Luận Biên Trung Biên

Quán không có cái ngã cho đến không có nho đồng: Đại phẩm bát nhã 2 (La thập, T8n223, tr.230c11), 16 biệt danh của ngã: chúng sinh, thọ giả, mạng giả, sinh giả, dưỡng dục giả, chúng số nhân, tác giả, sử tác giả, khởi giả, sử khởi giả, thọ giả, sử thọ giả, tri giả, kiến giả. Danh sách theo Huyền Trang, Đại bát nhã 406 (T7n220, tr.29a29): hữu tình, mạng giả, sinh giả, dưỡng giả, sĩ phu, bổ đặc già la, ý sinh, nho đồng, tác giả, thọ giả, tri giả, kiến giả. 145

Vô giả hữu tình = vô giả ngã: không có cái ngã giả có. Thật ngã không và giả ngã có đều không định chấp.

Vô tâm, là không có tâm hữu vô. Vô tư, là không có tư hữu vô. Vô ý, là không có ý hữu vô. Vô thức, là không có thức hữu vô. Tích tập là tâm, chỉ thức a lại da. Tư lượng là ý, chỉ thức mạt na. Liễu biệt là thức, chỉ 6 thức. Tạo tác là tư, chỉ các tâm sở. Tâm, ý và thức thuộc tâm. Tư thuộc tâm sở pháp.

Không theo, là mình không theo chấp nhiễm tịnh. Không khuyên, là không khuyến khích người chấp nhiễm tịnh. Không khen nói, là không khen nói nhiễm tịnh làm cho người nghe tin mà khởi định chấp.

Kinh Đại bảo tích, Pháp hội Phổ Minh Bồ tát, thứ 43: “Nầy Ðại Ca Diếp! Bồ Tát thường muốn học kinh Ðại Bảo Tích này thì phải thường tu tập chánh quán các pháp. Thế nào là chánh quán? Ðó là chân thật tư duy các pháp. Người chân thật chánh quán thì chẳng quán ngã, nhân, chúng sanh, thọ mạng. Ðây gọi là trung đạo chân thật chánh quán. 146

Kinh Duy ma, phẩm Nhập bất nhị pháp môn: “Minh với vô minh là hai, nhưng thật tánh của vô minh chính là minh, minh cũng không thể nắm lấy, siêu việt số lượng, ở đây bình đẳng bất nhị, ấy là nhập vào pháp môn bất nhị.”

Kinh Đại bát nhã ba-la-mật-đa, từ quyển 180 đến quyển 240. Xin trích dẫn một đoạn: “Này Thiện Hiện! Vì Nhất-lai quả thanh tịnh nên vô minh thanh tịnh; vì vô minh thanh tịnh nên trí nhất thiết trí thanh tịnh. Vì sao? Vì hoặc Nhất-lai quả thanh tịnh, hoặc vô minh thanh tịnh, hoặc trí nhất thiết trí thanh tịnh đều không hai, không hai phần, không phân biệt, không đoạn diệt. Vì Nhất-lai quả thanh tịnh nên hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sanh, lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não thanh tịnh; vì hành cho đến lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não thanh tịnh nên trí nhất thiết trí thanh tịnh. Vì sao? Vì hoặc Nhất-lai quả thanh tịnh, hoặc hành cho đến lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não thanh tịnh, hoặc trí nhất thiết trí thanh tịnh đều không hai, không hai phần, không phân biệt, không đoạn diệt. Nầy Ðại Ca Diếp! Thập nhị nhân duyên đã được ta thuyết pháp: vô minh duyên hành, hành duyên thức, thức duyên danh sắc, danh sắc duyên lục nhập, lục nhập duyên xúc, xúc duyên thọ, thọ duyên ái, ái duyên thủ, thủ duyên hữu, hữu duyên sanh, sanh duyên lão tử ưu bi khổ não. Nhân duyên như vậy chỉ là họp lại thành, là khối đại khổ. Nếu vô minh diệt thì hành diệt, hành diệt thì thức diệt, thức diệt thì danh sắc diệt, danh sắc diệt thì lục nhập diệt, lục nhập diệt thì xúc diệt, xúc diệt thì thọ diệt, thọ diệt thì ái diệt, ái diệt thì thủ diệt, thủ diệt thì hữu diệt, hữu diệt thì sanh diệt, sanh diệt thì lão tử ưu bi khổ não diệt mà khối đại khổ diệt. Minh cùng vô minh không có hai, không có khác. Biết rõ như vậy thì gọi là trung đạo thật quán các pháp. Như thế thì hành và phi hành, thức và sở thức, danh sắc thấy được và chẳng thấy được, các lục nhập xứ và lục thần thông, xúc và sở xúc, thọ và thọ diệt, ái và ái diệt, thủ và thủ diệt, hữu và hữu diệt, sanh và sanh diệt, lão tử và lão tử diệt, đều không hai, không khác. Biết rõ như vậy thì gọi là trung đạo thật quán các pháp. Lại nầy Ðại Ca Diếp! Người chân thật quán, chẳng do vì không khiến các pháp không mà pháp tánh tự không, chẳng do vì vô tướng khiến các pháp vô tướng mà các 148 pháp tự vô tướng, chẳng do vì vô nguyện khiến các pháp vô nguyện mà các pháp tự vô nguyện, chẳng do vì vô khởi, vô sanh, vô ngã, vô thủ, vô tánh, khiến các pháp vô khởi đến vô tánh mà các pháp tự vô khởi đến vô tánh. Người quán như vậy gọi là thật quán. Lại nầy Ðại Ca Diếp! Chẳng phải vì vô nhân nên gọi là không mà không có tự không: tiền tế không, hậu tế không, trung tế cũng không. Nên y nơi không chớ y nơi nhân. Nếu do được không bèn y nơi không thì nơi Phật pháp là thối đọa vậy. Vì thế nên, nầy Ðại Ca Diếp! Thà khởi ngã kiến chứa bằng núi Tu Di mà chẳng lấy không kiến khởi tăng thượng mạn. Tại sao vậy, vì tất cả kiến chấp do nơi không mà được thoát, nếu khởi không kiến thì chẳng thể trừ được.” (H.T Thích Trí Tịnh dịch)

