Luận Hiển Dương Thánh Giáo Trọn Bộ 2 tập

Quyển Mười Bốn

Phẩm Ba

THÀNH THIỆN XẢO

[545a09] Lại nữa, trong luận này, nơi chín sự277 làm thể của giáo pháp, nên khéo liễu tri bảy thứ thiện xảo278. Những gì là bảy?

Kệ tụng:

Nơi các uẩn, giới, xứ, ‌ Và các pháp duyên khởi, ‌ Xứ phi xứ, căn, đế, ‌ Nên biết thiện xảo sự. (kệ 1)

[545a13] Luận giải: Trú chánh pháp: Là khéo thấu suốt bảy thứ sự thiện xảo như vậy.

Hỏi: Vì sao chỉ lập bảy thứ thiện xảo?

Đáp: Ở thế gian, người ngu đa phần chấp như vậy.

Kệ tụng:

‌ Thân giả, tự tại đẳng ‌ Vô nhân, thân giả trú

‌ Lưu chuyển, tác các nghiệp ‌ Và tăng thượng hai thứ. (kệ 2)

[545a18] Luận giải: (1) Không thiện xảo đối với các uẩn, cho nên chấp thể của các uẩn là thân của ta. (2) Không thiện xảo đối với các giới, cho nên chấp Tự tại đẳng là cái nhân sinh ra thân279, hoặc chấp vô nhân mà thân tự nhiên sinh khởi280, vì không thấu hiểu rằng từ tự chủng nhân mà thân được sinh khởi. Vì sao? Giới là công năng, chủng tử, tộc tánh, nhân, v.v… các danh sai biệt. (3) Không thiện xảo đối với các xứ, cho nên chấp có thân, dựa vào thân mà trú, nắm giữ cảnh giới ở ngoài. (4) Không thiện xảo đối với duyên khởi, cho nên chấp có cái thân lưu chuyển sinh tử. (5) Do không khéo biết xứ phi xứ, cho nên chấp có cái thân thường tạo tác các nghiệp. (6 & 7) Do không khéo biết các căn và các đế, cho nên chấp có hai thứ thân tăng thượng: (a) Cái thân do nghiệp quả ái phi ái tăng thượng và (b) Cái thân do nhiễm ô và thanh tịnh tăng thượng: do không biết hai đế khổ tập nên chấp có nhiễm ô tăng thượng, và do không biết hai đế diệt đạo nên chấp có thanh tịnh tăng thượng.

Kệ tụng:

‌ Với thân giả, đẳng khởi, ‌ Thật ngã được trú giữ, ‌ Lưu chuyển giả, tác giả,

‌ Và các tăng thượng nghĩa (kệ 3) LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 ‌ Nhiễm ô hoặc thanh tịnh,

‌ Khởi bảy thứ ngu si. ‌ Đối trị đây nên biết ‌ Nhiếp bảy thứ thiện xảo. (kệ 4)

[545b05] Luận giải: Như trên mà nói tổng quát thì có hai thứ tăng thượng để phân biệt, hiển thị hai thứ ngu si: 1. Ngu si về tăng thượng nghĩa281; 2. Ngu si về nhiễm ô, thanh tịnh.282 Bảy thứ ngu si về thân giả, đẳng khởi, v.v… dựa vào những gì mà chuyển?

Kệ tụng: ‌ Vọng kế ngã thân giả

‌ Y chỉ các căn trú ‌ Với cảnh giới hồi chuyển;

‌ Thọ dụng ái phi ái; (kệ 5)

‌ Ngôn thuyết sở y trú;

‌ Tác giả, có giác giả.

‌ Do nơi uẩn sai biệt ‌ Chung thấy một cái thân. (kệ 6)

[545b12] Luận giải: Ngu si về thân giả: Do không biết rõ thể của sắc uẩn nên chấp có một cái ngã y chỉ vào năm căn đối với cảnh giới chuyển. Do không biết rõ thể của thọ uẩn nên chấp có thọ giả thọ dụng tất cả sự ái và phi ái. Do không biết rõ thể của tưởng uẩn nên riêng chấp có cái ngã mà ngôn thuyết y trú, bởi vì không biết tưởng mới chỗ dựa của ngôn thuyết, như đức Bạc-già-phạm nói: “Sự nghĩ tưởng của người kia khởi ra ngôn thuyết.”283 Do không biết rõ thể của hành uẩn nên chấp có tác giả284. Do không biết rõ thể của thức uẩn nên chấp có người nhận thức285; chẳng phải chỉ có thức, bởi vì các thế gian đối với thể của thức uẩn sinh khởi giác tưởng. Như vậy, người ngu đối với tự tướng của các uẩn sai biệt, chung khởi một thứ thân, ngu si liền chấp thân ấy, lấy đó làm ngã.

Lại nữa, ngu si về đẳng khởi:

Kệ tụng:

‌ Vì mê hoặc sơ nhân

‌ Chấp thường nhân, vô nhân. (kệ 7ab)

[545b23] Luận giải: Người ngu thế gian, (1) hoặc với thân cho rằng có cái nhân đầu tiên mà sinh mê hoặc, nên chấp bất bình đẳng nhân286 , nghĩa là có cái nhân là vị trời Tự tại thiên thường trú, vị trời Tỳ-sắt-nỗ287, tự tánh, v.v… ; (2) hoặc nói vô nhân, nghĩa là bài bác không có cái nhân sinh ra tất cả mọi vật.

Lại nữa, ngu si về thật ngã được trú giữ:

281 Tức ngu si về uẩn, giới, xứ, duyên khởi và xứ phi xứ.

282 Tức ngu si về căn và đế.

283 Tạp A-hàm, kinh 306, Nhân: “Lại nói như vầy: ‘Mắt tôi thấy sắc, tai tôi nghe tiếng, mũi tôi ngửi mùi, lưỡi tôi nếm vị, thân tôi chạm biết, ý tôi phân biệt pháp.’ Kia giả lập rồi nói như vầy: ‘Vị Tôn giả này tên như vậy, sanh như vậy, họ như vậy, ăn uống như vậy, cảm khổ vui như vậy, sống lâu như vậy, trụ lâu như vậy, thọ mạng như vậy.’ Này Tỳ-kheo, đó là tưởng, là ghi nhớ, là ngôn thuyết.” (Thích

Đức Thắng dịch) 284 Tác giả 作者: Người tạo tác.

285 Giác giả 覺者: Người hiểu biết, nhận thức.

286 Bất bình đẳng nhân luận là cái thuyết cho rằng một nhân có thể sinh ra vạn vật, và cái nhân đó không do một nhân khác sinh ra, mà cũng không giống với vạn vật, cho nên gọi là bất bình đẳng.

287 Tỳ-sắt-nỗ thiên 毘瑟弩天 = Tỳ-sưu-nữu thiên 毘搜紐天 (s: Viṣṇu): vị thần bảo hộ trong Ấn độ giáo và Bà-la-môn giáo. là một trong ba vị thần tối cao trong Ấn Độ giáo bao gồm Brahma là đấng tạo hóa, Vishnu là đấng bảo hộ, còn Shiva là đấng hủy diệt. Cả ba tạo thành bộ tam thần Trimurti, thường được gọi là „Brahma-Vishnu-Maheshwara.“ Họ là những dạng khác nhau của một người được gọi là Đấng Tối cao hay Svayam Thế Tôn / Thần Krishna / Parabrahman.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Kệ tụng:

‌ Ngã trú giữ các căn

‌ Năn xúc và năng thọ. (kệ 7cd)

[545b28] Luận giải: Chấp có cái ngã trú giữ các căn, có khả năng xúc đối với thuận khổ thọ xúc, thuận lạc thọ xúc, và có khả năng lãnh thọ lạc hay lãnh thọ khổ.

[545c01] Lại nữa, ngu si về lưu chuyển, tác giả, tăng thượng

nghĩa và nhiễm ô thanh tịnh: Là chấp có sự riêng biệt trú giữ cái thân làm ngã.

Kệ tụng:

‌ Từ đây sinh tử xứ ‌ Chấp có người lưu chuyển ‌ Tác giả: pháp, phi pháp ‌ Và quả ấy tăng thượng. (kệ 8)

‌ Với tu tập tà hành ‌ Chấp là người nhiễm ô ‌ Với tu tập chánh hành ‌ Vọng chấp người giải thoát. (kệ 9)

[545c07] Luận giải: Người ngu si kia đối với sinh tử xứ này, xứ kia, chấp có thật ngã sinh tử lưu chuyển, chính là thật ngã này. Tạo tác nhân của pháp và phi pháp cho đời sau, chính là thật ngã này. Đối với quả kia tự tại thọ dụng, nên quả pháp kia sinh, chính là thật ngã này.

Dựa vào quả pháp tập làm tà hành, chấp là người nhiễm ô; tu hành chánh hành, chấp là người giải thoát.

