Luận Hiển Dương Thánh Giáo Trọn Bộ 2 tập

THÀNH KHÔNG (tiếp theo)

‌ [556b19] Luận giải: Để chứng cái lý không như vậy phải dựa vào sự tu. Tu tập như thế nào?

‌ Kệ tụng:

Tu sai biệt mười tám Hoặc có độc, không độc Đối trị năm thứ chấp Lược hai thứ nên biết. (kệ 21)

‌ [556b22] Luận giải: Sắc thái tu tập có mười tám thứ sai biệt:

‌ 1. Tu tác ý tương ưng Thanh văn [thừa]: Như có một vị Thanh văn, trú pháp tánh Thanh văn, hoặc chưa nhập chánh tánh vô sinh438 , hoặc đã nhập chánh tánh vô sinh, chỉ quán sự lợi mình, không quán sự lợi người, dựa vào sự an lập đế439 mà tác ý để thể nhập lý chân đều là tục đế. Chẳng hai và chẳng không hai là chân đế.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 như440, nội tâm duyên với pháp hữu lượng hữu phân biệt441 [làm đối cảnh], khởi tâm yếm ly, vô dục, [ưa thích] giải thoát hành, tu tập tác ý vì chấm dứt sự tham ái của mình. Đó gọi là sự tu tác ý tương ưng Thanh văn [thừa].

‌ [556b29] 2. Tu tác ý [tương ưng] Bồ-tát: Như có một vị Bồ-tát, trú pháp tánh Bồ-tát, hoặc chưa nhập chánh tánh vô sinh, hoặc đã nhập chánh tánh vô sinh, quán sự lợi ích mình người, dựa vào sự an lập đế và phi an lập đế mà tác ý để thể nhập lý chân như, nội tâm duyên với pháp vô lượng vô phân biệt [làm đối cảnh], vì lực đại bi tăng thượng mà khởi các việc lợi người, nhiếp thọ phương tiện hành, đi trên đạo lộ vô thượng442, tu tập tác ý vì chấm dứt sự tham ái của mình và người.

Đó gọi là sự tu tác ý [tương ưng] Bồ-tát [thừa].

‌ [556c06] 3. Tu tác ý ảnh tượng: Là ảnh tượng của tư duy hữu phân biệt mà đồng phần với bản chất cảnh giới pháp trong tỳ-bát-xá-na phẩm và sở hành của tam-ma-địa443; hoặc là ảnh tượng của tư duy vô phân biệt mà đồng phần với bản chất cảnh giới pháp trong xa-ma-tha phẩm và sở hành của tam-ma-địa. Tu tập như vậy gọi là sự tu tác ý ảnh tượng.

‌ [556c10] 4. Tu tác ý sự cứu cánh: Là tư duy các pháp quá khứ, vị lai hay hiện tại, nội hay ngoại, thô hay tế, [liệt hay thắng,] xa hay gần, [đối với các pháp, thấy được như thật với trí tuệ là: ‘Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải tự ngã của tôi.’]; hoặc là tư duy về tánh như sở hữu và tánh tận sở hữu của [thể tánh] chân như của các pháp. Tu tập như vậy gọi là sự tu tác ý sự cứu cánh444 . ‌ [556c14] 5. Tu sự thành tựu: Đã chứng đắc căn bản tĩnh lự445 và tam-ma-bát-để thế gian và xuất thế gian. Tu tập như vậy gọi là sự tu sự thành tựu446.

‌ [556c16] 6. Tu đắc: Như có một vị dựa vào sơ tĩnh lự, hoặc tu tập tưởng về vô thường447, hoặc cho đến tu tập tưởng về cái chết448, thì người ấy không có những tưởng thiện khác hiện tiền, hoặc nhiếp vào tự địa, hoặc nhiếp vào hạ địa, và sự tu tập ấy dẫn ra công đức thế gian đế. (tr. 550b01~09) Du-già sư địa luận, quyển 72: “Đế có hai, an lập đế chỉ bốn Thánh đế; phi an lập đế tức chân như.” Ngoài ra, đối với bản chất của lý chân như (chân đế), đặt bày những lời nói danh tướng khác nhau để giải thích, gọi là an lập đế; còn lìa tất cả lời nói, danh tướng, do lập trường siêu LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 hay xuất thế gian, đều làm cho người ấy chuyển tăng, sự thanh tịnh sẽ được sinh khởi mạnh mẽ, chứng được pháp kia, tự tại thành tựu, gọi là sự tu đắc. ‌ [556c22] 7. Tu tập: Như có một vị hiện tiền tác ý tư duy về các pháp, khởi tưởng thiện về sự vô thường, khổ, không, vô ngã, và hiện tu tập các thiện pháp khác. Tu tập như vậy gọi là sự tu tập.

‌ [556c25] 8. Tu trừ khử: Như có một vị tác ý tư duy các tướng là ảnh tượng [được thấy] trong cảnh sở duyên của tam-ma-địa, để trừ khử cái căn bản của các pháp là tự tánh các tướng, làm cho chúng không biểu hiện trở lại, vận dụng đạo lý lấy chốt tháo chốt, giống như có kẻ dùng cái chốt nhỏ đẩy cái chốt to ra, hoặc giống như dùng thân yên ổn trừ khử thân nặng nề, như trên đã nói449, gọi là sự tu trừ khử.

‌ [556c29] 9. Tu đối trị: Tư duy về những sự tu tập: yếm hoại đối trị, đoạn đối trị, trì đối trị, viễn phần đối trị, gọi là sự tu đối trị. Ở đây, văn tư sở sinh đạo là yếm hoại đối trị; xuất thế gian đạo là đoạn đối trị; chuyển ‌ y của quả kia là trì đối trị; thế gian tu tuệ đạo là viễn phần đối trị.450 ‌ [557a04] 10. Tu thân; 11. Tu giới; 12. Tu tâm; 13. Tu tuệ. Thứ tự như vậy là dựa vào sự phòng hộ các căn và tu tập ba học. Nên biết, đó là sự tu tập tự tánh của thân, thọ, tâm, pháp.

‌ [557a07] 14. Tu thiểu phần: Đối với các pháp, khởi tưởng vô thường v.v…, tác ý tư duy theo mỗi tưởng thiện và chút phần thiện pháp mà mình tu, gọi là sự tu thiểu phần.

‌ [557a09] 15. Tu biến hành: Tư duy tất cả pháp là nhất vị chân như451. Tu tập như vậy gọi là sự tu biến hành.

‌ [557a11] 16. Tu hữu động: Tinh cần phương tiện tu vô tướng mà có sự cách hở trong khi tu tập hữu tướng452, gọi là sự tu hữu động.

‌ [557a13] 17. Tu công hành: Tinh cần phương tiện tu vô tướng mà do [hữu] công dụng hành không có cách hở, thiếu sót, khởi tu vô tướng, gọi là sự tu công hành.453 ‌ [557a15] 18. Tu thành mãn: Hoặc Thanh văn thừa, hoặc Độc giác thừa, hoặc Đại thừa mà đã được tất cả chuyển y và chuyển đắc tất cả pháp tự tại. Tu tập như vậy gọi là sự tu thành mãn.454 ‌ [557a18] Như vậy, các sự tu [ở trên] lược có hai thứ: tu có độc và tu không có độc, vì có xen tạp hay không xen tạp chấp trước ngã, ngã sở.

‌ [557a20] Lại nữa, các sự tu này đối trị năm thứ tà chấp: 1. Tà chấp chúng sinh; 2. Tà chấp pháp; 3. Tà chấp tổn giảm; 4. Tà chấp sai biệt; 5. Tà chấp biến dị.

‌ Tà chấp chúng sinh: Đối với các uẩn, chấp có hữu tình, tác giả, thọ giả.

Tà chấp pháp: Như trước có nói, chấp có sắc, v.v... tự thể sai địa đạo.” (tr. 669a14~19)

451 Nhất vị chân như: chỉ cho bản thể các pháp, còn gọi là tánh như sở hữu, tức cái tánh đúng như cái thực của sự hiện hữu hay chân như tánh của các pháp. Chân như tánh thì bình đẳng trong tất cả pháp, không có sai biệt. 452 Luận Đại thừa trang nghiêm kinh, phẩm Giác phần, thứ 21: “Tu tập hữu tướng, là hợp tu ba tướng: tịnh chỉ, sách cử và xả.” Tịnh chỉ là nếu tâm trạo cử hay sợ trạo cử nổi lên thì nên tu tập tịnh chỉ, đối với cảnh sở duyên cực sanh chán ghét. Sách cử là nổi lên sự cảnh giác khi tâm bị hôn trầm, làm cho tâm phấn chấn lên. Xả là rời xa hôn trầm, trạo cử, tâm trú nơi xả. LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 biệt455.