Chư kiến: Tát cả kiến chấp, nói lược thì có 5 thứ: tát ca da kiến, biên chấp kiến, tà kiến, kiến thủ và giới cấm thủ; nói rộng thì có 62 kiến chấp (18 kiến chấp liên quan quá khứ và 44 kiến chấp liên quan tương lai)

Luận Thành duy thức, quyển 6: “Tham là thế nào? Là tánh nhiễm đắm đối với hữu và hữu cụ. Nó có nghiệp dụng làm chướng ngại vô tham, phát sanh khổ não. Nghĩa là vì do năng lực của tham ái mà có thủ uẩn sanh thành. Sân là thế nào? Là tánh ghét giận đối với khổ và khổ cụ. Nó có nghiệp dụng làm chướng ngại vô sân và làm chỗ nương cho tánh bất an ổn và ác hành. Nghĩa là vì sân nên chắc chắn khiến thân tâm nóng bức, khởi lên các ác nghiệp bất thiện. Si là thế nào? Là tánh mê muội đối với các sự lý, nó có nghiệp dụng chướng ngại vô si, và làm chỗ nương cho tất cả tạp nhiễm. Nghĩa là do vô minh (si) khởi lên các căn bản phiền não nghi, tà kiến, tham, v.v... và các tùy phiền não mà tạo tác nghiệp ác có thể chiêu cảm pháp tạp nhiễm ở đời sau.” (H.T Thích Thiện Siêu dịch)

Hậu hữu nguyện: mong cầu quả báo dị thục ở đời sau, sự hiện hữu ở đời sau. Kết nối hậu hữu hay tái sanh bằng hai tâm tham ái và sân nhuế, gọi là kết sanh thức.

Hiển dương Thánh giáo luận, quyển 6: “Hỏi: Như trong kinh nói đến 3 giải thoát môn, chúng được thiết lập thế nào? Đáp: Do 3 tự tánh thiết lập, nghĩa là do biến kế sở chấp tự tánh mà thiết lập không giải thoát môn; do y tha khởi tự tánh mà thiết lập vô nguyện giải thoát môn; do viên thành thật tự tánh mà thiết lập vô tướng giải thoát môn.” 149

Tánh không, tánh vô tướng, tánh vô nguyện, tánh bất tác, tánh vô sanh, tánh vô khởi, tánh vô tự tánh.

Kinh Đại bảo tích, Pháp hội Phổ Minh Bồ tát, thứ 43: “Lại nầy Ðại Ca Diếp! Người chân thật quán, chẳng do vì không khiến các pháp không mà pháp tánh tự không, chẳng do vì vô tướng khiến các pháp vô tướng mà các pháp tự vô tướng, chẳng do vì vô nguyện khiến các pháp vô nguyện mà các pháp tự vô nguyện, chẳng do vì vô khởi, vô sanh, vô ngã, vô thủ, vô tánh khiến các pháp vô khởi, cho đến vô tánh, mà các pháp tự vô khởi, cho đến vô tánh. Người quán như vậy gọi là thật quán.” (H.T Thích Trí Tịnh dịch) 150

Xác quyết thật có cái không (năng diệt) thì thể của ngã pháp (sở diệt) ắt chẳng không (= có). Nếu thể của ngã pháp là không có thì vô ngã cũng chẳng có (= không). Sở trị không có thì giống như sừng thỏ. Sở trị không có thì năng trị cũng không có. Ngã được đối trị không có thì vô ngã cũng không có. Nếu vô ngã mà có thì ngã phải chẳng không (= có). Ngã đã là không có thì vô ngã chẳng có (= không). Sở trị năng trị, hữu vô mà xác định như vậy, thì sự chấp hữu vô nằm ở đây. Khẳng định ngã là giả có thì bám ngay vô ngã là thật có (y thật lập giả). Khẳng định tất cả giả có thì lại kẹt trong “tất cả đều không có”. Ngã pháp là duyên sanh, không có thật thể, đương thể tức là không. Kinh Đại Bảo Tích: “Lại nầy Ðại Ca Diếp! Hữu là một bên, vô cũng là một bên, còn giữa hữu và vô thì không có sắc, không có hình, không có danh, không có tri giác, đây gọi là trung đạo thật quán các pháp.”

Kinh Đại Bảo Tích, Pháp hội Vô Biên Trang Nghiêm: “Nầy Vô Biên Trang Nghiêm! Nay ông nên quan sát pháp vô sở hữu, pháp không hữu biên gọi đó là trung đạo.” Pháp vô sở hữu hiển thị bản tánh tự không. Pháp không hữu biên hiển thị viễn ly phân biệt hai bên: có và chẳng có.

Tiền tế (前際): Biên tế tối sơ của thời gian.

Kinh Duy Ma Cật, phẩm Pháp môn bất nhị: “Bồ tát Minh Tướng nói: Bốn đại chủng và không đại chủng là hai. Tánh của bốn đại chủng chính là không đại chủng. Cũng như tiền tế và hậu tế đều là không, cho nên trung tế cũng là không. Thấu suốt tánh này của bốn đại chủng là vào Pháp môn bất nhị.” 151

Có chấp thì có sợ hãi. Không chấp thì không có sợ hãi.

Luận Đại thừa trang nghiêm kinh, phẩm Tùy tu: “Pháp giới xưa nay thanh tịnh nên nói là tánh tịnh; thời gian sau rời xa trần cấu được thanh tịnh nên nói là vô cấu. Các hàng phàm phu đối với hai sự thể như vậy thêm sanh sợ hãi. Không nên có sự sợ hãi như vậy. Vì sao? Vì các pháp tương tự như hư không. Thí như hư không, tánh chất của nó vốn là thanh tịnh, thời gian sau, cũng nói, rời xa trần cấu được thanh tịnh. Sự tánh tịnh và sự vô cấu của pháp giới cũng giống như vậy. Do vậy, đối với hai sự thể này không nên sợ hãi.”

Luận Đại thừa trang nghiêm kinh, phẩm Tùy tu: “Thí như người họa sĩ khéo tay có thể vẽ đồng bằng, vách núi, chỗ này chỗ kia lồi lõm, thật ra không có chỗ cao chỗ thấp mà thấy (như thật) có chỗ cao chỗ thấp. Sự phân biệt không chân thật (biến kế sở chấp, hư vọng phân biệt) cũng lại như vậy, đối với pháp giới bình đẳng, nơi không có hai tướng, mà thường thấy có hai tướng năng và sở. Do vậy không nên sợ hãi.” Kinh Đại Bảo Tích, Pháp hội Phổ Minh Bồ tát: “Ví như hoạ sư tự tay họa tượng quỉ Dạ Xoa, rồi thấy tượng quỉ lại kinh sợ mê muội té xuống đất. Cũng vậy, tất cả phàm phu tự tạo sắc, thanh, hương, vị, xúc nên qua lại sanh tử thọ các khổ não mà chẳng tự hay biết.”

Luận Đại thừa trang nghiêm kinh, phẩm Thuật cầu: “Thí như nhà ảo thuật dựa vào sức chú thuật biến gỗ thành đá v.v… làm ra nhân tố mê lầm; cũng vậy tánh y tha bị phân biệt hư vọng (thống thuộc) nên sanh khởi các loại phân biệt, làm ra nhân tố điên đảo.” Phật tánh luận (佛性論, No. 1610), quyển 4: “Trong kinh Phật lấy nhà ảo thuật làm thí dụ: ‘Ca Diếp! Thí như nhà ảo thuật làm ra các hình ảnh hư ảo. Con cọp giả tạo trở lại nuốt nhà ảo thuật. Ca Diếp! Như vậy vị tỳ kheo hành quán, tùy quán một cảnh, hiển hiện chỉ có cái không, chân thật thì vô sở hữu, hư vọng thì không phải chân thật.’”

Phật tánh luận, quyển 4: “Làm thế nào xa lìa phân biệt chấp hai bên? Do dựa vào ý thức mà sanh trí duy thức. Trí duy thức là trí có tự thể vô trần cảnh. Nếu thành tựu được trí duy thức thì trí này có thể trở lại hủy diệt bản thân ý thức. Vì sao? Vì trần cảnh không 152 trở lại nuốt nhà ảo thuật.”

Trí vô cảnh = trí vô trần: Ý thức là công cụ để tu chỉ quán. Nhưng ý thức, qua chỉ quán, trước hết là khả năng biết pháp biết nghĩa, kế đến thành trí duy thức, rồi thành trí vô trần, rồi thành trí vô ngại, sau hết chính nó làm cho bản thức thành trí vô phân biệt. Trần là cảnh, là sắc cho đến pháp. Trí vô trần là cái trí giác ngộ thực tướng không thật của trần cảnh.

Biện trung biên luận thuật ký: “Kết lại pháp đồng dụ. Trí duy thức v.v… chính là sở dụ. Thí dụ nhà ảo thuật chính là dụ. Con cọp giả tạo là sở chấp cảnh. Nhà ảo thuật có khả năng duyên biến, nên con cọp giả tạo trở lại nuốt nhà ảo thuật, dụ cho không có cảnh sở thủ nên năng thủ cũng không. Sở dụ và năng dụ đều có 2 thứ: 1. Có pháp: ảo thuật cọp dữ và sở thủ năng thủ; 2. Pháp: hai nghĩa ở trên, vì ý nghĩa khá giống nhau nên được làm dụ. Thể không tương tự làm dụ. Bất đồng tức ‘có pháp và pháp’ của Nhân minh tông, lấy pháp làm dụ chẳng phải dụ có pháp.”

Kinh Phật thuyết Đại Ca Diếp vấn Đại Bảo Tích chánh pháp (佛說大迦葉問大寶積正法經, số 352), quyển 2: “Phật bảo Ca Diếp: ‘Thí như hai cây cọ nhau, gió thổi sanh lửa; lửa sanh ra lại đốt hai cây. Ca Diếp, như thật chánh quán cũng lại như thế, nơi chánh kiến mà sanh ra tuệ căn, tuệ căn đã sanh lại đốt chánh kiến kia.’” 153

Chánh tánh (chánh tánh ly sanh): Là cái tánh sanh ra trí vô lậu mà đoạn trừ phiền não. Chánh tánh ly sanh còn gọi là Thánh tánh ly sanh. Ngài Chân Đế dịch là chánh định, tên khác của Kiến đạo, nghĩa là khi tu đến địa vị Kiến đạo thì hành giả đạt được chánh tánh niết bàn, và đây là Kiến đạo vị của Bồ tát. Theo luận Đại tỳ bà sa, quyển 3, chánh tánh tức là niết bàn (thánh đạo), tánh của nó thuần chánh, không tà; sanh là tên khác của phiền não, hoặc do thiện căn chưa thành thục có thể khiến chúng sanh luân hồi sanh tử. Niết bàn hay vô lậu trí có thể khiến chúng sanh thoát ly sanh tử nên gọi chánh tánh ly sanh. Kinh Đại bát nhã, quyển 468 nói hữu sở đắc là sanh, trí vô sở đắc là ly sanh: “Thiện Hiện! Các Bồ tát Ma ha tát dùng nhiều thứ pháp môn như thế thảy, không hành, không đắc, không nói, không chỉ làm vô sở đắc, tức vô sở đắc nói tên ly sanh. Các Bồ tát Ma ha tát chứng vào ngôi Chánh tánh ly sanh rồi, viên mãn tất cả tĩnh lự, giải thoát, đẳng trì, đẳng chí. Vẫn chẳng theo thế lực định mà sanh, huống theo phiền não tham sân si thảy. Nếu theo thế lực phiền não mà sanh, không có lẽ ấy.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch) Quyển 484 nói pháp ái là sanh, trí pháp không là ly sanh.

Chánh tánh Thánh tuệ: Trí căn của Thánh giả ở kiến đạo.

Theo Duy thức luận, các Bồ tát phải trải qua 4 địa vị: 1. Tư lương vị (10 tín, 10 hành, 10 hướng) và Gia hành vị (4 gia hành); 2. Thông đạt vị (tức Kiến đạo vị), chỉ cho nhập tâm của sơ địa; 3. Tu tập vị (tức Tu đạo vị), gồm có trú tâm của sơ địa cho đến xuất tâm của thập địa; 4. Cứu cánh vị, chỉ cho Phật địa. Như thật quán (chân thật quán hanh) là quán bản tánh của các pháp, về tổng tướng và biệt tướng của các pháp, quán biết các pháp chỉ là giả thiết về danh, nghĩa, tự tánh và sai biệt. Ở trong Thông đạt vị, như thật quán còn phân biệt, gọi là chánh. Trước Thông đạt vị, như thật quán còn phân biệt, gọi là tà. Chánh tướng như thật quán cùng tà tướng như thật quán sanh ra trí căn của Bồ tát. Một khi trí căn thành tựu thì trở lại trừ diệt hai phân biệt ở tà chánh. Tà chánh cả hai đều không, nên gọi là trung đạo.

Chưa đạt Kiến đạo vị, chưa thành tựu chánh tánh ly sanh.

Phiền não được hàng phục, chỉ còn phân biệt.

Kinh Đại Bảo Tích, Pháp hội Phổ Minh Bồ tát: “ (1) Ví như thắp đèn thì tối tăm tự không có, tối ấy không từ đâu lại, đi cũng không đến đâu, chẳng phải từ phương Ðông lại, đi cũng chẳng đến từ Nam Tây Bắc, tứ duy trên dưới, chẳng từ kia lại, đi cũng chẳng đến đâu. Ánh sáng đèn nầy không có quan niệm rằng, tôi hay diệt tối. Chỉ vì đèn sáng mà không tối. Sáng và tối đều không, vô tác, vô thủ. Cũng vậy, lúc thật trí sanh thì vô trí diệt. Trí và vô trí đều không, vô tác, vô thủ. (2) Ví nhà tối suốt ngàn năm chưa từng thấy ánh sáng, nếu lúc thắp đèn, nầy Ðại Ca Diếp, ý ông thế nào, bóng tối ấy chừng có quan niệm rằng, tôi ở đây đã lâu, chẳng muốn đi chăng? - Bạch đức Thế Tôn! Không, nếu lúc thắp đèn, tối ấy vô lực ắt phải diệt mất. - Nầy Ðại Ca Diếp! Cũng vậy, trăm ngàn vạn kiếp đã kiết nghiệp từ lâu, dùng nhất thật quán sát thì liền tiêu diệt. Ánh sáng đèn kia là thánh trí vậy, bóng tối kia là kiết nghiệp vậy.” (H.T Thích Trí Thủ dịch) Chánh văn là sơ đăng dụ, chỉ cho thí dụ thứ (1).

Chấp thứ nhất: Trí tuệ năng trị tạp nhiễm nếu từ vô thỉ tới nay chưa có thể sanh khởi, thì ở hậu thời hoàn toàn không sanh khởi. Chấp thứ hai: Tất cả phiền não tạp nhiễm từ vô thỉ tới nay rất kiên cố, khó đoạn trừ; phiền não ấy tồn tại trong trường thời, thì trí tuệ vô lậu cũng phải tồn tại trường thời như phiền não, mới có thể đoạn trừ được phiền não.

Chánh văn là hậu đăng dụ. 155

Nói mỗi địa tu mỗi độ là nói theo sự tăng thắng.

Nói các địa tu các độ là nói theo sự chung thông.

Sáu chánh hành: tối thắng, tác ý, tùy pháp, rời hai bên, sai biệt và không sai biệt.

Mười hai tối thắng: quảng đại, trường thời, y xứ, vô tận, vô gián, vô nan, tự tại, nhiếp thọ, phát khởi, chí đắc, đẳng lưu và cứu cánh.

Tu chỉ đối trị 6 thứ tán loạn: tự tánh, ở ngoài, ở trong, hiện tướng, thô trọng và tác ý.

Tu quán đối trị 10 thứ điên đảo: văn, nghĩa, tác ý, bất động, tự tướng, cộng tướng, nhiễm tịnh, khách, không sợ và không cao.

Hành nơi trung đạo thì phải đoạn trừ 15 cặp nhị biên: 1. Dị tánh – nhất tánh; 2. Ngoại đạo – Thanh văn; 3. Hữu tình tăng – giảm; 4. Pháp tăng – giảm; 5. Sở trị - năng trị; 6. Thường – đoạn; 7. Sở thủ - năng thủ; 8. Tạp nhiễm – thanh tịnh; 9. Có – chẳng có; 10. Sở 156 tịch – năng tịch; 11. Bố - úy; 12. Sở thủ - năng thủ; 13. Tà – chánh; 14. Hữu dụng – vô dụng; 15. Bất khởi – trường thời.

“Do ba nghĩa vô thượng mà đại thừa được gọi là vô thượng thừa. Ba nghĩa vô thượng là: 1. Vô thượng chánh hành; 2. Vô thượng sở duyên; 3. Vô thượng tu chứng. Ở đây, vô thượng chánh hành là mười ba-la-mật-đa hành.”

Du già sư địa luận, quyển 60: “Thế nào là chân như nơi sự an lập (an lập chân như)? Nghĩa là 4 Thánh đế: khổ, vì là khổ, cho đến đạo, vì là đạo. Lý do là gì? Vì an lập, lược có 3 thứ thế tục: 1. Thế gian thế tục; 2. Đạo lý thế tục; 3. Chứng đắc thế tục. Thế gian thế tục, là sự an lập nhà cửa, bình chậu, quân đội, rừng cây v.v… và còn an lập ngã, hữu tình v.v… Đạo lý thế tục, là sự an lập của uẩn, giới, xứ v.v… Chứng đắc thế tục, là sự an lập quả dự lưu v.v… và những pháp mà quả chứng dựa vào. Lại có 4 thứ an lập: là 3 thứ an lập nói trên và sự an lập do thắng nghĩa thế tục, tức thắng nghĩa đế. Thắng nghĩa đế thì không thể an lập, vì là sự sở chứng tự nội, chỉ vì muốn tùy thuận phát sanh trí này, cho nên giả lập.” 157

Sở duyên sở lập, là sự an lập thứ nhất “sở duyên an lập pháp thi thiết”. Sở duyên năng lập, là sự an lập thứ hai “sở duyên pháp giới”.

Nhậm trì: Nghe rồi nắm giữ trong tâm trí.

A tỳ đạt ma tập dị môn túc luận, quyển 5: “Thế nào là tuệ do nghe làm thành (văn sở thành tuệ)? Nhân tố là sự nghe, dựa vào sự nghe, do sự nghe thiết lập; ở khắp mọi nơi, có sự nỗ lực, được tự tại, chánh biến thông đạt. Sự ấy thế nào? Như có bí sô, hoặc thọ trì tố đát lãm (khế kinh), hoặc thọ trì tỳ nại da (luật), hoặc thọ trì a tỳ đạt ma (luận), hoặc nghe thân giáo sư dạy, hoặc nghe quỹ phạm sự dạy, hoặc nghe người triển chuyển truyền thọ [ba] tạng thuyết giảng, hoặc nghe người thuyết giảng về đạo lý đúng đắn, đó gọi là sự nghe. Nhân tố là sự nghe, dựa vào sự nghe, do sự nghe thiết lập; ở khắp mọi nơi, có sự nỗ lực, được tự tại, chánh biến thông đạt, đó là tuệ do nghe làm thành.” Kinh Giải thâm mật, phẩm Phân biệt Du già: “Đức Thế tôn dạy đại bồ tát Từ thị: Thiện nam tử, cái tuệ do nghe mà có thì dựa vào văn từ, chỉ như lời nói, chưa khéo biết ý nghĩa, (đồng loại với cái nghĩa đã biết là ấn tượng chánh định) chưa hiện trước mắt, tùy thuận với giải thoát, nhưng chưa lãnh nhận được sự giải thoát thành đạt. Cái tuệ do nghĩ mà có thì cũng dựa vào văn từ, nhưng không phải chỉ như lời nói, lại khéo biết ý nghĩa, (đồng loại với cái nghĩa đã biết là ấn tượng chánh định) chưa hiện trước mắt, nhưng càng thuận với giải thoát, dầu cũng chưa lãnh nhận được sự giải thoát thành đạt. Còn cái tuệ do tu mà có của Bồ tát thì cũng dựa vào văn từ mà cũng không dựa vào văn từ, cũng như lời nói mà cũng không như lời nói, khéo biết ý nghĩa, đồng loại với cái nghĩa đã biết là ấn tướng chánh định đã hiện trước mắt, cực thuận với giải thoát, đã lãnh nhận được sự giải thoát thành đạt. Đó là sự biết nghĩa mà khác nhau của ba tuệ.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Ấn trì: Nắm giữ nghĩa lý và ấn tượng chánh định.

A tỳ đạt ma tập dị môn túc luận, quyển 5: “Thế nào là tuệ do nghĩ làm thành (tư sở thành tuệ)? Nhân tố là sự nghĩ, dựa vào sự nghĩ, do sự nghĩ thiết lập; ở khắp mọi nơi, có sự nỗ lực, được tự tại, chánh biến thông đạt. Sự ấy thế nào? Như có đạo lý đúng đắn mà tư duy, như về thư số toán ấn [thi] v.v…[thuộc thế gian pháp], hoặc tùy mỗi một chỗ làm 158 thành.”

Nhiếp luận: “Như vậy là bồ tát đã ngộ nhập duy thức, nghĩa là ngộ nhập 3 tướng sở tri. Ngộ nhập như vậy là nhập vào Cực hỷ địa, đạt được pháp tánh, sinh nhà Như lai, được tâm bình đẳng đối với chúng sinh, tâm bình đẳng đối với bồ tát, tâm bình đẳng đối với Phật đà. Và đó là kiến đạo vị của bồ tát.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Ở địa vị này, Bồ tát có đầy đủ mọi “phương tiện, trí tuệ để dẫn dắt chúng sanh tiến đạo thắng hành, thành mãn thể nhập, thông đạt cảnh giới của Phật”, có thể tùy nguyện lực hóa thân ở bất kỳ hình tướng nào. Kinh Giải thâm mật: “Đứng xa mà đã được cái tác ý không còn thiếu sót và gián đoạn về vô tướng, tiếp cận với vị trí thanh tịnh, nên địa thứ bảy tên là Viễn hành địa.”, “trong địa thứ bảy có hai thứ ngu tối, một là ngu tối vì hiện hành của tế tướng, hai là ngu tối đối với tác ý mong thuần vô tướng, cùng với sự nặng nề của hai thứ ngu tối ấy, là những cái bị đối trị ở đây.” 159

Không thiếu các duyên: 1. Nhân duyên, là đầy đủ chủng tánh Vô thượng bồ đề; 2. Tăng thượng duyên, là thân cận thiện tri thức, lắng nghe chánh pháp, tác ý như lý, có tùy pháp hành. Đầy đủ nhân duyên và tăng thượng duyên mới có thể tu chứng.

Thừa thấp kém là nhị thừa.

Tịnh độ là làm sạch thế giới của Phật, tức trang nghiêm tịnh độ. Dựa vào ba địa sau cùng (thứ 8, 9 và 10) làm công hạnh tu tập trang nghiêm tịnh độ. Đặc biệt, Bất động địa (thứ 8) có hai thứ tự tại: một là, vô phân biệt tự tại, vì được trí vô phân biệt không dụng công về vô tướng; hai là, quốc độ tự tại, vì quốc độ thanh tịnh. Kinh Duy Ma Cật: “Do vậy, Bảo Tích, Bồ tát muốn được tịnh độ thì phải tịnh tâm, tâm tịnh thì độ tịnh.” Ở địa thứ tám, Bồ tát có được trí vô phân biệt, nghĩa là có được tâm thanh tịnh; tâm tịnh cũng là tâm được điều nhu.

Thọ ký bất thoái chuyển là thọ ký cho một vị bồ tát đi vào địa vị bất thoái chuyển. Bất thoái chuyển, chính yếu là không thoái chuyển đối với tuệ giác vô thượng, gồm có: không còn đọa lạc ác đạo, được vô sanh pháp nhẫn và quyết định sẽ thành Phật. Luận Thành duy thức ghi: “Bồ tát từ Bất động địa trở lên mới được gọi là bồ tát bất thoái, vì ở đó hết thảy phiền não vĩnh viễn không còn hiện hành; vì vận chuyển một cách tự nhiên trong dòng chảy của pháp; vì có thể khởi lên các hành trong các hành; và vì càng lúc càng tăng tiến trong từng sát na.”

Ở đây chỉ cho niết bàn vô trú xứ, Niết bàn vô trú xứ là bỏ tạp nhiễm (phiền não) mà không bỏ sanh tử, nên không trú nơi sanh tử mà cũng không trú nơi niết bàn. Bồ tát chứng đắc trí bình đẳng nên chứng được sanh tử tức niết bàn. “Do vậy, đối với sanh tử 160 đắc không phải không chứng đắc.” (Nhiếp luận)

Kinh Giải thâm mật: “Trong Như lai địa thì đối trị được phiền não chướng và sở tri chướng cực vi tế; và tối cực vi tế, vì vĩnh viễn hại được hai chướng như vậy nên chứng được một cách cứu cánh cái trí thấy biết hoàn toàn, không còn vướng mắc không còn chướng ngại, lại do đối tượng sở tác thành tựu (của cái trí nói trên) nên lập ra pháp thân tối cực thanh tịnh.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Nhiếp luận: “Làm sao biết, trong pháp thân, Phật không rốt ráo có nhập niết bàn, cũng không rốt ráo không nhập niết bàn? Ở đây có 1 bài chỉnh cú: Vì tất cả chướng ngại đều đã giải thoát, nên Phật rốt ráo có nhập niết bàn; nhưng việc làm của Phật thì không bao giờ kết thúc, nên Phật rốt ráo không nhập niết bàn.” “Nếu các bồ tát niệm pháp thân của Phật, thì nên niệm bằng mấy mặt? Đại lược mà nói, thì bồ tát niệm pháp thân của Phật bằng 7 mặt sau đây. Một là chư Phật hoàn toàn tự tại đối với tất cả các pháp, nên niệm Phật như vậy, vì Phật thì thần thông vô ngại đối với toàn thể các thế giới hệ. Hai là thân chư Phật thường trú, nên niệm Phật như vậy, vì Phật thì chân như đã vô gián thoát hết dơ bẩn. Ba là chư Phật tối thắng, không tội lỗi, nên niệm Phật như vậy, vì Phật thì tất cả phiền não chướng và sở tri chướng đều đã thoát ly. Bốn là chư Phật không còn dụng công, nên niệm Phật như vậy, vì Phật thì không còn dụng công mà mọi việc Phật làm đều không ngừng nghỉ. Năm là chư Phật hưởng thụ rất giàu vui, nên niệm Phật như vậy, vì tịnh độ của Phật thì rất giàu vui. Sáu là chư Phật rời hết ô nhiễm, nên niệm Phật như vậy, vì Phật thì sống trong đời mà việc đời không thể ô nhiễm. Bảy là chư Phật làm thành việc lớn, nên niệm Phật như vậy, vì Phật thì thị hiện thành đẳng giác, thị hiện nhập niết bàn, v/v, tất cả chúng sanh ai chưa thành thục thì Phật làm cho thành thục, ai thành thục rồi thì Phật làm cho giải thoát. Chư Phật viên mãn những mặt như vậy, người có trí nên niệm chư Phật về mọi mặt ấy.” (H.T Thích Trí Quang dịch) 161

Vô thượng chánh hành: dựa vào 10 ba-la-mật-đa, tùy tu sai biệt, thiết lập 6 thứ chánh hành vô thượng. Vô thượng trì chánh hành: chánh hành dựa vào sự an lập pháp thi thiết và pháp giới, bao gồm 12 thứ sở duyên an lập; Bồ tát thì phải nắm giữ sở duyên an lập như vậy mới thành tựu bồ đề. Vô thượng quả chánh hành: là 10 quả tu chứng do chánh hành làm nhân tố.

Trung biên = trung đạo.

Năng duyên hành (能緣行): Hành là kiến phần; năng duyên là kiến phần, gọi chung là năng duyên hành (hành năng duyên, kiến phần năng duyên). A lại da thức có đủ 2 phần tướng và kiến, và vì vậy cho thấy a lại da là căn bản của các pháp, là chủ thức của các thức. Nhiếp luận giải thích: “Nếu chỗ nào qui định a lai da là thức thật, thì ở đó tất cả 11 thức khác là tướng phần, ý thức trong đó và mọi thức nó dựa vào là kiến phần. Do tướng phần vừa nói là duyên tố phát sinh kiến phần vừa nói, nên khi sự tựa như thật có biểu hiện, thì làm chỗ dựa cho kiến phần phát khởi. Như thế đó gọi là xác lập các thức (các pháp) là duy thức.” Năng duyên hành, nói cho dễ hiểu là tác dụng liễu biệt của tâm thức.

Sở duyên cảnh (所緣境): Cảnh là tướng phần; sở duyên là tướng phần, gọi chung là sở duyên cảnh (cảnh sở duyên, tướng phần sở duyên). Đối tượng nhận thức, 6 cảnh, nó không ngoài được ảnh tượng ở tâm nội, tức nó là tánh cảnh. Hễ có ảnh tượng là có bản 162 chất. Đối với bản chất của ảnh tượng ấy, tức có đới chất cảnh tồn tại. Bản chất và đới chất cảnh đều tựa như là pháp ở ngoài tâm, mà rốt lại cũng chỉ là tướng phần của a lại da trong tâm mà thôi. Luận này nhấn mạnh đến cảnh sở duyên của 3 tánh: biến kế chấp tánh, y tha khởi tánh và viên thành thật tánh.

Trước nhân sau quả, trước nhiễm sau tịnh, trước phàm sau Thánh, trước thế gian sau xuất thế gian v.v…

Chư bất các tường: Chỉ cho hai chướng phiền não và sở tri. Trong bài Nguyện trú cát tường, dùng cụm từ “cát tường giả”, chỉ cho các bậc cát tường, tức các Thánh giả xuất triền. 163