Kệ tụng:

‌ Khi Phật chưa ra đời ‌ Ngu si chuyển như vậy ‌ Do Phật hiện thế gian ‌ Nói bảy thứ thiện xảo. (kệ 10)

[545c14] Luận giải: Sự hiển thị ở đây dựa vào thời gian như vậy, theo sự thích ứng, ngoại đạo ngu si, chúng sinh hoàn diệt. Do bảy thứ thiện xảo ngôn thuyết này là pháp không chung với tất cả ngoại đạo:

Ở đây, thiện xảo uẩn là: Kệ tụng:

‌ Biết ba đời sai biệt

‌ Năng trừ nhất hợp tưởng ‌ Tức ly và giải thoát ‌ Chúng sinh bất khả đắc (kệ 11)

‌ Đa chủng và tổng lược ‌ Cùng có sai biệt chuyển ‌ Trí tăng ích tổn giảm ‌ Thiện xảo uẩn nên biết. (kệ 12)

[545c21] Luận giải: Ba đời sai biệt: Các uẩn ở quá khứ, vị lai, hiện tại có thể tánh sai biệt, như đức Bạc-già-phạm nói: “Phàm có sắc gì, quá khứ, vị lai hay hiện tại, nội hay ngoại, thô hay tế, liệt hay thắng, xa hay gần, đối với tất cả sắc, thấy được như thật với trí tuệ là:

‘Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không ‌ Ở đây hiển thị tự thể của các uẩn, và thắng lợi chướng đoạn của chúng, gọi là thiện xảo uẩn.

‌ Thế nào là thiện xảo giới?

Kệ tụng:

‌ Vì thấy ba nhân sinh ‌ Gọi là thiện xảo giới ‌ Từ vô thủy tự chủng ‌ Nhiều chủng loại sinh khởi (kệ 13)

‌ Do đây và ở đây ‌ Nắm giữ không thể được ‌ Vì y tự trí thành ‌ Trừ được tánh thấp kém. (kệ 14)

[546a14] Luận giải: Do quán ba pháp: căn, cảnh và thức293; chúng từ tự nhân mà sinh, gọi là thiện xảo giới. Vì sao? Do các pháp kia lưu chuyển vô thủy, từ tự chủng tử294 sinh ra, nhiều sinh khởi và nhiều loại sinh khởi.

Nhiều sinh khởi: Như kinh nói: “Chẳng phải một giới.”

Nhiều loại sinh khởi: Như kinh nói: “Đa dạng giới.”295 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 phải tự ngã của tôi.’”288 Do thắng trí tuệ như thật liễu tri, nên đối với các uẩn xả ly nhất hợp tưởng289, tức là hoàn diệt.

‌ Lại nữa, tánh bổ-đặc-già-la trong các uẩn thì không thể thủ đắc. Vì sao? Ngay trong các uần, không thể thủ đắc chúng sinh; lìa các uẩn cũng không thể thủ đắc chúng sinh; giải thoát các uẩn cũng không thể thủ đắc chúng sinh; như đức Bạc-già-phạm bảo Tây-nhĩ-ca290: “Nơi sắc uẩn ông thấy Như lai chăng?”, cho đến “Nơi thức uẩn ông thấy Như lai chăng?” Tây-nhĩ-ca đáp: “Bạch đức Kiều-đáp-ma, không.” Như vậy cho đến nói rộng.291 Trong kinh này, nói sắc uẩn, thọ uẩn v.v..., dù nói chung hay nói riêng, bổ-đặc-già-la đều không thể thủ đắc. Nay ở đây chỉ nói lược, nếu nói chung thì năm uẩn không thể thủ đắc.

‌ Như vậy đã nói về sự biết rõ sắc v.v.. các tướng sai biệt, và khả năng viễn ly chúng, tức đối trị được cái chấp tăng ích. Đối với tự tướng và cộng tướng của các uẩn đều được thiện xảo.

‌ Lại nữa, uẩn có nghĩa là tích tụ. Khả năng hiểu rõ nghĩa tích tụ ấy, gọi là thiện xảo. Nghĩa tích tụ này lại có bốn thứ: 1. Nghĩa đa chủng; 2. Nghĩa tổng lược; 3. Nghĩa cộng hữu chuyển; 4. Nghĩa tăng ích tổn giảm.292 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Lại nữa, do dựa vào các căn, không thể có được cái ngã nào năng thủ các cảnh giới. Có thể biết những gì được tạo tác là dựa vào sự tự thành lập, không do Đại tự tại thiên v.v... Vì vậy, phàm muốn không sinh làm người thấp kém thì phải tu tập cho được tự tại.

Ở đây hiển thị tự thể của các giới và thắng lợi chướng đoạn của chúng, gọi là thiện xảo giới.

Thế nào là thiện xảo xứ?

Kệ tụng:

‌ Biết các xúc, các thọ ‌ Do hai thứ sinh môn ‌ Y chỉ vào các xúc ‌ Nên biết thiện xảo xứ. (kệ 15)

‌ Như pháp xứ, thiên xứ

‌ Về sau được y chỉ ‌ Do vì thế tục đế ‌ Biết rõ hai thứ tánh. (kệ 16)

[546a27] Luận giải: Do khéo biết rõ xúc là bản thể của cánh cửa sự sống296 mà kiến lập hai xứ: căn và cảnh.297 Như vậy, do nghĩa năng sinh nên gọi là xứ. Giống như thế gian tu thiện pháp được gọi là pháp xứ.

Lại nữa, khéo biết rõ các thọ dựa vào xúc mà kiến lập xúc làm xứ của thọ. Như vậy, theo nghĩa chỗ cư trú mà gọi là xứ. Giống như thiên tượng298 trú ở thế gian được gọi là thiên xứ. Lại nữa, khi hai pháp xúc thọ sinh khởi, dựa vào thế tục đế để hiểu rõ hai tánh: sự xúc đối và sự cảm thọ. Xúc là khả năng xúc đối.

Thọ là khả năng lãnh nạp. Ở đây, hiển thị theo thắng nghĩa đế thì sự xúc đối và sự cảm thọ là không thể thủ đắc; theo thế tục đế thì cả hai đều có thể thủ đắc. Đó gọi là thiện xảo xứ.

Thế nào là thiện xảo duyên khởi?

Kệ tụng:

‌ Biết chưa đoạn vô thường ‌ Nhân sinh ra các quả ‌ Tự tương tục, tương tự ‌ Gọi thiện xảo duyên khởi. (kệ 17)

‌ Chúng sinh bất khả đắc ‌ Mà có xả, tục giả ‌ Do thấu suốt sâu xa ‌ Bốn thứ duyên khởi vậy. (kệ 18)

nhãn, sắc, nhãn thức, nhĩ, thanh, nhĩ thức, tỷ, hương, tỷ thức, thiệt, vị, thiệt thức, thân, xúc, thân thức, ý, pháp và ý thức; 6 giới: địa, thủy, phong, hỏa, không và thức; 6 giới: lạc, khổ, hỷ, ưu, xả và vô minh; 6 giới: dục, ly dục, sân, vô sân, hại và bất hại; 3 giới: dục giới, sắc giới và vô sắc giới; 2 giới:

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 [546b11] Luận giải: Khéo hiểu rõ sự chưa vĩnh đoạn vô thường và nhân tố sinh ra các quả, gọi là thiện xảo duyên khởi. Nghĩa là như kinh nói: “Cái này có nên cái kia có, cái này sinh nên cái kia sinh;

nghĩa là duyên vô minh nên có hành và, cho đến sự tập khởi của sanh, già, bệnh, chết, ưu, bi, khổ, não. Và rằng, cái này không nên cái kia không, cái này diệt nên cái kia diệt; có nghĩa là vô minh diệt thì hành diệt, cho đến sự diệt tận của sinh, già, bệnh, chết, ưu, bi, khổ, não.”299 Lại nữa, khéo hiểu rõ do từ nhân này bằng sự tự tương tục sinh ra các quả pháp, nghĩa là như kinh nói: “Chẳng phải ngoài sự sinh làm duyên mà có già, chết, v.v...”300 Lại nữa, khéo hiểu rõ do từ tương tự nhân sinh ra các quả pháp, nghĩa là như kinh nói: “Ác hành của thân có khả năng cảm quả dị thục không hỷ, không lạc, không đáng yêu, không vừa ý. Diệu hành của thân có khả năng cảm quả dị thục hỷ, lạc, đáng yêu, vừa ý.”301 Đại loại như vậy.

Lại nữa, ngay nơi các uẩn tương tục mà gọi là có người xả mạng và người tục sinh, nhưng tánh bổ-đặc-già-la không thể thủ đắc.

Do khéo hiểu rõ bốn thứ duyên khởi sâu xa, đó là: không từ tự sinh, 301 Tạp A-hàm, kinh Oanh phát Mục-kiền-liên, số 281.

không từ tha sinh, không phải tự tha sinh, không phải vô nhân sinh.302

Ở đây hiển thị tự thể của duyên khởi, và thắng lợi chướng đoạn của chúng, gọi là thiện xảo duyên khởi.

Thế nào là thiện xảo xứ phi xứ?

Kệ tụng:

‌ Không làm, không đến, được ‌ Hai, thể khác không chuyển ‌ Tịnh kiến không còn nghiệp

‌ Phi ngã tự tại hai. (kệ 19) ‌ Như vậy trí năng tri ‌ Thiện xảo xứ phi xứ ‌ Nơi tự quả định xứ ‌ Khác đây nói phi xứ. (kệ 20)

[546b27] Luận giải: Nếu không thấy ngã thì đối với hai xứ nhân và quả có được sự tự tại, gọi là thiện xảo xứ phi xứ. Nghĩa là không làm, không đến chỗ, không có được, hai thể không chuyển, thể khác LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 có hợp lý nào, rằng ác hành của thân ...” cho đến “được sinh lên cõi trời, điều đó không thể xảy ra.”303 Thế nào là không có được? Là lìa thiện phương tiện của Thánh đạo vô lậu thì nhất định không thể có được đạo quả thuộc về cứu cánh thanh tịnh, như kinh nói: “Không có trường hợp nào, không có hợp lý nào, rằng không vĩnh đoạn năm triền cái ...” cho đến “không tu bảy biến giác chi mà có năng lực chánh chứng đắc tận biên tế của khổ, điều đó không thể xảy ra.”304 Thế nào là hai thể không chuyển? Không có trường hợp nào, không có hợp lý nào, không trước không sau có hai đức Như lai cùng xuất hiện (trong một thế giới), cho đến nói rộng.305 Thế nào là thể khác không chuyển? Là lìa ngoài cái thân trượng phu thì những thân khác ắt không thể làm chuyển luân vương v.v..., như kinh nói: “Không có trường hợp nào, không có hợp lý nào, nữ nhân được làm chuyển luân thánh vương”, cho đến nói rộng.306 Thế nào là tịnh kiến không còn nghiệp? Như kinh nói: “Không có trường hợp nào, không có hợp lý nào, bổ-đặc-già-la đầy đủ Thánh kiến mà giết hại mạng sống v.v...” cho đến “thọ thân sinh tử thứ tám307 , điều đó không thể xảy ra. Nếu có xảy ra điều đó thì chính là dị sinh.”

