháp hữu vi (hành), do chủng tử nơi A lại da nhờ các trợ duyên mà hiện hành. Thế tục hiển liễu: Tánh viên thành là thực thể của các pháp hữu vi, như thực chất của sợi dây là chất chỉ gai; viên thành này chính là pháp tánh chân như, do tuệ giác chứng ngộ. Kinh Giải thâm mật, phẩm Nhất thiết pháp tướng, ghi: “Đức bản, tánh của các pháp đại lược có ba mặt: một là biến kế chấp tánh, hai là y tha khởi tánh, ba là viên thành thật tánh. Biến kế chấp tánh là thế nào, là tự tánh và sai biệt của các pháp, được giả thiết bởi danh từ, cho đến làm cho theo đó mà phát sinh ngôn ngữ. Y tha khởi tánh là thế nào, là đặc tính duyên sinh của các pháp, cái này có thì cái kia có, cái này sinh thì cái kia sinh, vô minh duyên sinh hành, cho đến tập hợp cả đống đau khổ thuần nhất và lớn lao. Viên thành thật tánh là thế nào, là chân như nhất quán của các pháp, chân như mà Bồ tát phải do các duyên tố tinh tiến dũng mãnh, tác ý đúng lý và tư duy không ngược mới thông đạt, bằng vào sự thông đạt này mà tuần tự tu tập, cho đến vô thượng chánh biến giác mới chứng ngộ viên mãn.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Nghĩa lợi: Làm mọi sự lợi ích chúng sanh.

Thắng pháp: Chỉ cho 37 bồ đề phần pháp và 10 ba la mật.

Luận Thành duy thức, quyển 8, chương Ba tự tánh: “Thắng nghĩa đế có ba: a. Nghĩa thắng nghĩa, tức là chân như, nghĩa của thắng; b. Ðắc thắng nghĩa, tức Niết bàn, thắng tức nghĩa; c. Hành thắng nghĩa, tức Thánh đạo, thắng là nghĩa. Thắng nghĩa là không 79 Thích Thiện Siêu dịch)

Chân như là chân thật, biểu thị chẳng phải hư dối; như là như thường, biểu thị không biến dị.

Niết bàn là phần thanh tịnh nơi y tha. Niết bàn vô trú là chuyển bỏ phần tạp nhiễm nơi y tha mà chuyển được phần thanh tịnh nơi y tha ấy; là xả bỏ phiền não chứ không xả bỏ chúng sanh.

Thánh đạo là bồ tát tu chỉ và quán để hiện hành vô tướng thuận với phần thanh tịnh, không còn phân biệt.

Đối cảnh: Kinh Giải thâm mật, phẩm Du già, nói: “Đại bồ tát Từ thị thưa Phật: bạch đức Thế tôn, như đức Thế tôn nói có bốn đối cảnh sở duyên, một là có phân biệt, hai là không phân biệt, ba là biên tế các pháp, bốn là sở tác thành tựu; bốn đối cảnh này mấy là sở duyên của chỉ, mấy là sở duyên của quán, mấy là sở duyên của cả chỉ quán? Đức Thế tôn dạy đại bồ tát Từ thị: Thiện nam tử, một là sở duyên của chỉ, đó là đối cảnh không phân biệt; một là sở duyên của quán, đó là đối cảnh có phân biệt; hai là sở duyên của cả chỉ quán, đó là đối cảnh biên tế các pháp và đối cảnh sở tác thành tựu.” H.T Thích Trí Quang giải thích: “Một là ... thành tựu: đối cảnh có phân biệt là đối cảnh do tác ý thắng giải, đối cảnh không phân biệt là đối cảnh do tác ý chân thật, đối cảnh biên tế các pháp là tánh tận sở hữu và tánh như sở hữu, đối cảnh sở tác thành tựu là sở duyên của chuyển y (Vạn 34/420 dẫn Tập luận 6).” 80

Kinh Giải thâm mật giải thích: “An lập là lập ra ngã chấp, là lập ra biến kế chấp, là lập ra quyết định, phân tách, hỏi lại và lặng bỏ, là lập ra ẩn mật và minh bạch hay ký biệt và sai biệt.”

Như khổ là khổ, chẳng phải là vui; như vui là vui, không phải là khổ. Vì biến kế nên mang tánh tương đối.

Tầm tư về danh, sự, tự tánh giả lập và sai biệt giả lập.

Ba lượng: Hiện lượng, tỷ lượng và chánh giáo lượng.

Ở đây là nói về đạo lý chứng thành. Kinh Giải thâm mật, phẩm Như lai thành sở tác sự, giải thích: “Đạo lý là 4 đạo lý: thứ 1 là đạo lý quán đãi, thứ 2 là đạo lý tác dụng, thứ 3 là đạo lý chứng thành, thứ 4 là đạo lý pháp nhĩ. Thứ 1, đạo lý quán đãi là do nhân tố và duyên tố mà phát sinh các hành và phát sinh ngôn từ liên quan các hành. Thứ 2, đạo lý tác dụng là do nhân tố và duyên tố mà các pháp sinh, các pháp thành, các pháp sinh thành rồi tác dụng. Thứ 3, đạo lý chứng thành là do nhân tố và duyên tố mà làm cho ý nghĩa nói ra được xác lập và làm cho người nghe hiểu biết chính xác. Thứ 4, đạo lý pháp nhĩ là Như lai xuất thế hay không xuất thế, pháp tánh các pháp vẫn an lập, pháp giới các pháp vẫn an trú. Thêm nữa, đạo lý chứng thành có 2 loại, là loại trong sáng và loại vẩn đục. Do 5 sắc thái mà trong sáng và do 7 sắc thái mà vẩn đục. (Thứ nhất), do 5 sắc thái mà trong sáng là hiện thấy, suy luận, luận cứ, toàn hảo và chánh giáo. Hiện thấy là các hành vô thường, các hành khổ não, các pháp vô ngã, đại loại như vậy, đó là những điều mà hiện lượng thấy được. Suy luận là dựa vào sự hiện thấy, tức xét thấy các hành là tính 81

Luận Du già sư địa, quyển 36, phẩm Chân thật nghĩa, giải thích: “Thế nào là Chân thật phiền não chướng tịnh trí sở hành, là tất cả Thanh văn, Độc giác, có vô lậu trí, hoặc có khả năng dẫn ra vô lậu trí, hoặc đắc Vô lậu hậu đắc thế gian trí sở hành cảnh giới, gọi là Chân thật phiền não chướng tịnh trí sở hành. Do duyên đây làm cảnh, từ phiền não chướng trí được thanh tịnh, ở đời vị lai không có chướng ngại nào đứng vững, cho nên goi là Chân thật phiền não chướng tịnh trí sở hành. Quá trình thế nào? Là bốn Thánh đế: 1. Khổ Thánh đế; 2. Tập Thánh đế; 3. Diệt Thánh đế; 4. Đạo Thánh đế; tức đối với nghĩa lý của bốn Thánh đế như vậy mà cực kỳ khéo léo tư duy, quyết trạch, chứng nhập hiện quán. Nhập hiện quán rồi thì như thật trí sanh khởi. Về hiện quán bốn đế, Thanh văn, Độc giác chỉ có thể quán được các uẩn khả đắc; ngoài các uẩn, ngã bất khả đắc. Số tập duyên sanh thì các hành sanh diệt tương ưng tuệ. Số tập dị uẩn, bổ đặc già la thì thấy vô tánh, phát sanh hiện quán Thánh đế như vậy. Thế nào là Chân thật sở tri chướng tịnh trí sở hành? Là sở tri có khả năng chướng trí nên gọi là sở tri chướng. Từ sở tri chướng đắc Giải thoát trí sở hành cảnh giới. Nên biết, đây là Chân thật sở tri chướng tịnh trí sở hành. Quá trình thế nào? Là chư Bồ tát, chư Phật Thế tôn thể nhập pháp vô ngã. Thể nhập rồi, khéo léo thanh tịnh đối với tất cả pháp ly ngôn tự tánh, giả thuyết tự tánh, được cảnh giới bình đẳng vô phân biệt trí sở hành. Cảnh giới như vậy là tối đệ nhất chân như, biên tế của vô thượng sở trí.” 83

Luận về Chân như nhiếp thọ.

Kinh Đại thừa nhập Lăng già, quyển 5, phẩm Sát na: “Đại huệ! Ba tánh, tám thức, hai vô ngã đều ở trong năm pháp. Trong số đó, danh và tướng là tánh vọng kế (parikalpita; false imagination), vì vọng kế y nơi phân biệt tâm, tâm sở của danh tướng mà khởi lên đồng thời với danh tướng, như mặt trời và ánh sáng chiếu ra là tánh duyên khởi. Chánh trí và như như không thể hoại, nên gọi là tánh viên thành (parinishpanna). Đại huệ! Khi phát sinh chấp trước đối với những pháp do tự tâm hiện, thì tám thức phân biệt khởi. Tướng sai biệt của các pháp đều không thực, chỉ là tánh vọng kế (tưởng tượng). Nếu bỏ được hai thứ ngã chấp, thì trí nhị vô ngã (nhân vô ngã và pháp vô ngã) liền sinh. Đại huệ! Tất cả thanh văn, Duyên giác, Bồ tát, Như lai, các cấp bực của Thánh trí tự chứng, cùng tất cả Phật pháp đều bao gồm trong năm pháp này. Lại nữa, này Đại huệ! Trong năm pháp -tướng, danh, phân biệt, như như, chánh trí - thì tướng nghĩa là những gì thấy được, như màu sắc, hình trạng v.v.. mỗi mỗi sai khác. Do các tướng ấy mà lập nên những tên gọi như cái bình là bình, không gì khác, gọi là danh. Bày ra các tên gọi, chỉ rõ các tướng tâm 84 và tâm sở, ấy gọi là phân biệt. Tên gọi và tướng rốt ráo đều không, chỉ do vọng tâm phân biệt, quán sát như thế cho đến khi "cái biết" diệt, ấy gọi là như như. Đại huệ! Tướng (characthistics) của như như là chân thật, quyết định, rốt ráo, căn bản, tự tánh, khả đắc. Ấy là tướng như như. Ta cùng các Phật tùy thuận (theo chúng sinh mà có) chứng nhập, như thật tướng của nó mà khai thị diễn nói. Nếu ai theo đó giải ngộ được, lìa chấp đoạn, thường, không sinh phân biệt, nhập cảnh giới tự chứng, ra khỏi cảnh giới của ngoại đạo nhị thừa, ấy gọi là chánh trí. Đại huệ! Năm pháp, ba tánh, tám thức, hai vô ngã này, tất cả Phật pháp đều bao gồm trong ấy. Đại huệ! Trong những pháp này ông nên lấy trí mà khéo thông, và khuyên người khác thông đạt. Thông đạt rồi thì nhất định không bị kẻ khác lay chuyển.” (Thích Nữ Trí Hải dịch)