Tà chấp tổn giảm: Chấp tất cả tướng của các pháp. Tà chấp sai biệt: Chấp các pháp, ngã, vô ngã, v.v... có thể tánh biệt lập. Tà chấp biến dị: Chấp các pháp trước thật có cái ngã, sau thành vô ngã.456 ‌ Lại nữa, các sự tu này lược có hai thứ: tu thế gian và tu xuất thế gian.

‌ Lại nữa, kệ tụng:

Tu quả phải nên biết

Ba bồ-đề, công đức Y chỉ tánh chuyển y Các việc làm thành tựu. (kệ 22)

[557b01] Do tu cái không nên chứng đắc diệu quả, nghĩa là y chỉ chuyển y mà chứng được ba bồ-đề457, được vô lượng công đức [tối thắng]: [Bốn vô lượng, tám giải thoát, tám thắng xứ, mười biến xứ,] vô tránh, nguyện trí, bốn vô ngại giải, sáu thần thông v.v…, và các việc làm thành tựu viên mãn, tức thành tựu viên mãn sự chuyển y cứu cánh458.

Quyển Mười Sáu

Phẩm Bảy

THÀNH VÔ TÁNH

[557b05] Trong phẩm Thành không, đã thành lập chúng sinh vô ngã, chẳng phải pháp vô ngã. Nay vì thành lập pháp vô ngã nên nói phẩm Thành vô tánh.

Kệ tụng: ‌ Ba tự tánh nên biết ‌ Đầu biến kế sở chấp ‌ Tiếp y tha khởi tánh ‌ Sau cùng viên thành thật. (kệ 1)

[557b09] Luận giải: Nên biết vô tánh không lìa tự tánh, cho nên trước nói nghĩa của ba tự tánh. Như vậy, vì hiển thị mật ý của ba thứ vô tánh mà nói ba tự tánh: tự tánh biến kế sở chấp, tự tánh y tha khởi và tự tánh viên thành thật.

Biến kế sở chấp là các pháp dựa vào ngôn thuyết459 làm nhân tố để rồi tự thể được chấp trước. Y tha khởi là các pháp dựa vào các nhân duyên mà sinh ra tự thể. Viên thành thật là các pháp chính là tự thể của chân như.

455 Hiển dương, quyển 12, phẩm Nhiếp tịnh nghĩa: “Tự thể sai biệt: Tự thể của sắc có mười sắc xứ LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Kệ tụng:

‌ Ba vô tánh nên biết ‌ Không lìa ba tự tánh ‌ Do tướng vô, sinh vô ‌ Và thắng nghĩa vô tánh. (kệ 2)

[557b17] Luận giải: Như vậy, nói ba thứ tự tánh chính là cho thấy ba vô tánh. Ba vô tánh: 1. Tướng vô tánh: Chính là tự tánh biến kế sở chấp, vì sắc thái tự thể của tự tánh ấy thì không có; 2. Sinh vô tánh: Chính là tự tánh y tha khởi, vì tự tánh ấy được sinh bởi cái lực của duyên tố, chứ không phải tự nhiên sinh; 3. Thắng nghĩa vô tánh: Chính là tự tánh viên thành thật, vì thể của tự tánh ấy là thắng nghĩa.460 Lại nữa, vì muốn nói đến vô tánh của các pháp mà [đức Phật mật ý] nói ba thứ tự tánh và ba sắc thái vô tự tánh.461 Nay sẽ hiển thị sự thành lập đạo lý. Vì sao sắc thái tự thể của biến kế sở chấp hoàn toàn không có?

Kệ tụng:

‌ Năm sự không được nhiếp ‌ Ngoài đây càng không có ‌ Do danh với nghĩa chuyển ‌ Hai luân phiên làm khách. (kệ 3)

[557b27] Luận giải: Tự tánh biến kế sở chấp luôn không có. Vì sao? Vì không được nhiếp trong năm sự; ngoài năm sự ấy càng không có gì. Những gì là năm? 1. Tướng; 2. Danh; 3. Phân biệt; 4. Chân như;

5. Chánh trí.462 Hỏi: Nếu biến kế chấp tướng463 không có tự thể, làm sao có thể khởi biến kế chấp?

Đáp: Do danh với nghĩa chuyển: theo giả danh với nghĩa mà các pháp lưu chuyển; người ngu thế gian chấp có sắc thái quyết định về danh và nghĩa, gọi là tự tánh chân thật.

Hỏi: Làm sao biết biến kế chấp là tà chấp?

Đáp: Vì hai luân phiên làm khách. Vì sao? Vì danh đối với nghĩa không có cái thể tương xứng, nên gọi danh là khách thể. Nghĩa cũng như danh, không có gì cả, nên nói nghĩa là khách thể. Làm sao biết?

Kệ tụng: ‌ Trước có danh, không biết ‌ Nhiều danh và bất định ‌ Nơi hữu nghĩa, vô nghĩa ‌ Chuyển, phi lý, nghĩa thành. (kệ 4)

460 Kinh Giải thâm mật, phẩm Vô tự tánh tướng: “Thắng nghĩa sinh, hãy nhận thức rằng Như lai căn cứ ba vô tánh sau đây mà mật ý nói các pháp toàn không, ấy là tướng vô tánh, sinh vô tánh, thắng nghĩa vô tánh. Tướng vô tánh là thế nào, là chính biến kế chấp tánh của các pháp, tại sao, vì tánh ấy do giả danh thiết lập chứ không phải do tự tướng thiết lập, nên gọi là tướng vô tánh. Sinh vô tánh là thế nào, là chính y tha khởi tánh của các pháp, tại sao, vì do cái khác là duyên tố mà có chứ không phải tự nhiên mà có, nên gọi là sinh vô tánh. Thắng nghĩa vô tánh là thế nào, là (một mặt), các pháp do sinh vô tánh mà nói là vô tánh, có nghĩa chính các pháp duyên sinh cũng gọi là thắng nghĩa vô tánh, tại sao, vì nơi các pháp, nếu là thanh tịnh sở duyên thì Như lai nói là thắng nghĩa vô tánh, mà y tha khởi tánh không phải thanh tịnh sở duyên nên cũng gọi là thắng nghĩa vô tánh. Thêm nữa, (mặt khác), viên thành thật tánh của các pháp cũng gọi là thắng nghĩa vô tánh, tại sao, tại pháp vô ngã chuyển từ vô thủy, vì sức tập quen mà dị sinh đối với mình người tương tục nên khởi tà chấp chúng sinh464, như vậy ở trong đêm dài [sinh tử] tập quen ngôn ngữ diễn tả, huân tập nơi tâm. Do phương tiện ấy khởi vọng biến kế, chấp có các pháp. Tà chấp pháp này giống như tà chấp chúng sinh, vì tăng thêm vọng [biến kế] chấp mà biết là điên đảo.

Sự điên đảo như vậy, làm sao cùng với pháp tạp nhiễm triển chuyển sinh khởi?

Kệ tụng: ‌ Do huân khởi y tha ‌ Y tha sinh điên đảo ‌ Như vậy duyên lẫn nhau ‌ Triển chuyển sinh tương tục. (kệ 6)

[558a03] Luận giải: Do cái lực huân tập của điên đảo này465 mà về sau, nơi y tha quả466, tự tánh [các pháp] được sinh. Lại nữa, dựa vào quả ấy, thời gian sau lại sinh pháp chấp điên đảo. Như vậy hai pháp467 làm duyên cho nhau, vì vậy sinh tử triển chuyển tương tục không gián đoạn. Đã nói sự thành lập đạo lý, nay sẽ hiển thị sự sai biệt của tự tánh biến kế sở chấp. LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 [557c09] Luận giải: (1) Nếu tự thể của nghĩa mà có trước như danh, thì trước khi chưa có danh, sự hiểu biết về nghĩa đã phải có trước. (2) Lại nữa, vì danh có nhiều, một nghĩa phải có nhiều thứ tự thể. (3) Lại nữa, vì danh bất định, tự thể của nghĩa cũng phải bất định.

Vì sao? Một danh này cũng có thể thiết lập thêm nghĩa nào khác nữa. Lại nữa, danh này là do hữu nghĩa chuyển, hay là do vô nghĩa chuyển? (1) Nếu do hữu nghĩa chuyển, thì không đúng đạo lý, vì ở trên có nói ba nhân duyên. (2) Nếu do vô nghĩa chuyển, thì vì ở trên có nói danh và nghĩa làm khách thể của nhau mà đạo lý thành tựu.