[546c15] Nay ở đây, nói không làm, là cái ngã được chấp, nơi nhân không có được sự tự tại; không có được, là gồm cả nhân và quả;

tịnh kiến không còn nghiệp, là chỉ còn có quả.

Lại nữa, xứ phi xứ: Quyết định nơi tự quả, gọi là xứ. Nên biết, nơi quả khác, gọi là phi xứ. Do nơi thiện xảo này có cái tuệ không điên đảo, nên gọi là thiện xảo xứ phi xứ.

Ở đây hiển thị tự thể của xứ phi xứ, và thắng lợi chướng đoạn của chúng, gọi là thiện xảo xứ phi xứ.

Thế nào là thiện xảo căn?

303 Tạp A-hàm, kinh A-nan sở vấn, số 539: “Như vậy, Tôn giả A-nan, đối với bốn Niệm xứ này tôi tu tập, tu tập nhiều, nên chỉ cần chút phương tiện, bằng thiên nhãn thanh tịnh vượt hơn mắt người, xem thấy các chúng sanh lúc sanh, lúc chết, tướng mạo hoặc đẹp hoặc xấu, sắc cao quý, sắc hạ tiện, cõi lành, cõi ác, tùy theo nghiệp mà thọ sanh, tất cả đều thấy như thật. Chúng sanh như vậy do thân, miệng, ý đều tạo việc ác, phỉ báng Hiền thánh; do nhân duyên tà kiến hủy báng Hiền thánh, LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 nghĩa là: (1) Sáu căn: mắt, tai, v.v... nơi sự nhiếp thủ sáu cảnh là tăng thượng. (2) Hai căn nam nữ nơi sự năng sinh tương tục là tăng thượng.

(3) Một loại mạng căn nơi sự tương tục trú là tăng thượng. (4) Năm thọ căn thuộc nhiễm ô là tăng thượng. (5) Tám căn: tín, tiến, v.v... thuộc thanh tịnh là tăng thượng. Ở đây hiển thị tự thể của thiện xảo các căn, và thắng lợi chướng đoạn của chúng, gọi là thiện xảo các căn.

Thế nào là thiện xảo đế?

Kệ tụng: ‌ Hai thứ: tự tánh khổ ‌ Khổ hợp, không đúng lý ‌ Do không nhân, có nhân ‌ Và năm thứ thí dụ. (kệ 23)

‌ Như vậy do tùy giác ‌ Nên biết thiện xảo đế ‌ Tùy giác chưa từng thấy ‌ Chưa thọ nghĩa, nhân duyên. (kệ 24) [547a09] Luận giải: Do khéo quán sát cái ngã nơi hai pháp nhiễm tịnh, thấy chẳng thuận đạo lý, gọi là thiện xảo đế. Những gì là hai? Là tự tánh khổ và cùng khổ hợp.

Thế nào là tự tánh khổ? Tự tánh của ngã là khổ. Tự tánh khổ là không có nguyên nhân hay là có nguyên nhân? Nếu không có nguyên Kệ tụng: ‌ Nơi năng thủ, sinh, trú ‌ Và nhiễm ô, thanh tịnh ‌ Vô lý ngã quán thêm ‌ Ở quả kia tăng thượng. (kệ 21)

‌ Nơi phương tiện như vậy ‌ Gọi là thiện xảo căn ‌ Là với thủ, sinh, trú ‌ Nhiễm, tịnh, tăng thượng vậy. (kệ 22) [546c25] Luận giải: Nếu không thấy cái ngã nơi sự năng thủ, sinh, v.v... là tăng thượng, nên gọi là thiện xảo các căn. Vì sao? Không phải vì chấp cái ngã mà quán xét lý do khác nơi sự năng thủ, sinh, v.v...

tăng thượng tự tại, tức là lý do khác308 nơi sự năng thủ, sinh, v.v... là tăng thượng, cho nên chấp ngã. Điều này không đúng đạo lý.

Nói đến các căn309 nơi sự năng thủ, sinh, v.v... là tăng thượng, 308 Ý nói không có lý do nào khác ngoài các căn mà có nghĩa tăng thượng.

309 Chỉ cho 22 căn. Cái tác dụng mạnh mẽ, rõ rệt nhất của các pháp nhiễm tịnh là 22 căn: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân (cơ năng phát thức), nam căn, nữ căn (sự sai biệt hữu tình, tướng mạo), mạng căn (khả năng tồn tục của một chúng sanh), ưu, hỷ, khổ, lạc, xả (5 thọ căn thuộc pháp ô nhiễm), ý căn (khả năng tiếp nối sanh tử tự tại tùy hành), tín, tấn, niệm, định, huệ (5 căn thanh tịnh), vị tri đương tri, dĩ tri, cụ tri (3 căn vô lậu), 8 căn sau thuộc pháp thanh tịnh. Con số 22 căn chính do Phật nói rải rác trong các kinh A-hàm và các đệ tử gom chung lại. Toàn bộ Phật pháp chỉ thuyết giảng hai mặt mê và ngộ. Mê là sanh tử lưu chuyển. Ngộ là hoàn diệt niết bàn. Luận Chánh Lý nói: “Sanh tử tiếp nối là nghĩa lưu chuyển, sanh tử chấm dứt là nghĩa hoàn diệt”. Về mặt hiện thực lưu chuyển phải có LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 nhân thì phải thường nhiễm ô. Nếu có nguyên nhân thì trước phải thanh tịnh, sau mới nhiễm ô. Điều này không thuận lý.

Thế nào là cùng khổ hợp? Dẫn ra năm thí dụ đều không thuận lý.

Nếu nói khổ cùng ngã hợp, thì (1) không nên như hai cái cây cùng hợp [thành một], vì mắc lỗi không nhiếp tánh xuất ly; (2) cũng không phải như người ta với cái cây cùng hợp, vì mắc lỗi có tánh xuất ly; (3) cũng không phải như lửa với củi cùng hợp, vì mắc lỗi có tánh hủy hoại; (4)

cũng không phải như chiếc áo với màu nhuộm cùng hợp, vì trên thể của ngã, một chút phần của màu trắng sạch cũng không thể thủ đắc; (5) cũng chẳng phải như tâm và tâm pháp hòa hợp, bởi vì tâm là năng thủ, nó cùng với tâm pháp đồng duyên một cảnh, v.v... gọi là tương ưng với nhau. Ngã không có những nghĩa này nên không thuận đạo lý.

Lại nữa, quán thấy [trong bốn đế] những nghĩa chưa từng thấy và nhân duyên của chúng; cũng như quán thấy [trong bốn đế] những nghĩa chưa từng tiếp nhận và nhân duyên của chúng, gọi là thiện xảo đế. Nghĩa là từ xưa tới nay chưa từng thấy rõ hai đế khổ tập và nhân duyên của chúng; từ xưa tới nay chưa từng thấy rõ, chưa từng trải nghiệm, tiếp nhận hai đế diệt đạo và nhân duyên của chúng. Ở đây hiển thị tự thể của thiện xảo đế, và thắng lợi chướng đoạn của chúng, gọi là thiện xảo đế.

Kệ tụng:

‌ Nên biết các thiện xảo ‌ Sai biệt hai mươi ba ‌ Dị nhiếp luận làm đầu ‌ Sau tối cực thanh tịnh. (kệ 25) [547a28] Luận giải: Nên biết, những thiện xảo uẩn, giới, xứ v.v...

sai biệt lại có hai mươi ba thứ: (1) Thiện xảo dị nhiếp luận; (2) Thiện xảo văn sở sinh trí; (3) Thiện xảo tư sở sinh trí; (4) Thiện xảo tu sở sinh trí; (5) Thiện xảo thuận quyết trạch phần trí; (6) Thiện xảo kiến đạo trí; (7) Thiện xảo tu đạo trí; (8) Thiện xảo cứu cánh đạo trí; (9)

Thiện xảo luyện căn trí; (10) Thiện xảo phát thần thông trí; (11) Thiện xảo bất thiện thanh tịnh thế tục trí; (12) Thiện xảo thiện thanh tịnh thế tục trí; (13) Thiện xảo thắng nghĩa trí; (14) Thiện xảo bất thiện thanh tịnh tướng hữu phân biệt trí; (15) Thiện xảo thiện thanh tịnh tướng hữu phân biệt trí; (16) Thiện xảo thiện thanh tịnh tướng vô phân biệt trí;

(17) Thiện xảo thành sở tác tiền hành trí; (18) Thiện xảo thành sở tác trí; (19) Thiện xảo thành sở tác hậu trí; (20) Thiện xảo Thanh văn trí;

(21) Thiện xảo Độc giác trí; (22) Thiện xảo Bồ-tát trí; (23) Thiện xảo tối cực thanh tịnh trí. Ở đây, thiện xảo dị nhiếp luận có hai thứ: 1. Thiện xảo chủng chủng nhiếp; 2. Thiện xảo chủng chủng luận.