Kinh Giải thâm mật, phẩm Phân biệt Du già: “Tánh như hữu là chân như nơi các pháp nhiễm tịnh, chân như ấy gọi là tánh như hữu. Chân như ấy có bảy: một là chân như nơi sự lưu chuyển, tức cái tánh không mở đầu không chấm hết của các hành; hai là chân như nơi các tướng, tức cái tánh nhân vô ngã và pháp vô ngã của các pháp; ba là chân như nơi sự liễu biệt, tức cái tánh duy thức của các hành; bốn là chân như nơi sự an lập, tức thánh đế về khổ mà Như lai nói; năm là chân như nơi sự tà hành, tức thánh đế về tập mà Như lai nói; sáu là chân như nơi sự thanh tịnh, tức thánh đế về diệt mà Như lai nói; bảy là chân như nơi sự chánh hành, tức thánh đế về đạo mà Như lai nói. Nên biết trong đây do chân như nơi sự lưu chuyển, nơi sự an lập và nơi sự tà hành nên tất cả chúng sinh rất là bình đẳng; do chân như nơi các tướng và nơi sự liễu biệt nên tất cả các pháp rất là bình đẳng; do chân như nơi sự thanh tịnh nên Thanh văn bồ đề, Độc giác bồ đề và Vô thượng bồ đề rất là bình đẳng; do chân như nơi sự chánh hành nên cái tuệ của chỉ quán siêu việt vin vào pháp tổng quát, sau khi nghe giáo pháp, rất là bình đẳng.” 85

1. Nơi 5 uẩn khởi chấp nhất tánh; 2. Nơi 18 giới khởi chấp nhân tánh; 3. Nơi 12 xứ khởi chấp thọ giả tánh; 4. Nơi 12 duyên khởi khởi chấp tác giả tánh; 5. Nơi xứ phi xứ khởi chấp tự tại chuyển tánh; 6. Nơi các căn khởi chấp tăng thượng nghĩa tánh; 7. Nơi 3 đời khởi chấp thường tánh; 8.Nơi 4 đế khởi chấp nhiễm tịnh sở y tánh; 9. Nơi pháp 3 thừa khởi chấp quán hành giả tánh; 10. Nơi pháp hữu vi, vô vi khởi chấp phược giải giả tánh. Nơi 86 chánh trí thì mới đối trị được 10 thứ ngã kiến.

Đây, chỉ cho 10 chân thật thiện xảo. Kia, chỉ cho chân thật căn bản. 87

Tạp A hàm, kinh số 58, Ấm căn: “Những gì thuộc về sắc, hoặc quá khứ, hoặc hiện tại, hoặc vị lai; hoặc trong, hoặc ngoài; hoặc thô, hoặc tế; hoặc tốt, hoặc xấu; hoặc xa, hoặc gần, tất cả chúng đều chẳng phải là ngã, không khác ngã, không ở trong nhau. Và thọ, tưởng, hành, thức lại cũng như vậy. Tỳ kheo, biết như vậy, nên thấy như vậy, nhanh chóng chứng đắc lậu tận.” (Thích Đức Thắng dịch) Kinh tương đương là Đại kinh Mãn nguyệt (Mahapuṇṇama-sutta) của Trung bộ kinh; Tương ưng bộ kinh (Puṇṇamā), Tương ưng uẩn, số mục 22. 82.

A tỳ đạt ma Tập dị môn túc luận (阿毘達磨集異門足論, No. 1536), quyển 11: “Những gì thuộc về sắc, hoặc quá khứ, hoặc hiện tại, hoặc vị lai; hoặc trong, hoặc ngoài; hoặc thô, hoặc tế; hoặc tốt, hoặc xấu; hoặc xa, hoặc gần; như vậy tất cả gom làm một khối, gọi

Khối châu báu, đống lúa v.v… là sắc uẩn.” 88

Sáu nội xứ: Nhãn xứ, nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, thân xứ và ý xứ.

Sáu ngoại xứ: Sắc xứ, thanh xứ, hương xứ, vị xứ, xúc xứ và pháp xứ.

Sự duyên khởi của 12 chi. Tạp A hàm, kinh số 58, Ấm căn: “Nếu Tỳ kheo nào thấy và biết như thật về nhân duyên và pháp khởi từ nhân duyên, rằng ‘Nhân cái này có, cái kia có; cái này không, cái kia không. Cái này sanh, cái kia sanh; cái này diệt cho nên cái kia diệt’. Tức là duyên vô minh có hành..., cho đến duyên sanh có già, chết. Nếu vô minh diệt thì hành diệt, cho đến sanh diệt thì già, chết diệt. A-nan, Tỳ kheo biết nhân duyên như vậy.” Hành từ duyên năng sanh là vô minh, cho nên mới có. Thể của thức từ duyên năng sanh là hành, cho nên mới có. Cho đến lão tử cũng từ duyên năng sanh là sanh, cho nên mới có, chẳng phải là sự sanh khởi từ vô nhân, bất bình đẳng nhân, mà đều là từ 89 duyên sanh. Rồi vô minh từ duyên năng sanh là lão tử mà có, cứ như vậy luân chuyển vô cùng vô tận, cho nên gọi là duyên khởi.”

Bất bình đẳng nhân: Là luận thuyết cho rằng một nhân có thể sanh ra vạn vật, và nhân ấy thì thường hằng, còn quả thì vô thường; nhân ấy không do một nhân khác sanh ra, mà chỉ có năng sanh quả; nhân và quả không tượng tự cho nên gọi là bất bình đẳng. Ngoại đạo cho rằng có một vị Tự tại thiên (hay Thượng đế) mà tự thể là thật, phổ biến, thường hằng, sanh ra các pháp (từ hành cho đến lão tử).

Vô nhân: Chỉ cho vô nhân luận hay ngẫu nhiên luận. Ngoại đạo cho rằng do nguyên nhân tự nhiên, chứ không do hội đủ các điều kiện, quả thường xuyên được sản sanh một cách đột nhiên; rằng thế giới này do ngẫu nhiên, không bởi nguyên nhân nào cả, xuất hiện từ hư vô.

Trong 12 chi phần duyên khởi, hành, thức v.v… là quả của vô minh. Mê chấp hành, thức v.v… cho là có ngã tánh, có thật thể.

Phủ nhận sự tồn tại của quả (như huyễn có) là hành, thức, v.v…, chấp không vô sở hữu.

Trong sự thật tương đối, “đạo lý tác dụng là do nhân tố và duyên tố mà các pháp sanh, các pháp thành, các pháp sanh thành rồi tác dụng.” (Kinh Giải thâm mật) Luận sư Pháp Xứng (dharmakīrti), một trong những luận sư quan trọng nhất của triết học đạo Phật, đại điện quan điểm của Duy thức tông và Nhân minh học, sống trong thế kỷ thứ 7 (~ 600-650) tại Nam Ấn Độ và là môn đệ của Hộ Pháp tại Na lan đà, nói rằng: “Cái gì thực hữu, cái đó có tác dụng. Cái gì có tác dụng, cái đó thực hữu.” Thực hữu ở đây chỉ là biểu hiện như thật có, là nơi tánh y tha mà chấp ngã pháp thật có. Như Du già sư địa luận nói: “Lại nữa, hết thảy pháp hoàn toàn không tác dụng. Không có một pháp nào sanh một pháp nào, do đó nói: cái này hữu nên cái kia hữu ... Đây chỉ ở trong pháp nhân quả, y trên thế tục đế mà giả lập tác dụng, tuyên thuyết rằng pháp này (làm) sanh (khởi) pháp kia.” 90

Phủ nhận các pháp toàn không tác dụng thì rơi vào chủ nghĩa hư vô, đoạn diệt, giống . như sừng thỏ, thạch nữ. Không tác dụng là phủ nhận nhân quả.

Xứ phi xứ (Thị xứ phi xứ): Trường hợp đúng và trường hợp sai; trường hợp nào xảy ra (lý), trường hợp nào không xảy ra (phi lý).

Phi ái là chẳng ưa thích. Chúng sanh không ưa thích, không mong cầu đọa vào địa ngục, ngạ quỷ và súc sanh, nhưng do ác hành thân khẩu ý vẫn bị đọa vào ba đường dữ.

Khả ái là đáng ưa thích. Chúng sanh không ưa thích, không mong cầu sanh về cõi trời, nhân loại và cõi A tu la, nhưng do diệu hành thân khẩu ý nên được sanh về ba đường lành.

Năm triền cái: Tham dục, sân hận, hôn trầm – thụy miên, trạo cử - hối quá, nghi. 91

Bảy giác chi: Niệm giác chi, trạch pháp giác chi, tinh tiến giác chi, hỷ giác chi, khinh an giác chi, định giác chi, xả giác chi.

Biên tế khổ: Là ranh giới của khổ, cũng gọi là niết bàn; nghĩa là vượt qua khỏi biên tế khổ thì hết khổ, tức giải thoát niết bàn. Kinh nói bậc Dự lưu làm ra biên tế khổ, nói cách khác, là đến được biên tế khổ. Bậc A la hán thì vượt qua biên tế khổ.

Thắng chủ là chỉ cho Phạn vương, Đế thích, Ma vương và Chuyển luân vương. Kinh Pháp Hoa, phẩm Đề bà đạt đa: “Lúc ấy tôn giả Xá lợi phất nói với long nữ, thiện nữ nói thành đạt mau chóng tuệ giác vô thượng, việc ấy thật khó tin. Tại sao, vì thân thể nữ nhân dơ bẩn, không phải là vật dụng chứa đựng chánh pháp, thiện nữ làm sao mà thành được tuệ giác vô thượng, trong khi tuệ giác vô thượng của Phật thì xa xôi, mênh mông, trải qua vô số thời kỳ, siêng và khổ mà tích lũy công hạnh, thực hành đủ hết các pháp ba la mật, sau đó mới hoàn thành. Huống chi thân thể nữ nhân còn có năm sự bị cản trở, ấy là không được làm Phạn vương, Đế thích, Ma vương, Luân vương và Phật thân.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Kiến đế, chỉ sự thấy và chứng bốn thánh đế. Bậc kiến đế chỉ vị Tu đà hoàn.