Lại nữa, nếu chấp nghĩa là thật có, nhờ danh mà hiểu rõ, như đèn soi chiếu sắc, là không đúng đạo lý. Vì sao?

Kệ tụng:

‌ Vì thủ rồi lập danh ‌ Chưa hiểu không thủ đắc ‌ Như chúng sinh tà chấp ‌ Tăng ích làm điên đảo. (kệ 5)

[557c20] Luận giải: Trước nắm bắt được nghĩa, sau mới lập danh; không phải chưa nắm bắt được nghĩa mà có thể lập danh tự. Đã thủ đắc nghĩa, còn phải hiểu rõ, là không đúng đạo lý.

Lại nữa, ngay nơi danh từ này, chưa hiểu danh từ khác thì không thể thủ đắc nghĩa. Ngọn đèn soi sáng sự vật thì không phải như vậy:

không phải ngọn đèn này không thể soi sáng sự vật khi chưa có ngọn đèn khác.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Kệ tụng:

‌ Tự tánh và sai biệt ‌ Có giác ngộ, tùy miên ‌ Gia hành, gọi biến kế ‌ Lại nên biết năm thứ. (kệ 7)

[558a09] Luận giải: Do có sáu thứ biến kế sai biệt nên tự tánh biến kế sở chấp cũng có sáu thứ. Những gì gọi là sáu thứ biến kế:

1. Biến kế tự tánh: Biến kế sắc, v.v... thật có tự tướng. 2. Biến kế sai biệt: Biến kế sắc, v.v... quyết định thật có hữu sắc, vô sắc, hữu kiến, vô kiến, v.v... các tướng sai biệt.

3. Biến kế giác ngộ: Thông thạo về danh từ, ngôn ngữ mà có biến kế.

4. Biến kế tùy miên: Không thông thạo về danh từ, ngôn ngữ mà có biến kế.468 5. Biến kế gia hành: Ở đây lại có năm thứ: (1) Gia hành tham ái; (2) Gia hành sân khuể; (3) Gia hành hợp hội; (4) Gia hành biệt ly; (5)

Gia hành tùy xả.

6. Biến kế danh: Ở đây lại có hai thứ: (1) Văn tự được khởi; (2)

Phi văn tự được khởi.

Phi văn tự được khởi: Như có kế chấp: Đây là vật gì? Vì sao có vật này? Vật này là gì? Vật này làm sao?

254 255

Văn tự được khởi: Như có kế chấp: Đây là vật này? Vật này như vậy: hoặc sắc, cho đến thức, hoặc hữu vi, vô vi, hoặc thường, vô thường, hoặc thiện, bất thiện, vô ký, đại loại như vậy. [558a23] Lại nữa, tự tánh biến kế sở chấp còn có năm thứ biến kế. Những gì là năm? 1. Theo danh biến kế tự tánh của nghĩa; 2. Theo nghĩa biến kế tự tánh của danh; 3. Theo danh biến kế tự tánh của danh;

4. Theo nghĩa biến kế tự tánh của nghĩa; 5. Theo danh và nghĩa biến kế tự tánh của danh và nghĩa.

Theo danh biến kế tự tánh của nghĩa: Như có biến kế: Vật này gọi là sắc, ắt phải có thể tánh chân thật của sắc. Vật này gọi là thọ, tưởng, hành, thức, ắt phải có thể tánh chân thật của thọ, tưởng, hành, thức.

Theo nghĩa biến kế tự tánh của danh: Như có biến kế: Vật này gọi là sắc, hay không gọi là sắc; vật này gọi là thọ, tưởng, hành, thức, hay không gọi là thọ, tưởng, hành, thức.

Theo danh biến kế tự tánh của danh: Như có biến kế: Không hiểu thể tánh của vật, chỉ biết các danh từ để phân biệt sắc; không hiểu thể tánh của vật, chỉ biết các danh từ để phân biệt thọ, tưởng, hành, thức.

Theo nghĩa biến kế tự tánh của nghĩa: Như có biến kế: Không biết tên gọi của sắc, chỉ biết căn cứ nơi thể tánh của sắc mà phân biệt các thứ; không biết tên gọi của thọ, tưởng, hành, thức, chỉ biết căn cứ LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Đã nói sự sai biệt của tự tánh biến kế sở chấp. Tự tánh biến kế chấp này do vọng phân biệt sinh ra. Sự phân biệt ấy có sai biệt, nay sẽ nói. đây thiện, đây bất thiện, đây vô ký, đây quá khứ, đây vị lai, đây hiện tại]; đại loại như vậy có vô lượng sai biệt, lấy sự phân biệt tự tánh làm chỗ dựa, phân biệt các thứ sai biệt của nghĩa.

3. Phân biệt tổng chấp: Ngay nơi sự tưởng về sắc, thọ, v.v..., lập ra ngã và hữu tình, mạng giả, sinh giả, v.v..., giả tưởng thiết lập, dẫn ra sự phân biệt. Do tích tụ nhiều pháp, tổng chấp chúng làm nhân tố để sự phân biệt chuyển động. Lại nữa, nơi sự tưởng về nhà cửa, quân lính, cây rừng, v.v... và nơi sự tưởng về sự ăn uống, áo quần, xe cộ, v.v..., giả tưởng thiết lập có nhà cửa, quân lính, v.v..., rồi dẫn đến sự tìm cầu, suy tư.

4. Phân biệt ngã: Nếu các sự [kiến xứ] là hữu lậu, hữu thủ470 , trong thời gian dài lâu tập quen, dồn chứa ngã chấp; do tập quen tà chấp, lấy các sự kiến xứ471 của mình làm duyên tố để khởi phân biệt hư vọng472.

5. Phân biệt ngã sở: Nếu các sự kiến xứ là hữu lậu, hữu thủ, trong thời gian dài lâu tập quen, dồn chứa ngã sở chấp; do tập quen tà chấp, lấy các sự kiến xứ của mình làm duyên tố để khởi phân biệt hư vọng.

Kệ tụng:

‌ Phân biệt có tám thứ ‌ Năng sinh nơi ba sự ‌ Thể phân biệt nên biết ‌ Hai giới: tâm, tâm pháp. (kệ 8)

[558b14] Luận giải: Tám thứ phân biệt sinh khởi ba sự. Những gì là ba? 1. Sự phân biệt hý luận sở y và sở duyên; 2. Sự [tát-ca-da]

kiến và ngã mạn; 3. Sự tham dục, sân khuể, ngu si, v.v...

[558b16] Tám thứ phân biệt:469 1. Phân biệt tự tánh: Nơi sự tưởng về sắc, thọ, v.v..., phân biệt sắc, thọ, v.v... có tự tánh.

2. Phân biệt sai biệt: Ngay nơi sự tưởng về sắc, thọ, v.v..., khởi các phân biệt: đây hữu sắc, đây vô sắc, đây hữu kiến, đây vô kiến, đây hữu đối, đây vô đối, [đây hữu lậu, đây vô lậu, đây hữu vi, đây vô vi, LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 6. Phân biệt ái: Phân biệt đối cảnh mà duyên với sự tịnh diệu và vừa ý.

7. Phân biệt bất ái: Phân biệt đối cảnh mà duyên với sự không tịnh diệu và không vừa ý.

8. Phân biệt ái bất ái câu tương vi: Phân biệt đối cảnh mà rời xa các sự duyên với tịnh và không tịnh diệu, vừa ý và không vừa ý.

[558c04] Như vậy lược nói có hai thứ: (1) Phân biệt tự thể; (2)

Phân biệt sự sở y và sở duyên.

Ở đây, phân biệt tự tánh, phân biệt sai biệt và phân biệt tổng chấp, ba phân biệt này sinh ra sự phân biệt hý luận sở y và sự phân biệt hý luận sở duyên, nghĩa là sự tưởng về sắc, thọ, v.v... làm sở y và sở duyên, được nhiếp trong danh, tưởng, ngôn thuyết473. Sự danh, tưởng, ngôn thuyết được hiển lộ bởi sự phân biệt hý luận, tức nơi sự tưởng ấy phân biệt kế đạt vô lượng chủng loại, đa dạng sai biệt.

Ở đây, phân biệt ngã và phân biệt ngã sở, hai phân biệt này sinh ra thân kiến, bao gồm các kiến căn bản474 và các mạn căn bản475, và sinh ra ngã mạn, bao gồm các mạn căn bản. Ở đây, phân biệt ái, phân biệt bất ái và phân biệt ái bất ái câu tương vi, theo chỗ tương ứng, sinh ra tham dục, sân khuể và ngu si.