[547b11] Thiện xảo chủng chủng nhiếp có mười một thứ: 1. Giới nhiếp; 2. Tướng nhiếp; 3. Chủng loại nhiếp; 4. Phần vị nhiếp; 5. Bất tương ly nhiếp; 6. Thời nhiếp; 7. Phương nhiếp; 8. Toàn phần nhiếp; 9.

Nhất phần nhiếp; 10. Thắng nghĩa nhiếp; 11. Hỗ tương nhiếp.

Giới nhiếp: Là uẩn, giới, xứ được nhiếp vào tự chủng tử [của thức a-lại-da]. Tướng nhiếp: Là trong uẩn, giới, xứ, mỗi tự tướng được nhiếp vào cộng tướng.310 310 Tạp tập luận: “Như sắc uẩn nhiếp vào sắc uẩn, …, pháp xứ nhiếp vào pháp xứ.” (No. 1606, tr.

717b12) LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Chủng loại nhiếp: Là trong uẩn, giới, xứ, mỗi tự chủng loại được nhiếp khắp cả.311 Phần vị nhiếp: Là trong uẩn, giới, xứ, thuận lạc thọ, thuận khổ thọ và thuận bất khổ bất lạc thọ được nhiếp vào phần vị.312 Bất tương ly nhiếp: Là trong uẩn, giới, xứ, do một pháp nhiếp tất cả pháp, vì những pháp quyến thuộc của nó không tách rời nhau.313 Thời nhiếp: Là trong uẩn, giới, xứ, các pháp nơi quá khứ, vị lai, hiện tại, riêng biệt nhiếp nhau.314 Phương nhiếp: Là các uẩn, giới, xứ y theo phương hướng mà chuyển. Dựa vào phương này sinh ra, tức là nhiếp vào phương này.

Toàn phần nhiếp: Là các uẩn, giới, xứ được nhiếp đầy đủ trong năm thủ uẩn, mười tám giới, mười hai xứ.315 Nhất phần nhiếp: Là các uẩn, giới, xứ được nhiếp ít phần riêng biệt.316 Thắng nghĩa nhiếp: Là các uẩn, giới, xứ được nhiếp bởi sắc thái chân như.

Hỗ tương nhiếp: Là các uẩn, giới, xứ lần lượt nhiếp nhau.317 [547b23] Thiện xảo chủng chủng luận: Đối với uẩn, giới, xứ, có phương tiện thiện xảo là nhiều thứ hỏi đáp, như lấy nhất hành318 làm câu hỏi, và nên lấy thuận tiền cú, thuận hậu cú, tứ cú, vô lượng cú làm câu trả lời319.

311 Tạp tập luận: “Chủng loại nhiếp, là uẩn, giới, xứ, mỗi tướng tuy khác, nhưng nghĩa của uẩn, nghĩa của giới, nghĩa của xứ v.v… triển chuyển nhiếp nhau. Nghĩa của uẩn, là sắc, thọ, v.v… đều có nghĩa của tích tụ, tuy tướng trạng mỗi khác nhưng tất cả nhiếp nhau, cùng nhau tiếp cận vì có chung một chủng loại. Nghĩa của giới, là nhãn, nhĩ, v.v… đều có nghĩa năng trì, thọ dụng, tất cả nhiếp nhau. Nghĩa của xứ, là nhãn, nhĩ, v.v… đều có nghĩa cửa ngõ sinh trưởng, tất cả nhiếp nhau.”

(tr. 717b14~19)

pháp có khả năng nhiếp toàn phần.” (tr. 717c07~10) 316 Tạp tập luận: “Nhất phần nhiếp, là có bao nhiêu pháp được nhiếp trong uẩn, giới, xứ thì chỉ nhiếp một phần, không phải tất cả, như giới uẩn chỉ nhiếp một phần của sắc uẩn, thọ uẩn, v.v…; định uẩn, tuệ uẩn, v.v… chỉ nhiếp một phần hành uẩn; dục, sân, hại giới chỉ nhiếp một phần pháp giới;

Không vô biên xứ, v.v… chỉ nhiếp một phần ý pháp xứ; như vậy thảy.” (tr. 717c03~06)

317 Canh hỗ nhiếp: (1) Sắc uẩn nhiếp giới nào? Xứ nào? Mười giới, toàn phần; một xứ, ít phần. Thọ uẩn nhiếp giới nào? Xứ nào? Một giới, một xứ, ít phần. Như thọ uẩn, tưởng uẩn và hành uẩn cũng như vậy. Thức uẩn nhiếp giới nào? Xứ nào? Bảy giới, một xứ. (2) Nhãn giới nhiếp uẩn nào? Xứ nào? Sắc uẩn, ít phần; một xứ, toàn phần. Như nhãn giới, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, sắc, thanh, hương, vị, xúc giới cũng như vậy. Ý giới nhiếp uẩn nào? Xứ nào? Một uẩn, một xứ. Pháp giới nhiếp uẩn nào? Xứ nào? Ba uẩn, toàn phần; sắc uẩn, ít phần; một xứ, toàn phần. Nhãn thức giới nhiếp uẩn nào? Xứ nào? Thức uẩn và ý xứ, đều ít phần. Như nhãn thức, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới cũng như vậy. (3)

Nhãn xứ nhiếp uẩn nào? Giới nào? Sắc uẩn, ít phần; một giới, toàn phần. Như nhãn xứ, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, sắc, thanh, hương, vị, xúc xứ cũng như vậy. Ý xứ nhiếp uẩn nào? Giới nào? Một uẩn, bảy giới.

Pháp xứ nhiếp uẩn nào? Giới nào? Ba uẩn, toàn phần; một uẩn, ít phần; một giới, toàn phần. Như vậy, các pháp khác lấy uẩn, giới, xứ làm danh thuyết, và các pháp khác không lấy uẩn, giới, xứ làm LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Như có câu hỏi: Nếu có giới nhiếp tức là có tướng nhiếp chăng? Giả thử có tướng nhiếp thì lại có giới nhiếp chăng? Hãy nên dựa vào nhãn, dùng tứ cú để đáp: (1) Có giới nhiếp, không tướng nhiếp: Nếu sinh Hữu sắc giới, hoặc nhãn chưa sinh, hoặc nhãn sinh rồi mất. Nếu các dị sinh sinh Vô sắc giới, hoặc không có được nhãn, hoặc nhãn vô gián diệt.320 (2) Có tướng nhiếp, không có giới nhiếp: Là nhãn của A-la-hán tối hậu. (3) Có giới nhiếp cũng có tướng nhiếp: Là trừ những trường hợp nói trên, ngoài ra đều có nhãn vị. (4) Có không giới nhiếp, cũng không tướng nhiếp: Là A-la-hán nhãn đã mất hoại, [hoặc không sinh nhãn nếu] sinh Vô sắc giới, hoặc bậc đã kiến đế, hoặc đã nhập vô dư y bát niết bàn giới.321 Đối với nhãn, phân biệt như vậy.

Đối với tất cả pháp khác, theo chỗ thích ứng nên phân biệt rộng: Như lấy giới nhiếp đối tướng nhiếp, như vậy lấy giới nhiếp đối các nhiếp khác, triển chuyển nhất hành, nên phân biệt rộng. Như vậy lấy các nhiếp khác đối các nhiếp khác, trừ cái trước nữa đối cái sau nữa, đều nên lấy đạo lý nhất hành, theo chỗ thích ứng, nên phân biệt rộng. Lại nữa, nếu pháp được nhiếp bởi uẩn, thì pháp ấy có được nhiếp bởi giới chăng? Giả sử pháp được nhiếp bởi giới thì pháp ấy được nhiếp bởi uẩn chăng? Ở đây nên đáp bằng thuận tiền cú: Nếu pháp được nhiếp bởi uẩn, thì pháp ấy cũng được nhiếp bởi giới, hoặc pháp được nhiếp bởi giới, không phải được nhiếp bởi uẩn, thì gọi là pháp vô vi. Như lấy uẩn đối giới, như vậy lấy uẩn cho đến đối đế322, nên dựa vào đạo lý nhất hành rộng biện tướng nhiếp. Như uẩn đối cái khác, như vậy lấy giới đối xứ, v.v... cho đến lấy căn đối đế, nên phân biệt rộng.

[547c14] Ở đây, (1) Thiện xảo bất thiện thanh tịnh thế tục trí: Tức là thiện xảo thuận quyết trạch phần trí. (2) Thiện xảo thiện thanh tịnh thế tục trí: Tức là thiện xảo xuất thế hậu đắc thế gian trí. (3) Thiện xảo thắng nghĩa trí: Tức là thiện xảo kiến đạo trí.

Như vậy, có ba thứ thiện xảo, đó là (1) thiện xảo bất thiện thanh tịnh tướng hữu phân biệt trí, (2) thiện xảo thiện thanh tịnh tướng hữu phân biệt trí và (3) thiện xảo thiện thanh tịnh tướng vô phân biệt trí.

Như vậy, có ba thứ thiện xảo, đó là (1) thiện xảo thành sở tác tiền hành trí, (2) thiện xảo thành sở tác trí và (3) thiện xảo thành sở tác hậu trí.

