Luận Hiển Dương Thánh Giáo Trọn Bộ 2 tập

Lu ậ n

HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO

(Trọn bộ gồm 2 tập)

TẬP 1

1 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 Đại sĩ VÔ TRƯỚC tạo luận

LUẬN

HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO

顯 揚 聖 教 論

Prakaraṇāryavācā-śāstra

Pháp sư Huyền Trang Hán dịch từ Phạn bản

QUẢNG MINH Việt dịch và chú giải LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1

Dịch phẩm Luận Hiển Dương Thánh Giáo này,

Con xin thành tâm đảnh lễ:

Hiến cúng Bồ-tát Di Lặc, Đại sĩ Vô Trước, Pháp sư Huyền Trang. Hiến cúng Thượng nhân Thích Trí Quang, Bổn sư Thích Minh Hạnh, Đại sư Thích Minh Phát, Ân sư Thích Lệ Trang.

Hiến cúng chư Đại đức Tăng - già, các bậc Sư

trưởng, Giáo thọ sư, Du-già sư.

Kính dâng lên Phụ mẫu hiện tiền.

Xin nguyện hồi hướng công đức cho pháp giới

chúng sinh và cha mẹ.

Con thành kính tri ân

Thầy Thích Pháp Chơn

Trụ trì chùa Liễu Quán và chùa Tâm Từ

Đã hỗ trợ duyên lành để quyển Luận

Hiển Dương Thánh Giáo có nghĩa

văn cụ túc thanh tịnh này được ấn

tống và hiến cúng đến chư thiện tri

thức mười phương.

4 5

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 Lời Giới Thiệu

Sau khi đức Phật nhập diệt khoảng 500 năm, Phật giáo Đại thừa hưng khởi. Khi Phật giáo Đại thừa phát triển thì các Tông phái như Hoa Nghiêm, Tịnh Độ, Pháp Tướng (Duy Thức), v.v… được hình thành. Khi các Tông phái được hình thành thì chư vị Tổ sư biên soạn các bộ luận giải, chú sớ,… để xiển dương giáo nghĩa của Tông phái mình.

Hiển Dương Thánh Giáo luận là một trong những bộ luận quan trọng của Phật giáo Đại thừa, được ngài Vô Trước biên soạn (nhưng ngày nay, đa số các nhà nghiên cứu nhận định rằng ngài Thế Thân mới là người biên soạn bộ Luận thư này) để xiển dương giáo nghĩa của Duy Thức. Luận thư đề cập đến tất cả các vấn đề như Uẩn, Xứ, Giới, Duyên khởi, Vô thường, Khổ, Không, Vô tánh, Nhất thiết pháp (tâm, tâm sở, sắc pháp,…), Tam giới (dục giới, sắc giới, vô sắc giới), Tam thiên thế giới, Tứ đế, Thế gian, Xuất thế gian, Bốn niệm trú, Bốn chánh đoạn, Bốn thần túc, Năm căn, Năm lực, Bảy biến giác chi, Tám thánh đạo chi, Bảy loại Hiền Thánh, Tám bậc Thánh quả, Ba thừa, Bốn Sa-môn quả, Sáu thần thông, Mười tám loại bất cộng pháp, Ba mươi hai tướng đại trượng phu, Tám mươi vẻ đẹp, Nhất thiết chủng diệu LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 trí, v.v… Có thể được xem là bộ Đại từ điển Phật học, là kim chỉ nam để đi vào giác lộ của tông Pháp tướng nói riêng, để hiểu rõ Phật giáo mà đặc biệt là Phật giáo Đại thừa nói chung.

Cư sĩ Quảng Minh1 đã dịch bộ Luận này với văn phong đơn giản, dễ hiểu. Không chỉ cẩn thận trong việc phiên dịch mà Cư sĩ còn chịu khó chú thích rất chi tiết, kỹ lưỡng. Nhờ việc chú thích này mà Luận thư vốn đã được trân trọng lại càng được trân trọng hơn. Thật đáng tán dương công đức. Mong rằng nhờ chỉ dẫn của Luận thư này mà độc giả đạt được Nhất thiết chủng diệu trí.

Phương Ngoại am, thứ Năm, ngày 5 tháng 5 năm 2022

Tu viện trưởng Tu viện Vĩnh Nghiêm

Thích Giác Dũng

1 Cư sĩ Quảng Minh ngày xưa cùng ngồi trên chiếc ghế Trường Cao cấp Phật học Việt Nam Cơ sở 2 (nay là Học viện Phật giáo Việt Nam tại TP. Hồ Chí Minh) với chúng tôi, niên khóa 1988-1992. Sau khi tốt nghiệp một thời gian, do duyên nghiệp, Cư sĩ đã đi theo con đường khác nhưng vẫn còn đó chí nguyện ban đầu. Tuy thân tại trần nhưng tâm thoát tục, Cư sĩ miệt mài phiên dịch, chú thích khoảng 50 bộ kinh, luận như Ba Kinh Nhật Tụng, Kinh Phạm Võng-quyển thượng, Biện Trung Biên Luận, Luận Đại Thừa Chưởng Trân, Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh, Luận Hiển Dương Thánh Giáo,… Xin xem tất cả dịch phẩm của Cư sĩ Quảng Minh tại đây : https://sites.google.

com/site/cusiquangminh/home . Thật đáng trân trọng.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1

(Hai)

A. Duyên khởi B. Chánh minh Du-già B1. Văn trì B1.1. Biết pháp là biết về 9 sự (phẩm Nhiếp sự) B1.2. Biết nghĩa là biết 4 tướng (phẩm Nhiếp tịnh nghĩa)

B2. Tu hành B2.1. Thành tựu sở duyên (phẩm Thành thiện xảo)

B2.2. Thành tựu gia hành a. Biến tri vô thường (phẩm Thành vô thường)

b. Biến tri khổ (phẩm Thành khổ) c. Biến tri không (phẩm Thành không)

d. Biến tri vô tánh (phẩm Thành vô tánh)

B2.3. Thành tựu thú nhập a. Quả hiện quán (phẩm Thành hiện quán)

b. Nhân Du-già (phẩm Thành Du-già)

B3. Tư trạch B3.1. Giản trạch về bất khả tư nghị (phẩm Thành bất tư nghị)

B3.2. Quyết trạch về tối thắng (phẩm Nhiếp thắng quyết trạch)

C. Quy kết năm địa Du-già (trì, trú, minh, kính, chuyển y)

(Ba)

I. Phẩm Nhiếp sự: có 9 sự nhiếp hết giáo pháp của Phật.

1. Sự Nhất thiết, có 5 (kệ 2ab)

2. Sự Giới, có 2 (kệ 2cd)

3. Sự Tạp nhiễm, có 3 (kệ 3ab) 4. Sự Đế, có 6 (kệ 3c)

5. Sự Y chỉ, có 2 (kệ 3d) 6. Sự Giác phần, có 28 (kệ 4 – 7) 7. Sự Bổ-đặc-già-la, có 11 (kệ 8 – 10)

8. Sự Quả, có 8 (kệ 11 – 13) 9. Sự Công đức, có 20 (kệ 14 – 16)

10. Tổng liệu giản: a. Quyết định về số, thứ tự (kệ 17 – 19)

b. Tư lượng pháp môn (kệ 20): qua 4 ôn-đà-nam già-tha, tư lượng 45 pháp môn.

c. Tu hành pháp môn (kệ 21)

II. Phẩm Nhiếp tịnh nghĩa: Biết nghĩa qua 4 sắc thái. 1. Sắc thái tối thắng (kệ 1, 2)

2. Sắc thái tự thể (kệ 3 – 7)

3. Sắc thái thanh tịnh (kệ 8, 9)

4. Sắc thái biện giáo (kệ 10)

4.1. Nêu chung bảy loại 4.2. Tùy loại riêng giải: a. Thánh hành có 4 thứ LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 b. Vô thượng thừa có 5 thứ (vô thượng thừa đa chủng) c. Đại bồ-đề có 5 thứ (đại bồ-đề đa chủng)

d. Công đức có 27 thứ (công đức đa chủng), qua 5 ôn-đà-nam (tụng 1 - 5), cf. Luận Du-già, Bồ-tát địa, quyển 46, tr. 545b-549b.

e. Dị luận có 16 thứ, qua 3 ôn-đà-nam (tụng 6 - 8), cf. Luận Du-già, Hữu tầm hữu tứ đẳng tam địa, quyển 6 và 7, tr.

303b-313a.

f. Luận pháp có 7 thứ nhân minh, qua 1 ôn-đà-nam (tụng 9), cf. Luận Du-già, Văn sở thành địa, quyển 15, tr. 355a-360c.

g. Thích phần có 7 thứ, qua 2 ôn-đà-nam (tụng 10, 11), cf.

Luận Du-già, Nhiếp thích phần, quyển 80 và 81, tr. 749c-754c.