Tóm lại, tám thứ phân biệt như vậy làm sinh khởi ba thứ sự này.

Nếu muốn nói sơ lược về thể tánh của sự phân biệt, đó là các tâm, tâm pháp ở ba cõi.

Lại nữa, kệ tụng:

‌ Do hai phược trói buộc ‌ Chấp chặc hai thứ tánh ‌ Khi hai phược giải thoát ‌ Chính vô đắc, vô kiến. (kệ 9)

[558c17] Luận giải: Như trước đã nói, khi khởi các phân biệt thì bị hai phược trói buộc, đó là tướng phược và thô trọng phược.476 Do hai phược này mà chấp hai tự tánh: tự tánh y tha khởi và tự tánh biến kế sở chấp. Cho nên khi giải thoát hai phược này rồi, thì đối với hai tự tánh không có thủ đắc gì cả và không có thấy gì cả. Vì sao? Do tự tánh biến kế sở chấp hoàn toàn không có, nên không thể thủ đắc; tự tánh y tha khởi dù là có nhưng không nắm giữ tướng, nên không có thấy gì cả.477 Như vậy là đã thành lập tự tánh biến kế sở chấp, vì muốn thành lập tự tánh y tha khởi nên sẽ nói sự thành lập đạo lý.

473 Danh, tưởng, ngôn thuyết 名想言說: Hiển dương, quyển 18, phẩm Nhiếp thắng quyết trạch:

Nhân sai biệt, đó là 10 nhân, 4 duyên và 5 quả. Mười nhân: 1. Tùy thuyết nhân; 2. Quán đãi nhân;

3. Khiên dẫn nhân; 4. Sinh khởi nhân; 5. Nhiếp thọ nhân; 6. Dẫn phát nhân; 7. Định biệt nhân; 8. LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Kệ tụng:

‌ Giả có, nhân sở y ‌ Nếu khác, hoại hai thứ ‌ Tạp nhiễm mà có được ‌ Nên biết y tha có. (kệ 10)

[558c27] Luận giải: Không nên tuyên bố: “Các pháp chỉ là giả có.” Vì sao? Pháp giả tất phải có nhân làm sở y, nên không thể không có vật thật để có thể quan niệm pháp giả. Nếu khác với nhận định trên, thì không có vật thật, cho nên pháp giả cũng không có, tức là hủy hoại cả hai pháp (: pháp giả và vật thật). Hai pháp mà hủy hoại, thì pháp tạp nhiễm phải không có. Do vì hiện tại có pháp tạp nhiễm, nên biết ắt có tự tánh y tha khởi.478 Lại nữa, tự tánh y tha khởi này có những sắc thái gì?

Kệ tụng:

‌ Tướng, thô trọng làm thể

‌ Chúng duyên sinh cho nhau ‌ Chẳng phải tự nhiên có Nên nói sinh vô tánh. (kệ 11) ‌ [559a06] Luận giải: Tự tánh y tha khởi này lấy tướng phược và thô trọng phược làm thể. Vì sao gọi là y tha khởi? Vì hai thứ phược này làm duyên cho nhau mà được sinh, nghĩa là tướng phược làm duyên sinh khởi thô trọng phược, thô trọng phược làm duyên sinh khởi tướng phược. Nếu nói vậy thì sao được gọi là sinh vô tánh? Vì [tự tánh y tha khởi] được sinh bởi cái lực của duyên tố, chứ không phải tự nhiên mà có. ‌ Lại nữa, tự tánh y tha khởi này xác định là có, hay xác định là không có?

‌ Kệ tụng: Không xác định có, không Tất cả chủng đều nhận Thông hai tánh: giả, thật Thế tục nói là có. (kệ 12)

‌ [559a14] Luận giải: Tự tánh y tha khởi không phải như sự thiết lập nên xác định là có, cũng không phải tất cả nên xác định là không có, vì vậy tất cả chủng chẳng phải có, chẳng phải không có. Tuy nhiên, phải đồng ý rằng tất cả chủng đều có thể ngôn thuyết, nghĩa là có, không có, cũng có, cũng không có; chẳng phải có, chẳng phải ‌ Đáp: Nên biết, tánh ấy thông cả giả có và thật có.479 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 ‌ Hỏi: Là do thế tục mà có, hay là do thắng nghĩa mà có? ‌ Đáp: Nên biết, do thế tục nên nói tánh ấy là có. ‌ Lại nữa, kệ tụng:

Nói ngã, pháp, tác dụng Đều gọi là thế tục Nên biết thắng nghĩa đế Gọi bảy thứ chân như. (kệ 13)

‌ [559a23] Luận giải: Thế tục đế: Là ngã, pháp và tác dụng, đã nói trong phẩm Nhiếp tịnh nghĩa.480 Thắng nghĩa đế: Là bảy thứ chân như, đã nói trong phẩm

Nhiếp sự.481 ‌ Lại nữa, kệ tụng:

Tự tánh viên thành thật Hai tối thắng trí nghĩa Không có các hý luận Rời xa tánh: nhất, dị. (kệ 14)

‌ [559a28] Luận giải: Thắng nghĩa đế ấy chính là tự tánh viên thành thật.482 ‌ Hỏi: Vì lý do gì bảy thứ chân như được gọi là thắng nghĩa đế? ‌ Đáp: Vì là đối tượng của hai trí tối thắng, đó là trí xuất thế gian và trí hậu đắc thế gian483. Do thắng nghĩa đế ấy không có hý luận nên không phải là đối cảnh của trí khác. Lại nữa, thắng nghĩa đế ấy không có hý luận nên đối với pháp hữu tướng, rời tánh đồng nhất và tánh dị biệt. Vì sao? Vì chân như ấy đối với pháp hữu tướng thì không thể nói là dị biệt, cũng không phải không dị biệt.

‌ Lại nữa, kệ tụng:

Sở duyên của thanh tịnh Thường không có biến đổi Tánh thiện và tánh lạc Tất cả đều thành tựu. (kệ 15) ‌ [559b07] Luận giải: Do thắng nghĩa đế lìa tánh đồng nhất và tánh dị biệt, nên nó chính là tánh thanh tịnh sở duyên.484 Vì sao? Vì duyên với cảnh thanh tịnh mà có được tâm thanh tịnh. Nên biết thắng nghĩa đế cũng là thường, vì ở trong tất cả thời gian không có biến đổi.

Lại do là thanh tịnh sở duyên mà biết thắng nghĩa đế là thiện.485 Vì là thường nên biết thắng nghĩa đế là lạc.

thật căn bản.” (tr. 469b29)

483 Trí xuất thế gian là trí duyên chân như, thông đạt chân như, nên vô phân biệt (tức phần căn bản của trí vô phân biệt). Trí hậu đắc thế gian là trí duyên các đối tượng khác, tức duyên sự làm đối tượng (còn gọi là duyên sự trí), nên có phân biệt (tức phần hậu đắc của trí vô phân biệt). Luận Thành duy thức: “Bảy thật tính này được bao hàm trong viên thành thật, vì là đối tượng của hai trí căn bản và hậu đắc.” (Tuệ Sỹ dịch).

484 Luận Đại thừa Trang nghiêm Kinh, phẩm Tùy tu, tr. 623a03: “Kệ tụng: ‘Đã nói tâm tánh tịnh, Bị LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 ‌ Lại nữa, kệ tụng:

Thật thắng nghĩa vô tánh Hý luận, ngã không có Y tha không tướng ấy Đó thắng nghĩa vô tánh. (kệ 16)

‌ [559b14] Luận giải: Do thắng nghĩa vô tánh mà nói tự tánh viên thành thật là vô tánh. Vì sao? Vì không có tánh hý luận về ngã và pháp, nên tự tánh ấy chính là thắng nghĩa, cũng là vô tánh. Nói cách khác, tự tánh viên thành thật là thắng nghĩa, là tánh không có hý luận, nên nói là thắng nghĩa vô tánh.

‌ Nên biết, tự tánh y tha khởi có tướng dị biệt nhưng cũng được thiết lập làm thắng nghĩa vô tánh. Vì sao? Vì không có tánh thể tự hữu như là thắng nghĩa. Lại nữa, như trước có nói năm thứ tướng: 1. Tướng sở thuyên;486 2. Tướng năng thuyên; 3. Tướng tương thuộc của hai tướng trên; 4.

Tướng chấp trước; 5. Tướng không chấp trước.487 Lại có ba tướng: 1.