Lại nữa, ba thứ thiện xảo sai biệt ở đầu là: (1) chưa đoạn phiền não sinh, không phải phiền não đối trị; (2) đã đoạn phiền não sinh, không phải phiền não đối trị; (3) đã đoạn phiền não sinh, chính là phiền não đối trị. Ba thứ thiện xảo sai biệt ở giữa, tức là ba thứ này do hữu phân biệt trí, vô phân biệt trí, thế tục trí, thắng nghĩa trí mà có sai biệt. Ba thứ thiện xảo sai biệt ở sau, tức là ba thứ này hiển thị đoạn tiền hành trí tánh, chánh đoạn đạo trí tánh và hậu thời trí tánh của hai trí kia mà có sai biệt.

Như vậy, chín trí dựa vào sự tương tục. Vì bổ-đặc-già-la sai biệt lại thiết lập bốn thứ [thiện xảo]323.

phải B, hoặc B chẳng phải A; 4. Tam cú đáp: Tức đáp bằng 3 câu: hoặc A chẳng phải B, hoặc B chẳng phải A, hoặc A cũng là B; 5. Tứ cú đáp: Gọi Tứ cú phân biệt, tức dùng: hoặc A mà chẳng phải LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2

Quyển Mười Bốn

Phẩm Bốn

THÀNH VÔ THƯỜNG

[547c29] Lại nữa, như trước đã nói: “Nếu muốn chánh tu hành, Biến tri đẳng công đức”324: nghĩa là biến tri khổ, v.v...325 Thế nào là khổ biến tri? Là đối với khổ đế, biến tri vô thường, khổ, không, vô ngã.

Nay theo thứ tự mà thành lập rộng.

Ở đây, thành vô thường: Là nên hiển thị thể tánh vô thường và sai biệt vô thường.326 Thế nào là vô thường? Những gì là sai biệt?

Kệ tụng: ‌ Vô thường gọi hữu vi ‌ Tương ưng với ba tướng ‌ Vô thường nghĩa như ứng ‌ Sáu, tám thứ nên biết. (kệ 1)

[548a07] Luận giải: Tánh vô thường: Là pháp hữu vi, và cùng tương ưng với ba tướng hữu vi: 1. Sinh tướng; 2. Diệt tướng; 3. Trú dị tướng.327 Lại nữa, nghĩa vô thường sai biệt: Theo sự thích ứng hoặc có sáu thứ, hoặc có tám thứ, nên biết. Những gì là sáu, là tám?

Kệ tụng:

‌ Vô tánh, hoại, chuyển dị ‌ Biệt ly, đắc, đương hữu ‌ Sát na, tục, bệnh đẳng ‌ Là tâm, khí, thọ dụng. (kệ 2)

[548a13] Luận giải: Sáu thứ vô thường: 1. Vô tánh vô thường; 2.

Thất hoại vô thường; 3. Chuyển dị vô thường; 4. Biệt ly vô thường; 5.

Đắc vô thường; 6. Đương hữu vô thường.328 327 Du-già sư địa luận, quyển 88, Nhiếp sự phần: “Như vậy ba sắc thái hữu vi này dựa vào hai thứ hành lưu chuyển mà an lập: 1. Dựa vào sinh thân triển chuyển lưu chuyển; 2. Dựa vào sát-na triển chuyển lưu chuyển. Sinh thân triển chuyển lưu chuyển: Ở trong chúng đồng phần của mọi loài hữu tình, sơ sinh, gọi là sinh; mạng chung, gọi là diệt; khoảng giữa sinh diệt: từ trẻ thơ v.v… vị lập trú dị tánh, cho đến thọ mạng trú, gọi là trú; các vị lập lần lượt triển chuyển sai biệt, gọi là trú dị tánh. Sát-na triển chuyển lưu chuyển: Các hành trong từng sát-na thay đổi mà sinh, gọi là sinh; sau sinh sát-na không có trú, gọi là diệt; chỉ có sinh sát-na trú, gọi là trú; dị tánh có hai: 1. Dị tánh dị tánh; 2. Chuyển biến dị tánh. Dị tánh dị tánh: Các hành tương tợ tương tục mà chuyển. Chuyển biến dị tánh: Các hành không tương tợ tương tục mà chuyển. Không phải dị tánh này rời ngoài trú tướng có thể riêng biệt có thể có được, cho nên hai thứ dị tánh gồm chung làm một, thiết lập một tướng. Trái ngược với những tướng trên, nên biết, là ba tướng vô vi thường trú.” (tr. 795c20~796a05)

328 Theo Tạp tập luận, quyển 6: Vô tánh vô thường (phi hữu vô thường): là uẩn, giới, xứ nơi tất cả thời, tự tánh của ngã và ngã sở đều chẳng thật có. Thất hoại vô thường (hoại diệt vô thường): là các hành sinh rồi liền diệt. Chuyển dị vô thường (biến dị vô thường), là các hành sinh khởi khác nhau, vì không tương tự và liên tục chuyển động. Biệt ly vô thường: là mất đi cái lực tăng thượng nơi các LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Tám thứ vô thường: 1. Sát-na môn329; 2. Tương tục môn330; 3. Bệnh môn; 4. Lão môn; 5. Tử môn331; 6. Tâm môn332; 7. Khí [thế giới] môn333; 8. Thọ dụng môn334. Ở đây, hai thứ sát-na và tương tục là vô thường mà biến hành trong tất cả; ba thứ bệnh, lão, tử là vô thường ở nội sắc; tâm là vô thường chỉ có nơi danh; hai thứ khí [thế giới] và thọ dụng là vô thường ở ngoại sắc.

Ở đây, vô tánh vô thường: Là tánh thường không có, gọi là vô thường. Ngoài ra, biến dị vô thường có mười lăm thứ.

Kệ tụng: ‌ Biến dị cần phải biết ‌ Mười lăm thứ sai biệt ‌ Gọi là phần vị đẳng ‌ Bị tám duyên bức bách. (kệ 3)

‌ Hạ giới đủ tất cả ‌ Trung giới lìa ba môn ‌ Đủ ba thứ biến dị ‌ Thượng giới lại trừ khí. (kệ 4)

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 329 Luận Đại thừa trang nghiêm kinh, phẩm Giác phần, tr. 646b, đề cập 15 nghĩa để thành lập nghĩa sát-na hoại diệt: 1. Do khởi; 2. Nhân duyên; 3. Trái ngược; 4. Không trú; 5. Vô thể; 6. Tướng định; 7.

Tùy chuyển; 8. Diệt tận; 9. Biến dị; 10. Nhân; 11. Quả; 12. Nắm giữ; 13. Tăng thượng; 14. Tùy tịnh;

15. Tùy sanh. Hiểu rộng thì xem giải thích ở luận này.

330 Tương tục: sự liên tục trước sau không có gián đoạn của thân tâm. Ngài Huyền Trang dịch là đa phiền não thân, cái thân nhiều phiền não. Ngài An Huệ nói là cái thân 5 thủ uẩn. Sự tương tục ấy thì vô ngã.

331 Bệnh, lão, tử môn: Là bốn đại biến dị vô thường. 332 Tâm môn: là các thứ tâm hành (tham, sân, si v.v…) khởi diệt, chuyển biến vô thường.

333 Khí [thế giới] môn: Là thế giới vật chất thành hoại vô thường.

334 Thọ dụng môn: Là các sự thọ dụng (tài sản, sắc đẹp, quyền lực v.v…) hưng thịnh và suy biến vô thường. [548a25] Luận giải: Mười lăm thứ biến dị: 1. Phần vị biến dị; 2.

Hiển biến dị; 3. Hình biến dị; 4. Hưng thịnh biến dị; 5. Chi tiết biến dị;

6. Lạnh nóng biến dị; 7. Cái khác làm tổn hại biến dị; 8. Mệt mỏi biến dị; 9. Uy nghi biến dị; 10. Xúc đối biến dị; 11. Nhiễm ô biến dị; 12.

Bệnh v.v... biến dị; 13. Chết biến dị; 14. Bầm xanh, v.v... biến dị; 15.

Mọi thứ không hiện hết biến dị. Phần vị biến dị: Là từ bé thơ cho đến tuổi già, trước sau biến khác riêng biệt, không giống nhau.

Hiển biến dị: Là từ vẻ đẹp, da căng, thân thể tươi tắn, cho đến biến đổi xấu xí, da nhăn, thân thể gầy gò.

Hình biến dị: Là sự biến đổi béo, gầy, v.v....

Hưng thịnh biến dị: Là sự hưng thịnh của quyến thuộc, của cải, đạo đức, kiến thức v.v..., và tương phản với hưng thịnh là suy thoái biến khác.

Chi tiết biến dị: Là trước có đủ chân tay, bộ phận, sau biến mất không đủ.

Lạnh nóng biến dị: Là khi trời lạnh thì co ro, run rẩy; khi trời nóng thì thoải mái, đổ mồ hôi; mong cầu lạnh, ấm, v.v... biến đổi.

Cái khác làm tổn hại biến dị: Là chân đạp, tay đá, muỗi mòng châm chích, v.v... làm thân thể biến đổi.

Mệt mỏi biến dị: Là do chạy nhảy, cưỡi, ném, v.v... làm thân thể mệt mỏi biến đổi.

Uy nghi biến dị: Là bốn uy nghi, trước sau dễ thiếu sót, tổn ích biến đổi. Xúc đối biến dị: Là do thuận khổ lạc, v.v... các xúc biến đổi, cho nên các cảm thọ khổ, vui, v.v... biến đổi. LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Nhiễm ô biến dị: Là tâm có tham, sân, v.v... hai phiền não đại tùy làm tâm nhiễu loạn biến đổi.