Kinh Đa giới: “Này A nan, nếu một người đã thấy đế lý mà có ý sát hại cha mẹ, giết A la hán, phá hoại Thánh chúng, ác tâm với Phật, làm Như Lai đổ máu, trường hợp này hoàn toàn không có. Nếu một người phàm phu cố ý hại cha mẹ, giết A la hán, phá hoại Thánh chúng, ác tâm với Phật, làm Như Lai đổ máu, trường hợp này tất có xảy ra. A nan, nếu một người đã thấy đế lý mà cố tình phạm giới, xả giới, bỏ đạo, trường hợp này hoàn toàn không có. Nếu một người phàm phu cố ý phạm giới, xả giới, bỏ đạo, trường hợp này tất có.” 92

Chánh văn là chư dị sanh loại. Dị sanh tánh là đặc tánh khiến cho chúng sanh thành kẻ phàm phu. Đặc tánh đó chính là vô minh, cho nên vô minh là ý nghĩa của dị sanh tánh. Xưa dịch dị sanh tánh là phàm phu tánh. Thành duy thức luận thuật ký, quyển 3, nói: “Dị có hai nghĩa là biệt dị và biến dị. Biệt dị chỉ cho phàm phu thọ sanh khác nhau trong năm đường (địa ngục, ngạ quỹ, súc sanh, người, trời); biến dị chỉ cho phàm phu do vì trải qua nhiều loại chuyển biến thọ sanh khác nhau mà khởi lên những tà kiến sai biệt. Do đó, có thể nói rằng, dị sanh là những sanh loại khác hẳn với Thánh giả. Tính chất làm các sanh loại khác với Thánh giả là thú và kiến, nghĩa là sự thọ sanh thú hướng đến năm đường và chất chứa kiến giải sai lầm, tánh chất đó được gọi là dị sanh tánh.” Đại Tỳ bà sa luận, quyển 45, ghi: “Những tánh chất khiến cho chúng sinh hữu tình phát khởi những nhận thức khác nhau, phiền não khác nhau, tạo nghiệp khác nhau, thọ quả báo khác nhau, thú sinh đến những cảnh giới khác nhau… thì gọi dị sanh tánh.”

Kinh Đa giới (Bahudhātuka-sūtra) là kinh số 115 của Trung bộ kinh hay kinh số 181 của Trung a hàm. Xem thêm A tỳ đạt ma Pháp uẩn túc luận (阿毘達磨法蘊足論, No 1537), quyển 10, trang 501b – 505a.

Đại cương về luận Câu Xá, phẩm Phân biệt căn, H.T Thích Thiện Siêu giải thích: Các pháp hữu vi có thế, có dụng. Phẩm Giới nói về thể, Phẩm này nói về dụng. Cái tác dụng mạnh mẽ, rõ rệt nhất của các pháp nhiễm tịnh là 22 căn , nên căn được nêu làm tên phẩm, và được nói đến trước tiên. (Luận Chính Lý gọi là phẩm Sai biệt, Luận Tạp Tâm gọi là phẩm Hành). 93 22 căn là: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân (cơ năng phát thức), nam căn, nữ căn (sự sai biệt hữu tình, tướng mạo), mạng căn (khả năng tồn tục của một chúng sanh), ưu, hỷ, khổ, lạc, xả (thuộc pháp ô nhiễm), ý căn (khả năng tiếp nối sanh tử tự tại tùy hành), tín, tấn, niệm, định, huệ (năm căn thanh tịnh), vị tri đương tri, dĩ tri, cụ tri (ba căn vô lậu), 8 căn sau thuộc pháp thanh tịnh. Con số 22 căn chính do Phật nói rải rác trong các kinh A-hàm và các đệ tử gom chung lại. Toàn bộ Phật pháp chỉ thuyết giảng hai mặt mê và ngộ. Mê là sanh tử lưu chuyển. Ngộ là hoàn diệt Niết-bàn. Luận Chánh Lý nói: "Sanh t ử ti ế p n ố i là ngh ĩa l ưu chuy ể n, sanh t ử ch ấ m d ứ t là ngh ĩa hoàn di ệ t ". Về mặt hiện thực lưu chuy ể n phải có 14 căn đầu trong 22 căn đó. Về mặt hiện thực hoàn di ệ t cần có 8 căn sau trong 22 căn căn đó. Ở đây đặc biệt tìm hiểu 5 căn là mạng căn, ý căn, vị tri đương tri căn, dĩ tri căn và cụ tri căn trong 22 căn đó.” Căn mang ý nghĩa: tối thắng, tự tại và quang hiển. Thể của căn vượt trội nên gọi là tối thắng; dụng vượt trội gọi là tự tại; thể dụng vượt trội gọi là quang hiển. Do căn có nghĩa tăng thượng nên gọi là căn. Mọi sự việc đều nhờ chúng mà tăng thượng, và nhờ sự tăng thượng này mà các pháp đều hiện hữu.

Căn mang ý nghĩa: tối thắng, tự tại và quang hiển. Thể của căn vượt trội nên gọi là tối thắng; dụng vượt trội gọi là tự tại; thể dụng vượt trội gọi là quang hiển. Do căn có nghĩa tăng thượng nên gọi là căn. Mọi sự việc đều nhờ chúng mà tăng thượng, và nhờ sự tăng thượng này mà các pháp đều hiện hữu.

Đại cương về luận Câu Xá: “Mạng căn là thể sanh mạng, thọ mạng của loài hữu tình. Chính nó có công năng kết hợp với khí nóng và thức (thọ, noãn, thức) tạo thành một hữu tình, sống và bảo trì sự sống vừa thân và tâm đó trong một thời gian ngắn dài của một đời. Nếu khi ba thứ thọ, noãn, thức rời nhau thì sự sống cũng chấm dứt. Nói cách khác, đây là nghiệp lực (sức mạnh của nghiệp) đưa đẩy giống như trái banh lăn xa hay gần là do sức người đá. Khi sức đá hết thì trái banh phải ngưng lại.” 94

Đại cương về luận Câu Xá: “Ba căn vô l ậ u : Là vị tri đương tri,dĩ tri, cụ tri, dựa theo ba đạo là kiến đạo, tu đạo, vô học đạo để kiến lập và lấy 9 căn là ý, hỷ, lạc, xả, tín, tấn, niệm, định, tuệ, làm thể. Người hành giả khi tiến tu trên đường giải thoát, quán sát lý Tứ đế theo tiến trình phát khởi16 tâm là 8 nhẫn 8 trí để dứt trừ 88 sử kiến hoặc mà nhập kiến đạo. Nhưng khi sanh khởi tâm thứ 15, vẫn chưa biết rõ lý Tứ đế, đợi đến khi tâm thứ 16 khởi lên mới biết trọn lý Tứ đế và dứt trọn kiến hoặc. Ở tại địa vị này phát sinh 9 căn như trên gọi là vị tri đương tri căn. Vì kế theo dĩ tri căn ở tu đạo phải dựa vào đây mới phát khởi ra được. Tiếp giai đoạn kiến đạo là giai đoạn tu đạo, tại đây cũng phải tiếp tục quán lý Tứ đế để dứt hết 81 phẩm tư hoặc. Khi tu quán để dứt tư hoặc này phát sinh 9 căn như trên gọi là dĩ tri căn, vì nhờ đây làm căn cứ mới tiến đến cụ tri căn. Ở vô học đạo với 9 căn như trên làm tự thể. Tiểu Bộ Kinh tập I trang 458 nói: "V ị tri đương tri căn, tri căn, c ụ tri căn ", (căn: tôi sẽ biết điều chưa được biết; căn về sự biết; căn của người đã biết. Căn với nghĩa sức mạnh hoặc phương pháp. Ba căn này liên hệ đến tương lai, hiện tại, quá khứ. Căn của vị đã biết được đối với bốn sự thật, đã thành tựu những gì cần phải làm).” 95

Thọ có 3: Khổ thọ, lạc thọ và xả thọ. Khổ thọ là khổ khổ; lạc thọ là hoại khổ; xả thọ là hành khổ. Cũng có 5 thọ: Khổ thọ, lạc thọ, hỷ thọ, ưu thọ và xả thọ.

Chư sở hữu thọ: Là thọ và tư lương của thọ.

Thọ căn, thọ cảnh và thức là những pháp làm duyên sanh ra thọ. Ở đây không nói đến các duyên vô vi vô lậu, tuy có thọ sanh nhưng vì không tùy thuận với thọ nên không nhiếp vào khổ đế.

Các hành: Chỉ cho các pháp hữu vi. Đặc tánh của các pháp ấy là diễn biến trong thời gian, nên gọi là các hành. Các hành là tự tánh khổ.

Nhị thừa cho rằng diệt khổ, đoạn tập, gọi là diệt đế. Đại thừa thì thể nhập thật tướng của khổ tập gọi là diệt đế. 96

Luận Trung biên phân biệt, ngài Chân Đế dịch là xuất ly nhân quả.

Bồ tát biết niết bàn là công đức, sanh tử là tội ác, nhưng Bồ tát không bỏ sanh tử, không trú niết bàn. Vô trú niết bàn là bỏ tạp nhiễm mà không bỏ chúng sanh. Trí vô phân biệt khởi một cách tự nhiên, được hiểu theo Nhiếp luận: “Tựu trung, tự tánh của trí vô phân biệt là không phải 5 trạng thái: một là không phải không tác ý, hai là không phải không tầm tư, ba là không phải không thọ tưởng, bốn là không phải sắc tự tánh, năm là không phải kế đạt đối với chân như. Không phải 5 trạng thái như vậy thì nên biết đó gọi là trí vô phân biệt.” Và H.T Thích Trí Quang giải thích: “Trí vô phân biệt dĩ nhiên không tác ý, tầm tư và thọ tưởng, nhưng không tác ý như trạng thái hôn mê, không tầm tư như nhị thiền sắp lên, không thọ tưởng như diệt tận định thì không phải là trí vô phân biệt. Trí này cũng không vô tri giác như sắc chất. Đối tượng hóa chân như ra mà kế đạt, sự kế đạt ấy cũng không phải trí vô phân biệt.”

Luận Biện trung biên, phẩm Biện Vô thượng thừa, giải thích: “Vô thượng thừa: Do ba vô thượng nên gọi là vô thượng thừa: 1. Vô thượng chánh hành; 2. Vô thượng sở duyên; 3. Vô thượng tu chứng. Ở đây, vô thượng chánh hành là mười ba-la-mật-đa hành.” 97

Giả thiết ngôn từ (danh ngôn, ngôn thuyết) nên gọi là hữu vi. Danh thân, cú thân và văn thân là tổng thuyết (hợp thể) của ý tưởng, chương cú và âm tiết. Trong đó, danh thân chỉ các danh từ như rūpa (sắc), śabda (thanh), v.v.; cú thân, chỉ thành cú hay mệnh đề như anityā bata samskārāḥ (ôi, các hành là vô thường). Văn thân là âm tiết như nguyên âm: a ā i ī; phụ âm: k, c, ṭ, t, p. (trong tiếng Pali).

Luận Biện trung biên, quyển thượng: “Thức nhân duyên, là tàng thức, vì nó là nhân duyên cho các thức khác sanh khởi. Tàng thức làm nhân duyên sanh ra các chuyển thức mà làm chủ mọi thọ dụng, nên gọi là thức thọ dụng.” Hai thức này làm nhân làm quả cho nhau: 1. Các pháp (tức các chuyển thức hay thức thọ dụng) đối với tàng thức, thì các pháp là năng huân (nhân), tàng thức là sở huân (quả); 2. Tàng thức đối với các pháp, thì chủng tử nơi tàng thức (nhân) hiện hành các pháp (quả).

Sự thọ dụng 6 trần: sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp.

Thức thứ bảy mạt na được gọi là ý, hay ý căn: Là ý thức tự ngã: ngã si, ngã kiến, ngã mạn và ngã ái. Chính ý thức tự ngã này mà làm cho tâm thức tạp nhiễm, làm nhân cho khổ, rồi ý thức tự ngã này chuyển đổi đi thì chính nó làm cho tâm thức thanh tịnh. Do đó ý căn được gọi là nhiễm tịnh y. Nhưng ý căn thành được cực tịnh toàn là nhờ thức thứ sáu tu chỉ quán để đối trị sự chướng ngại của hoặc tạp nhiễm (= ngã si, ngã kiến, ngã mạn, ngã ái) và chứng được sự thanh tịnh của ý lạc tăng thượng.

Tất cả cảnh là tánh cảnh, đới chất cảnh và độc ảnh cảnh.

Các pháp tương ưng = các chuyển thức.

Diệt đế là nghĩa của tịch tĩnh. Đạo đế là cảnh của tịch tĩnh. 98

Nghĩa sở quán = chân như (Nghĩa, tức thắng nghĩa, chỉ cho chân như). Kia = đạo tịch tĩnh, chỉ cho trí vô phân biệt. Nhiếp luận: “Sở duyên của trí vô phân biệt của bồ tát là pháp tánh ly ngôn, tức chân như vô ngã.”

Thanh văn, Độc giác đối với ngã pháp, năng thủ sở thủ, có và chẳng có, trong sắc thái của ba tự tánh, nhận biết mình có rời xa cái thấy tăng ích và cái thấy tổn giảm, cho rằng mình đã chứng thọ chân thật sắc thái, gọi đó là tăng thượng mạn.

Thanh văn thừa xuất ly nhân quả do quán trí biết công đức của niết bàn, tội ác của sanh tử.

Thô là thế tục đế. Tế là thắng nghĩa đế.

Thí dụ, là thế gian pháp. Đạo lý, là đạo lý chứng thành. 99

Thấu đạt đại thừa là phải đoạn trừ hai chướng phiền não và sở tri bằng tịnh trí. .

Tất cả loại sở tri là: Tướng, danh, phân biệt, chân như và chánh trí; đó là các pháp sở tri qua 3 tự tánh căn bản: biến kế sở chấp, y tha khởi và viên thành thật.

Chân như không hư vọng qua 7 sắc thái sai biệt: 1. Lưu chuyển; 2. Thật tướng; 3. Duy thức; 4. An lập; 5. Tà hành; 6. Thanh tịnh; 7. Chánh hành.

Ngã chấp tức là sự, nên gọi là ngã chấp sự. Đó là do 10 pháp: uẩn, giới, xứ v.v… mà khởi lên 10 thứ ngã kiến: nhất, nhân, thọ giả v.v… Tất cả bí mật , thì như Nhiếp luận có nói: “Còn 4 thứ bí mật, một là bí mật dẫn vào, là trong thanh văn thừa hay trong đại thừa, y theo thế tục đế mà nói có ngã, lại nói có pháp; hai là bí mật về tướng, là ở đây nói các pháp tướng bằng cách nói 3 tự tánh; ba là bí mật đối trị, là ở đây nói hành tướng đối trị có đến 84 ngàn; bốn là bí mật chuyển biến, là ở đây đem lời chữ khác mà biểu thị ý nghĩa khác, như có bài chỉnh cú nói: Biết sự không kiên cố là kiên cố, khéo sống trong sự đảo ngược, thì cùng cực sự não loạn của phiền não mà được tuệ giác tối thượng.” (H.T Thích Trí Quang dịch) 100

Kinh Trung bộ, kinh Niệm xứ: “Thế Tôn thuyết như sau: Này các Tỷ-kheo, đây là con đường độc nhất đưa đến thanh tịnh cho chúng sanh, vượt khỏi sầu não, diệt trừ khổ ưu, thành tựu chánh trí, chứng ngộ Niết-bàn. Ðó là Bốn Niệm xứ. Thế nào là bốn? Này các Tỷ-kheo, ở đây Tỷ-kheo sống quán thân trên thân, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm để chế ngự tham ưu ở đời; sống quán thọ trên các thọ, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm để chế ngự tham ưu ở đời; sống quán tâm trên tâm, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm để chế ngự tham ưu ở đời; sống quán pháp trên các pháp, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm để chế ngự tham ưu ở đời.” (H.T Thích Minh Châu dịch) 101

Hành khổ: Khổ sở vì sự biến động của pháp hữu vi, trong đó, là 5 uẩn bao gồm thân tâm và thế giới của thân tâm ấy.

Trong 12 duyên khởi, do thọ có ái sanh.

Khái niệm ngã chấp rằng có một thực thể đồng nhất, bất biến, không thể tách rời.

Như trong phẩm Biện chướng, thứ 2, có nói đến 7 kết làm chướng ngại cho 7 biến tri (7 chân kiến). Bảy kết là mạn, vô minh, kiến (tát ca da kiến, biên chấp kiến, tà kiến), thủ, nghi, tật và xan. Bảy biến tri về: ngụy thân kiến, thân kiến sự, diệt đế, đạo đế, Tam bảo, lợi dưỡng cung kính và viễn ly.

Sở trị chướng pháp = tạp nhiễm sở trị chướng pháp: Pháp tạp nhiễm là chướng ngại cần được đối trị. Tạp nhiễm sở trị chướng pháp có 5 lầm lỗi: 1. Điên đảo: vô ngã kế đạt là ngã; 2. Hý luận: lý luận ra ngoài đạo lý; 3. Phát khởi ác hành: do ác hành mà phát khởi nghiệp; 4. Thô trọng: do hoặc nghiệp khởi mà thô trọng (: ngu tối, tùy miên) thêm nhiều; 5. Vô thường tánh: hoặc nghiệp chiêu cảm sự tái sanh, tăng thêm vô thường, khổ.

Tu bốn niệm xứ không cũng chưa đủ để trừ khử chướng ngại, do vậy cần phải tu thêm đạo năng đối trị là bốn chánh đoạn.

Kinh Trung a hàm, kinh Thuyết xứ: “A nan, trước kia Ta đã nói cho ông nghe về bốn chánh đoạn, Tỳ kheo đối với pháp ác bất thiện đã sanh, vì để đoạn trừ chúng nên khởi ước muốn, nỗ lực hành, tinh cần, dốc hết tâm, đoạn trừ. Đối với các pháp ác bất thiện chưa sanh, vì để chúng không phát sanh nên khởi ước muốn, nỗ lực hành, tinh cần, dốc hết tâm, đoạn trừ. Đối với các pháp thiện chưa sanh, vì để cho phát sanh nên khởi ước muốn, nỗ lực hành, tinh cần, dốc hết tâm, đoạn trừ. Đối với các pháp thiện đã sanh, vì để chúng kiên trụ, không bị quên lãng, không bị thoái hóa, được bồi bổ tăng tiến, được phát triển rộng rãi, được viên mãn cụ túc, nên khởi ước muốn, nỗ lực hành, tinh cần, dốc hết tâm, đoạn trừ. A nan, bốn chánh đoạn này, ông hãy nói để dạy cho các Tỳ kheo niên thiếu. Nếu nói và dạy cho các Tỳ kheo niên thiếu về bốn chánh đoạn này, họ sẽ được an ổn, được sức lực, được an lạc, thân tâm không phiền nhiệt, trọn đời tu hành phạm hạnh.” (Thích Tuệ Sỹ dịch) 103

Thắng sự: Chỉ cho công đức vi diệu thù thắng. Câu xá luận, quyển thứ 25: "Các công đức vi diệu thù thắng đều nương nơi bốn pháp này mà định được thành tựu...trong bốn thiện căn vị thì đảnh vị có thể tu đắc tứ thần túc".

Du già sư địa luận, quyển 98: “Nếu có vị bí sô, dựa vào ý lạc thanh tịnh và mong cầu nhạy bén, vì muốn chứng đắc thông tuệ tối thắng, từ chư Như lai và các đệ tử của Phật, ân cần cung kính lắng nghe chánh pháp. Từ sự nghe không gián đoạn mà dần dần chứng đắc tam ma địa thù thắng. Nên biết đây là dục tăng thượng tam ma địa. Lại có vị bí sô, như pháp được nghe, như pháp chứng đắc, khởi đại công dụng, phát đại tinh tiến, hoặc chân chánh vì người tuyên thuyết khai thị, hoặc dùng âm từ thắng diệu mà tụng đọc. Từ nhân duyên hành trì không gián đoạn này mà dần dần hoạch đắc tam ma địa thù thắng. Nên biết đây là tinh tiến tăng thượng tam ma địa. Lại có vị bí sô, đối với các Hiền Thủ tam ma địa mà khéo léo nắm giữ, quán chiếu tướng bầm xanh v.v… cho đến các đốt xương để làm ranh giới; do nhân duyên này, tuần tự sanh khởi tam ma địa thù thắng. Nên biết đây là tâm tăng thượng tam ma địa. Lại có vị bí sô, như pháp được nghe, như pháp chứng đắc, độc cư nơi vắng vẻ, tư duy, trù lượng, chắc thật quán sát; do nhân duyên này dần dần sanh khởi tam ma địa thù thắng. Nên biết đây là quán tăng thượng tam ma địa.”

Đẳng trì là dị danh của định. 104

Không cần tác gia hành = không cần tác ý thêm.

Luận Đại thừa trang nghiêm kinh (大乘莊嚴經論, No.1604), phẩm Giác phần, thứ 21: “Tám đoạn hành: 1. Tín; 2. Dục; 3. Cần; 4. Khinh an; 5. Chánh niệm; 6. Chánh tri; 7. Tư; 8. Xả. Ở đây, theo thứ tự là: (một) lấy ba hành tín, dục và cần để thành lập phương tiện khởi tác: do tín khởi dục, do dục khởi cần, theo thứ tự như vậy; (hai) lấy một hành khinh an để thành lập phương tiện tùy nhiếp: do khinh an mà tâm được định; (ba) lấy hai hành chánh niệm và chánh tri để thành lập phương tiện trói buộc: do chánh niệm nên trú tâm ở trong định, không cho rời cảnh sở duyên, và do chánh tri nên khi tâm rời cảnh sở duyên, biết rõ tâm mà tùy nhiếp; (bốn) lấy hai hành tư và xả để thành lập phương tiện đối trị: nhờ có tư mà đối trị được chướng ngại của hôn trầm, và nhờ có xả mà đối trị được chướng ngại của trạo cử; hai hành tư và xả có tác dụng đối trị phiền não.” 105

Chánh văn là tín thọ bỉ. Theo luận Du già sư địa, dục là mong cầu cái vui của thiền định: “Khi nào thì tôi tu định viên mãn, diệt ác tùy miên?” Chánh cần là nỗ lực không bỏ gia hành. Tín là đối với định sở chứng, sanh tín giải sâu xa. Khinh an là tâm sanh hoan hỷ, dần trừ thô trọng. Chánh niệm là an trú tâm nơi chỉ (xa ma tha). Chánh tri là trú tuệ phẩm nơi quán (tỳ bát xá na). Tư là tâm tạo sở tác năng thuận chỉ quán. Xả là trong ba thời gian tâm không nhiễm ô.

Khinh an (nhẹ nhành ổn định), tức xa lìa những gì nặng nề bực bội, điều hòa, buông thả thân tâm.

Đẳng lưu nghĩa là bản thân tự liên tục phát triển. Ở đây là liên tục phát triển tâm trú xả. 106

Thuận giải thoát phần là giai đoạn chuẩn bị xuất phát, tức đã chuẩn bị đủ hành trang phước và trí hữu lậu. Do đầy đủ phước, nên không thiếu thốn những nhu cầu sinh hoạt để có thể chuyên tâm tu tập. Do đầy đủ trí, nên có khả năng tư duy quán chiếu. Thiện căn thuận giải thoát phần có được là do tu tập bốn niệm trú, bốn chánh đoạn, bốn thần túc (bao gồm tu 8 đoạn hành: 4 đoạn hành và 4 chánh hành).

Thần lực của năm căn có khả năng đối trị năm chướng ngại: 1. Tín lực, là sức mạnh do tín căn sanh ra, có công năng phá hủy tất cả mọi thứ tà tín; 2. Tiến lực, là sức mạnh 107 do tinh ttiến sanh ra, có công năng phá hủy mọi biếng nhác của thân và tinh cần trong việc chỉ ác hành thiện, trong việc thực hành tu tập bốn chánh cần; 3. Niệm lực, là sức mạnh do niệm căn sanh ra, có công năng phá hủy mọi thứ tà niệm và dùng pháp tứ niệm xứ để giữ gìn chánh niệm; 4. Ðịnh lực, là sức mạnh do định căn sanh ra, có công năng chống phá các thứ loạn tưởng, bằng vào chuyên tâm thiền định để đoạn trừ các dục phiền não; 5. Tuệ lực, là sức mạnh do tuệ căn sanh ra, có công năng phá hoại các hoặc của ba cõi, bằng vào sự quán ngộ Tứ đế, thành tựu trí tuệ, mà đạt được giải thoát.

Như thật là chân như thật tướng của các pháp. Như thật tri là thấu hiểu phù hợp với chân như thật tướng.

Thuận quyết trạch phần, giai đoạn gia hành, thực sự quyết định khởi hành, như mũi tên đã được cắm chặt vào đối tượng.

Noãn và đảnh là giai đoạn tầm tư nên phải có ý ngôn. Noãn vị: Noãn nghĩa là ấm, là giai đoạn báo trước, báo hiệu sắp có lửa hay ánh sáng của thánh đạo. Ở noãn vị, bồ tát quán pháp tự tướng và cộng tướng chỉ là ý ngôn, hoạch đắc trí pháp minh, quán sát chân 108 xác cảnh sở duyên của các pháp. Đảnh vị: đảnh là đỉnh đầu hay đỉnh núi. Luận Câu xá, quyển 23 ghi: “Noãn thiện căn đây, hạ trung thượng phẩm, lần lượt tăng trưởng cho đến khi thành mãn, có thiện căn sanh tên là đảnh pháp. Do sự chuyển thắng này nên lập tên khác, trong thiện căn động, pháp đây tối thắng, như là đỉnh đầu nên gọi đảnh pháp; hoặc do từ đây có sự tiến thoái hai bên, như đang ở đỉnh núi, gọi tên là đảnh.” Thiện căn động (có thể thoái động) là nói thuận quyết trạch phần có 2 loại: 1. Có thể thoái; 2. không thể thoái. Có thể thoái thì hạ phẩm là noãn vị, thượng phẩm là đảnh vị. Không thể thoái thì hạ phẩm là nhẫn vị, thượng phẩm là thế đệ nhất pháp vị.

Nhẫn vị: Nhẫn là xác nhận (nhẫn khả) các pháp toàn là duy tâm, và trong sự xác nhận này không còn có sự thoái đọa nữa. Thế đệ nhất pháp vị: Thế gian là pháp hữu lậu; trong pháp hữu lậu, hiện quán của bồ tát này hơn cả nên gọi là thế đệ nhất pháp. Ở đây, bồ tát ngộ nhập cảnh không nên thức không phát sanh, tức thức y tha cũng diệt. Thế gian đệ nhất pháp là hậu niệm của thượng phẩm nhẫn pháp, và là điều kiện đưa đến cái định vô gián để phát sanh trí vô lậu (tức nhập kiến đạo). Sự thù thắng của thế đệ nhất pháp là đưa bồ tát thú nhập chánh tánh ly sanh của bồ tát. Chánh tánh ly sanh thuộc kiến đạo vị, chánh tánh là vô lậu tuệ, ly sanh là lìa phiền não (loại phân biệt). Phiền não này gọi là sanh vì như đồ ăn sống, ăn vào sanh bịnh, phiền não này sanh ra chúng sanh nên gọi là sanh. Vô lậu tuệ đoạn trừ cái sanh ấy nên gọi là chánh tánh ly sanh.

Ngài Chân Đế dịch là vô phân biệt như như trí. Như như là chân như pháp tánh. Pháp tánh ly ngô, chân như vô ngã là sở duyên của trí vô phân biệt. 109

Niệm là sở y của tuệ giác; trạch pháp là tự tánh của tuệ giác; tinh tiến là xuất ly của tuệ giác; hỷ là lợi ích của tuệ giác; khinh an, định và xả là (tánh) vô nhiễm của tuệ giác.

Khinh an lấy tuệ tâm sở làm thể, lấy tánh kham năng làm chỗ dựa cho sự chuyển bỏ tạp nhiễm mà thành thanh tịnh.

Do y chỉ định mới ly nhiễm, mới được quả chuyển y, nên định làm sở y cho vô nhiễm. Chuyển y: y là căn bản y, tức là căn bản thức. Chuyển y là chuyển căn bản thức trong đó có 2 trọng chướng là phiền não chướng và sở tri chướng mà thành 2 đại quả là đại niết bàn và đại bồ đề.

Xả là tạp nhiễm được đoạn trừ, thanh tịnh được hiển lộ, nên nói là tự tánh của vô nhiễm. 110

Giai đoạn tu đạo, trong Thanh văn thừa, trải ra từ Dự lưu quả cho đến A la hán hướng, gồm 6 hạng Thánh giả hữu học. Trong Bồ tát thừa, giai đoạn này bao gồm từ Bồ tát sơ địa, gọi là Hoan hỷ địa, cho đến địa thứ sáu gọi là Hiện tiền địa. Giai đoạn này được hỗ trợ bằng tám đạo chi. Kiến đạo vị, Duy thức luận gọi là Thông đạt vị, chỉ cho nhập tâm của Sơ địa. Tu đạo vị, Duy thức luận gọi là Tu tập vị, gồm có trú tâm ở Sơ địa cho đến xuất tâm của Thập địa.

Phân biệt chi, hối thị tha chi, linh tha tín chi và đối trị chướng chi.

Theo Đại thừa A tỳ đạt ma tạp tập luận, người khác tin nhận đạo lý mà mình thể nghiệm qua tri kiến thanh tịnh, giới luật thanh tịnh, chánh mạng thanh tịnh. Theo sự tự sở chứng, chánh ngữ là khéo léo hỏi đáp, luận nghị, quyết trạch, qua đó biết chắc người ấy có tri kiến thanh tịnh. Chánh nghiệp là đầy đủ chánh hành, uy nghi qua lại đi đứng, qua đó biết chắc người ấy có giới luật thanh tịnh. Chánh mạng là sống đời sống khất sĩ như pháp, y bát đồ dùng như lời Phật dạy.

Theo Đại thừa A tỳ đạt ma tạp tập luận, chánh tinh tiến là chi làm sạch phiền não chướng, do vĩnh đoạn tất cả kết. Chánh niệm là chi làm sạch tùy phiền não chướng, do không quên mất ba tướng tịnh chỉ, sách cử và xả (Tịnh chỉ là nếu tâm trạo cử hay sợ trạo 111 vô lượng thù thắng công đức.

Ứng lượng là nhận tất cả đồ ăn dù tốt hay xấu, ngon hay dở, biết vừa đủ thì thôi. Ứng thời là khất thực trước giờ ngọ, quá giữa ngày thì không ăn.

Vật dụng để sống là đồ ăn, đồ mặc, chỗ nằm, thuốc thang. Khất thực đúng phép là xin ăn và đồ dùng đủ sống, và sống để hành đạo.

Tu sở đoạn: Là kết hoặc, là những phiền não còn sót lại sau giai đoạn kiến đạo. Đại thừa A tỳ đạt ma tạp tập luận, quyển 4, định nghĩa: “Tu sở đoạn là gì?.. Sau kiến đạo, các 112 phần.”

Hôn trầm (thân tâm nặng nề): Đặc tánh của tâm sở này là không thể gánh vác được việc gì cả (vô kham nhậm) khi tâm đối với cảnh. Hoạt dụng của hôn trầm là làm chướng ngại khinh an và cản trở tỳ bát xá na (tu quán). Trạo cử (xao động): Đặc tánh của tâm sở này là chẳng chịu yên tịnh khi tâm đối với cảnh. Hoạt dụng của trạo cử là làm chướng ngại hành xả và cản trở xa ma tha (tu chỉ).

Tự tại chướng là chướng ngại sự tự tại. Thí dụ, kinh Thập địa nói đến 10 tự tại. Tự tại chướng là những chướng ngại cản trở có được 10 tự tại ấy.

Nhiếp luận: “Việc làm của định tăng thượng là chấn động thế giới, phóng ánh sáng rực rỡ, chiếu khắp mọi khu vức, làm cho mọi thế giới trở nên thấy được, làm cho vật thể chuyển biến, đi lại trong từng sát na giữa các thế giới, thu lại và phóng ra cả không gian và thì gian, thu mọi sắc tượng vào nơi bản thân, đến với loài nào thì hiện ra thân hình cùng loại, hoặc hiện hoặc ẩn, tự do làm cho các loài biến thể, chế ngự thần thông thấp kém của người khác, truyền cảm hứng hùng biện cho người thuyết pháp, và truyền cảm hứng ghi nhớ và thích thú cho người nghe pháp, phóng ra ánh sáng lớn những lúc thuyết pháp, dẫn ra những thần thông lớn lao như vậy.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Luận Đại thừa trang nghiêm kinh, quyển 10, phẩm Giác phần: “Ba chánh, là chánh cần, chánh niệm và chánh định. Ba chướng, là trí chướng, định chướng và tự tại chướng. Theo thứ tự, lấy ba chánh này đối trị ba chướng kia. Do tu tập chánh cần trong thời gian lâu xa mà không có thoái lui nên đoạn được trí chướng. Do tu tập chánh niệm làm cho 113 hôn trầm, trạo cử không có chỗ bám víu nên đoạn được định chướng. Do tu tập chánh định mà thành tựu công đức thù thắng nên đoạn được tự tại chướng.”

Tu trị: Là cầu Thánh đạo và quả tu trị. Tu trị cũng gọi là thiện căn.

Chỉ sự tu trị của phàm phu. Có điên đảo là phàm phu có phiền não. Không điên đảo là Thánh đạo. Phàm phu có thể thích ứng, thú nhập Thánh đạo.

Chỉ tu trị của bậc hữu học. Không điên đảo là 6 hạng Thánh giả hữu học ở địa vị kiến đạo, trải ra từ Tu đà hoàn quả cho đến A la hán hướng, tu tập và thành tựu 8 chi Thánh đạo để thấy lý Tứ đế. Có điên đảo là vẫn còn kiết sử chưa đoạn trừ: thân kiến, nghi, giới cấm thủ, dục và sân.

Chỉ sự tu trị của bậc vô học. Không điên đảo (sau) là bậc A la hán lậu tận thành tựu 10 vô học chi (8 chi Thánh đạo, thêm chánh giải thoát và chánh trí). Không điên đảo (trước) là đã đoạn tận tham ái, chấp thủ và vô minh, hoàn toàn giải thoát sanh tử. 114

37 bồ đề phần pháp – 37 yếu tố (thành phần) dẫn đến bồ đề. .

Ly hệ (rời xa sự trói buôc): Tên khác của niết bàn, bao gồm hữu dư niết bàn và vô dư niết bàn.

Biện tu 37 bồ đề phần pháp: Tu khai giác, là khai sáng tuệ giác qua 4 niệm trú. Tu tổn giảm, là hủy diệt ác pháp, sanh trưởng thiện pháp qua 4 chánh đoạn. Tu oánh sức, là nghiêm sức công đức thù thắng qua 4 thần túc. Tu phát thượng, là dẫn phát thành tựu thượng phẩm thù thắng qua 5 căn. Tu lân cận, là tu 2 gia hành nhẫn vị, thế đệ nhất pháp vị qua 5 lực, nhập bên cạnh hiện quán, gần được Thánh đạo. Tu chứng nhập, là sơ 115 không thể sánh bằng.

Nhân vị (因位) = chủng tử vị. 116

Quả của các vị tu học tiếp tục.

Quả của các vị tu học hoàn tất.

Ở đây, từ 1 đến 15 là nói về nhân, từ 16 đến 18 là nói về quả. Từ 10 đến 18 là nói về Bồ tát hành vị. 117

Chỉ cho Phát tâm giải hành, tức thuận giải thoát phần và thuận quyết trạch phần, gồm

Phải có chủng tánh Bồ tát mới kham năng phát tâm bồ đề, cần tu gia hành, mới có thể nhập vào chánh tánh ly sanh của Bồ tát. (: vô lậu tuệ (chánh tánh) đoạn trừ phiền não (ly sanh) ở kiến đạo vị của Bồ tát)

Luận Thành duy thức: “Bồ tát trước hết ở vô số kiếp đầu, khéo dự bị lương phước đức và trí tuệ, việc thuận theo phần giải thoát đã được viên mãn, lại còn muốn tiến lên để vào Kiến đạo, trụ tánh Duy thức, nên tiếp tu bốn Gia hạnh, khắc phục diệt trừ hai thủ, đó là tu Noãn, Ðảnh, Nhẫn, Thế đệ nhất. Bốn thứ này gọi chung là phần quyết trạch. Vì thuận hướng đến phần quyết trạch chân thật, và vì gần đến Kiến đạo, cho nên lập tên Gia hạnh, chứ không phải ở Tư lương vị trước đó không có Gia hạnh.”

Khí chỉ cho khí thế gian và căn thân. Khí thế gian: Thế giới tự nhiên, là nơi y xứ cho các hữu tình. Thế giới như là khí mãnh, như là cái bát để chứa đựng, nên gọi là khí thế gian. Căn thân và khí giới (gọi tắt là khí thân), là chánh báo và y báo, là thân tâm và thế giới của thân tâm, là năm uẩn.

Túc tập thiện căn mà được quả báo, Ở đây không kể ác pháp, vì đang nói quả báo của sự tu tập. Thiện pháp đồng nghĩa thiện căn.

Thiện pháp tăng tiến thì thành tựu quả thù thắng từ bậc thấp lên bậc vừa, rồi bậc cao.

Có thể dịch: Các chướng ngại được đoạn trừ thì vĩnh viễn chứng đắc ly hệ (:niết bàn). 120

Quả dị thục, là chỉ quả báo ứng với thiện ác nghiệp (nhân quả dị thời). Quả đẳng lưu là chỉ cái quả cùng tính chất với nhân. Quả sĩ dụng là quả do lực dụng tạo tác mà có (nhân quả đồng thời). Quả ly hệ là chỉ nghĩa niết bàn, do kết quả của trí tuệ mà được (ly hệ quả của các vị Bồ tát, Thanh văn, Duyên giác là dị thục quả; còn ly hệ quả của các đức Như lai là quả tăng thượng). Quả tăng thượng là những quả đạt được ngoài bốn quả kia (nhân quả vừa đồng thời, vừa dị thời). Thành duy thức luận nói: “Quả có năm thứ: 1. Quả dị thục: Ðó là báo thân dị thục và dị thục sanh vô ký của loài hữu tình, do pháp thiện hữu lậu và bất thiện chiêu cảm; 2. Quả đẳng lưu: Ðó là hậu quả đồng loại do chủng tử thiện ác vô ký phát sanh, hoặc hậu quả chuyển theo tương tợ nghiệp trước; 3. Quả ly hệ: Ðó là pháp thiện vô vi, do vô lậu đạo (trí vô lậu) đoạn trừ hai chướng là phiền não và sở tri mà chứng được; 4. Quả sĩ dụng: Ðó là kết quả sự nghiệp do các tác giả mượn các tác cụ mà làm thành; 5. Quả tăng thượng: Ðó là những quả đạt được ngoài bốn loại kể trên. Luận Du già v.v... nói: ‘Do tập khí y xứ mà đắc quả dị thục. Do tùy thuận y xứ mà đắc quả đẳng lưu. Do chân kiến đạo y xứ mà đắc quả ly hệ. Do sĩ dụng y xứ mà đắc quả sĩ dụng. Do các y xứ khác còn lại mà đắc quả tăng thượng.’” (H.T Thích Thiện Siêu dịch) 121

Cụ thể: (1) quả tùy thuận là sai biệt của quả hậu hậu; (2) quả chướng diệt là sai biệt của quả tối sơ; (3) quả ly hệ là sai biệt của quả số tập và quả cứu cánh; (4) quả thù thắng là sai biệt của quả tối sơ, quả số tập và quả cứu cánh; (5) quả hữu thượng là sai biệt của quả tối sơ và quả số tập; (6) quả vô thượng là sai biệt của quả cứu cánh.

Nhiếp thọ, là quả nhiếp nhân mà có lãnh thọ. Sai biệt, là phần sai biệt của phần căn bản. Túc tập, là quả dị thục do nhân đời trước tích tập. Hậu hậu dẫn phát, là các quả làm nhân dẫn đến quả dị thục. Tiêu, là nêu ra quả chủ yếu, tức 4 quả. Thích, là giải thích 4 quả bằng 6 quả.

Năm quả: dị thục, tăng thượng, đẳng lưu, sĩ dụng và ly hệ.

Chỉ cho sai biệt của năm quả, tức 10 quả. 122

Giàu vui của nhân loại và tự tại của chư thiên.

Ở đây, thiện pháp là các ba-la-mật-đa. 124

Các đại định (tam ma địa) như hư không tạng, hư không giải, đại thừa quang minh v.v… Hư không tạng: Kho tàng hư không, là muốn gì cũng biến hóa được. Hư không giải: Thông suốt hư không, là quán chân như bằng ấn tượng mà thông suốt chân như nên tự tại du hành thần thông trong mọi thế giới. Định hư không giải có thể là tên gọi khác của định thủ lăng nghiêm, dịch nghĩa là kiện hành (đi tới mạnh mẽ), là sở hành của Phật và bồ tát. Định hư không tạng và định thủ lăng nghiêm là 2 đại định quan trọng nhất trong các định tăng thượng.

Sự tu hành các ba-la-mật-đa của Bồ tát đều là ba luân thanh tịnh. Như trong sự tu bố thí, không chấp trước có người thí, người nhận thí và tài vật thí.

Địa vị Thắng giải hành: là vô số kiếp thứ nhất, gồm 10 tín, 10 trú, 10 hành, 10 hướng và 4 gia hành. Danh hiệu địa vị này có 4: nguyện lạc, tín hành, thắng giải hành và ý lạc. Địa vị này khẳng định về chân như được dạy cho, chứ chưa chứng ngộ chân như ấy.

Tối thượng phẩm nhẫn = thượng phẩm nhẫn: Có 2 ý: 1. Sau khi đạt được nhẫn vị trong 4 gia hành, thì tiếp cận thế đệ nhất pháp, gọi là thượng phẩm nhẫn; 2. Sau khi đạt được thế đệ nhất pháp, đi vào bên cạnh hiện quán (hiện quán biên: hiện quán là tuệ giác vô lậu chứng được chân thật; đang là phương tiện của tuệ giác, gần được tuệ giác ấy, thì gọi là bên cạnh hiện quán.), thì nhẫn giải tâm cảnh đều không, cho đến thượng phẩm, gọi là thượng phẩm nhẫn. Trí vô phân biệt ở giai đoạn tu tập thì gọi là gia hành, ở giai đoạn chứng đắc thì gọi là căn bản, ở giai đoạn hoạt dụng thì gọi là hậu đắc. Ở đây lấy ý thứ 2, tức gia hành của trí vô phân biệt.

Nhiếp luận: “Bồ tát đã ngộ nhập duy thức, nghĩa là ngộ nhập 3 tướng sở tri (biến kế sở chấp, y tha khởi và viên thành thật). Ngộ nhập như vậy là nhập vào Cực hỷ địa, đạt được pháp tánh, sinh nhà Như lai, được tâm bình đẳng đối với chúng sinh, tâm bình đẳng đối với bồ tát, tâm bình đẳng đối với Phật đà. Và đó là kiến đạo vị của bồ tát.” (H.T Thích Trí Quang dịch) Kinh Giải thâm mật: “Đức Thế tôn dạy đại bồ tát Từ thị: Thiện nam tử, từ địa thứ nhất là Cực hỷ thì gọi là thông đạt, từ địa thứ ba là Phát quang mới gọi là chứng đắc … Đức Thế tôn dạy đại bồ tát Quan thế âm: Thiện nam tử, thành tựu lợi ích chân thật và 125

Bát chủng giáo thọ: Tầm tư về tâm, tầm tư về căn, tầm tư về ý lạc, tầm tư về tùy miên, tầm tư vể ngũ đình tâm quán, đoạn thường kiến, trừ đoạn kiến, đoạn trừ tăng thượng mạn. Luận Du già sư địa, quyển 38: “Thế nào là giáo thọ (dạy truyền)? Nên biết giáo thọ, lược có 8 thứ: Các Bồ tát lấy chánh định làm y chỉ, trải qua trường thời cùng chung sống với chúng sanh, khởi tâm từ bi muốn giáo thọ cho họ. Vị Bồ tát ấy thay mặt cho chúng Bồ tát, được đức Như lai bảo làm sự giáo thọ. Khi giáo thọ, (1) vị Bồ tát trước phải quán sát chắc thật, tầm tư tâm chúng sanh, như thật liễu tri; (2) Tầm tư và như thật liễu tri rồi, tầm tư căn của chúng sanh, như thật liễu tri; (3) Tầm tư và như thật liễu tri căn rồi, tầm tư ý lạc, như thật liễu tri; (4) Tầm tư và như thật liễu tri ý lạc rồi, tầm tư tùy miên, như thật liễu tri; (5) Tầm tư và như thật liễu tri tùy miên rồi, thích ứng, tùy nghi theo chỗ liễu tri, thị hiện các pháp môn thú nhập, để cho chúng sanh đi nhanh vào: chúng sanh hoặc tu bất tịnh, hoặc còn tu tâm từ, hoặc tu các thứ duyên tánh duyên khởi, hoặc tu giới sai biệt, hoặc tu a na ba na niệm (nhập xuất tức niệm); (6) Thích ứng, tùy nghi theo chỗ liễu tri, thị hiện các pháp môn thú nhập, và chúng sanh đã vào trong rồi, vì họ mà nói cách đối trị tà chấp thường biên, thực hành ngay đó, (7) vì họ nói cách đối trị tà chấp đoạn biên, thực hành ngay đó; (8) Làm cho họ buông bỏ ý tưởng tăng thượng mạn rằng, chưa làm mà cho đã làm, chưa có được mà cho đã có được, chưa chạm biết mà cho đã chạm biết, chưa chứng ngộ mà cho đã chứng ngộ.”

Ngũ chủng giáo giới: già chỉ, khai hứa, gián hối, ha tẩn, khánh uỷ. Luận Du già sư địa, quyển 38: “Thế nào là giáo giới (dạy răn)? Nên biết giáo giới lược có 5 thứ: 1. Già chỉ (ngăn cấm) có tội hiện hành; 2. Khai hứa (mở cho) không tội hiện hành; 3. Nếu ở trong pháp già chỉ, khai hứa mà có người phạm vì tạm hành (làm/dùng tạm thời), thì đúng như pháp can ngăn, dạy bảo (gián hối); 4. Nếu có người ở vào trường hợp tạm hành mà cố ý hủy phạm, cứ mãi coi thường, phóng túng, thì đem ý lạc không đục bẩn, không có biến đổi và thân thiện mà ha trách, tẩn xuất đúng phép, trao cho những ý niệm cần làm; 5. Nếu ở trong pháp già chỉ, khai hứa mà có người siêng năng chánh hành, thì từ ái xưng tán công đức một cách chân thật, làm cho người ấy hoan hỷ. Nên biết, đây là năm loại giáo giới của Bồ tát, gọi là: già chỉ, khai hứa, gián hối, ha tẩn, khánh uỷ.” 127

Tư tuệ và tu tuệ.

Đây là trí thọ dụng pháp lạc và trí thành thục hữu tình. Trí thọ dụng pháp lạc, tức trí vô tướng, là như thật giác liễu sở tri cảnh tánh. Trí thành thục hữu tình, tức trí biến hóa, là trí vô chướng ngại của chư Phật, Bồ tát.

Quá trình tu tập là sự cầu văn, tư, tu, 3 tuệ và cứu cánh của tuệ là trí vô phân biệt. Đối tượng chính yếu của văn, tư, tu là chánh pháp, “thu nhận gìn giữ chánh pháp mà nguyện không tiếc thân mạng”. Chánh pháp là giáo nghĩa đại thừa, là nghĩa lý cứu cánh. Tiếp cận nghĩa lý ấy phải bằng tác ý tư duy nghĩa ý chứ không phải ngôn ngữ văn tự. 128

Chỉ cho 12 bộ kinh: Thể văn và sự lý trong tất cả các kinh chia ra 12 loại (bộ = bộ phận, hay chi = thành phần), mà có bộ hay cuốn kinh đủ cả 12 loại, có bộ hay cuốn chỉ là

Sự nghiệp chỉ cho tu trị địa nghiệp. Xin xem kinh Đại bát nhã ba-la-mật-đa, quyển 415-416, phẩm Tu trị địa.

Tu trị địa chỉ cho 10 địa.

Nhiếp luận nói đến 10 pháp hành, trích dẫn từ luận Biện trung biên: “Làm sao thấy được sự thủ đắc 10 địa như vậy? Do 4 sự thủ đắc. Một là thủ đắc thắng giải, là thủ đắc sự tin hiểu sâu xa đối với các địa. Hai là thủ đắc chánh hạnh, là thủ đắc 10 pháp hạnh thích hợp với các địa. Ba là thủ đắc thông đạt, là khi ở địa thứ nhất thông đạt pháp giới thì 130

Chỉ cho thiền định. Nhiếp luận: “Có năng lực tiêu trừ mọi sự tán động, lại có năng lực

Thừa thấp kém: Thanh văn thừa và Duyên giác thừa.

Mười sự: 1. Văn; 2. Nghĩa; 3. Tác ý; 4. Bất động; 5. Tự tướng; 6. Cộng tướng; 7. Nhiễm tịnh; 8. Khách; 9. Không sợ; 10. Không cao. Như thật tri kiến về 10 sư ấy chính là 10 không điên đảo.

Quán tập (串習): thói quen, tập thuần thục, năng lực của sự thuần hóa. 133

Chư văn (諸文): ngài Chân Đế dịch là danh cú vị (cái ý vị của danh cú), tức danh từ, ngữ cú và ý nghĩa khái niệm của nó.

Danh từ được ghi nhớ, triển chuyển theo thời gian, không gian, qua bao thế hệ.

Văn tự vô nghĩa là không có tương ứng và tập quen.

Loạn thức = phân biệt hư vọng. 134

Nhiếp luận: “Biến kế lại có 4 thứ: một là biến kế về tự tánh, hai là biến kế về sai biệt, ba là biến kế rất rành, bốn là biến kế không rành. Rất rành là biết rành danh từ, không rành là không rành danh từ. Do vậy mà biến kế còn có 5 thứ nữa: một là theo tên biến kế nghĩa, rằng cái tên như vậy thì có cái nghĩa như vậy; hai là theo nghĩa biến kế tên, rằng cái nghĩa như vậy thì có cái tên như vậy; ba là theo tên biến kế tên, tức biến kế những cái tên khác của cái tên mà mình chưa biết nghĩa; bốn là theo nghĩa biến kế nghĩa, tức biến kế những cái nghĩa khác của cái nghĩa mà mình chưa biết tên ; năm là theo tên và nghĩa mà biến kế tên và nghĩa, tức biến kế danh như vậy và nghĩa như vậy thì thể tánh là như vậy.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Ngộ nhập duy thức qua 2 tướng: kiến phần và tướng phần, vì các pháp toàn là năng thủ và sở thủ (nhận thức đã đối tượng hóa và đối tượng đã nhận thức hóa). Năng thủ và sở thủ hoàn toàn không có, chỉ là biểu hiện của tâm thức. Luận Đại thừa trang nghiêm kinh, phẩm Chân thật: “Do hiểu rõ tất cả các nghĩa chỉ là ý ngôn làm tự tánh, tức là hiểu rõ tất cả các nghĩa toàn là tâm thức, Bồ tát bấy giờ được gọi là khéo an trú duy thức.”

Nhiếp luận định nghĩa: “Biến kế chấp tướng là gì? Là nơi sự không thật, duy thức, mà biểu hiện như là thật có.”

Chỉ cho năng thủ và sở thủ.

H.T Thích Trí Quang giải thích trong bản dịch Nhiếp luận: “Danh ngôn là các pháp. Các pháp mà gọi là danh ngôn, là vì các pháp là những khái niệm. Khái niệm là danh ngôn. Danh ngôn có 2 loại: chính khái niệm là biểu thị các pháp, nên gọi nó là danh ngôn hiển cảnh; rồi ngôn ngữ văn tự truyền đạt danh ngôn hiển cảnh thì gọi là danh ngôn biểu nghĩa. Nói danh ngôn huân tập cũng như nói các pháp huân tập, huân tập thành ra chủng tử tương lai của các pháp, các pháp tương lai do chủng tử ấy mà hiện hành. Nên danh ngôn huân tập là duyên khởi thứ nhất, duyên khởi ra tự tánh khác nhau.”

Kinh Mật hoàn, số 18, Trung bộ kinh, tôn giả Mahakaccana giảng: “Chư Hiền, do nhân con mắt và các sắc pháp, nhãn thức khởi lên. Sự gặp gỡ của ba pháp này là xúc. Do duyên xúc nên có cảm thọ. Những gì có cảm thọ thời có tưởng, những gì có tưởng thời có suy tầm, những gì có suy tầm thì có hý luận. Do hý luận ấy làm nhân, một số hý luận vọng tưởng ám ảnh một người, đối với các sắc pháp do con mắt nhận thức, quá khứ, tương lai và hiện tại.” (H.T Thích Minh Châu dịch)

Kinh Kim Quang Minh: “Đại phạn vương, như nhà ảo thuật và đồ đệ của mình, rất rành ảo thuật, đến chổ ngã tư, dùng những vật liệu cát đất cỏ cây vân vân, gom lại một 136 chổ mà làm ảo thuật. Làm cho người ta thấy những voi, những ngựa, những xe, vân vân, thấy đống bảy loại quí báu, thấy kho lẫm tràn đầy. Rồi kẻ khờ khạo không biết suy xét, không hiểu ảo thuật, nên thấy hay nghe gì cũng cho là thật, voi thật ngựa thật vân vân, và chỉ thế là thật, ngoài ra là dối cả, sau đó không còn suy xét gì nữa. Còn người hiểu biết thì trái lại, biết cái gốc ảo thuật, nên thấy hay nghe gì cũng nghĩ, những thứ ta thấy, thấy voi thấy ngựa vân vân, toàn là giả cả, chỉ do ảo thuật mê hoặc mắt người, vọng cho là voi, là lẫm, nhưng chỉ có tên, không có thật, nên cái ta thấy nghe không nên chấp là thật, sau đó càng xét biết là dối trá. Do vậy, trí giả thì biết các pháp không thật, chỉ do thế nhân thấy gì nghe gì thì nói ra như thế, chứ xét cho kỹ thì không phải như thế. Và như thế thì cũng do nói giả mà xét ra nghĩa thật.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Luận Đại thừa trang nghiêm kinh nói đến 8 thí dụ: huyễn ảo, chiêm bao, sóng nắng, ảnh tượng, bóng sáng, tiếng dội, bóng trăng trong nước, biến hóa. Huyễn ảo là như không gian nổi lên hoa đốm, do con mắt bị bịnh màng mắt mà thấy có hoa đốm. Chiêm bao là cảnh khi mơ ngủ. Sóng nắng là những dợn sóng do hơi nắng bốc lên, làm cho con nai phát sanh ảo tưởng là nước. Ảnh tượng là hình ảnh trong gương. Bóng sáng là do ánh sáng mà tạo ra những bóng ảnh in trên vách, trên đất. Tiếng dội là tiếng dội lại y hệt tiếng kêu trong hang núi. Bóng trăng trong nước là khi nước trong và lặng thì thấy được bóng trăng. Biến hóa là nhà ảo thuật làm ra trò ảo thuật mà người thích. Nhiếp luận giải thích: “Chư vị Thế tôn đã nói giáo lý cao rộng trong đại thừa. Giáo lý ấy nói nên nhận thức biến kế như thế nào? Nên nhận thức rằng nếu dùng mặt khác thì nói là không thật có. Nên nhận thức y tha như thế nào? Nên nhận thức ví như ảo thuật, sóng nắng, chiêm bao, ảnh tượng, bóng sáng, tiếng dội, trăng nước, biến hóa….Lại nữa, vì lý do gì mà trong kinh nói những ví dụ y tha như ảo thuật v/v? Vì để loại bỏ những mối nghi ngờ không đúng đối với y tha. Những mối nghi ngờ không đúng đối với y tha là thế nào? Là họ 137 nên nói sự ví dụ biến hóa.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Có là tánh y tha khởi. Không có là tánh biến kế sở chấp.

Bất động chỉ cho tánh viên thành thật. 138

Mười hai xứ: Nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý (6 căn), sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp (6 trần).

Tự tướng của thắng nghĩa đế: Là hiện lượng tánh cảnh, là chân như vô ngã, không phải qua danh ngôn phân biệt có thể thủ đắc, mà phải có trí vô phân biệt hậu đắc ở sau giai đoạn kiến đạo mới có thể ngộ nhập.

Mọi tướng trạng sai biệt như trời, người, nam nữ, súc vật, vạn vật v.v…

Nhất chân pháp giới chính là tâm thanh tịnh bản nguyên của chư Phật và chúng sanh, cũng gọi là Nhất tâm pháp giới hay Nhất chân vô ngại pháp giới. Pháp giới được chia làm 4 nghĩa, gọi là Tứ pháp giới: sự pháp giới, lý pháp giới, lý sự vô ngại pháp giới và sự sự vô ngại pháp giới. 139

Kinh Giải thâm mật: “Đức Thế tôn dạy đại bồ tát Từ thị: Thiện nam tử, giáo pháp của Như lai thiết lập cho Bồ tát là khế kinh, ứng tụng, ký biệt, phúng tụng, tự thuyết, nhân duyên, thí dụ, bản sự, bản sinh, phương quảng, hy pháp, luận nghị; đối với giáo pháp ấy (84) , Bồ tát khéo lắng nghe, khéo tiếp nhận, văn khéo rành rẻ, ý khéo tìm tòi, thấy khéo thông suốt; rồi chính nơi giáo pháp phải khéo tư duy như vậy, Bồ tát một mình ở chỗ không phiền không ồn mà tác ý tư duy; sự tư duy này phải được nội tâm liên tục tác ý tư duy: hễ đứng vững rất nhiều trong cái chánh hạnh ấy, sinh ra sự khinh an nơi thân và sự khinh an nơi tâm, thì đó là chỉ, và Bồ tát như vậy là cầu về chỉ. Bồ tát này do cái thân tâm khinh an trên đây làm nền tảng, đối với ấn tượng chánh định theo giáo pháp phải khéo tư duy nói trên, hãy quan sát, thắng giải, bỏ cái tâm tướng về chỉ: hễ đối với ấn tượng chánh định cần phải chứng biết ấy mà chính xác quyết trạch, cùng cực quyết trạch, tầm tư toàn bộ, tứ sát toàn bộ, rồi xác nhận, ưa thích, hiểu biết, nhìn thấy, xét thấy, thì đó là quán, và Bồ tát như vậy là khéo về quán.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Các sắc thái điên đảo: Là vọng sở chấp cảnh của tánh biến kế. Nhiếp luận định nghĩa: “Có năng biến kế, có sở biến kế, biến kế mới thành. Vậy ở đây năng biến kế là gì? sở biến kế là gì? cái gì là tự tánh của biến kế? Nên nhận thức rằng ý thức là năng biến kế, vì nó là chủ thể phân biệt - Tại sao, vì nó lấy sự danh ngôn huân tập của bản thân nó mà làm chủng tử, lại lấy sự danh ngôn huân tập của tất cả 11 thức khác mà làm chủng tử, nên ý thức có vô số cái biết và vô số sự phân biệt sinh ra, nó phân biệt kế đạt khắp cả 141 toàn thể, nên gọi là biến kế. Còn y tha là sở biến kế. Lại biến kế làm cho y tha thành cái sở biến kế, nên biến kế được gọi là biến kế chấp. Biến kế chấp là nghĩa như vậy. Thêm nữa, biến kế tại sao có thể kế đạt khắp cả? Nó vin đối cảnh nào? Nó lấy đối tượng nào? Nó do cái gì mà chấp trước? Nó lấy gì khởi lên ngôn ngữ ? Nó lấy gì nói năng? Nó thêm lên cái gì? Nó vin tên gọi mà làm đối cảnh. Nó lấy y tha mà làm đối tượng. Nó do vọng kiến mà chấp trước. Nó do sự tầm cầu mà khởi lên ngôn ngữ. Nó do thấy nghe hay biết, 4 thứ nói ấy mà nói năng. Nó thêm sự có nơi đối cảnh không thật có. Do tất cả những điều trên đây mà nó có thể kế đạt khắp cả.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Đảo nhân duyên: Chỉ cho danh ngôn huân tập làm chủng tử cho ý thức và các thức (11 thức). Các thức do chủng tử của chúng hiện hành mà có, đó là nhân duyên (cái nhân làm duyên tố).

Y tha khởi là tổng thể của biến kế sở chấp (tạp nhiễm) và viên thành thật (thanh tịnh). Sanh tử là phần tạp nhiễm nơi y tha khởi; niết bàn là phần thanh tịnh nơi y tha khởi; chỗ dựa của 2 phần là y tha khởi. Chuyển y (niết bàn) là chính y tha khởi khi nổi lên sự đối trị thì chuyển bỏ phần tạp nhiễm mà chuyển đắc phần thanh tịnh. Như vậy, niết bàn vô trú xả bỏ phiền não chứ không xả bỏ chúng sanh.

Liễu tri về thể tướng dụng của Tâm: Thể của Tâm là năng tánh huân tập các pháp tạp nhiễm hay thanh tịnh; tướng của Tâm là biểu hiện của các tâm vương và các tâm sở; dụng của Tâm là nhiễm ô có thể hủy diệt, thanh tịnh có thể thích ứng. Nói cách khác, tu tập là bội trần hiệp giác, là bỏ nhiễm ô mà thành thanh tịnh, là chuyển bỏ 8 thức mà thành tựu 4 trí, mà thuật ngữ Duy thức gọi là chuyển thức.

Chướng ngại đoạn diệt nên không sợ hãi. Vĩnh viễn xuất ly mà không cao ngạo. 142

Biện trung biên luận thuật ký, ngài Khuy Cơ nói: “Nghĩa của mười câu này thì thâm mật kiên cố, giống như kim cương, khó có thể phá hoại.” 143

Như hư không vốn trong sáng, chỉ vì mây che mà u ám, tịnh trừ mây che thì trong sáng hoàn trong sáng. Đó là sự trong sáng vốn có, không phải mới làm ra.

Hữu tình giới không biên tế, cũng không số lượng, nên không giảm. Thanh tịnh phẩm (niết bàn giới) không biên tế, cũng không số lượng, nên không tăng. 144