Tướng biến kế sở chấp; 2. Tướng y tha khởi; 3. Tướng viên thành thật.

Là năm tướng nhiếp ba tướng, hay là ba tướng nhiếp năm tướng? Kệ tụng:

‌ Nên biết dựa ba tướng ‌ Kiến lập năm thứ tướng ‌ Ba tướng theo thích ứng ‌ Mỗi tướng có năm nghiệp. (kệ 17)

[559b25] Luận giải: Nên biết, dựa vào ba tự tướng mà kiến lập năm tướng. Vì sao? Tướng sở thuyên và tướng năng thuyên dựa vào ba tự tướng. Tướng tương thuộc của hai tướng trên dựa vào tướng biến kế sở chấp. Tướng chấp trước dựa vào tướng y tha khởi. Tướng không chấp trước dựa vào tướng viên thành thật. Lại nữa, trong ba tự tướng, mỗi một tướng có năm nghiệp dụng, đã nói trong phẩm Nhiếp tịnh nghĩa.488 Lại nữa, ở phẩm Thành không nói đến sự ngăn chận chúng sinh chấp. Nay ở phẩm Thành vô tánh này đề cập sự ngăn chận pháp chấp.

Hai thứ chấp này, cái nào đi theo? cái nào sinh khởi?

Kệ tụng:

‌ Vì pháp chấp, người ngu ‌ Khởi chúng sinh chấp kia ‌ Kia trừ, ngộ pháp tánh ‌ Ngộ pháp, ngã chấp đoạn. (kệ 18)

[559c04] Luận giải: Do pháp chấp mà người ngu thế gian khởi chúng sinh chấp. Trừ bỏ sự hiện khởi trói buộc của chúng sinh chấp thì giác ngộ thật tánh của các pháp. Giác ngộ pháp tánh thì pháp chấp 486 Thắng nghĩa tánh là tánh thể vô tự tánh. Tự tánh y tha khởi được gọi là thắng nghĩa vô tánh, vì có 2 nghĩa: một là, tự thể của y tha không có tánh thắng nghĩa; hai là, y tha không có tánh tự nhiên sinh. Kinh Giải thâm mật, phẩm Vô tự tánh tướng: “Sinh vô tánh là thế nào, là chính y tha khởi tánh của các pháp, tại sao, vì do cái khác là duyên tố mà có chứ không phải tự nhiên mà có, nên gọi là sinh vô tánh. Thắng nghĩa vô tánh là thế nào, là (một mặt), các pháp do sinh vô tánh mà nói là vô tánh, có nghĩa chính các pháp duyên sinh cũng gọi là thắng nghĩa vô tánh, tại sao, vì nơi các pháp, LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 vĩnh đoạn. Khi pháp chấp đoạn thì cũng đoạn được tùy miên của chúng sinh chấp.489 Lại nữa, tánh nào chưa đoạn mà thành tạp nhiễm? Tánh nào đoạn diệt được thành thanh tịnh?

Kệ tụng:

‌ Y tha chấp biến kế ‌ Huân tập thành tạp nhiễm ‌ Không chấp: viên thành thật ‌ Huân tập thành thanh tịnh. (kệ 19)

‌ Tạp nhiễm: tánh hữu lậu ‌ Thanh tịnh: tánh vô lậu ‌ Đây nên biết chuyển y ‌ Bất tư nghị hai thứ. (kệ 20)

‌ [559c12] Luận giải: Nơi tự tánh y tha khởi chấp trước tự tánh biến kế sở chấp, khởi sự huân tập thì thành tạp nhiễm. Nên biết, với tự tánh viên thành thật, vì không có chấp trước [tự tánh biến kế sở chấp], khởi sự huân tập thì thành thanh tịnh.490 Tạp nhiễm chính là tánh hữu lậu. Thanh tịnh chính là tánh vô lậu. Tánh vô lậu ấy chính là sắc thái chuyển y. ‌ Lại nữa, sắc thái chuyển y ấy thì bất khả tư nghị, và có hai thứ chuyển y.

Thế nào là bất khả tư nghị?

‌ Kệ tụng:

Chân thật và tự thể Tịch tĩnh và công đức Tất cả bất tư nghị Là do bốn đạo lý. (kệ 21)

‌ [559c19] Luận giải: Sắc thái bất khả tư nghị của chuyển y là do bốn đạo lý: 1. Do chân thật, là vì thường trú; 2. Do tự thể, là chẳng phải hữu sắc, chẳng phải vô sắc, v.v...; 3. Do tịch tĩnh, là an trú tịch tĩnh; 4.

Do công đức, là chuyển y ấy có uy đức.

‌ Lại nữa, sắc thái bất khả tư nghị của chuyển y ấy là do bốn thứ bốn như thật trí493, bốn thứ cảnh sự. LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 ‌ Bốn thứ cảnh sự là: 1. Cảnh biến mãn; 2. Cảnh tịnh hành; 3. Cảnh thiện xảo; 4. Cảnh tịnh hoặc.

‌ (1) Cảnh biến mãn lại có bốn thứ: 1. Ảnh tượng có phân biệt;

2. Ảnh tượng không phân biệt; 3. Sự cứu cánh; 4. Sở tác thành tựu.494 ‌ Ảnh tượng có phân biệt: Đồng phần với cái nghĩa (: sự) đã biết là ấn tượng của tỳ-bát-xá-na, cảnh giới của tam-ma-địa, [do tác ý thắng giải].

‌ Ảnh tượng không phân biệt: Đồng phần với cái nghĩa đã biết là ấn tượng của xa-ma-tha, cảnh giới của tam-ma-địa, [do tác ý chân thật].

chứng được vô thượng bồ-đề.” (HT. Thích Trí Quang dịch) ‌ Sự cứu cánh: Là tánh tận sở hữu và tánh như sở hữu.

‌ Sở tác thành tựu: Là chuyển y, và đi theo đây là trí vô phân biệt.495 ‌ (2) Cảnh tịnh hành có năm thứ: 1. Bất tịnh; 2. Từ bi; 3. Duyên khởi; 4. Giới sai biệt; 5. Nhập xuất tức niệm496.

‌ (3) Cảnh thiện xảo có năm thứ: 1. Thiện xảo uẩn; 2. Thiện xảo giới; 3. Thiện xảo xứ; 4. Thiện xảo duyên khởi; 5. Thiện xảo xứ phi xứ.

‌ (4) Cảnh tịnh hoặc: 1. Thế gian đạo: (a) Thô tánh ở hạ địa; (b) Tịnh tánh ở thượng địa; 2. Xuất thế gian đạo: Có bốn Thánh đế: khổ đế, tập đế, diệt đế và đạo đế.

‌ Lại nữa, trước có nói hai thứ chuyển y. Những gì là hai? Sai biệt LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Vì không trú sinh diệt

Chư Phật trí vô thượng Lợi lạc các hữu tình Bất tự nghị, không hai. (kệ 24) ‌ [560a15] Luận giải: Chuyển y của Thanh văn có hai thứ: 1. Đi đến tịch diệt; 2. Đi đến bồ-đề.497 ‌ Hỏi: Hàng vô học Thanh văn vĩnh đoạn thân hậu hữu, làm thế nào chứng được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề?

‌ Đáp: Dựa vào cái thân biến hóa mà an trú thì chứng được bồ-đề, không phải cái thân nghiệp báo.

Lại nữa, chuyển y của Thanh văn có được là do lấy sự tu ngược dòng lưu chuyển. Chuyển y của Bồ-tát có được là do lấy sự tu phương tiện và lấy trí không hai498 làm y chỉ.

Thế nào là sự tu phương tiện? Là thông suốt pháp tánh bằng sự không gián cách499, vì các pháp là cảnh sở duyên lớn lao; là phát khởi cần tinh tiến tối thắng, vì đoái thương các hữu tình, vì thấu rõ các hành [vô thường, khổ, không, vô ngã].

Thế nào là trí không hai làm y chỉ? Là không trú lưu chuyển và không trú tịch diệt500, vì không quan tâm lưu chuyển, chỉ đoái hoài các hữu tình. Do nhân duyên này, nên biết, trí của Phật là tối thắng, vô thượng. Vì sao? Vì trí khác của hữu tình, hoặc trú lưu chuyển, hoặc trú tịch diệt, cho nên không phải vô thượng.

Lại nữa, trí của chư Phật làm lợi ích an lạc cho tất cả hữu tình, vì khéo thành mãn sự lợi ích mình người, nên là tối thắng, vô thượng. Trí khác của hữu tình, hoặc chỉ lợi mình, hoặc không lợi ích mình người, nên không phải vô thượng. Vì lý do đó, trí tuệ của chư Phật là bất khả tư nghị, vì không trú hai bên [lưu chuyển và tịch diệt] mà làm được tất cả việc lợi ích cho chúng sinh; lại vì không có hai: niết bàn và không niết bàn, v.v..., toàn do đặc tánh không hai [của trí ấy]. LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2

‌ Chưa thọ: Là nhiếp trong diệt đế và đạo đế. ‌ Biến khắp: Là cảnh giới của pháp trí và chủng loại trí502 hoạt động dù là hiện thấy hay không hiện thấy [Thánh đế].

‌ Lại nữa, vì sao hiện quán?

‌ Kệ tụng:

Xuất thế gian thắng trí Năng trừ kiến sở đoạn Chứng đắc vô phân biệt Duy y chỉ tĩnh lự. (kệ 2) ‌ [560b14] Luận giải: Trí xuất thế gian có khả năng tu hiện quán, không phải trí thế gian, bởi vì đoạn trừ kiến sở đoạn hoặc503 chỉ ở kiến đạo, không phải ở tu đạo.

‌ Hỏi: Hiện quán có hành nào?

‌ Đáp: Chứng được vô phân biệt, nghĩa là hiện tiền chứng được hành vô phân biệt, không phải chưa hiện chứng.

Quyển Mười Sáu

Phẩm Tám

THÀNH HIỆN QUÁN (Phần 1)

[560b03] Luận giải: Như vậy đã chánh cần thấu rõ vô thường, khổ, không, vô ngã. Muốn quán sát gì?

Kệ tụng: ‌ Nên biết hiện sở quán ‌ Hạ, trung, thượng phẩm sự ‌ Hữu lậu và vô lậu ‌ Chưa thấy, chưa thọ, biến. (kệ 1)

‌ [560b07] Luận giải: Đối tượng hiện quán sát là những sự sở tri của hạ, trung, thượng phẩm hệ thuộc ba cõi: Dục, Sắc và Vô sắc.501

‌ Hữu lậu: Là những nghĩa thuộc khổ đế và tập đế.

‌ Vô lậu: Là những nghĩa tăng thượng thuộc diệt đế và đạo đế.

‌ Chưa thấy: Là nhiếp trong bốn đế.

501 Sở quán là sự tam giới. Năng quán là trí xuất thế. Kinh Giải thâm mật dạy sự tu tập chỉ quán dựa vào pháp, trong đó có pháp riêng biệt (tự tướng), pháp tổng quát (tổng tướng); trong pháp tổng quát còn có nhỏ, có lớn và có vô lượng. Ngoài ra, sự biết về nghĩa của các pháp được trình bày qua 10 sự, 5 sự, 4 sự, 3 sự. Mười sự là: biết tánh tận sở hữu, biết tánh như sở hữu, biết nghĩa năng thủ, biết nghĩa sở thủ, biết nghĩa dựng nên, biết nghĩa hưởng dụng, biết nghĩa đảo ngược, biết nghĩa không ngược, biết nghĩa tạp nhiễm và biết nghĩa thanh tịnh. Năm sự là: sự biến tri, nghĩa biến tri, nhân biến tri, quả biến tri và biết sự ấy. Bốn sự là: chấp thọ, lãnh nạp, liễu biệt và nhiễm tịnh. Ba sự là: văn, nghĩa và giới. Hiểu rộng thì xin xem kinh Giải thâm mật, phẩm Phân biệt Du-già.

502 Pháp trí là trí biết rõ trực tiếp chân lý của các pháp Tứ đế và có khả năng dứt sạch mọi phiền não do mê lý Tứ đế ngay ở cõi Dục khởi lên. Loại trí hay chủng loại trí là trí cùng loại tương tợ với Pháp trí, có khả năng biết lý Tứ đế của hai cõi trên ngang qua lý Tứ đế của cõi Dục, hoặc nói cách khác là biết lý Tứ đế của hai cõi trên theo cách loại suy với trí biết lý Tứ đế của cõi Dục, do đó có khả năng dứt mọi phiền não do mê lý Tứ đế của hai cõi trên khởi lên. 503 Kiến sở đoạn hoặc 見所斷惑: Cũng gọi là kiến đạo sở đoạn, kiến sở đoạn, kiến đoạn. Những phiền não phải đoạn ở giai vị Kiến đạo. Một trong tam đoạn: kiến sở đoạn, tu sở đoạn và phi sở đoạn.

Cứ theo luận Câu xá, quyển 2, quyển 19 và Câu xá luận quang ký, quyển 2, thì 88 tùy miên và pháp tương ứng của chúng, cùng với 4 tướng, v.v... đều là Kiến sở đoạn. Nhưng trong 15 tâm Kiến đạo, tùy theo thứ tự thấy lý Tứ đế khác nhau mà chỗ đoạn trừ có bất đồng, tức thấy lý Khổ đế mà đoạn, gọi là Kiến khổ sở đoạn; thấy lý Tập đế mà đoạn, gọi là Kiến tập sở đoạn; thấy lý Diệt đế mà đoạn, gọi là Kiến diệt sở đoạn; thấy lý Đạo đế mà đoạn, gọi là Kiến đạo sở đoạn. Tông Duy thức chia Tùy miên làm 2 loại là: Phân biệt khởi và Câu sinh khởi; Kiến đạo sở đoạn thuộc về Phân biệt khởi. Cứ theo luận Đại thừa A-tỳ-đạt-ma tạp tập, quyển 4, thì Kiến, Nghi, Kiến xứ, Nghi xứ nhiễm ô do chỗ phân biệt mà khởi, cho đến thân, ngữ, ý nghiệp do các Kiến phát sinh, cùng với Uẩn, Giới, Xứ của tất cả đường ác đều thuộc về Kiến sở đoạn. Nghĩa này hơi khác với nghĩa được nói trong luận Câu xá. Ngoài ra, tông Câu xá cho các hoặc (phiền não) Kiến sở đoạn là 88 sử (tùy miên), còn tông Duy thức thì nói Kiến hoặc có 112 loại. [Tự điển Phật Quang] LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 ‌ Hỏi: Hiện quán y chỉ gì?

Đáp: Duy y chỉ tĩnh lự ở Sắc giới, không y chỉ bốn Vô sắc định.504 ‌ Lại nữa, hiện quán ở chỗ nào?

‌ Kệ tụng:

Rất buồn, chẳng ác thú Rất vui, chẳng hai trên Người trời sống cõi Dục Phật xuất thế hiện quán. (kệ 3)

‌ [560b21] Luận giải: Ở trong ác thú không khởi được hiện quán, vì khổ thọ luôn có mặt, rất đau buồn, không thể chứng được tam-ma-địa. Ở Sắc giới và Vô sắc giới cũng không có hiện quán, vì sự ham thích giảm sút, sự nhàm chán ít ỏi. Tóm lại, [chúng sinh ở] hai giới và ba thú (địa ngục, quỷ thú, bàng sinh) không khởi được hiện quán. Chỉ có [chúng sinh ở] hai thú trời và người ở Dục giới, nơi có đức Phật xuất thế, mới khởi được hiện quán.

‌ Lại nữa, ai có thể hiện quán?

‌ Kệ tụng:

Chưa ly dục, bội ly Và người đã ly dục Độc nhất, chứng chánh giác Tối thắng ngã được sinh. (kệ 4) ‌ [560b28] Luận giải: Có năm loại bồ-đặc-già-la có thể nhập hiện quán, hay không nhập hiện quán vì [đã thấu rõ thắng nghĩa] vô ngã.

Những gì là năm? 1. Người chưa ly dục; 2. Người bội ly dục; 3. Người đã ly dục; 4. Độc giác; 5. Bồ-tát.

‌ Vì sao chỉ có tâm có thể nhập hiện quán, chứ không phải ngã có thể nhập hiện quán?

‌ Kệ tụng:

Phi ngã làm trí nhân Cũng không tự thủ cảnh Ngã không tự hiện quán Vì chấp ái tự ngã. (kệ 5)

Vô thường có cảnh giới Đợi duyên, trí sinh khởi

Đoạn ba: thô trọng, v.v...

504 Du-già sự địa luận, quyển 69: “Duy chỉ vào các tĩnh lự và cận phần vị chí định của sơ tĩnh lự mà vào Thánh đế hiện quán, chứ không y trên các Vô sắc định. Vì trong Vô sắc định xa-ma-tha mạnh nhưng tỳ-bát-xá-na yếu. Tỳ-bát-xá-na yếu thì không thể vào Thánh đế hiện quán.” (tr. 682b27)

Nên y tâm hiện quán. (kệ 6)

‌ [560c07] Luận giải: Nếu chấp có cái ngã đi vào hiện quán, là không đúng đạo lý. Vì sao? Vì ngã làm nhân của trí là không hợp lý.

Nếu rời trí thì tự nhiên không thể thủ cảnh giới. Vì sao? Nếu ngã có thể làm nhân của trí, tức ngã là vô thường, hoặc trí phải là thường hiện hữu. Nếu ngã tự nó có thể thủ cảnh giới thì trước khi trí chưa sinh cũng phải thủ cảnh giới. ‌ Lại nữa, chấp có cái ngã đi vào hiện quán, ngã ấy cũng phải tự quán ngã tánh. Nếu như vậy thì phải không có giải thoát, vì [hiện quán mà] duyên với chấp ngã và khởi ái. Vì sao? Không có cái ngã để vin bám và tồn tại thì không sinh khởi ngã chấp và ngã ái.

thượng, là trước chứng được tư lương tăng thượng: tín, tiến, niệm, v.v...; sức thiện căn ấy đối trị được các chướng: bất tín, giãi đãi, phóng dật, v.v..., không cho xen tạp [nơi nội tâm]; chứng Thánh giác phần, là dựa vào sức thiện căn ấy mà chứng biến giác chi; và chứng Thánh đạo phần, là chứng tám Thánh đạo chi. Như vậy là thứ đệ vào được hiện quán.

‌ Lại nữa, ngang đâu nên nói là chánh nhập hiện quán?

‌ Kệ tụng:

Từ đó nhập kiến đạo Vô lậu chánh kiến khởi

Vĩnh đoạn nơi ba kết Chứng hiện quán, nên biết. (kệ 9)

‌ [561a08] Luận giải: Từ trước đã tu như lý tác ý505, nên ở kiến đạo vị, chánh kiến xuất thế gian được sinh. Do chánh kiến nên ba kết vĩnh đoạn, đó là: tát-ca-da kiến, giới cấm thủ và nghi. Ngang giai vị như vậy nên nói là đã nhập hiện quán. Ở giai vị này, tất cả pháp tạp nhiễm của nẻo ác đều được trừ khử.

‌ Vì sao chỉ nói “vĩnh đoạn ba kết ”?

‌ Kệ tụng: Dù ác thú tạp nhiễm Chấp đã khởi, hoặc đoạn Cảnh, kiến, đạo sư v.v...

Tùy sinh ba được nhiếp. (kệ 10) LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 ‌ Nếu nói dựa vào tâm để đi vào hiện quán, là có đạo lý. Vì sao? Tâm là vô thường, có đối cảnh và đợi duyên tố thì có thể sinh trí. Lại nữa, dựa vào tâm, hoặc thô trọng, hoặc ngã chấp, và cùng ngã ái đều có thể đoạn diệt. Vì sao? Vì tâm vô thường, làm nhân sinh trí; vì có đối cảnh, tâm cùng trí đồng thời thủ cảnh giới; vì đợi các duyên nên trí không thường hiện hữu.

‌ Lại nữa, tâm là chỗ dựa của thô trọng. Vì tánh chất ly ngã [của tâm], nếu chứng biến trí liền có thể rời xa thô trọng mà sinh [hiện quán], vĩnh viễn trừ diệt ngã chấp và ngã ái.

‌ Đi vào hiện quán, thứ đệ thế nào?

‌ Kệ tụng:

Đã thành thục tương tục

Hoặc lắng nghe chánh pháp Tự nhiên, cực như lý Tác ý mà hiện quán. (kệ 7)

Buộc niệm nơi sở duyên Tinh cần, tu tĩnh định Tăng thượng, thiện căn lực Chứng Thánh giác đạo phần. (kệ 8)

‌ [560c26] Luận giải: Người tu hiện quán trước phải tự thành thục sự tương tục, sau đó, hoặc lại lắng nghe chánh pháp, gọi là Thanh văn thừa; hoặc lại tự nhiên, gọi là Bồ-tát và Độc giác; [tất cả] nơi tự nội tâm tác ý cực thiện mà có thể đi vào hiện quán.

‌ Tiếp theo, buộc niệm nơi sở duyên bằng bốn niệm trú; tinh cần bằng bốn chánh đoạn; tu tĩnh định bằng bốn thần túc; thiện căn tăng 505 Như lý tác ý: là sự tác ý của những người ở trong chánh pháp nghe chánh pháp. Trung bộ kinh, kinh Nhất thiết lậu hoặc: “Này các tỷ kheo, do phi như lý tác ý, các lậu hoặc chưa sanh được sanh khởi, và các lậu hoặc đã sanh được tăng trưởng. Này các tỷ kheo, do như lý tác ý, các lậu hoặc chưa sanh không sanh khởi, và các lậu hoặc đã sanh được trừ diệt.”276 277 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 ‌ [561a15] Luận giải: Do tát-ca-da kiến mà mê lầm nơi cảnh giới. Do giới cấm thủ mà mê lầm nơi nhận thức. Do hoài nghi mà sinh mê lầm đối với Phật, đối với chánh pháp được tuyên thuyết bởi bậc đạo sư, đối với chúng Tăng thực hành chánh pháp. Cho nên theo cấp độ mà nói vĩnh đoạn ba kết.

‌ Lại nữa, hiện quán có những sắc thái gì?

‌ Kệ tụng:

Trước có thế gian trí Giản trạch đế rốt ráo Nơi đế không gia hành Quyết định sinh khởi tướng. (kệ 11) Trí cảnh hòa hợp tướng

Nơi sở tri cứu cánh Nên biết đế hiện quán Nơi mười thứ quyết định. (kệ 12)

‌ [561a23] Luận giải: Trước có thế gian trí: Từ văn sở sinh trí, cho đến thế gian đệ nhất pháp trí.

‌ Giản trạch đế rốt ráo: Đã giản trạch rốt ráo về các đế thì không có gia hành nơi các đế.

‌ Quyết định sinh khởi tướng: Trong đối cảnh của các đế được quán sát, không do công dụng của gia hành, [trí] quyết định sinh khởi ấn tượng, đó là ấn tượng của hiện quán.

‌ Lại nữa, trí quyết định này và đối cảnh hòa hợp hoàn toàn với ấn tượng được thấy [trong định]. Vì sao? Trừ ấn tượng này, ngoài ra không có cảnh nào khác cần phải tìm cầu, cho nên sự quán này gọi là hiện quán. ‌ Nên biết, sắc thái quyết định này lại có mười thứ. Những gì là mười?

‌ Kệ tụng:

Ngã, tánh không, ba có Bất diệt, không có hai Vô phân biệt, không sợ Tự tại: quyết định đoạn. (kệ 13) ‌ [561b04] Luận giải: Mười thứ quyết định là:

‌ 1. Với chúng sinh, quyết định là không có ngã. ‌ 2. Với tự tánh biến kế sở chấp, quyết định là không thật có.

‌ 3. Với vô ngã, quyết định là có.

‌ 4. Với các tướng, quyết định là có. ‌ 5. Với thô trọng, quyết định là có. ‌ 6. Với bất diệt, quyết định là: (1) Vì không có chúng sinh ngã và pháp ngã nên bất diệt; (2) Vì có hai vô ngã [là chúng sinh vô ngã và pháp vô ngã] nên bất diệt.

‌ 7. Với sắc thái không hai, quyết định pháp và pháp không thì không có sai biệt. ‌ 8. Với cái không, quyết định là vô phân biệt.

‌ 9. Với pháp tánh, quyết định không sợ: kẻ phàm ngu sống trong pháp tánh mà sinh các sợ hãi, còn người trí sống trong pháp tánh không có sợ hãi.

‌ 10. Với sự tự tại, quyết định có khả năng đoạn dứt: “Tôi không còn phụ thuộc vào người khác để cầu phương tiện đoạn dứt [phiền não].”

‌ Lại nữa, hiện quán như vậy, thứ đệ tu tập thế nào?

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 ‌ Kệ tụng:

Phát khởi, chứng, đẳng lưu Thành mãn: bốn thứ đệ Lại trí pháp trú, v.v... Tám thứ đệ, nên biết. (kệ 14)

‌ [561b17] Luận giải: Thứ đệ của hiện quán có bốn, có tám hay có bảy thứ. Những gì là bốn: 1. Phát khởi: là từ văn sở sinh trí cho đến thế đệ nhất pháp; 2. Chứng đắc: là kiến đạo; 3. Đẳng lưu: là tu đạo; 4. Thành mãn: là cứu cánh đạo.

Thế nào là tám? Là trí pháp trú cho đến trí thiện thanh tịnh, như trước đã nói.506 Thế nào là bảy thứ?

Kệ tụng:

‌ Vô hối, trú sở duyên ‌ Như thật thấy cảnh giới ‌ Đạo sở y vô hoặc ‌ Thuần, sai biệt, hành đoạn. (kệ 15)

[561b24] Luận giải: Thứ đệ có bảy thứ, từ thi-la thanh tịnh cho đến hành đoạn trí kiến thanh tịnh507: (1) Do thi-la thanh tịnh nên không có hối hận508; (2) Do không hối hận nên tâm định, trú cảnh; (3) Do tâm định nên nơi cảnh sở tri có được như thật kiến; (4) Kế đó, lấy Phật, Pháp, Tăng bảo làm chỗ y chỉ, có được trí kiến như thật về đạo, nên rời xa nghi hoặc, được cái trí câu sinh với bốn chứng tịnh509. (5) Tiếp theo, đối với sở chứng và sở thuyết của đức Thiện thệ có được cái trí quyết định, nghĩa là chỉ trong chánh pháp của Phật mới có đạo thuần tịnh, xuất ly khổ, chứ không có ở pháp khác. (6) Kế đến, nơi đạo ấy có được cái trí của các hành sai biệt, nghĩa là khổ trì thông hành là hạ phẩm, lạc tốc thông hành là thượng phẩm, hai hành còn lại là trung phẩm.510 (7) Kế nữa, dựa vào chánh hành thượng phẩm, nơi những sự đoạn diệt khác, phát sinh trí kiến thù thắng.

Lại nữa, bảy thanh tịnh này: thi-la thanh tịnh, v.v..., nếu lược nói thì nhiếp trong ba học, cũng nhiếp trong ba tịnh.

Kệ tụng:

‌ Ba tịnh nhiếp bảy thứ ‌ Giới tịnh và tâm tịnh ‌ Cảnh giới, y chỉ, đạo ‌ Nói là tuệ thanh tịnh. (kệ 16)

[561c08] Luận giải: Ba thứ tịnh là: giới tịnh, tâm tịnh và tuệ tịnh.

Trong tuệ thanh tịnh lại có ba thứ: 1. Tuệ đối với cảnh giới; 2.

Tuệ làm y chỉ cho đạo; 3. Tuệ là tự thể của đạo.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Trong tự thể của đạo, nên biết, lại có ba thứ: thuần, sai biệt và

Lại nữa, trong các thứ đệ như vậy, thứ đệ đi vào hiện quán như sắc tập khởi nên thức tập khởi, tác ý tập khởi nên pháp tập khởi.513 (2) Kế đó, nơi thân, thọ, tâm, pháp, ở trong ba đời phải khéo liễu tri; nghĩa là ở đời vị lai, [an trú] tùy quán sự tập khởi của pháp; ở đời quá khứ, tùy quán sự diệt tận của pháp; ở đời hiện tại, tùy quán sự tập khởi và diệt tận của pháp. (3) Kế nữa, phải liễu tri rằng chính thân, thọ, tâm, pháp ấy là cái khổ của bốn thứ khổ, đó là: khổ nhận chịu gánh nặng, khổ vì địa vị biến hoại, khổ [phiền não] thô trọng và khổ sinh tử.514 Lấy thiện pháp và bất thiện pháp làm nhân tố chiêu cảm tử khổ và sinh khổ trong dòng lưu chuyển, cho nên hiểu rõ hai khổ tử sinh chính là hiểu rõ cái khổ của pháp515.

(4) Từ đây quán bốn đế không cách hở, mà trước hết là quán tám thứ khổ pháp của khổ đế, đó là: sinh khổ, già khổ, bệnh khổ, chết khổ, hành đoạn.

thế nào?

Kệ tụng:

‌ Biết thân, thọ, ... nhân duyên ‌ Khéo thấu nơi ba đời ‌ Kế hiểu rõ bốn khổ ‌ Còn tám khổ nên biết. (kệ 17)511 [561c15] Luận giải: (1) Trước hết, ở giai vị bốn niệm trú phải khéo liễu tri bốn thứ nhân duyên: thân, thọ, tâm, pháp; nghĩa là do thức ăn tập khởi512 nên thân tập khởi, xúc tập khởi nên thọ tập khởi, danh LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 khổ vì oán ghét mà phải gặp nhau, khổ vì yêu thương mà bị xa lìa, khổ vì mong muốn mà không được, khổ vì năm thủ uẩn.516 Lại nữa, kệ tụng:

‌ Từ đây chánh quán đế ‌ Khởi mười sáu hành trí ‌ Vì trị bốn điên đảo ‌ Chỗ dựa cho cái sau. (kệ 18)

[561c28] Luận giải: (5) Sau khi biết tám thứ khổ, kế đó chánh quán sát bốn thứ đế lý, khởi quán trí qua mười sáu hành, mà hành ở trước làm chỗ y chỉ cho các hành ở sau: (a) Vì đối trị bốn điên đảo nên khởi bốn hành của khổ đế: 1. Vì đối trị điên đảo về thường mà khởi vô thường hành; 2. Vì đối trị điên đảo về lạc và tịnh mà khởi khổ hành; 3. Vì đối trị điên đảo về ngã mà khởi không hành; 4. Vì đối trị không hành mà khởi vô ngã hành.

517 Vì sao? Vì tách rời các hành còn có cái không của ngã, tức là thể của các hành không phải ngã tánh. (b) Lại đối với bốn ái của tập đế: thường, lạc, ngã, tịnh, khởi bốn hành: nhân, tập, sinh, duyên.

518 (c) Lại đối với bốn ái đoạn của diệt đế, khởi bốn hành: diệt, tĩnh, diệu, ly.

519 (d) Lại đối với [quán trí] năng chứng diệt của đạo đế, khởi bốn hành: đạo, như, hành, xuất.

Lại nữa, kệ tụng:520 ‌ Từ đây chuyển tu tập ‌ Nơi tâm tổng yếm ly ‌ Đế giản trạch, quyết định ‌ Cứu cánh giác sinh khởi. (kệ 19)521 [562a10] Luận giải: (6) Sau mười sáu hành trí còn có sự chuyển tu tập [bốn thiện căn]: (a) Trước hết, duyên tự tâm, trí tổng yếm tâm sinh khởi, đây gọi là noãn; (b) Từ đây trở lên, trí đế giản trạch sinh khởi, đây gọi là đảnh; (c) Từ đây trở lên, trí quyết định giác sinh khởi, đây gọi là nhẫn; (d) Từ đây trở lên, trí cứu cánh giác sinh khởi, đây gọi là thế đệ nhất pháp.522 520 Đạo, như, hành, xuất 道如行出: Thấu rõ nghĩa của các hành là đạo. Khế hợp với chánh lý là như.

Thú hướng chính xác là hành. Khả năng vượt qua vĩnh viễn là xuất. Hoặc là: Đối trị tà đạo là đạo. Đối trị bất như là như. Thú nhập cung điện niết bàn là hành. Trừ bỏ tất cả hữu là xuất.

521 Kệ tụng 18 và 19 nói về trí cầu tự tâm, tức là trí tầm tự tâm ở giai đoạn Thuận quyết trạch phần.

Câu-xá luận, phẩm Phân biệt hiền thánh, kệ tụng: “Tòng thử sinh Noãn pháp Cụ quán tứ Thánh đế Tu thập lục hành tướng Thứ sinh Đảnh diệc nhiên Như thị nhị thiện căn Giai sơ pháp hậu tứ Thứ Nhẫn duy pháp niệm Hạ trung phẩm đồng Đảnh Thượng duy quán dục khổ Nhất hành nhất sát na Thế đệ nhất diệc nhiên Giai tuệ ngũ trừ đắc.” (從此生煖法, 具觀四聖諦, 修十六行相, 次生頂亦然. 如是 二善根, 皆初法後四, 次忍唯法念, 下中品同頂. 上唯觀欲苦, 一行一剎那, 世第一亦然, 皆慧五除得. Tu pháp quán này sẽ sinh khởi Noãn pháp. Quán đủ bốn Thánh đế. Tu mười sáu hành tướng. Kế đó sẽ sinh khởi Đảnh cũng như vậy. Hai thiện căn trên đây, lúc đầu đều nương pháp niệm trú, về sau nương LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Luận Hiển Dương Thánh Giáo