Bệnh v.v... biến dị: Là trước không có bệnh khổ, sau bị bệnh nặng làm thân thể khổ sở, biến đổi. Chết biến dị: Là trước có thọ mạng, sau trống rỗng, vô thức, trước sau biến đổi. Bầm xanh v.v... biến dị: Là sau khi mạng chung, thân thể bầm xanh, sình trương, cho đến xương trắng dính nhau, v.v... 335 biến đổi.

Mọi thứ không hiện hết biến dị: Là sự biến đổi của bộ xương trắng dính nhau, thiêu hoại, tách rời, tan rã; tất cả quá trình ấy đều không thấy được. [548b16] Lại nữa, mười lăm thứ biến dị này do tám duyên tương ưng với chúng. Tám duyên: 1. Chờ đợi thời gian; 2. Người bị tổn hại;

3. Thọ dụng thiếu hụt; 4. Thời tiết thay đổi; 5. Lửa thiêu hủy; 6. Nước phá hoại; 7. Gió khô ráo; 8. Dị duyên hợp.

Chờ đợi thời gian: Trải qua thời gian lâu xa, các pháp hữu sắc không lìa bổ xứ, tự nhiên mục nát. Cái khác làm tổn hại: Do cái khác làm nhân duyên cho các thứ bức não, trước sau biến đổi. Thọ dụng thiếu hụt: Đối với mọi sự thọ dụng bị các chủ thể khác biệt sử dụng làm tổn giảm biến đổi. Thời tiết thay đổi: Mùa Đông lạnh giá, băng tuyết; ngày Hè nóng bức, nhiều mưa; cây rừng, cỏ thuốc khi sum suê, khi tàn tạ. Lửa thiêu hủy: Lửa dữ thiêu cháy thành phố, xóm làng thành đống tro tàn.

Nước phá hoại: Nước xiết nhấn chìm, cuốn trôi nhà cửa, làng mạc.

Gió khô ráo: Gió mạnh thổi quạt áo ướt, đất ẩm làm mau khô ráo.

Dị duyên hợp: Người nhiều tham khi duyên hợp với sân, thì tham triền ngưng dứt, phát khởi sân triền. Như vậy, người nhiều sân, người nhiều si cùng phiền não khác duyên hợp nên biết cũng vậy. Như vậy, các thức và dị cảnh hiện tiền cũng vậy.

Lại nữa, nghĩa vô thường trên, ở Dục giới có đủ tất cả môn vô thường và biến dị; ở Sắc giới, trừ ba môn vô thường: bệnh, lão và thọ dụng, và có ba thứ biến dị: xúc đối, nhiễm ô và chết. Như các nghĩa vô thường ở Sắc giới, nên biết Vô sắc giới cũng vậy, chỉ trừ khí môn.

Kệ tụng:

‌ Nghĩa vô tánh vô thường ‌ Là biến kế sở chấp ‌ Những nghĩa vô thường khác ‌ Y tha khởi nên biết. (kệ 5)

[548c07] Luận giải: Nghĩa vô tánh được nhiếp trong nghĩa vô thường, nên biết, nó tương nhiếp với tánh biến kế sở chấp. Những nghĩa vô thường khác thì tương nhiếp với tánh y tha khởi. Trong tánh viên thành thật không có nghĩa vô thường. Như vậy đã hiển thị nghĩa vô thường, sai biệt, và ba tánh được nhiếp.

Lại nữa, đức Thế tôn nói: “Cái gì vô thường đều là khổ.”336 Có ý gì chăng?

Xương mục; 9. Tiêu rụi.

336 Trong Tương ưng bộ kinh, có lần đức Phật hỏi các thầy Tỳ kheo: “Này các thầy, cái gì được thấy, được nghe, được nghĩ đến, được biết, được tìm cầu, được ý tư duy, cái ấy là thường hay vô thường?

- Là vô thường, bạch Thế Tôn. LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Kệ tụng:

‌ Chư vô thường đều khổ ‌ Các khổ bị xen tạp ‌ Người ngu mê pháp tánh ‌ Bị hại mà không biết. (kệ 6) [548c14] Luận giải: Do thô trọng khổ337 xen tạp bởi vô thường;

tánh vô thường này là hành khổ338 nên là khổ. Do biến hoại khổ339 làm chỗ y chỉ nên là khổ; vì vậy đạo đế là phi khổ, nó lấy sắc thái phi khổ xen tạp bởi nghĩa vô thường. Người ngu mê hoặc nơi pháp tánh [phi khổ] ấy, không thể thấu hiểu nghĩa thường và vô thường, vì đã bị não hại bởi hiện tiền vô thường340 .

Ở trên đã nói sát-na vô thường biến hành tất cả. Nghĩa vô thường này không phải thế gian hiện chứng cho nên thành lập.

Kệ tụng:

‌ Chư hành là tâm quả ‌ Sinh rồi tự nhiên diệt ‌ Sau có được biến dị ‌ Niệm niệm diệt, nên biết. (kệ 7) [548c22] Luận giải: Tất cả hành kia là quả của tâm341, tâm tánh vừa sinh, rời nhân duyên diệt, tự nhiên diệt hoại. Lại nữa, thời gian sau có được sự biến dị, nên biết, các hành đều là sát-na diệt.

Làm sao biết các hành là quả của tâm?

Kệ tụng:

‌ Tâm huân tập tăng thượng ‌ Định chuyển biến tự tại ‌ Ảnh tượng sinh đạo lý ‌ Và ba thứ Thánh giáo. (kệ 8)

[548c27] Luận giải: Do đạo lý và Thánh giáo mà chứng biết rằng các hành là tánh quả của tâm.

Đạo lý: Pháp thiện và pháp bất thiện huân tập nơi tâm. Do sức tăng thượng của tập khí nơi tâm mà các hành được sinh. Lại nữa, người đã vượt thoát những chướng ngại của định, tâm thanh tịnh, thì tất cả các hành tùy tâm chuyển biến. Do sức tự tại của ý giải ấy mà mọi thứ ly vô thường, hợp với cảm thọ vô thường, gọi là hiện tiền vô thường. 341 Tâm đều là sát-na diệt, và chư hành cũng là sát-na diệt. Sát na diệt có nghĩa là hết thảy hiện tượng, bất luận là tâm hay vật, đều sinh diệt biến chuyển trong từng sát na, chúng không bao giờ đứng yên ở cùng một trạng thái. Tạp A-hàm, kinh 273, Thủ thanh dụ: “Này Tỳ-kheo, thí như hai tay chập lại tạo thành âm thanh, cũng vậy duyên mắt và sắc sanh ra nhãn thức. Ba sự này hòa hợp sanh ra xúc, xúc sanh ra thọ, tưởng, tư. Các pháp này chẳng phải ngã, chẳng phải thường, mà đó LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 chuyển biến. Lại do sức tự tại của định tâm mà theo sự mong muốn, sinh ra những ảnh tượng nơi cảnh giới định tâm. Đó gọi là đạo lý342 .

Thánh giáo: Là ba thứ Thánh ngôn. Như trong kinh có nói: “Tâm dẫn thế gian đi, tâm lực để phòng hộ, tùy tâm sinh khởi rồi, tự tại đều tùy chuyển.”343 Lại nói: “Cho nên bí-sô! Hãy khéo chuyên tinh, như chánh đạo lý, quán sát nơi tâm,” cho đến nói rộng.344 Lại nói: “Bí-sô nên biết! Nói thành chủ tức là tất cả hữu thủ thức uẩn.”345 Đó gọi là Thánh giáo. Hỏi: Làm sao biết được đạo lý tự nhiên diệt hoại của các hành?

Đáp: Do bốn thứ nhân duyên.

Kệ tụng:

‌ Vì sinh nhân tương vi ‌ Không hai nhân trú diệt ‌ Tự nhiên trú thường – lỗi ‌ Nên biết nhiệm vận diệt. (kệ 9)

[549a12] Luận giải: Không phải nhân sinh khởi có thể hoại diệt các hành, vì hai thứ sinh diệt trái ngược với nhau. Lại nữa, không có nhân dừng trú làm cho các hành dừng trú. Nếu phải có nhân dừng trú thì các hành thành ra thường trú. Các hành đã không dừng trú thì cần gì dụng nhân hoại diệt; hơn nữa, không thể có được cái tánh của nhân hoại diệt. Các hành sinh khởi rồi, tự nhiên dừng trú, thì các hành ấy phải thường, thì dừng trú thành lỗi lớn. Như vậy, có nhân dừng trú, có nhân hoại diệt và có tự nhiên dừng trú; tất cả đều là lỗi. Nên biết tất cả các hành đều nhiệm vận hoại diệt346 . Kệ tụng:

‌ Không nước, lửa, gió diệt ‌ Do vì cùng khởi diệt ‌ Tướng kia phải diệt rồi ‌ Còn sinh nhân biến dị. (kệ 10)

342 Đạo lý là đạo lý duy tâm. Các hành là duy tâm; nói cách khác, cái tánh duy tâm của các hành. Thông đạt đạo lý duy tâm là hoàn toàn rời xa sự hiển hiện của đối cảnh, là “bồ tát quán xét ấn tượng chỉ là tâm, đối cảnh đã không còn thì quán xét chỉ có tâm mình” (Nhiếp luận).