III. Phẩm Thành thiện xảo:

1. Nêu 7 thiện xảo (kệ 1)

2. Kiến lập trừ khử ngu si (kệ 2 – 10)

3. Phân biệt thích nghĩa 3.1. Uẩn (kệ 11, 12) 3.2. Giới (kệ 13, 14) 3.3. Xứ (kệ 15, 16)

3.4. Duyên khởi (kệ 17, 18) 3.5. Xứ phi xứ (kệ 19, 20)

3.6. Căn (kệ 21, 22)

3.7. Đế (kệ 23, 24)

4. Tổng kết 23 thứ sai biệt (kệ 25)

IV. Phẩm Thành vô thường:

1. Kiến lập sắc thái vô thường (thể tánh và sai biệt) 1.1. Thể tánh của vô thường (kệ 1) 1.2. Sai biệt của vô thường (kệ 2)

1.2.1. Sáu thứ vô thường 1.2.2. Tám thứ vô thường 1.2.3. Vô tánh vô thường 1.2.4. Biến dị vô thường: 15 loại và 8 duyên (kệ 3, 4)

1.2.5. Nghĩa của vô thường: 8 thứ vô thường và 3 cõi 1.3. Ba tướng sở nhiếp: 6 thứ vô thường và ba tánh (kệ 5)

2. Quyết trạch nghĩa khác:

2.1. Nghĩa vô thường đều khổ (kệ 6)

2.2. Nghĩa sát-na vô thường: 3 nhân thành lập (kệ 7 – 12)

(sát-na diệt luận)

3. Đối trị chướng ngại chấp thường (phê phán thuyết thường hằng) 3.1. Ngã là thường, bất thành (kệ 13)

3.2. Tự tại là thường, bất thành (kệ 14)

3.3. Tự tánh là thường, bất thành (kệ 15, 16)

3.4. Cực vi thường trú, bất thành (kệ 17)

3.5. Hiểu biết (: giác) là thường, bất thành (kệ 18) 4. Thuyết thành biến tri (tu tập pháp vô thường)

4.1. Xem xét ngu si (kệ 19 – 21)

4.2. Nói rõ trí tuệ (kệ 22 - 23)

V. Phẩm Thành khổ:

1. Kiến lập sắc thái khổ 1.1. Sắc thái phổ quát các khổ (kệ 1)

1.2. Phân biệt ba khổ (kệ 2 – 6) LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 1.3. Sai biệt 55 khổ (kệ 7, 8)

1.4. Sai biệt 2 đế (kệ 9, 10)

1.5. Sai biệt 8 khổ (kệ 11, 12)

1.6. Sai biệt 3 đời (kệ 13)

2. Thích thành biến tri 2.1. Xem xét ngu si (kệ 14 – 18)

2.2. Nói rõ trí tuệ (kệ 19, 20)

VI. Phẩm Thành không:

1. Kiến lập sắc thái không 1.1. Tự tướng (kệ 1)

1.2. Thâm tướng (kệ 2ab)

1.3. Biệt tướng (kệ 2cd)

2. Đối trị chướng ngại chấp ngã 2.1. Dựa vào uẩn chấp ngã, bất thành (kệ 3, 4)

2.2. Thấy, nghe, hay, biết chấp ngã, bất thành (kệ 5 – 9)

2.3. Những vấn nạn chấp ngã, bất thành (kệ 10 – 17)

3. Thích thành biến tri 3.1. Sở trị là ngã kiến (kệ 18)

3.2. Năng trị là 16 không (kệ 19)

3.3. Sở đoạn là 6 ngu si (kệ 20)

3.4. Năng chứng là trí tu (kệ 21 – 23)

VII. Phẩm Thành vô tánh:

1. Kiến lập sắc thái vô tánh 1.1. Tổng thuyết tánh và vô tánh (kệ 1, 2)

1.2. Biệt thành tánh biến kế a. Danh và nghĩa cùng làm khách vô thể (kệ 3 – 6)

b. Biến kế bất đồng nên tánh sai biệt (kệ 7)

c. Tám phân biệt làm nhân sinh 3 sự (kệ 8, 9)

1.3. Biệt thành tánh y tha: a. Nhân vì nhiễm có thể thủ đắc nên có (kệ 10)

b. Tướng và thô trọng duyên sinh nhau là thể (kệ 11)

c. Không xác định là có không nên nói thế tục có (kệ 12, 13)

1.4. Biệt thành tánh viên thành thật a. Thắng nghĩa đế là tự tánh (kệ 14, 15)

b. Do thắng nghĩa mà vô tánh (kệ 16, 17) 2. Thích thành biến tri 2.1. Ngăn chận pháp chấp làm nhân sinh chấp (kệ 18) 2.2. Lìa chấp, huân tịnh tức là chuyển y (kệ 19, 20ab)

2.3. Do 4 đạo lý nên chuyển y là bất khả tư nghị (kệ 20cd, 21) 2.4. Chuyển y sai biệt, trí Phật thì tối thắng (kệ 22 – 24)

VIII. Phẩm Thành hiện quán:

1. Bảy môn quyết trạch 1.1. Tam giới sự làm sở quán (kệ 1) – cảnh giới hiện quán 1.2. Xuất thế trí làm năng quán (kệ 2) – trí hiện quán 1.3. Dục giới nhân thiên khởi quán (kệ 3) – xứ hiện quán

1.4. Tam thừa năng nhập mà duy tâm vô ngã (kệ 4 – 6) – 5 bậc hiện quán 1.5. Bồ-đề phần để vào thứ đệ (kệ 7, 8) – thứ đệ hiện quán 1.6. Kiến đạo đoạn hoặc làm chánh nhập vị (kệ 9, 10) – vĩnh LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 đoạn 3 kết

1.7. Giản trạch cứu cánh quyết định để nhập tướng (kệ 11 – 13) – tướng trạng hiện quán 2. Thành tu tập thứ đệ 2.1. Ba loại thứ đệ quay về ba tịnh (kệ 14 – 16) – tu tập thứ đệ hiện quán 2.2. Niệm trú gia hành tiệm thứ nhập quán (kệ 17 – 19) – nhập thứ đệ hiện quán: gia hành đạo 2.3. Chánh nhập đoạn hoặc, ý lạc bình đẳng (kệ 20 – 23): kiến đạo (6 thứ thanh tịnh trí, 5 thứ tâm bình đẳng)

2.4. Tu đạo hậu đắc tịnh trí cứu cánh (kệ 24): tu đạo 2.5. Nhân tu thắng lợi hiện quán sai biệt (kệ 25) – hiện quán sai biệt

IX. Phẩm Thành Du-già:

1. Tổng nêu bát-nhã làm thể (kệ 1)

2. Biệt thích các nghĩa Nhất thiết chủng (kệ 2)

3. Biệt thích nghĩa vô phân biệt (kệ 3, 4)

X. Phẩm Thành bất tư nghị:

1. Chung nói 9 bất tư nghị, nhân duyên được mất (kệ 1, 2)

2. Riêng làm rõ những sự bất tư:

2.1. Ngã (kệ 3)

2.2. Hữu tình và khí thế giới (kệ 4)

2.3. Nghiệp báo (kệ 5)

2.4. Cảnh giới bậc tĩnh lự và cảnh giới chư Phật (kệ 6) 2.5. Bất tư vô ký sự (kệ 7) – (7) 14 bất khả ký sự 2.6. Tư bất tư công đức, tội lỗi (kệ 8, 9) – (8) Phi chánh pháp,

(9) Sự được dẫn nhiếp bởi tất cả phiền não.

2.7. Trùng thuyết nhân thành (kệ 10)

XI. Phẩm Nhiếp thắng quyết trạch:

I. Tổng minh 10 tướng: 1. Số; 2. Tướng; 3. Sai biệt; 4. Hữu tánh; 5.

Xứ sở; 6. Biên tế; 7. Sinh khởi; 8. Tưởng; 9. Thiện xảo; 10. Nhiếp.

(kệ 1) II. Quyết trạch 9 sự:

1. Sự nhất thiết (kệ 2, tụng 1 và 2, kệ 3 - 12)

2. Sự giới (kệ 13)

3. Sự tạp nhiễm (kệ 15 - 21) 4. Sự đế (kệ 22 - 25)

5. Sự y chỉ (kệ 26 - 31)

6. Sự giác phần (kệ 32 - 36)

7. Sự bổ-đặc-già-la (kệ 37) 8. Sự quả (kệ 38)

9. Sự công đức (kệ 39 - 45)

III. Kết quy 5 địa (kệ 46)

16 17

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 9.2 Mười hai loại bất cộng pháp:. .................................... 49, 50 9.2.1 Ba mươi hai tướng đại trượng phu (kệ 15)

9.2.2 Tám mươi vẻ đẹp 9.2.3 Bốn Nhất thiết tướng thanh tịnh 9.2.4 Như lai mười lực.......................................................... 50 9.2.5 Bốn vô úy................................................................. 5, 50 9.2.6 Ba bất hộ 9.2.7 Ba niệm trú 9.2.8 Vĩnh đoạn các tập khí 9.2.9 Không quên mất diệu pháp (kệ 16)

9.2.10 Như lai đại bi 9.2.11 Mười tám pháp bất cộng của Phật 9.2.12 Nhất thiết chủng diệu trí

9.3 Trình bày rộng

10. Tổng phân biệt

10.1 Xác định về số và thứ tự (kệ 17-19)

10.2 Vô lượng pháp môn (kệ 1-20) ...................................... 13

Pháp môn có 45 (tụng 1-4)

Tụng 1: 12 pháp môn 10.2.1 (1) Cú 10.2.2 (2) Mê hoặc 10.2.3 (3) Hý luận 10.2.4 (4) Trú 10.2.5 (5) Chân thật 10.2.6 (6) Tịnh

10.2.7 (7) Diệu

10.2.8 (8) Tịch tĩnh 10.2.9 (9) Tánh 10.2.10 (10) Đạo lý 10.2.11 (11) Giả thi thiết

10.2.12 (12) Hiện quán Tụng 2: 14 pháp môn 10.2.13 (13) Phương sở 10.2.14 (14) Vị 10.2.15 (15) Phân biệt 10.2.16 (16) Tác 10.2.17 (17) Chấp trì 10.2.18 (18) Tăng 10.2.19 (19) Giảm 10.2.20 (20) Ám 10.2.21 (21) Ngữ 10.2.22 (22) Sở giác 10.2.23 (23) Thượng 10.2.24 (24) Viễn ly 10.2.25 (25) Chuyển 10.2.26 (26) Tàng hộ Tụng 3: 9 pháp môn 10.2.27 (27) Giản trạch 10.2.28 (28) Hiện hành 10.2.29 (29) Tùy miên LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 DẪN NHẬP

Luận Hiển dương Thánh giáo 顯揚聖教論, tiếng Phạn là Ārya-śāsana-prakaraṇa-śāstra hay Prakaranaryavaca-sastra (Acclamation of the Scriptural Teaching/ Treatise of Acclamation of the Sagely Teaching), là một bộ luận trọng yếu của Phật giáo Đại thừa Duy thức tông, do đại sĩ Vô Trước (無著,310-390) trước tác. Về hệ thống truyền thừa của Duy thức tông, nó bắt nguồn từ sau khi đức Phật nhập diệt 900 năm, ở Ấn Độ có Bồ-tát Di Lặc ra đời nói luận Du-già sư địa; ngài Vô Trước vâng theo ý chỉ của luận này mà soạn ra các bộ: luận Đại thừa trang nghiêm kinh, luận Nhiếp đại thừa và luận Hiển dương Thánh giáo. Vào đời Đường, ngài Huyền Trang (玄奘, 602-664) phiên dịch luận này ra chữ Hán.1 Luận này còn được gọi là Tổng bao chúng nghĩa luận 總苞眾義 論, Quảng bao chúng nghĩa luận 廣苞眾義論 (vì bao quát các nghĩa của 10 chi luận), và gọi tắt là Hiển dương luận. Luận này có 20 quyển, nằm trong Đại chánh tân tu đại tạng kinh, tập 31, No. 1602. Luận này làm cho yếu nghĩa của bộ luận Du-già sư địa được sáng tỏ rực rỡ nhất, nên gọi là Hiển dương Thánh giáo, hoặc Tiểu Du-già luận. Luận này là một trong 10 chi luận Du-già2; là một trong 11 bộ luận của tông Duy thức3 và là chỗ y cứ của luận Thành duy thức4. Thánh giáo là giáo pháp của Phật. Trong nghĩa hẹp, Thánh giáo là “sáu kinh, mười một luận”5 , là “một kinh, một luận.”6 Tìm trong Hiển dương luận có thể thấy một số định nghĩa về Thánh giáo, như sau: (1) Mười hai phần Thánh giáo: khế kinh, ứng tụng, ký biệt, phúng tụng, tự thuyết, duyên khởi, thí dụ, bản sự, bản sinh, phương quảng, vị tằng hữu pháp và luận nghị. (phẩm Nhiếp tịnh nghĩa, 508c15); (2) “Các việc ác chớ làm, Các việc lành vâng làm, Khéo điều phục tâm mình, Đó lời chư Phật dạy.” (phẩm Nhiếp tịnh nghĩa, 536a05); (3) Đức Bạc-già-phạm dựa vào ba xứ: sự, thời và bổ-đặc-già-la để lưu bố Thánh giáo, cho nên gọi là y xứ. (phẩm Nhiếp tịnh nghĩa, 538a25); (4) Thứ đệ, lược có ba thứ: 1. Thứ đệ viên mãn;

diệu lý.” (tr. 896b20)

2 Mười chi luận Du-già: 1. Luận Đại thừa bách pháp minh môn; 2. Luận Đại thừa ngũ uẩn;3. Luận Hiển dương Thánh giáo; 4. Luận Nhiếp Đại thừa; 5. Luận Đại thừa A-tỳ-đạt-ma tạp tập; 6. Luận Biện trung biên; 7. Luận Duy thức nhị thập; 8. Luận Duy thức tam thập; 9. Luận Đại thừa trang nghiêm kinh; 10. Luận Phân biệt Du-già. 3 Mười một luận của tông Duy thức: 1. Luận Du-già sư địa; 2. Luận Hiển dương Thánh giáo; 3. Luận Đại thừa trang nghiêm kinh; 4. Luận Tập lượng; 5. Luận Nhiếp Đại thừa; 6. Luận Thập địa kinh; 7.

Luận Quán sở duyên duyên; 8. Luận Đại thừa A-tỳ-đạt-ma tập; 9. Luận Duy thức nhị thập; 10. Luận Biện trung biên; 11. Luận Phân biệt Du-già.

4 Luận Thành duy thức 成唯識論 là bộ luận căn bản quan trọng của Pháp tướng tông của Trung Hoa, là để giới thiệu một vài lý thuyết đặc biệt của Thế Thân (世親, Vasubandhu, 320-400 CN) và Hộ Pháp (護法, Dharmapaala, 530-561CN) cho những học giả Phật giáo là tông phái Duy thức mới hình thành vào triều đại nhà Đường.

5 Sáu kinh là:

giáo luận được cho là bản kinh xưa nhất của Sơ điêu bản7 Cao ly tạng (Tripitaka Koreana). Có khoảng 300 bản in của Sơ điêu bản vẫn tồn tại ở Hàn quốc, nhưng số lượng Sơ điêu bản ở Nhật bản là 2.400 bản in, trong đó phần lớn được lưu trữ tại chùa Nam Thiền (Nanzen), Kyoto, còn lại khoảng 600 bản in được lưu trữ ở Bảo tàng lịch sử dân gian Tsushima (the Tsushima Folk History Museum) cùng những nơi khác.8 Hiển dương luận và Hiển dương Thánh giáo luận tụng do ngài Huyền Trang dịch thành 2 bản riêng biệt, cho nên giới học giả thắc mắc không biết 2 tác phẩm này có cùng một tác giả hay là khác. Về vấn đề này, học giả Nhật bản là ông Vũ tỉnh Bá thọ 宇井伯壽 (Uihakujiu, 1882-1963) cho rằng Hiển dương luận là tác phẩm của ngài Thế Thân 世親, còn Hiển dương Thánh giáo luận tụng mới là tác phẩm của ngài Vô Trước. Quan điểm của ông là: Luận Tam vô tánh 三無性論 (No.

1617, 2 quyển, do ngài Chân Đế 真諦 dịch) tương đương với phần văn luận giải của phẩm Thành vô tánh trong luận Hiển dương, còn luận Tam vô tánh và luận Chuyển thức 轉識論 (cũng do ngài Chân đế dịch)

đều là một phần của luận Vô tướng 無相論. Vả lại, luận Chuyển thức và Tam thập duy thức tụng 三十唯識頌 của ngài Thế Thân là cùng một bản mà dịch khác, cho nên biết luận Vô tướng là tác phẩm của ngài Thế Thân. Cũng cứ theo đó mà suy thì biết luận Hiển dương hẳn là văn chú thích của ngài Thế Thân.

Luận Hiển dương không tìm thấy trong Đại tạng kinh Tây Tạng LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 2. Thứ đệ giải thích; 3. Thứ đệ năng thành. Vì muốn hiển thị ba thứ đệ này, lược dẫn Thánh giáo. (phẩm Nhiếp tịnh nghĩa, 539b19) ; (5)

Đạo lý và Thánh giáo: Thánh giáo là ba thứ Thánh ngôn, như trong kinh có nói: “Tâm dẫn thế gian đi, tâm lực để phòng hộ, tùy tâm sinh khởi rồi, tự tại đều tùy chuyển.” Lại nói: “Cho nên bí-sô! Hãy khéo chuyên tinh, như chánh đạo lý, quán sát nơi tâm,” Lại nói: “Bí-sô nên biết! Nói thành chủ tức là tất cả hữu thủ thức uẩn.” (phẩm Thành vô thường, 548c27-549a03)

Tất cả có hơn 252 bài tụng, cuối quyển có phụ thêm Hiển dương Thánh giáo luận tụng 顯揚聖教論頌, 1 quyển, No. 1603, cũng gọi là Hiển dương luận tụng.

Những sách chú thích của luận này gồm có: Nhập Du-già luận (sa. yogāvatāra), một luận giải về phẩm Thành Du-già của ngài Trần Na 陳那, hiện còn bản Tạng ngữ. Hiển dương sớ 顯揚疏, 1 quyển, của ngài Khuy Cơ 窺基 đời Đường; Hiển dương luận sớ 顯 揚論疏, 8 quyển, của ngài Cảnh Hưng 璟興 người Tân la 新羅, v.v...

nhưng đều đã thất truyền. Phật giáo thời hiện đại thì có: Âu Dương Cánh Vô 歐陽竟無 (1871 – 1943), Hiển dương luận, Nội học viện China, 1936; Lữ Trưng 呂澂 (1896 – 1989), Hiển dương Thánh giáo luận đại ý 顯揚聖教論大意, Nội học viện China, 1924; Đàm Huyền 談玄, Hiển dương Thánh giáo luận dữ Du-già sư địa luận tỷ giảo 顯 揚聖教論與瑜伽師地論比較; Hayasshima Osamu (Tảo Đảo Lý 早 島理), đại học Ryukoku, Kyoto, Hiển dương Thánh giáo luận nghiên cứu tự 顕揚聖教論研究序, cùng những biên khảo xuất sắc khác về luận này bằng Nhật ngữ của ông.

Ngày nay, tại Bảo tàng lịch sử Seoul (the Seoul Museum of History) ở Nam Hàn, có trưng bày một bản in Hiển dương Thánh 7 Sơ điêu bản của Cao ly tạng (First edition of Tripitaka Koreana ) được khắc in vào năm 1011, dùng Thục Bản (còn gọi là Bắc Tống tạng bản hay Khai bảo tạng, 971~983) làm gốc, thêm vào các soạn thuật ghi trong Trinh Nguyên Mục lục, hoàn thành năm 1082. Tái điêu bản (Second edition) được khắc in từ năm 1236 đến năm 1251 để cầu nguyện đẩy lùi quân Nguyên, và hiện được cất giữ tại Tàng kinh các của chùa Hải Ấn (Haein), ở Hapcheon, tỉnh South Gyeongsang.

8 Số lượng Sơ điêu bản lưu trữ ở Nhật bản gấp 8 lần số lượng ở Hàn Quốc, và chất lượng của nó cũng tốt hơn. LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 (Tibetan Tripitaka; Kagyur & Tangyur); dù vậy Du-già sư địa luận (No. 4035~4042) là bộ luận căn bản và quan trọng của Phật giáo Tây tạng. Các học giả phương Tây dường như không chú ý đến luận Hiển dương, vì lẽ không có Phạn bản và Tây Tạng bản của luận này.

Về thời gian phiên dịch, Hiển dương Thánh giáo luận được ngài Huyền Trang dịch từ ngày 1 tháng 10 năm Trinh Quán thứ 19 (645) nhà Đường, ở Phiên kinh viện, chùa Hoằng Phúc, đến ngày 15 tháng Giêng năm Trinh Quán thứ 20 (646) thì xong, sa-môn Trí Chứng, v.v…

ghi lại. Hiển dương Thánh giáo luận tụng được Huyền Trang dịch vào ngày 10 tháng 6 năm Trinh Quán thứ 19, sa-môn Biện Cơ ghi lại.9 Nội dung luận Hiển dương gồm có 11 phẩm, không ngoài 4 pháp là Giáo, Lý, Hành, Quả:

1. Phẩm Nhiếp sự (quyển 1 – 4)

10. Phẩm Thành bất tư nghị (quyển 17)

11. Phẩm Nhiếp thắng quyết trạch (quyển 17 và 18 – 20)

1. Giáo pháp (hình thức giáo lý) gồm trong phẩm Nhiếp sự. Phẩm Nhiếp sự nói đến 9 sự mà làm bản thể của giáo pháp. Những gì đức Phật

Thích Ca giảng dạy không ngoài 9 sự này, đó là:

(1) Nhất thiết pháp: Nói về ngũ vị 106 pháp, đó là: 8 thức, 51 tâm sở, 15 loại sắc pháp (11 sắc pháp và 4 đại), 24 bất tương ưng hành pháp và 8 loại vô vi pháp (hư không, trạch diệt, phi trạch diệt, bất động, tưởng thọ diệt, thiện pháp chân như, bất thiện pháp chân như và vô ký chân như). (2) Giới: Nói về tam giới sai biệt, tam thiên đại thiên thế giới v.v…

(3) Tạp nhiễm: Tức phiền não tạp nhiễm (có 128 thứ), nghiệp tạp nhiễm (tư tâm sở [ý chí, ý muốn, ý nghiệp] và tư sở khởi [cái do tư tác động: thân nghiệp và ngữ nghiệp]) và sinh tạp nhiễm (tức sự lưu chuyển LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 xứ, vô tránh, nguyện trí, 4 vô ngại giải, 6 thần thông, tướng hảo của Phật, 10 lực, 4 vô úy, 3 bất hộ, 3 niệm trú, đại bi, 18 pháp bất cộng.

Chín sự này có thể khái quát cảnh, hành và quả. Năm sự đầu thuộc về Du-già cảnh. Sự giác phần và sự Hữu tình thuộc về Du-già hành. Hai sự sau cùng thuộc về Du-già quả. Lại nữa, sự Nhất thiết pháp là chỗ dựa chung của thanh tịnh và tạp nhiễm; sự Giới và sự Tạp nhiễm thuộc về tạp nhiễm, trong đó, sự Giới là sở y của tạp nhiễm;

còn phiền não, nghiệp và sinh là sai biệt của tạp nhiễm; sáu sự còn lại thuộc về thanh tịnh. Phương tiện để tư lượng 9 sự này là sự nhiếp tất cả ngữ ngôn của Phật và tưởng nhiếp tất cả ngữ ngôn của Phật. Sở y để tu hành 9 sự này là 10 thứ pháp hành và 6 thứ thú nhập.

Luận Du-già sư địa: “Sự khế kinh gồm có 4 A-cấp-ma (A-hàm, Agama): 1. Tạp A-cấp-ma; 2. Trung A-cấp-ma; 3. Trường A-cấp-ma;

4. Tăng nhất A-cấp-ma. Về Tạp A-cấp-ma, trong đây đức Thế Tôn quán sát căn cơ của người được giáo hóa, rồi tuyên thuyết giáo pháp tương ứng được trình bày bởi Như Lai và các đệ tử, đó là giáo pháp tương ứng uẩn, xứ, giới; tương ứng duyên khởi, thực, đế; tương ứng niệm trú, chánh đoạn, thần túc, căn, lực, giác chi, đạo chi, nhập xuất tức niệm, học, chứng tịnh, v.v… Lại y theo tám chúng, nói các giáo pháp tương ứng với các chúng. Về sau người kết tập vì muốn Thánh giáo tồn tại lâu dài, nên một phần kết tập thành các bài kệ tụng, rồi tùy Sở vị thuyết: chỉ tám chúng đệ tử Phật. Chín sự hay ba loại lớn, đó là nội dung của kinh Tạp A-hàm, và cũng có thể gọi đó là “Tu-đa-la” –

“Sự khế kinh”.

Đối chiếu với luận Du-già sư địa, ngài Ấn Thuận phân loại nội dung Tạp A-hàm thành 7 phần: 1. Ngũ uẩn; 2. Lục nhập xứ; 3. Tạp nhân: Nhân duyên, Đế, Giới, Thọ; 4. Đạo phẩm: Niệm xứ, Chánh đoạn, Như ý tục, Căn, Lực, Giác chi, Thánh đạo, An-na-ban-na niệm, Học, Bất hoại tịnh; 5. Bát chúng; 6. Đệ tử sở thuyết; 7. Như Lai sở thuyết.

Tư tưởng của Tạp A-hàm có thể nói là căn bản của giáo pháp Phật thuyết, trong đó học thuyết Duyên khởi làm chủ đạo, gồm có 4 phần:

(1) Ba pháp ấn (hoặc 4 pháp ấn); (2) Mười hai nhân duyên; (3) Bốn đế; (4) Tám Thánh đạo. Tư tưởng ấy thể hiện rõ nét trong luận Hiển dương.

Bằng biện tài vô ngại, đại sĩ Vô Trước đã vận dụng kinh A-hàm để hiển dương Thánh giáo của Phật một cách sâu xa và trọn vẹn. Bàng bạc trong luận Hiển dương là những câu kinh được trích dẫn trong kinh A-hàm, đặc biệt là sự giải thích kinh Trú học thắng lợi của Tạp A-hàm ở quyển 12 và 13. Qua những trích dẫn kinh văn, cho thấy vào thời đại Vô Trước hẳn phải có một Phạn bản Tạp A-hàm rất giống với truyền bản Tạp A-hàm mà ngài Cầu-na Bạt-đà-la11 đã phiên dịch ra chữ Hán.

2. Lý pháp (ý nghĩa, nội dung, bản thể của hình thức giáo lý) gồm 3 phẩm: Nhiếp tịnh nghĩa, Thành bất tư nghị và Nhiếp thắng LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 Cuối phẩm Nhiếp tịnh nghĩa có đoạn văn tóm tắt sự biết nghĩa qua bốn sắc thái: “Nay ở phẩm đây hiển thị luận này có bốn sắc thái:

1. Sắc thái tối thắng; 2. Sắc thái tự thể; 3. Sắc thái thanh tịnh; 4. Sắc thái biện giáo. Ở đây, sắc thái tối thắng có hai kệ tụng (1, 2); sắc thái tự thể có năm kệ tụng (3~7); sắc thái thanh tịnh có hai kệ tụng (8, 9)

và sắc thái biện giáo có một kệ tụng (10).”

Sắc thái tối thắng, được phân làm hai: 1. Hiển thị luận này là tối thắng trong các luận; 2. Luận này có đủ bốn tịnh đức: nhiếp tất cả nghĩa, các luận thuyết ngoại đạo, tà giáo không thể phá hoại, dễ ngộ nhập và ngộ nhập rồi thì bất hoại. Do đề cập đến bốn tịnh đức mà phẩm này có tên là “Tịnh nghĩa”. Sắc thái tự thể, là diệu lý của hai đế: 1. Thế tục đế: nói rộng về năm uẩn, giải thích đạo lý thế tục đế; 2. Chân đế: năm pháp (tướng, danh, phân biệt, chân như, chánh trí), ba tự tánh (biến kế sở chấp, y tha khởi, viên thành thật), bốn chân thật (thế gian, đạo lý, phiền não chướng tịnh trí sở hành, sở tri chướng tịnh trí sở hành), bốn tầm tư (danh, tự tánh, giả lập, sai biệt giả lập), bốn như thật trí (do bốn thứ tầm tư dẫn ra).

Sắc thái thanh tịnh, là dựa vào hai đế để khởi ba phương pháp tu tập theo thứ lớp: 1. Lắng nghe giáo pháp, quy y Tam bảo; 2. Tu hành tam học; 3. Do tu hành mà thành được đại bồ-đề và các quả công đức.

Sắc thái biện giáo, được phân làm ba: 1. Biện phá 16 thứ dị luận, và tùy thời hiển thị chánh lý của Phật pháp; 2. Bảy thứ luận pháp, và giới thiệu kết cấu của nhân minh – phương pháp luận lý của Phật giáo; 3. Bàn luận nội dung khế kinh qua hai phương diện văn và nghĩa, giải thích yếu nghĩa của kinh, thiện xảo của sự thuyết pháp, và nói rõ công đức thắng lợi của sự tu học.

Phẩm Thành bất tư nghị nói về chín sự bất tư nghị: ngã, hữu tình, thế giới, nghiệp báo, cảnh giới bậc tĩnh lự, cảnh giới chư Phật, 14 sự không xác định, phi chánh pháp, tất cả phiền não được dẫn nhiếp.

Trong 9 sự này, trừ 3 sự sau cùng, 6 sự còn lại, theo phẩm Nhiếp tịnh nghĩa, là những “pháp được lắng nghe”, cho nên không cần tư nghị.

Người tư nghị về các sự ở đây, nếu trú ngã kiến mà tư nghị về ngã, hữu tình và thế giới; nếu tìm cầu các sự không thể xác định, nghiệp báo, cảnh giới bậc tĩnh lự và cảnh giới chư Phật; nếu tâm xao động lợi dưỡng đối với sự phi chánh pháp; nếu tâm tán loạn bởi tất cả phiền não dẫn nhiếp, thì không nên tư nghị, vì các sự ấy đưa đến sự không lợi ích và nó chướng ngại sự tu chỉ quán. Bất tư nghị là vì không cần tư nghị (như tư nghị về vũ trụ thế giới), hoặc khó thể tư nghị (như tư nghị về nghiệp báo), hoặc tư nghị không được (như tư nghị về cảnh giới của thiền định, cảnh giới của Phật). Đối với các sự ấy, nếu miễn cưỡng suy nghĩ tức là điên đảo chấp chặt, mệt nhọc vô ích. Thế thì hành giả tư nghị điều gì? Nên tư nghị nhân quả và nhiễm tịnh, tức là thế tục và thắng nghĩa của Tứ đế. Phẩm Nhiếp thắng quyết trạch, trước hết đối chiếu 9 sự trong phẩm Nhiếp sự để kiến lập luận lý cho sự quyết trạch, nói rõ những nghĩa chưa nói, xiển dương thắng nghĩa của sự kiến lập giáo pháp Đại thừa và công đức của Phật quả, sau cùng nói rõ đại ý của ba tạng:

kinh, luật và luận. Thắng quyết trạch là vì nhân quả và nhiễm tịnh là đối tượng tư nghị tối thắng, vì thức A-lại-da là pháp bất cộng với Tiểu thừa, vì sự kiến lập đạo lý thắng nghĩa là tối thắng của Đại thừa.

Khát quát, thắng quyết trạch gồm có: LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 Quyết trạch về sự Nhất thiết pháp:

1. Quyết trạch về tâm, có 3 sự: a. Xác lập a-lại-da là tâm; b. Sai biệt của tâm; c. Nghiệp dụng của tâm.

2. Quyết trạch về tâm sở, có 2 sự: a. Sở duyên của tâm sở; b.

Nghiệp dụng của tâm sở.

3. Quyết trạch về sắc, có 6 sự: a. Biên tế của sắc; b. Xứ sở của sắc; c. Hai môn giả sắc; d. Cực vi hòa hợp; e. Tánh thiện ác của sắc; f.

Hai môn sai biệt của sắc. 4. Quyết trạch về tâm bất tương ưng hành: Sự thành lập giả hữu. Quyết trạch về bốn pháp trên để nói tánh chất của nhân, có 2 sự: a. Phá bất như lý nhân; b. Kiến lập như lý nhân quả, có 5 môn. 5. Quyết trạch về vô vi: Ba nhân kiến lập.

Quyết trạch về sự Giới: 1. Tướng sai biệt; 2. Năng sở trị sai biệt; 3. Giải thích tứ cú trong Kinh.

Quyết trạch về sự Tạp nhiễm: 1. Quyết trạch về phiền não tạp nhiễm, có 3 sự: a. Mạt-na tương ưng hoặc; b. Phiền não giới hệ; c. Phiền não sai biệt, có 7 môn.

2. Quyết trạch vể nghiệp tạp nhiễm, có 5 sự: a. Nghiệp sai biệt, có 2 môn; b. Nghiệp quả; c. Nghiệp vị; d. Nghiệp quyết định; e.

Nghiệp báo sai biệt, có 4 môn.

3. Quyết trạch về sinh tạp nhiễm, có 3 sự: a. Mạng chung, có 4 môn; b. Sinh hữu tương tục; c. Sinh xứ, có 2 môn.

Quyết trạch về sự Đế: 1. Nhị đế; 2. Tứ đế nhiễm tịnh nhiếp; 3.

Mười sáu tướng; 4. Mười sáu hành; 5. Nhân quả của biến tri Tứ đế; 6. Nhị đế được danh; 7. Nhị đế và tam tánh. Quyết trạch về sự Y chỉ: 1. Ba thứ sở y; 2. Hai thứ thiện xảo; 3.

Giảng giải các câu trong Kinh; 4. Nói rộng về tĩnh lự, có 10 môn; 5.

Quyết trạch về 8 đẳng chí, có 6 môn; 6. Tĩnh lự sai biệt, có 3 môn; 7.

Tĩnh lự tiến thối, có 3 môn.

Quyết trạch về sự Giác phần: 1. Tổng kiến lập; 2. Giải thích niệm trú trong Kinh , có 9 môn.

Quyết trạch về sự Bổ-đặc-già-la: Ba môn kiến lập Quyết trạch về sự Quả: 1. Chư đoạn, có 2 môn; 2. Quả, có 2 môn.

Quyết trạch về sự Công đức: 1. Kiến lập; 2. Sai biệt; 3. Đối tượng nên tư duy, có 9 môn; 4. Bốn nghĩa Đại thừa; 5. Sự công năng của Phật; 6. Tam tạng; 7. Lược nghĩa các Kinh; 8. Lược thuyết Du-già đạo.

3. Hành pháp (phương thức thực hành giáo lý) gồm 6 phẩm:

Thành thiện xảo, Thành vô thường, Thành khổ, Thành không, Thành vô tánh và Thành Du-già. Phẩm Thành thiện xảo đề cập 7 thứ thiện xảo đối với 5 uẩn, 18 giới, 12 xứ, 12 duyên khởi, xứ phi xứ, 22 căn và 4 đế. Dùng cái tuệ vô ngã để quán sát các đối tượng nói trên. Bảy thứ thiện xảo này là phương tiện của sự thực hành Du-già, bởi lẽ chúng khái quát được những đối cảnh sở duyên của hành giả Du-già, và do đây phá hết các tà chấp (7 thứ ngu si), đó là: 1. Biến mãn sở duyên; 2. Tịnh hành sở duyên; 3. Thiện xảo sở duyên; 4. Tịnh phiền não sở duyên. Biến mãn sở duyên, có 4: (1) đối cảnh có phân biệt ảnh tượng là đối cảnh do tác ý thắng giải; (2) đối cảnh không phân biệt ảnh tượng là đối cảnh do tác ý chân thật; (3) đối cảnh biên tế các pháp là tánh tận sở hữu và tánh như sở hữu; (4) đối cảnh sở tác thành tựu là sở duyên của chuyển y. [Số LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 (1) là sở duyên của chỉ, số (2) là sở duyên của quán, số (3) và (4) là sở duyên của cả chỉ quán.] Tịnh hành sở duyên, có 5: nhiều tham, nhiều sân, nhiều si, kiêu mạn và tầm tư. Thiện xảo sở duyên, có 5: uẩn, giới, xứ, duyên khởi, xứ phi xứ. Tịnh phiền não sở duyên, có 3: các tướng thô, tĩnh v.v.., chân như và bốn Thánh đế. Phẩm Thành vô thường, Thành khổ, Thành không và Thành vô tánh đề cập đến đối tượng của sự thực hành Du-già, cũng là phương tiện gia hành của đạo xuất thế. Đối tượng ấy là 4 hành tướng của khổ đế: vô thường, khổ, không, phi ngã. Đối tượng ấy là nhân không, vì con người là vô thường, khổ, không, và pháp không, vì các pháp là phi ngã hay vô tánh. Tạp A-hàm, kinh Vô gián đẳng, số 259: “Tôn giả Xá-lợi-phất nói: Ma-ha Câu-hi-la, A-la-hán lại cũng tư duy năm thọ ấm này là bệnh, là ung nhọt, là gai nhọn, là sát hại, là vô thường, khổ, không, phi ngã. Vì sao? Vì để được điều chưa được, để chứng pháp chưa chứng, để có hiện pháp lạc trú.” Vô thường, khổ, không và ba vô tánh (: tướng, sinh và thắng nghĩa), được thiết lập trên ba tự tánh là biến kế sở chấp, y tha khởi và viên thành thật. Ba vô tánh là mật ý, ba tự tánh mới là cứu cánh. Nói ba vô tánh tức nói ba tự tánh, bởi vì thể và tướng vốn không thật có nên vô tánh, tức là tánh biến kế của các pháp giả thi thiết; vì các pháp chẳng tự sinh khởi nên vô tánh, tức là tánh y tha của các pháp duyên sinh huyễn ảo; và vì thắng nghĩa vô ngã là có nên vô tánh, tức là tánh viên thành thật của các pháp hiển lộ bởi hai không. Sự thực hành Du-già là biến tri tánh biến kế sở chấp, là biến tri và vĩnh đoạn tánh y tha khởi, là biến tri và chứng đắc tánh viên thành thật. Tư tưởng ba tánh của luận Hiển dương xoay quanh 7 chủ đề: 1. Định nghĩa (507b, 557b); 2. Sự thành lập ba tánh (557b, c; 558a, c; 559b); 3. Sai biệt, nghiệp dụng, ẩn mật, phương tiện, nhiếp và biệt dị của ba tánh (508a, b); 4. Quan hệ giữa ba tánh với vô thường và khổ;

5. Ba tánh với Không; 6. Vấn đề hữu vô của tánh biến kế (563b); 7. Tất cả pháp có đủ nghĩa ba tánh.

Phẩm Thành Du-già nói rõ dựa vào thiền định thì phát khởi được thắng hạnh Du-già. Chính cái tuệ đáo bỉ ngạn là phương tiện tối thắng của đại bồ-đề, vì vậy gọi là Du-già. Sự thực hành Du-già chính là thành tựu tuệ giác bát-nhã, là chỉ quán song vận. Do vô phân biệt chỉ

(kệ 1 và 2) và vô phân biệt quán (kệ 3 và 4) mà thành tựu trí vô phân biệt xuất thế. Vô phân biệt là không phân biệt hữu và phi hữu, tức rời xa hai hý luận: pháp và pháp không. Đó là pháp tánh ly ngôn, vô ngã. 4. Quả pháp (thành quả của sự tu tập giáo pháp) là 1 phẩm Thành hiện quán. Phẩm này được phân làm hai: (1) Mười ba kệ tụng đầu là thành năng sở nhập, tức phương tiện của hiện quán; (2) Mười hai kệ tụng sau là thành sự tu tập, tức thành tựu 6 hiện quán.

Hiện quán là trí, là kiến, là minh, là tuệ. Đối với sự chứng vô phân biệt, Thanh văn thừa có những nghĩa không chung: Hiện quán của Thanh văn là tư duy thắng nghĩa về chân như ly tướng mà thành vô phân biệt. Hiện quán của Bồ-tát là đối với pháp và pháp không thì không có phân biệt có, không mà thành vô phân biệt. Pháp và pháp không vô phân biệt nên tánh biến kế vốn không thật có, thể của nó không thể thủ đắc. Tánh biến kế không thể thủ đắc nên Bồ-tát đối với sự triển chuyển sai khác của các hữu tình cũng không thủ đắc, cho đến sinh tử và niết bàn sai khác, hữu lậu – vô lậu sai khác, tội lỗi – công đức sai khác cũng không thủ đắc. Do đó, Bồ-tát phát khởi a-thế-da đại ngã và a-thế-da quảng đại: “A-thế-da đại ngã: Các Bồ-tát hiểu được mình người bình đẳng, nên đem tín dục thanh tịnh mà làm cho các hữu tình đều được giải LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 thoát. A-thế-da quảng đại: Các Bồ-tát đối với lưu chuyển và tịch diệt, hiểu được cả hai bình đẳng, không có phân biệt, nên đem tín dục thanh tịnh mà làm lợi ích hữu tình, không trú cả hai.” Vì vậy, chư Bồ-tát, từ sơ phát tâm bồ đề, phương tiện đến cứu cánh, nhân tu đến thành quả đều rộng lớn, hàng Thanh văn không thể sánh kịp. Nói đến phương tiện của hiện quán là nói đến 10 yếu tố quyết định cho sự tu hiện quán, đó là:

“1. Với chúng sinh, quyết định là không có ngã. 2. Với tự tánh biến kế sở chấp, quyết định là không thật có.

3. Với vô ngã, quyết định là có. 4. Với các tướng, quyết định là có. 5. Với thô trọng, quyết định là có.

6. Với bất diệt, quyết định là: (1) Vì không có chúng sinh ngã và pháp ngã nên bất diệt; (2) Vì có hai vô ngã [là chúng sinh vô ngã và pháp vô ngã] nên bất diệt.

7. Với sắc thái không hai, quyết định pháp và pháp không thì không có sai biệt.

8. Với cái không, quyết định là vô phân biệt. 9. Với pháp tánh, quyết định không sợ: kẻ phàm ngu sống trong pháp tánh mà sinh các sợ hãi, còn người trí sống trong pháp tánh không có sợ hãi.

10. Với sự tự tại, quyết định có khả năng đoạn dứt: ‘Tôi không còn phụ thuộc vào người khác để cầu phương tiện đoạn dứt [phiền não].’”

Căn cứ thứ lớp tu tập mà phân chia hiện quán làm bốn giai đoạn:

(1) Phát khởi: chỉ giai đoạn thực hành trước khi được hiện quán, là từ văn sở sinh trí cho đến thế đệ nhất pháp trí; (2) Chứng đắc: chỉ địa vị chánh hiện quán, tức kiến đạo; (3) Đẳng lưu: chỉ sự tu tập sau chánh hiện quán, tức tu đạo; (4) Thành mãn: chỉ hiện quán cứu cánh viên mãn, tức chứng đắc cực quả của ba thừa.

Luận về thể tánh của hiện quán thì lấy 6 thứ hiện quán sai biệt để hiển thị: (1) Tư hiện quán: Đó là tuệ được tác thành bởi tư, tối thượng phẩm tương ưng hỷ thọ. Nó quán sát cộng tướng của các pháp, dẫn sinh noãn v.v… Trong gia hành đạo, tác dụng quán sát các pháp của nó mãnh liệt nhất, nên đặc biệt lập thành hiện quán. Các pháp như noãn v.v… không phân biệt pháp một cách chi tiết, lại cũng chưa chứng nghiệm thật lý, do đó không phải là hiện quán. (2) Tín hiện quán: Đó là tịnh tín quyết định thuộc thế gian và xuất thế gian, duyên đến đối tượng là Tam bảo. Nó hỗ trợ hiện quán để không thối chuyển, do đó được lập làm hiện quán. (3) Giới hiện quán: Đó là vô lậu giới. Nó trừ diệt cáu bẩn của sự phá giới, khiến quán được thêm sáng, do đó cũng được gọi là hiện quán. (4) Hiện quán trí đế hiện quán: Đó là trí vô phân biệt căn bản và hậu đắc, một cách triệt để, duyên phi an lập làm đối tượng. (5) Hiện quán biên trí đế hiện quán: Đó là trí thế xuất thế gian, duyên các an lập làm đối tượng, sau hiện quán trí đế hiện quán.

(6) Cứu cánh hiện quán: Trí thuộc giai đoạn cứu cánh, tức tận trí, vô sinh trí.

Sáu thứ hiện quán lấy đều lấy Bồ-đề làm thể. Hành giả Du-già dựa đẳng chí mà phát khởi thắng hạnh Du-già, chỉ quán song vận, thành trí vô phân biệt xuất thế, được gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa, chính là phương tiện tối thắng của Đại Bồ-đề.

Sự phân chia giáo, lý, hành, quả như vậy chỉ là tương đối, vì LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 trong mỗi phần pháp, mỗi phẩm đã bao hàm cả 4 pháp: giáo, lý, hành, quả.

Sau đây là sự phân khoa theo ba tuệ văn, tư và tu:

(1) Văn tuệ là biết giáo pháp của Phật qua 9 sự (phẩm Nhiếp sự) và biết nghĩa của giáo pháp qua 4 sắc thái: tối thắng, tự thể, thanh tịnh và biện giáo (phẩm Nhiếp tịnh nghĩa).

(2) Tư tuệ là tư duy chính xác và sâu xa về 9 sự, tức toàn bộ giáo pháp của Phật, để thấy Đại thừa là Phật thuyết, Đại thừa thù đặc như thế nào, và chỉ quán của Đại thừa thì đặc hữu như thế nào (phẩm Nhiếp thắng quyết trạch). Tư tuệ còn là biết những gì không nên tư duy, vì vượt ngoài sự lý luận của con người. Như trong Tăng chi bộ kinh, IV. 77, có ghi bốn điều Phật cho rằng bất khả tư nghị: ”Có bốn điều này không thể nghĩ đến được, này các Tỷ-kheo, nếu nghĩ đến, thời người suy nghĩ có thể đi đến cuồng loạn và thống khổ. Thế nào là bốn? Phật giới của các đức Phật, này các Tỷ-kheo, không thể nghĩ đến được, nếu nghĩ đến, thời người suy nghĩ có thể đi đến cuồng loạn và thống khổ.

Thiền giới của người ngồi Thiền, này các Tỷ-kheo, không thể nghĩ được, nếu nghĩ... thống khổ. Quả dị thục của nghiệp, này các Tỷ-kheo, không thể nghĩ đến được, nếu nghĩ đến... thống khổ. Tâm tư thế giới, này các Tỷ-kheo, không thể nghĩ đến được, nếu nghĩ đến thời có thể đi đến cuồng loạn và thống khổ.” (HT. Thích Minh Châu dịch)

(3) Tu tuệ bao gồm: a. Sở duyên của tuệ (phẩm Thành thiện xảo); b. Gia hành của tuệ: biến tri vô thường (phẩm Thành vô thường), biến tri khổ (phẩm Thành khổ), biến tri không (phẩm Thành không), biến tri vô tánh (phẩm Thành vô tánh); c. Thú nhập tuệ giác: quả hiện quán (phẩm Thành hiện quán) và nhân Du-già (phẩm Thành Du-già). Trong khảo luận Hiển dương Thánh giáo luận đại ý, học giả Lữ Trừng (呂澂,1896-1989) phân chia 11 phẩm theo thứ tự như sau:

(1) Thể tánh của luận là giản trạch về pháp tướng, gồm 2 phẩm: (a) về sự pháp có phẩm Nhiếp sự; (b) về nghĩa tướng có phẩm Nhiếp tịnh nghĩa. (2) Sở y của luận là giản trạch về Du-già, gồm 9 phẩm: (a) về sở duyên có phẩm Thành thiện xảo; (b) về phương tiện có 4 phẩm: Thành vô thường, Thành khổ, Thành không và Thành vô tánh; (c) về Du-già có phẩm Thành Du-già; (d) về đối tượng viễn ly có phẩm Thành bất tư nghị; (e) về thắng nghĩa có phẩm Nhiếp thắng quyết trạch.

Phân tích văn bản thì thấy luận Du-già sư địa và luận Hiển dương có bố cục tương đồng, cùng lấy Bồ-tát đạo làm chủ yếu. Luận Hiển dương (và Đại thừa A tỳ đạt ma tập luận 大乘阿毘達磨集論) là luận cương yếu, là bản tiết lược của luận Du-già sư địa.

Luận Du-già sư địa có 100 quyển, gồm 5 phần chính:

1. Bản địa phần: phân biệt bao quát và phong phú về 17 địa: (1)

Ngũ thức thân tương ưng địa, (2) Ý địa, (3) Hữu tầm hữu tứ địa, (4) Vô tầm duy tứ địa, (5) Vô tầm vô tứ địa, (6) Tam ma tư đa địa, (7) Phi tam ma tư đa địa, (8) Tâm địa, (9) Vô tâm địa, (10) Văn sở thành địa, (11) Tư sở thành địa, (12) Tu sở thành địa, (13) Thanh văn địa, (14)

Độc giác địa, (15) Bồ-tát địa, (16) Hữu dư y địa, (17) Vô dư y địa.

(Quyển 1~50)

2. Nhiếp quyết trạch phần: bàn sâu các nghĩa còn nghi ngờ của 17 địa vừa kể trên. Trong Ngũ thức thân tương ưng địa và Ý địa, đặc biệt luận chứng sự tồn tại của thức a-lại-da. Khi quyết trạch về Bồ-tát địa, quảng dẫn nguyên văn Kinh Giải thâm mật, bàn về thắng nghĩa LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 đế, Du-già địa, các ba-la-mật, Như Lai thành sở tác sự. (Quyển 51~80) 3. Nhiếp thích phần: bàn về vị trí và nghi tắc của các kinh được trích dẫn trong bộ luận. Các kinh xuất hiện thường nhất là các kinh A-hàm. (Quyển 81~82)

4. Nhiếp dị môn phần: trực tiếp giải thích tên gọi và ý nghĩa của các câu văn được nhắc tới trong kinh A-hàm. (Quyển 83~84)

5. Nhiếp sự phần: nêu rõ những điểm chính yếu trong giáo pháp của Phật như về uẩn, xứ, duyên khởi, thực, đế, giới, thọ, các bồ đề phần, nhập xuất tức niệm, tam học, chứng tịnh. (Quyển 85~100)

Từ Bản địa phần của luận Du-già sư địa, ngài Vô Trước rút ra những yếu nghĩa để tập thành phẩm Nhiếp sự (quyển 1~4) và phẩm Nhiếp tịnh nghĩa (quyển 5~8), cụ thể là: lấy phần Giới luật nghi của sơ Du-già xứ thuộc Thanh văn địa, đưa vào phần Phân biệt Tăng thượng giới học sai biệt ở quyển 7; lấy phần Thế gian đạo của đệ tứ Du-già xứ thuộc Thanh văn địa, đưa vào quyển 7; lấy phẩm Bồ-tát công đức thuộc Bồ-tát địa, đưa vào quyển 8. Ngài Vô Trước cũng lấy 16 thứ dị luận trong Bản địa phần, đưa vào phẩm Nhiếp tịnh nghĩa (quyển 9 và 10); lấy mục Nhân minh luận ở Bản địa phần, đưa vào phẩm Nhiếp tịnh nghĩa (quyển 12 và 13). Xem mục lục và chú thích có thể thấy ngài Vô Trước đã trích lại những đoạn văn của luận Du-già sư địa để đưa vào các phẩm: Thành thiện xảo, Thành vô thường, Thành khổ, Thành không, Thành vô tánh, Thành hiện quán, Thành du-già, Thành bất tư nghị (từ quyển 14 đến phần đầu quyển 17). Sau cùng, phẩm Nhiếp thắng quyết trạch (phần sau quyển 17 đến quyển 20) có những yếu nghĩa lấy từ Nhiếp quyết trạch phần của luận Du-già sư địa.

Trong sách Ấn Độ Phật giáo tư tưởng sử, pháp sư Ấn Thuận cho rằng: “Ba phẩm đầu của luận Hiển dương nhiếp lấy văn nghĩa của luận Du-già, tám phẩm sau: Thành vô thường, Thành khổ, Thành không, Thành vô tánh, Thành hiện quán, Thành du-già, Thành bất tư nghị, Nhiếp thắng quyết trạch, thì chú trọng vào sự quán hạnh, minh định nghĩa lý sâu xa của Đại thừa thì hơn hẳn Thanh văn.” Có thể nói luận Hiển dương là bản tóm tắt của luận Du-già sư địa, nhưng vẫn hiển thị được cấu trúc và giáo lý đặc thù của riêng nó. Và đó là lý do mà ngài Vô Trước trước tác luận này.

Kinh Giải thâm mật ghi: “Thắng Nghĩa Sinh, trong chánh pháp mà Như lai khéo tuyên thuyết, khéo qui định, và được nói ra bởi ý muốn cực kỳ trong sạch, vẫn có những nhận thức khác nhau của nhiều hạng người. Như lai vốn căn cứ ba vô tánh như trên, nhưng do mật ý sâu xa, nên trong những kinh nghĩa lý chưa hoàn hảo mà Như lai đã nói, Như lai nói pháp yếu theo cách nói kín đáo, rằng các pháp toàn không, không sinh không diệt, bản lai vắng bặt, tự tánh niết bàn. ...

Người chưa gieo trồng thiện căn, chưa làm sạch nghiệp chướng, chưa thành thục liên tục, không tu nhiều thắng giải, chưa dồn chứa hai thứ tư lương phước đức trí tuệ, tính không chất trực, không phải loại chất trực, dẫu có sức lực trong việc suy nghĩ chọn lựa những sự phế bỏ và thiết lập, nhưng thường đứng yên trong sự cố thủ kiến thức của mình, thì nghe kinh pháp như vậy họ không thể thấu hiểu đúng như sự thật về lời nói mật ý sâu xa của Như lai, cũng không tin hiểu kinh pháp như vậy, nên kinh pháp cho là phi kinh pháp, nghĩa lý cho là phi nghĩa lý; kinh pháp cho là phi kinh pháp và nghĩa lý cho là phi nghĩa lý, nên nói rằng kinh pháp như vậy không phải Phật nói mà là ma nói, và nhận định này làm cho họ phỉ báng thóa mạ kinh pháp như vậy là hư ngụy, bằng lắm cách, họ hủy diệt xô đổ kinh pháp như vậy, những ai tin LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 hiểu kinh pháp như vậy thì bị họ coi là kẻ thù; họ, trước kia bị nghiệp chướng làm cho chướng ngại, nay do lý do trên mà bị nghiệp chướng tiếp tục chướng ngại, và nghiệp chướng này mở đầu (có vẻ) giản dị, nhưng rồi (chịu khổ) trong thời kỳ bằng trăm ngàn câu chi na dữu đa, khó có lúc thoát khỏi.”12 Luận Hiển dương Thánh giáo căn cứ mật ý của đức Phật mà xiển dương con đường nhất Phật thừa ngang qua sự ngộ nhập Duy thức tánh và sự thực hành Du-già đạo: “Nếu lược nói Du-già đạo, nên biết đa văn được nhiếp, chánh pháp làm cảnh giới, xa-ma-tha và tỳ-bát-xá-na làm tự thể, y chỉ ảnh tượng và y chỉ sự thành tựu. Như đức Bạc già phạm nói: ‘Có năm thứ pháp có thể nhiếp lấy tất cả hành giả Du-già, các Du-già địa, đó là trì, trú, minh, kính và chuyển y’. Nên biết, nghe chánh pháp là trì, sở duyên là trú, chỉ quán là minh, ảnh tượng là kính, sự thành tựu là chuyển y.”

Nghĩa lý luận Hiển dương Bao quát tất cả nghĩa Khiến Phật pháp trường tồn Tứ chúng được lợi lạc. Nay con được dịch chú Mong đáp đền bốn ơn Xin nguyện cho những ai Có duyên đọc luận này Thì biết đạo chân thật Của Bồ-tát Du-già

Có được những thắng giải Sinh đức tin trong sáng Vững bước trên hành trình Tuệ giác của Phật-đà.

Nguyện đem công đức này

Hướng về khắp tất cả Đệ tử và chúng sinh

Đều trọn thành Phật đạo.

Mùa Vu Lan, 15.7.2560 (17.8.2016)

Phật tử Quảng Minh kính ghi

Phẩm Một

NHIẾP SỰ (Phần 1)

Nhất thiết, giới, tạp nhiễm Đế, y chỉ, giác phần Bổ-đặc-già-la, quả Các công đức: chín sự. (kệ 1)

[480b26] Luận giải:

Nhất thiết: Có năm pháp tổng nhiếp Bồ-tát tạng15, những gì là năm? Kệ tụng:

Tâm, tâm sở hữu, sắc Bất tương ưng, vô vi. (kệ 2ab)

[1. Tâm] [480b29] Luận giải:

Tâm: Là tâm- ý- thức, có các tên gọi sai biệt16 . LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 Luận Hiển Dương Thánh Giáo

Quyển Một

Thiện Thệ, thiện thuyết, diệu ba thân Vô úy, vô lưu, chứng giáo pháp13 Mâu Ni tử thượng thừa, chân thật Con nay chí thành xin tán lễ.

Cúi đầu kính lạy Đại từ tôn Sẽ nối chủng trí ngôi Pháp vương Không dựa thế gian mà quy thú Bậc tuyên thuyết Du-già sư địa.

Xưa con Vô Trước từ Thầy nghe Nay tổng hợp yếu nghĩa các địa Hiển dương Thánh giáo đấng Từ bi Văn gọn, nghĩa đầy mà dễ hiểu:

Nhiếp sự, Tịnh nghĩa, Thành thiện xảo Vô thường, Khổ, Không và Vô tánh Hiện quán, Du-già, Bất tư nghị Nhiếp thắng quyết trạch: mười một phẩm.14 Cung kính pháp: trước nên quy lễ luận gốc của Đại sư; 2. Cung kính nghĩa: lại nên quy lễ nghĩa mà bậc Thầy đã khai thị, xiển dương.”

15 Kinh Giải thâm mật, phẩm Địa độ: “Đại bồ tát Quan tự tại thưa Phật: Bạch đức Thế tôn, đối với sáu sự phải tu học như vậy, Bồ tát phải tu học như thế nào? Đức Thế tôn dạy đại bồ tát Quan tự tại:

Thiện nam tử, phải tu học bằng năm cách thức sau đây: một là đầu tiên, tin hiểu sắc mạnh đối với giáo pháp tinh tế tương ứng với sáu độ, thuộc về Bồ tát tạng; hai là kế đó, đối với mười pháp hạnh thì đem cái trí được tác thành bởi sự nghe, sự nghĩ, sự tu mà tinh tiến tu hành; ba là theo mà giữ tâm nguyện bồ-đề; bốn là thân gần các vị thiện tri thức đích thực; năm là siêng tu các loại thiện pháp LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 Hỏi: Những gì là thức?

Đáp: Thức có tám loại, đó là thức a-lại-da, thức nhãn-nhĩ-tỷ-thiệt-thân, ý và ý thức17 .

[480c03] Thức a-lại-da: Là các nghiệp và phiền não đã tạo tác, tăng trưởng ở đời trước làm duyên; là các thứ hý luận từ vô thủy đến nay được huân tập [nơi hữu tình] làm nhân; là thức nhất thiết chủng tử dị thục18 được sinh ra [từ nhân duyên ấy] làm thể. Thức này có năng lực chấp thọ sắc căn19, liễu biệt căn sở y xứ20 và huân tập các thứ hý luận21. Ở trong mọi thời gian, thức này là một loại sinh diệt [tương tục] mà không thể nào biết được. Thức này có năng lực nắm giữ, hiểu biết khí thế giới ở ngoài, cùng tương ưng với cảm thọ bất khổ bất lạc, luôn mang tánh chất vô phú vô ký22. Thức này làm nhân cho các chuyển thức dựa vào. Thức này chuyển hiện cùng các chuyển thức nhiễm tịnh qua sự thọ dụng, v.v…23 Các chuyển thức nhiễm ô có thể làm tăng trưởng [chủng tử nhiễm nơi a-lại-da] và các chuyển thức thanh tịnh có thể làm tổn giảm [chủng tử tịnh nơi a-lại-da].

Làm sao biết được có thức này?

Như đức Bạc-già-phạm có nói: “Kẻ phàm phu ngu si bị vô minh che lấp, ái kết ràng buộc, nên cảm được cái thân có thức này.”24 Lời nói này hiển thị có thức a-lại-da hay thức dị thục.

Cũng nói: “Ví như năm loại hạt giống, đây gọi là thức có hữu thủ.”25 Lời nói này hiển thị có thức nhất thiết chủng tử a-lại-da. Cũng nói: “Thức a-đà-na cực kỳ vi tế, tất cả chủng tử như dòng LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 nước mạnh, Như lai không nói cho kẻ phàm ngu, sợ họ phân biệt chấp làm tự ngã.”26 Nhãn thức phát sinh từ chủng tử của thức a-lại-da, dựa vào nhãn căn mà cùng phát sinh với thức a-lại-da, duyên với cảnh giới hình sắc mà có sự liễu biệt.

Như đức Bạc-già-phạm có nói: “Nội nhãn xứ không bị hư hoại và ngoại sắc xứ hiện tiền, chúng làm duyên cho tác ý sinh khởi đúng lúc, như vậy mà sinh ra nhãn thức.”27 Cũng nói: “Duyên vào nhãn và sắc, sinh ra nhãn thức. Như vậy nên biết, cho đến thân thức.”28 Ở đây, các thức có sự sai biệt, đó là: mỗi thức dựa vào căn của nó, mỗi thức duyên vào cảnh của nó và mỗi thức liễu biệt riêng rẽ. Toàn bộ rút ra từ hai kinh ở trên.

[480c23] Ý: Là từ chủng tử của thức a-lại-da sinh ra rồi trở lại lấy thức ấy làm đối tượng sở duyên29; luôn tương ưng với ngã si, ngã ái, ngã - ngã sở chấp, ngã mạn30; hoặc tương ưng với những [tâm sở] ngược lại; ở trong tất cả thời gian hoạt động với tánh tự thị cao cử31;

hoặc hoạt động một cách bình đẳng32 . Tánh chất liễu biệt [của ý thức] chuyển hiện cùng với thức mạt-na. Như đức Bạc-già-phạm có nói: “Nội nhãn xứ không bị hư hoại và ngoại sắc xứ hiện tiền, chúng làm duyên cho tác ý khởi liền, như vậy mà sinh ra nhãn thức.”33 Ý thức: Là từ chủng tử của thức a-lại-da sinh ra, dựa vào ý căn và hiện khởi cùng thức mạt-na. Đối tượng của ý thức là tất cả pháp chung và pháp bất cộng34. Đặc tánh của ý thức là liễu biệt.