343 Trung A-hàm, Phẩm Tâm, Kinh Tâm, số 172: “‘Bạch Thế Tôn, hôm nay con một mình ở một nơi yên tĩnh, thiền tọa tư duy, tâm khởi ý niệm ‘Cái gì dẫn thế gian đi? Cái gì làm nhiễm trước? Cái gì khởi tự tại?’’ Đức Thế Tôn nghe xong, khen ngợi: ‘Lành thay, lành thay, Tỳ-kheo, là con đường hiền thiện lại được quán sát hiền thiện, là biện tài tinh diệu với tư duy khéo léo rằng ‘Cái gì dẫn thế gian đi? Cái gì làm nhiễm trước? Cái gì khởi tự tại?’ Này Tỳ-kheo, câu hỏi của ngươi là như vậy chăng?’ Thầy Tỳ-kheo ấy đáp: ‘Bạch Thế Tôn, đúng vậy’. Đức Thế Tôn nói: ‘Này Tỳ-kheo, tâm dẫn thế gian đi, tâm làm nhiễm trước, tâm khởi tự tại. Này Tỳ-kheo, chính nó dẫn thế gian đi, chính nó làm nhiễm trước và cũng chính nó khởi tự tại. Này Tỳ-kheo, Đa văn Thánh đệ tử không để tâm dẫn đi, không để tâm nhiễm trước, không để tâm tự tại. Này Tỳ-kheo, Đa văn Thánh đệ tử không vâng theo sự tự tại của tâm, mà tâm tùy theo tự tại của Đa văn Thánh đệ tử’. Tỳ-kheo bạch rằng: ‘Lành thay! Lành thay!

Kính vâng, Bạch Thế Tôn!’” (Thích Tuệ Sỹ dịch)

344 Tạp A-hàm, kinh 267, Vô tri: “Này các Tỳ-kheo, giống như con chó bị dây cột vào trụ. Dây trói không đứt, nó xoay chuyển quanh cây trụ, khi đứng, khi nằm, không rời khỏi trụ. Cũng vậy, chúng sanh phàm phu ngu muội, đối với sắc không lìa tham dục, không xa lìa ái, không lìa niệm, không xa lìa khát, luân hồi theo sắc, chuyển xoay theo sắc, khi đứng, khi ngồi, không rời khỏi sắc. Đối với thọ, tưởng, hành, thức cũng vậy, theo thọ, tưởng, hành, thức chuyển xoay, khi đứng, khi nằm không rời khỏi thức. Này các Tỳ-kheo, hãy khéo quán sát tư duy tâm. Vì sao? Vì trong lâu đời tâm bị tham dục làm nhiễm ô, bị sân nhuế, ngu si làm nhiễm uế. Này các Tỳ-kheo, vì tâm não nên chúng sanh LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 [549a20] Luận giải: Nếu nước, lửa, gió là những nhân hoại diệt; sự thể này không đúng đạo lý, bởi vì nó cùng sinh, cùng diệt. Nếu nước, lửa, gió là những nhân hoại diệt, thì vật hư mục, vật thiêu đốt, vật khô ráo không nên trước tương tục hoại diệt rồi, lại biến dị tương tục sinh khởi. Vì sao? Tức cái nhân vô thể làm cái nhân hữu thể, không đúng đạo lý. Tuy nhiên, nước, lửa, gió cùng các vật hư mục, vật thiêu đốt, vật khô ráo thì tương ưng với thời gian diệt, có thể làm nhân sinh khởi cho các vật ấy biến đổi sau đó. Ngoài những công năng này, nước, lửa, gió đối với các vật ấy không còn công lực nào khác. Lại nữa, nếu chấp tướng hoại diệt là nhân hoại diệt, thì tướng năng diệt và pháp sở diệt là đồng thời có, hay là không đồng thời có?

Như vậy sẽ có lỗi gì?

Kệ tụng:

‌ Tương vi, tương tục đoạn ‌ Hai tướng thành không tướng

‌ Ngược thế gian hiện thấy ‌ Không pháp và nhân khác. (kệ 11)

[549b01] Luận giải: Tướng năng diệt và pháp sở diệt ấy, nếu nói đồng thời có thì không đúng đạo lý, vì có lầm lỗi tương vi; nếu nói không đồng thời có cũng không đúng đạo lý, vì có lầm lỗi tương tục đoạn hoại.

Lại nữa, nhân hoại diệt là pháp năng diệt mà thể là sự hoại diệt, hay thể không là sự hoại diệt? (1) Nếu thể là sự hoại diệt, tức một pháp phải có hai tướng hoại diệt. (2) Nếu thể không là sự hoại diệt, đúng đạo lý.

Lại nữa, trái ngược với tướng trạng mà thế gian hiện thấy, thì không nên chấp diệt là nhân hoại diệt. Vì sao? Thế gian cùng thấy các pháp hữu thể là nhân hoại diệt, nhưng không thấy pháp hoại diệt là nhân hoại diệt. Lại nữa, nếu pháp hoại diệt là nhân hoại diệt, thì chỉ có sự hoại diệt, tức pháp năng diệt còn phải đợi sự thể nào khác chăng?

Nếu phải đợi sự thể nào khác, thì chính sự thể ấy là nhân hoại diệt, không nên chấp sự hoại diệt là nhân hoại diệt.

Lại nữa, nên hiểu như thế nào về sự biến dị có được ở thời gian sau, do đó các pháp là sát-na diệt?

Kệ tụng: ‌ Chẳng phải thân, sữa, rừng ‌ Trước không có biến dị ‌ Cũng chẳng trước không hoại ‌ Lúc sau cùng mới diệt. (kệ 12) [549b16] Luận giải: Trong tất cả thế gian, các pháp nội ngoại như thân thể, sữa347, rừng v.v..., ở thời gian sau cùng có được sự biến dị, cho nên ở thời gian trước, thể không có biến dị, là không đúng đạo lý.

Lại nữa, chẳng phải lúc trước không có sự hoại diệt, sau cùng mới có sự hoại diệt, vì không có cái nhân nào khác. Như vậy, trước không biến dị, cho nên sau không biến dị; trước không hoại diệt, cho nên sau không hoại diệt. Nên biết, các hành trong từng ý niệm đều có ‌ [549c05] Luận giải: Vị Đại Tự tại được chấp thì không có công năng sinh ra thế gian. Vì sao? Nếu vị Đại Tự tại ấy với công năng sinh ra thế gian, không có nhân duyên mà tự nhiên hiện hữu, thì sao ông không chấp nhận tất cả thế gian không nhân tự có. Nếu công năng của vị ấy lấy nghiệp làm nhân, thì sao ông không tin nhận tất cả thế gian lấy nghiệp làm nhân. Nếu công năng của vị ấy lấy mong cầu phương tiện làm nhân sinh ra, thì sao ông không tin nhận tất cả thế gian lấy tự công lực làm nhân mà được sinh. [549c11] Lại nữa, nếu vị Đại Tự tại nhiếp thuộc thế gian mà rơi xuống thế gian, lại nói có công năng sinh ra tất cả thế gian, thế là trái ngược với đạo lý. Nếu vị Đại Tự tại ấy không nhiếp thuộc thế gian, tức là giải thoát; thì pháp giải thoát có công năng sinh ra thế gian, là không đúng đạo lý.

Lại nữa, vị Đại Tự tại cần phải có dụng để biến sinh thế gian. Lìa sự biến sinh thế gian, dụng ấy bất thành, thế là vị Đại Tự tại, đối với việc phải có dụng, thành ra không có tự tại, tự có lầm lỗi. Nếu vị Đại Tự tại ấy, tuy biến sinh thế gian mà không cần phải có dụng, thì không nên biến sinh tất cả thế gian349. Hay là vị Đại Tự tại ấy có lầm lỗi của người ngu, kẻ điên cuồng!

Lại nữa, vị Đại Tự tại sinh ra thế gian là chỉ lấy thể của vị Đại Tự tại làm nhân sinh ra các thế gian, hay là còn phải đợi một nhân nào khác? (1) Nếu chỉ là thể của vị Đại Tự tại làm nhân, thì như thể của vị Đại Tự tại bản lai thường có, thế gian cũng nên như vậy, không cần LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 sự biến dị, hoại diệt. Cho nên nghĩa sát-na diệt của các pháp nội ngoại được thành lập. Như vậy là đã thành lập tánh vô thường. Tất cả tà phân biệt, chấp trước của ngoại đạo, cho rằng ngã, vị Đại Tự tại, tự tánh, cực vi, cái biết v.v... là pháp thường trú, đều không thành lập.

Vì sao ngã là thường không được thành lập?

Kệ tụng:

‌ Vị, tư, phiền não, phần ‌ Chẳng phải thường biến dị ‌ Đây nếu không biến dị ‌ Thọ, tác, thoát: phi lý. (kệ 13)

[549b26] Do cái ngã được chấp có các vị sai biệt: khổ, vui, v.v..., có những tư duy sai biệt: thiện, ác, v.v..., có các phiền não sai biệt: tham, sân, v.v..., có thời phần sai biệt, nên nói ngã ấy là vô thường.

Vì sao? Do vì có khổ, vui, v.v... nên cái ngã được chấp có ít biến đổi, không phải là thường. Nếu hoàn toàn không biến đổi thì không nên chấp có người cảm thọ, có người tạo tác và có người giải thoát, vì các pháp không có cái ngã biệt lập. Lại nữa, cũng không có thể tánh tự tại thường trú có công năng sinh ra thế gian. Vì sao?

‌ Kệ tụng: Vì công năng không có Nhiếp, không nhiếp: tương vi Có dụng và không dụng Làm nhân, thành lầm lỗi.348 (kệ 14)

thường trú ở trong tất cả thời gian khởi biến dị: Vì không phải đợi nhân nào khác; 5. Lỗi tự tánh ấy trước khi chưa sinh khởi biến dị mà ngã giải thoát: Nếu như vậy thì thời gian sau không nên khởi các biến dị.

Lại nữa, chấp các cực vi là thường trú, là không đúng đạo lý.

Vì sao?

Kệ tụng:

‌ Thường tạo không đúng lý ‌ Là do hai, ba nhân ‌ Tài có tình tăng thượng ‌ Cực vi chẳng thường trú. (kệ 17)

[550a13] Luận giải: Chấp rằng các cực vi là thường trú hay tạo tác đều không hợp lý.

Vì sao các cực vi thường trú là không hợp lý? Do hai nhân:

Tánh của cực vi là do vi tế nên tánh là thường trú, hay là (2) do dị loại nên tánh là thường trú? (1) Nếu do vi tế, thì nhỏ, mỏng và yếu không nên thường trú. (2) Nếu do dị loại, thì không thể có được tướng cực vi; không phải từ đất, v.v...350 tạo ra những vật chất bằng đất, v.v..., là không đúng đạo lý.

Vì sao các cực vi tạo tác là không hợp lý? Do ba nhân: 1. Do phương sở; 2. Do nhân duyên; 3. Do tự thể.

Vì sao do phương sở mà sự tạo tác là không hợp lý? Các cực vi tạo tác thô vật là vượt qua cái lượng của cực vi, hay là không vượt qua cái lượng của cực vi? (1) Nếu không vượt qua cái lượng của cực vi, thì thô vật có tánh chất ngại phải giống như cực vi, không thể cầm nắm.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 sinh nữa. (2) Nếu còn chờ đợi một nhân nào khác, thì cái nhân được chờ đợi này: (a) hoặc là không có nhân, tất cả thế gian cũng nên như vậy; (b) hoặc là có nhân nào khác, thế gian cũng phải như vậy. Từ một nhân nào khác sinh ra, thì cần gì vị Đại Tự tại, cho nên việc lập vị Đại

Tự tại là có nhiều lầm lỗi.

Lại nữa, chấp có vị Đại Tự tại thường trú làm nhân là không đúng đạo lý. Vì sao?

Kệ tụng: ‌ Tự tánh, biến dị tướng ‌ Có, không: chẳng hợp lý ‌ Không sai biệt, vô thường ‌ Có sai biệt, năm lỗi: (kệ 15)

‌ Không tướng và không nhân

‌ Chẳng tự tánh hằng biến ‌ Trước không có biến dị ‌ Ngã nên thường giải thoát. (kệ 16)

[549c29] Nếu chấp tự tánh là thường, thì không nên có nhân biến dị. Vì sao? Tự tánh được chấp chẳng có tướng biến dị, cũng chẳng có tướng không biến dị, đều không đúng đạo lý. Nếu tự tánh ấy và tướng biến dị, (1) nếu không có sai biệt, thì cả hai phải là vô thường;

(2) nếu có sai biệt thì có năm thứ lỗi: 1. Lỗi không có tướng: Lìa tướng biến dị, thì chút phần cũng không thể có được tướng của tự tánh; 2.

Lỗi không có nhân: Thế gian không thấy pháp thường trú nào là tự thể gì không phải chủng loại của nó mà làm tự tánh của nó; 4. Lỗi tự tánh LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Lại nữa, thế gian không thấy vật có tánh chất ngại và vật không sáng tỏ đồng ở một chỗ, nên không hợp lý. (2) Nếu vượt qua cái lượng của cực vi, thì chỗ cái lượng vượt qua của thô vật có tánh chất ngại không phải cực vi làm thành, chỗ ấy phải là thường trú. Nếu lại chấp có các cực vi khác sinh ra, thì các cực vi ấy phải là không thường trú.

Vì sao do nhân duyên [mà sự tạo tác là không hợp lý]? Nếu ông chấp do tánh hòa hợp làm nhân duyên nên kiến lập vật khác để hòa hợp. Tánh hòa hợp đó là đã sinh nên có thể làm nhân duyên, hay là chưa sinh nên có thể làm nhân duyên? (1) Nếu tánh hòa hợp đã sinh làm nhân duyên, thì vật được hòa hợp, sau khi hòa hợp, nó không khác dù là một chút với tánh hòa hợp có được, là không hợp lý. (2) Nếu tánh hòa hợp chưa sinh làm nhân duyên, thì không có thể tánh; vô thể mà làm nhân là không đúng đạo lý.

Vì sao do tự thể [mà sự tạo tác là không hợp lý]? Tánh của các cực vi khi tạo thô vật không phải như tánh hạt giống là nảy mầm. Cực vi mà như hạt giống thì phải hoại diệt. Không phải như sữa, cực vi mà giống như sữa thì phải biến dị. Không phải như người thợ gốm, cực vi mà như người thợ gốm thì không thể có được sự cần cù.

Do ba nhân ở trên mà nói các cực vi tạo tác là không hợp lý.

Các cực vi tuy không có thường trú mà có kiếp sơ351, khí thế gian, v.v..., có sự thọ dụng vật chất và đời sống; đó là do sức mạnh của nghiệp tăng thượng của các hữu tình, chứ không phải do cực vi. Vì vậy, cực vi thường trú là không đúng đạo lý. Lại nữa, chấp có cái biết thường trú là không đúng đạo lý.

Vì sao?

Kệ tụng:

‌ Kia y chỉ vô thường ‌ Thứ đệ, sai biệt chuyển ‌ Các thọ đẳng khác nhau ‌ Cái biết là vô thường. (kệ 18)

[550b10] Luận giải: Cái biết của nhãn thức, nhĩ thức, v.v… là do y chỉ vô thường mà nhãn thức, nhĩ thức, v.v... sinh khởi; là đối với nghĩa của sắc, thanh, v.v... [các thức] thứ đệ chuyển động; là [các thức]

sai biệt chuyển động qua nhiều hình thái như: các cảm thọ: lạc, khổ, v.v...; các lậu hoặc: tham, sân, v.v...; các thiện tư duy: thí, giới, v.v... mà

[các thức] có vai trò khác nhau. Cái biết cho là thường trú mà có thể chuyển động khác nhau như trên, là không đúng đạo lý.

Nhân duyên gì mà hữu tình thế gian đối với sự có mặt tánh vô thường mà không thủ chấp, nhưng đối với sự không có mắt tánh thường trú lại chấp chặc nhiều thứ?

Kệ tụng:

‌ Với vô thường vô trí ‌ Căn bản bốn điên đảo ‌ Thế gian đạo tiến lên ‌ Sức ngu si thêm chuyển. (kệ 19)

[550b17] Luận giải: Đối với [các hành] vô thường, vô trí352 Kệ tụng:

‌ Do phóng dật, giải đãi ‌ Kiến, ngu, thiếu tư lương ‌ Bạn ác, phi chánh pháp ‌ Nên biết nhân vô trí. (kệ 20) [550c02] Vô trí đối với vô thường có bảy thứ nguyên nhân: 1.

Phóng dật; 2. Giải đãi; 3. Thấy biết điên đảo; 4. Ngu muội; 5. Chưa tích tập nhiều tư lương bồ-đề; 6. Do bạn ác; 7. Nghe phi chánh pháp. Đối với cái vui của cảnh giới và cái vui của tĩnh lự mà khởi phóng dật cho nên không biết như thật về tánh vô thường. Giả sử không phóng dật mà lại giải đãi; giả sử không giải đãi mà lại thấy biết điên đảo356; giả sử không thấy biết điên đảo mà lại ngu muội; giả sử không ngu muội mà chưa tích tập nhiều tư lương bồ-đề357; giả sử đã tu tập tư lương bồ-đề mà theo bạn ác, lại còn từ họ nghe những gì là phi chánh pháp, cho nên không biết như thật về tánh vô thường. Lại nữa, do nhân gì không hiểu vô thường, vọng chấp thường chuyển?

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 sinh khởi: thật có tánh vô thường mà không thủ chấp, thật không có tánh thường hằng mà sinh khởi đủ thứ chấp trước. Không phải điên đảo về thường làm nhân cho vô trí, mà bốn thứ điên đảo đều lấy vô trí làm căn bản cho chúng. Vì sao? Vì không biết như thật về vô thường [, khổ, bất tịnh, vô ngã], nên đối với pháp tánh vô thường khởi điên đảo về thường, đối với pháp tánh khổ khởi điên đảo về lạc, đối với pháp tánh bất tịnh khởi điên đảo về tịnh, đối với pháp tánh vô ngã khởi điên đảo về ngã.

Do có nghĩa thứ đệ như vậy, đức Bạc-già-phạm nói: “Nếu pháp là vô thường, pháp ấy ắt là khổ. Nếu pháp là khổ, pháp ấy ắt là vô ngã.”353 Nên biết, do khi được tiến lên từ thế gian đạo354, dù chưa đoạn vô trí mà vẫn tiệm tiến thượng địa; đối với tánh vô thường, lực chuyển của ngu si càng thêm lên. Vì sao? Ở trong Dục giới, các sắc thái vô thường như phá hoại, biến dị và biệt ly, v.v... thì có thể biết rõ ngay hiện tiền; ở thượng địa355 thì không có [những sắc thái vô thường ấy].

Lại nữa, do nhân duyên gì nơi tánh vô thường, vô trí sinh khởi?

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 tướng, thời gian trú ở tương tục, lấy đó làm tướng trú dị. Như vậy là sự kiến lập ba tướng hữu vi. ‌ Kệ tụng: