Luận Hiển Dương Thánh Giáo Trọn Bộ 2 tập

(5) Phân biệt năng dẫn thắng sinh, định thắng: Tăng thượng

giới học và tăng thượng tâm học có năng lực dẫn đến thanh tịnh địa765 và thanh tịnh thắng sinh766. Tăng thượng tuệ học có năng lực dẫn ra xuất thế quyết định thắng đức767.

[513b14] (6) Phân biệt thuận pháp: Là mười thứ tùy thuận học pháp: 1. Nhân đời trước; 2. Tùy thuận giáo; 3. Như lý phương tiện; 4.

Tu tập chí thành không ngưng nghỉ; 5. Ý muốn mãnh liệt chứng lạc; 6.

Lực tu trì; 7. Yên ổn thân tâm nặng nề; 8. Thường xuyên quán sát; 9.

Không có lo sợ; 10. Không có tăng thượng mạn.

Nhân đời trước: Là ở đời trước, thiện căn đang thành thục và thiện căn thành mãn.

Tùy thuận giáo: Là không đảo ngược thứ đệ của giáo pháp.

Như lý phương tiện: Là theo đúng giáo pháp mà tu hành; tu hành như vậy thì sinh chánh kiến.768 Tu tập chí thành không ngưng nghỉ: Là theo đúng phương tiện như vậy thì tu tập [dồn chứa] các thiện phẩm769, không để đời mình trôi 765 Theo luận Đại thừa trang nghiêm kinh, thanh tịnh địa là 3 địa sau cùng của 10 địa, 7 địa trước do được tâm không hối hận mà theo thứ lớp có được định.”

gọi là bất tịnh địa. 766 Thanh tịnh thắng sinh (thanh tịnh tăng thượng sinh): Thọ sinh chỗ thù thắng thanh tịnh hay thiện thú. Chư Thánh giả Thanh văn tạp huân tu đệ tứ tĩnh lự nhuyễn phẩm, trung phẩm, thượng phẩm, thượng thắng phẩm, thượng cực phẩm thì sinh về ngũ tịnh cung địa: Vô phiền, Vô nhiệt, Thiện hiện, Thiện kiến và Sắc cứu cánh. Vượt qua tịnh cung địa, Bồ tát thập địa do cực huân tu địa thứ mười LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 đi một cách vô ích, và dùng tâm chí thành để mau chóng dẫn ra các thiện phẩm.

Ý muốn mãnh liệt chứng lạc: Là đối với tăng thượng giải thoát, khởi ý muốn chứng lạc, nghĩ rằng: “Khi nào thì tôi chứng được đầy đủ trú xứ của các bậc Thánh? ”770 Lực tu trì: Là hai nhân duyên có được lực tu trì: 1. Bản tánh là lợi căn; 2. Tu tập thuần thục trong thời gian lâu.

Yên ổn thân tâm nặng nề: Nếu thân mệt mỏi sinh ra thân tâm nặng nề, thì chuyển đổi uy nghi để được yên ổn. Nếu tầm tư quá mức sinh ra thân tâm nặng nề, thì nội tu tịch tĩnh để được yên ổn. Nếu do gắng ý kiềm chế tâm quá mức, tâm chùng xuống, hôn trầm thụy miên trói buộc sinh ra thân tâm nặng nề , thì tu tuệ quán và tác ý tịnh thắng để được yên ổn.771 Nếu tự tánh phiền não chưa đoạn, thuận phiền não phẩm, theo đuổi không rời nó, sinh ra thân tâm nặng nề, thì chánh tu

Thánh đạo để được yên ổn.

Thường xuyên quán sát: Nương tựa thi-la thì phải thường xu-yên quán sát, như thật biết rõ ác tác, thiện tác. Đối với ác tác mà không làm, không nên rời bỏ điều ấy; đối với thiện tác mà không làm, thì phải rời bỏ điều ấy. Đối với ác tác mà làm, thì phải rời bỏ điều ấy; đối với thiện tác mà làm, không nên rời bỏ điều ấy.772 Quán sát như vậy thì lực tác ý được tăng lên, cho nên thường xuyên quán sát đối với tất cà phiền não đã đoạn và chưa đoạn. Nếu biết đã đoạn được phiền não thì sinh hoan hỷ. Nếu biết chưa đoạn được phiền não thì phải siêng tu chánh đạo để đối trị phiền não.

Không có lo sợ 773: Trong mọi thời gian nên biết, nên quán các pháp. Đối với các pháp do không biết, không quán, không chứng nhập nên sinh tâm lo sợ, tâm có ủ rủ, tâm có nghèo nàn. Mỗi khi sinh tâm như vậy thì không nên chấp trước, nên mau đoạn trừ, xả bỏ.

Không có tăng thượng mạn: Đối với sở đắc, sở ngộ, sở chứng, lìa ý tưởng tăng thượng mạn, không có cái chấp đảo ngược. [Tăng thượng mạn là] với đã đắc khởi ý tưởng đã đắc, với đã ngộ khởi ý tưởng đã ngộ, với đã chứng khởi ý tưởng đã chứng.774 Như vậy, đó là mười pháp mà hành giả ưa thích tu học các học xứ. Do khoảng đầu, khoảng giữa và khoảng cuối thường tùy thuận các học xứ, [không có trái nghịch], cho nên gọi là tùy thuận học pháp. Trong mười pháp này, pháp đầu tiên là tối thắng cho sự tùy thuận tăng bốn mươi đại pháp phẩm được chuyển vận nơi Phạm luân mà không một ai có thể chế ngự mà bài LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 thượng giới học775, chín pháp còn lại là tối thắng cho sự tùy thuận tăng thượng tâm học và tăng thượng tuệ học.

[513c18] (7) Phân biệt bổ-đặc-già-la: Là ba học này thông với các dị sinh và bậc kiến đế.776 (8) Phân biệt hạ trung thượng phẩm: Là do [bốn thứ] hành và do phương tiện. Do [bốn thứ] hành: Khổ trì thông hành gọi là hạ phẩm học; khổ tốc thông hành và lạc trì thông hành gọi là trung phẩm học; lạc tốc thông hành gọi là thượng phẩm học. Do phương tiện: Tu phương tiện không chí thành và tu phương tiện có ngưng nghỉ, gọi là hạ phẩm học; tu phương tiện theo một trong hai điều trên, gọi là trung phẩm học; tu phương tiện đủ cả hai điều trên, gọi là thượng phẩm học.

[513c25] (9) Phân biệt Du-già: Là dựa vào bốn thứ Du-già777 để chánh học các học xứ: 1. Tín; 2. Dục; 3. Chánh cần; 4. Phương tiện. [513c27] Tín: Là hai hành tướng và hai y xứ. Hai hành tướng: 1. Hành tướng nhẫn khả778; 2. Hành tướng thanh tịnh.

Hai y xứ: 1. Y xứ quán sát đạo lý của các pháp; 2. Y xứ tín giải uy đức của các hạng bổ-đặc-già-la779 .

Dục: Có bốn thứ dục: 1. Muốn chứng đắc; 2. Muốn vấn luận; 3.

Muốn chứng tư lương; 4. Muốn tu phương tiện. 775 Cho thấy thiện căn đời trước rất quan trọng cho sự thành tựu thi-la.

776 Ba học thông với phàm phu và Thánh giả.

777 Du-già 瑜伽 (yoga): dịch nghĩa là tương ưng (thích ứng với nhau), chính yếu là chỉ và quán.

Thành duy thức luận thuật ký, quyển 2, giải thích 5 nghĩa tương ưng sau đây: 1. Tương ưng với cảnh, vì tự tính của tất cả các pháp không trái nghịch nhau; 2. Tương ưng với hành, vì các hành Thánh giả, 6 hạng A-la-hán.

Muốn chứng đắc: Như một hành giả đối với thượng giải thoát khởi ý muốn chứng lạc. Đã nói rộng ở trên780 .

Muốn vấn luận: Như một hành giả khởi ý muốn chứng lạc rồi, vào tăng-già-lam781, đến chỗ của vị hữu thức, vị đồng phạm hạnh, bậc trí chánh hành để lắng nghe những gì chưa nghe, và những gì đã nghe thì trong sạch sáng tỏ.

Muốn chứng tư lương: Như có hành giả sống trong thi-la luật nghi thanh tịnh, ăn uống biết đủ, [ngủ nghỉ giảm bớt], giác ngộ phương tiện, chánh tri an trú, dần dà thăng tiến, khởi ý muốn chứng lạc.

Muốn tu phương tiện: Là sống trong phương tiện không ngưng nghỉ, phương tiện chí thành và sự tu Thánh đạo782, sinh ý muốn ưa thích tác chứng lạc.

[514a11] Chánh cần: Là bốn thứ chánh cần: 1. Chánh cần vì nghe pháp; 2. Chánh cần vì tư duy; 3. Chánh cần vì tu tập; 4. Chánh cần vì chướng tịnh.

Chánh cần vì nghe pháp: Là lắng nghe những gì chưa nghe, và những gì đã nghe thì trong sạch sáng tỏ; thúc giục tâm [mạnh mẽ], gia hành tu tập những chỗ chưa hiểu rõ783.

Chánh cần vì tư duy: Theo pháp được nghe, một mình ở nơi vắng lặng, tư duy kỹ lưỡng784, quán sát nghĩa lý của chúng.

Chánh cần vì tu tập: Là ở nơi tĩnh thất, thường tu tập chỉ quán.

Chánh cần vì chướng tịnh: Là sạch các triền cái, ngày đêm tinh LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 cần kinh hành, ngồi yên tĩnh, thúc giục tâm [mạnh mẽ], gia hành tu tập những chỗ chưa hiểu rõ.

[514a19] Phương tiện: Có bốn thứ: (1) Do cái lực tăng thượng của sự thủ hộ thi-la và sự thủ hộ các căn làm cho luật nghi các căn được thanh tịnh785, khéo trú nơi niệm. (2) Do khéo trú nơi niệm nên có được sự không phóng dật, thủ hộ nơi tâm, tu tập các thiện pháp. (3) Do không phóng dật làm cho nội tâm tương ưng với sự tu chỉ, và (4) có được tăng thượng tuệ để quán sát các pháp.

Bốn thứ Du-già như vậy được phân thành mười sáu hành.

Trong đó, (1) do tín nên tin hiểu [sâu xa] các nghĩa nên biết; (2) do tin hiểu các nghĩa cần biết mà sinh khởi ý muốn tu tác các thiện pháp;

(3) do ý muốn tu tác nên ngày đêm tinh cần, trú nơi sự thúc giục dũng mãnh, kiên cố; (4) do chánh cần nên nhiếp tu phương tiện làm cho đắc những nghĩa chưa đắc, ngộ những nghĩa chưa ngộ, chứng những nghĩa chưa chứng. Vì vậy bốn thứ pháp này gọi là Du-già786 .

[514a29] (10) Phân biệt tác ý: Là bảy thứ tác ý: tác ý liễu tướng, tác ý thắng giải, tác ý viễn ly, tác ý nhiếp lạc, tác ý quán sát, tác ý gia hành cứu cánh và tác ý gia hành cứu cánh quả.

1. Tác ý liễu tướng: Do tác ý nên biết rõ thô tướng của Dục giới và tĩnh tướng của sơ tĩnh lự. Thế nào là sự biết rõ thô tướng của Dục giới? Là sáu thứ tầm tư về tội lỗi của các dục: 1. Tầm tư nghĩa; 2. Tầm tư sự; 3. Tầm tư tướng; 4. Tầm tư phẩm loại; 5. Tầm tư thời; 6. Tầm tư đạo lý. [514b04] Tầm tư thô nghĩa của các dục: Là suy tìm các dục nhiều các tội lỗi, nhiều các lụy phiền, nhiều bệnh truyền nhiễm, nhiều thứ tai hại. Như vậy, các dục nhiều các tội lỗi, cho đến nhiều thứ tai hại, chính là thô nghĩa.

Tầm tư thô sự của các dục: Là hoặc ở nội tâm khởi lên tham muốn các dục, hoặc ở ngoại cảnh khởi lên tham muốn các dục.

[514b08] Tầm tư tướng của các dục: Là suy tìm tự tướng và cộng tướng của các dục.

(1) Tầm tư tự tướng của các dục: Đây là phiền não dục787, đây là sự dục788. Các dục như vậy hoặc tùy thuận lạc thọ, hoặc tùy thuận khổ thọ, hoặc lại tùy thuận bất khổ bất lạc thọ. Tùy thuận lạc thọ: là chỗ dựa của tham dục và chỗ dựa của tưởng điên đảo và tâm điên đảo789 . Tùy thuận khổ thọ: là chỗ dựa của sân khuể và chỗ dựa của phẫn và hận. Tùy thuận bất khổ bất lạc thọ: là chỗ dựa của phú, não, cuống, siểm, vô tàm, vô quý, và chỗ dựa của kiến điên đảo. Các dục như vậy hoặc có các thọ bạo ác đi theo với nó, hoặc có các thọ không bạo ác790 đi theo với nó. Như vậy gọi là tầm tư tự tướng của các dục.

(2) Tầm tư cộng tướng của các dục: Là suy tìm các dục là sinh khổ, lão khổ, bệnh khổ, tử khổ, ái biệt ly khổ, cầu bất đắc khổ, oán tắng 786 Bốn pháp này tương ưng (: du-già) với nhau, 4 trong 1, 1 trong 4, thành 16 hành. 787 Phiền não dục: Loại phiền não này là sự thỏa thích về ái dục, trong đó có sự mắc dính, mài miệt trong những cái ưa thích. Sự ganh ghét, sự không vừa lòng và sự không tri túc làm động lực cho phiền não dục này. 788 Sự dục = pháp hành, là nhân của các ác hành, làm tăng trưởng dục ái. Người trí xả ly các dục, mau chóng hủy diệt các duyên nương gá. Các dục chính là mảnh đất của sự phóng dật, có tánh vô thường, không thật, giả dối;

là pháp dối trá, như huyễn ảo, như biến hóa, cám dỗ, lừa gạt người ngu. Cái dục của hiện pháp793, cái dục của hậu pháp794, cái dục của cõi trời, cái dục của loài người, tất cả đều là việc làm của ma, trú xứ của ma. Lại nữa, dựa vào các dục kia có thể làm cho tâm sinh vô lượng chủng loại ác bất thiện pháp, như tham lam, sân hận v.v... các pháp chướng ngại, tức các pháp mà chư Thánh đệ tử khi học các học xứ có thể bị chướng ngại. Như vậy là những tội lỗi sai biệt của các dục mà phần nhiều là do suy tìm các dục đều là phẩm loại “rơi xuống đen tối”.

Như vậy gọi là tầm tư phẩm loại của các dục.

[514c11] Tầm tư thời của các dục: Là suy tìm các dục ở đời quá khứ, hiện tại và vị lai thì thường hằng tiếp nối, nhiều các lụy phiền, nhiều thứ tai hại, nhiều các tội lỗi. Như vậy gọi là tầm tư thời của các dục.

[514c14] Tầm tư đạo lý của các dục: Các dục này có được là do đồ dùng thừa thải, nhu cầu lớn lao và công lao nhọc nhằn; lại do nhiều loại công xảo nghiệp xứ mới được thành lập hoàn bị, sinh khởi tăng trưởng. Tuy các dục này tăng trưởng thành mãn nhưng đều là đồ dùng sinh hoạt thuộc bên ngoài, nên theo quy luật cũng sẽ nhanh chóng tan rã, hoại diệt. Lại nữa, cha mẹ, vợ con, nô tỳ, người làm công, bạn bè, quan chức, anh em, thân tộc v.v... tuy tạm thời tập hội nhưng không bao lâu cũng tan rã, hoại diệt. Lại nữa, nội thân có sắc thô trọng, do LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 hội khổ, ngũ ấm xí thạnh khổ, bình đẳng theo đuổi, bình đẳng trói buộc [không chừa một ai]. Người thọ dụng các dục dù có đầy đủ các dục cũng nên hiểu rõ các dục là sinh khổ, lão khổ v.v... , các dục đầy đủ ấy cũng giây lát biến hoại. Như vậy gọi là tầm tư cộng tướng của các dục.

[514b20] Tầm tư phẩm loại của các dục: Suy tìm các dục đều là phẩm loại “rơi xuống đen tối”, ví như khúc xương khô cong vòng, như miếng thịt dơ, như bó đuốc cỏ khô, như hố than hừng, như con trăn dữ, như cảnh trong mộng, như đồ dùng mượn xài, như cây nhiều trái791. Lại nữa, suy tìm tất cả hữu tình, [đối với các dục,] chấp thọ truy cầu gây ra khổ, chấp thọ thân ái rồi ly hoại gây ra khổ, chấp thọ không chán đủ gây ra khổ, chấp thọ không tự tại gây ra khổ, chấp thọ ác hành gây ra khổ. Lại đức Bạc-già-phạm nói: “Ta nói tập cận các dục có năm tội lỗi: 1. Các dục có ít vị ngọt792; 2. Người tập cận các dục có nhiều khổ não, có nhiều tội lỗi; 3. Người tập cận các dục không biết chán đủ, không biết dừng nghỉ; 4. Người tập cận các dục thì các kết tăng trưởng; 5. Người tập cận các dục thì không việc ác [bất thiện nghiệp] nào không làm.” Lại nữa, bậc thiện nhân thông tuệ chánh chí dùng vô lượng môn quở trách các dục, rằng các dục làm tăng thêm nhiễm ô, không biết chán đủ, chúng có đặc tánh chung là điên đảo, chẳng phải 791 Trung bộ kinh, kinh Ví dụ con rắn, số 22: “Ta đã thuyết các dục vui ít, khổ nhiều, não nhiều, do vậy nguy hiểm càng nhiều hơn. Ta đã thuyết các dục được ví như khúc xương... Ta đã thuyết các dục được ví như miếng thịt... được ví như bó đuốc cỏ khô... được ví như hố than hừng... được ví như cơn mộng... được ví như vật dụng cho mượn... được ví như trái cây... được ví như lò thịt... được ví như gậy nhọn... Ta đã thuyết các dục được ví như đầu rắn, vui ít, khổ nhiều, não nhiều, và do vậy LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 bốn đại tạo thành, nhờ cơm cháo mà lớn, thường bài tiết dơ bẩn, phải tắm rửa, xoa bóp v.v... tuy tạm thời xoa dịu khổ não sinh ra nhưng thân ấy rốt cuộc cũng là pháp tan rã, hoại diệt. Vì đối trị khổ não đói khát nên thọ dụng các thứ ẩm thực; vì đối trị cái khổ lạnh nóng và che đậy những chỗ đáng xấu hổ nên thọ dụng y phục từ cầm thú; vì đối trị khổ bức buồn ngủ và cái khổ đi đứng mệt mỏi nên thọ dụng các đồ nằm;

vì đối trị các khổ bệnh tật thọ dụng các thuốc men. Tóm lại, các dục đều là đối trị cái khổ, không nên tham trước mà thọ dụng chúng, [chỉ nên chánh niệm]. Ví như người bị bệnh ngặt nghèo, khổ sở, vì muốn chữa trị nên uống đủ loại thuốc: hoặc dựa vào Thánh giáo để suy tìm thô tướng của các dục là như vậy, như vậy, hoặc bên trong phát khởi tự trí kiến, hoặc suy tìm đạo lý tùy thuận, hoặc suy tìm tự tánh của các dục. Lại nữa, các dục từ vô thủy đến nay bản tánh thô uế795 thành tựu, là pháp tánh bất tư nghị, là pháp tánh không nên tư nghị, không nên phân biệt. Như vậy gọi là tầm tư đạo lý của các dục. Như vậy là sự biết rõ sáu thứ thô tướng của các dục ở Dục giới.

Lại nữa, sự biết rõ tĩnh tướng của sơ tĩnh lự: Là ở trong sơ tĩnh lự không có những tướng cực thô trọng của Dục giới. Do lìa thô tướng của các dục ở trên, gọi là tĩnh tướng của sơ tĩnh lự. Như vậy gọi là sự biết rõ tĩnh tướng của sơ tĩnh lự.

Do tác ý định địa nên biết rõ thô tướng của Dục giới và tĩnh tướng của sơ tĩnh lự, gọi là tác ý liễu tướng. Trong sự tác ý này có văn tuệ và tư tuệ xen lẫn, nên biết. [0515a07] 2. Tác ý thắng giải: Như sự suy tìm ở trên, biết rõ thô tướng của Dục giới và tĩnh tướng của sơ tĩnh lự, nhưng không bị văn tuệ và tư tuệ xen lẫn, thuần khởi tu hành, thắng giải duyên với các tướng thô và tĩnh, tu tập chỉ và quán. Khi tu tập, theo sự suy tìm các tướng thô và tĩnh mà khởi lên các thắng giải, đó gọi là tác ý thắng giải.

[515a12] 3. Tác ý viễn ly: Là từ tác ý thắng giải nên [khéo tu, khéo tập,] khéo nhiều tu tập, vì muốn đoạn trừ sơ phần phiền não mà khởi đạo năng đối trị. Đoạn phiền não và đạo năng đối trị cùng sinh khởi gọi là tác ý viễn ly. 4. Tác ý nhiếp lạc: Đã đoạn được sơ phần phiền não ở Dục giới và đã viễn ly tánh thô trọng của phiền não phẩm, từ đó về sau khởi hỷ lạc đối với sự đoạn và sự viễn ly để được thắng phẩm. Lại ở trong chỗ đoạn thấy công đức thù thắng, chứng ít phần hỷ lạc của sự viễn ly. Ở trong mọi thời gian dùng tác ý tịnh thắng mà tự vui mừng, vì muốn đoạn trừ sự trói buộc của hôn trầm, thụy miên, trạo cử, đó gọi là tác ý nhiếp lạc. 5. Tác ý quán sát: Do vui với sự đoạn, vui với sự tu như vậy rồi, tiếp theo chánh tu phương tiện để gìn giữ thiện phẩm, làm cho các phiển não trói buộc ở Dục giới hệ, khi đi, khi đứng, không còn hiện hành nữa. Hành giả tư duy rằng: “Trong cái thân này, tôi có tham dục hay không có tham dục, làm sao không có chấp thọ khi đối diện với các cảnh dục?” Quán sát về mình rồi, tùy theo một cảnh [khả ái] nào đó, tác ý tư duy về sắc thái thanh tịnh thắng diệu, đó là do vị hành giả ấy chưa đoạn tận các tùy miên. Khi tác ý tư duy về sắc thái thanh tịnh thắng diệu, tùy thuận tâm nhiễm tập, tâm hướng đến nhiễm tập, tâm đi đến nhiễm tập, không trú nơi xả, cũng không chán bỏ, chế phục trái nghịch. Bấy giờ hành giả tự tri như vầy: “Tôi đối với các dục chưa chánh viễn ly, tâm chưa giải thoát. Hoạt động của các dục trói giữ tâm tôi. Chế phục các pháp như thế đó, giống như nắm bắt nước. Nay tôi nhất định phải tu đạo năng trị nhiều hơn nữa, để các tùy miên còn lại LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 được đoạn trừ không sót.” Vui mừng hơn nữa trong sự thắng đoạn và sự thắng tu, đó gọi là tác ý quán sát.

[515b02] 6. Tác ý phương tiện cứu cánh: Tu nhiều hơn nữa thì càng vui với sự đoạn, vui với sự tu để tu tập chỉ và quán. Song tu chỉ quán thì thường xuyên quán sát, như vậy là hành giả tu tập đối trị:

thường xuyên quán sát tùy miên đã đoạn và chưa đoạn, làm cho tâm viễn ly sự trói buộc của phiền não ở Dục giới. Tùy miên tạm thời được chế phục, viễn ly nhưng chưa phải là hoàn toàn nhổ sạch chủng tử [của phiền não]. Bấy giờ, trước sơ tĩnh lự địa, hành giả đã được đạo phương tiện một cách rốt ráo, sinh khởi tác ý đối trị tất cả phiền não, gọi là tác ý phương tiện cứu cánh.

[515b08] 7. Tác ý phương tiện cứu cánh quả: Do nhân duyên ở trên mà từ đây trở về sau tác ý không có gián đoạn, chứng nhập căn bản định sơ tĩnh lự, tức tác ý câu sinh với căn bản định sơ tĩnh lự, gọi là tác ý phương tiện cứu cánh quả.

Giống như sơ tĩnh lự có bảy thứ tác ý, như vậy đệ nhị tĩnh lự, đệ tam tĩnh lự, đệ tứ tĩnh lự, Không vô biên xứ định, Thức vô biên xứ định, Vô sở hữu xứ định, Phi tưởng phi phi tưởng xứ định, theo chỗ thích ứng của mỗi định, phải nên biết hết.

[515b13] Lại nữa, thô tướng: Là ở tất cả hạ địa, từ Dục giới cho đến Vô sở hữu xứ, có các pháp hạ địa mà đáng yểm ly, lược có ba thứ: 1. Cực khổ trú tánh; 2. Cực bất tịch tĩnh trú tánh796; 3. Cực đoản mạng trú tánh. [515b17] (11) Phân biệt dẫn phát: Là bốn thứ dẫn phát: 1. Dẫn phát đắc quả; 2. Dẫn phát ly dục; 3. Dẫn phát chuyển căn; 4. Dẫn phát thắng đức.797 [515b19] (12) Phân biệt vấn đáp: Là phân biệt vô lượng môn vấn đáp, nay xin hiển thị một chút.

Hỏi: Về tăng thượng giới học, thế nào là không thanh tịnh, thế nào là thanh tịnh? Đáp: Có mười nguyên nhân làm cho giới không thanh tịnh:

1. Ban đầu thọ thi-la luật nghi không đúng pháp798; 2. Tâm rất chùng xuống799; 3. Tâm rất hời hợt800; 4. Phóng dật, giải đãi; 5. Phát khởi tà nguyện; 6. Vi phạm phép tắc; 7. Vi phạm tà mạng; 8. Rơi vào hai bên; 9. Không thể xuất ly; 10. Trái vượt những gì đã thọ. [515b25] Ban đầu thọ thi-la luật nghi không đúng pháp:

Như có một người hoặc trốn tránh sự bức não của vua, hoặc trốn tránh sự bức não của giặc cướp, hoặc trốn tránh sự bức não của chủ nợ, hoặc chịu sự bức não của sợ hãi, hoặc sợ không nuôi nỗi bản thân v.v… nên xuất gia thọ giới. Người ấy xuất gia thọ giới mà không vì mong cầu tu tập Thánh đạo, không vì thanh tịnh phạm hạnh, không vì tự điều phục, không vì tự tịch tĩnh, không vì tự niết tánh.” (tr. 722c20~23)

797 Du-già sư địa luận, quyển 100: “Du-già sư có 5 gia hành: 1. Vì muốn chứng nhập chánh tánh ly sinh; 2. Vì đắc thượng quả; 3. Vì tiến tới ly dục; 4. Vì muốn chuyển căn; 5. Vì dẫn ra công đức.” (tr. 881a14~16)

798 Luật Tứ phần quy định, trước khi bạch Yết-ma cho thọ Cụ túc giới, Tăng phải khảo hạch 13 Già nạn. Một giới tử nếu có một trong 13 già nạn này thì không thể thành tựu mục tiêu phạm hạnh nên không được phép thọ cụ túc giới. Ngoài ra, giới tử còn bị thẩm tra 10 khinh nạn, vì do 10 điều này không phải là pháp chướng ngại pháp, nhưng đó là những mối ràng buộc bản thân với gia đình và xã hội mà giới tử cần phải giải quyết xong trước khi xuất gia tu tập. Việc nghiệm xét tư cách của giới tử như thế sẽ có tác động mạnh mẽ cho sự phát sinh giới thể vô biểu. Sự thành tựu của pháp Yết-ma (Yết-ma như pháp) cũng có vai trò quan trọng trong sự phát sinh giới thể vô biểu này. Trước khi tiến hành bạch Tứ Yết-ma thọ cụ túc giới, có một số thủ tục cần phải tiến hành đúng pháp thì Yết-ma mới thành tựu. Có 4 điều kiện để Yết-ma thành tựu, đó là: 1. Giới trường thành tựu; 2. Sự thành tựu; 3.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 bàn. Những trường hợp như vậy gọi là thọ thi-la luật nghi không đúng pháp.

[515c02] Tâm rất chùng xuống: Như có một người không biết hổ thẹn, kém ít tâm hối hận, có tánh ngã mạn đối với các học xứ, ngã mạn trong tu tập, gọi là tâm rất lún xuống.

Tâm rất hời hợt: Như có một người không hợp đạo lý chấp giữ những gì đã thọ, không phải chỗ sinh hối hận, đối với chỗ không nên hối hận lại sinh hối hận, cho nên đối với người khác, sinh tâm khinh miệt và tâm gây tổn thương, không đúng chỗ tự cho mình hiểu biết, quen tánh không bỏ, gọi là tâm rất hời hợt. Phóng dật, giải đãi: Như có một người ở đời quá khứ đã có hủy phạm [thi-la], do không chánh niệm nên khởi sự đối trị không đúng pháp. Cũng vậy, đời hiện tại, đời vị lai mà có hủy phạm [thi-la], do không chánh niệm nên khởi sự đối trị không đúng pháp. Trước khi hủy phạm cũng không khởi ý muốn mãnh liệt là sẽ không hủy phạm những cấm giới đã thọ: “Tôi nguyện sẽ như vậy, như vậy hành trì, như vậy, như vậy an trú. Những gì nên hành trì, những gì nên an trú, tôi nguyện không hủy phạm.” Lại nữa, trong sự hành trì như vậy, sự an trú như vậy, những gì có thể bị hủy phạm mà đã hủy phạm, người ấy ở đời trước, đời này và đời sau, ở thời gian trước khi làm, và ở thời gian cùng tùy hành, [tất cả thời điểm] đều hiện hành, thành tựu nơi phóng dật. Lại chấp thụy miên và nghỉ ngơi, lấy đó làm niềm vui; xao lãng, biếng nhác, không ưa muốn tu tập, bản thân không hiến cúng và phụng hầu bậc trí phạm hạnh, như vậy gọi là tâm phóng dật, giải đãi.

[515c18] Phát khởi tà nguyện: Như có một người tu hành phạm hạnh nhưng phát khởi tà nguyện: “Tôi nay tu phạm hạnh, giữ cấm giới, sẽ làm thiên chủ, hoặc làm vị trời khác.” Hoặc lại ưa muốn

314 315

lợi dưỡng, tôn kính, nghĩa là cầu các lợi dưỡng và sự tôn kính từ người khác, hay chỉ nguyện chứng lợi dưỡng, tôn kính. Như vậy gọi là phát khởi tà nguyện. Vi phạm phép tắc: Như có một người đối với các uy nghi, hoặc đối với sự làm việc, hoặc đối với những phương tiện tu tập thiện phẩm, đã giải thích ở trên801, hễ có những chánh hành nào mà trái với thế gian và tỳ-nại-da, như vậy gọi là vi phạm phép tắc. [515c25] Vi phạm tà mạng: Như có một người mà bản tánh rất ham muốn và không biết đủ, khó cung dưỡng, khó thỏa mãn, đem sự phi pháp chứ không lấy chánh pháp để tìm cầu y phục, ẩm thực, đồ nằm, đồ ngồi, thuốc men chữa bệnh và các đồ dùng khác.

Người này đem nhân duyên, phương tiện bày tỏ công đức của mình đề tìm cầu y phục, ẩm thực v.v..., cho nên ở trước người khác dối hiện uy nghi chứ không phải bản tánh và thói quen thường ngày.

Lại thể hiện các căn tịch tĩnh, không có xao động, với ý làm cho người khác nghĩ mình có đức độ, sẽ làm sự bố thí, thừa sự, cung cấp y phục, ẩm thực, đồ nằm, đồ ngồi, thuốc men chữa bệnh và các đồ dùng khác. Lại nữa, người này hình mạo xảo trá, hung dữ; phát ngôn lỗ mãng, không biết kiêng dè; trang sức thân thể, xưng dương tên mình và chủng tánh. Hoặc có người cầu đa văn, nắm vững giáo pháp chỉ để được lợi dưỡng và cung kính, thay vì giảng giải cho người giáo pháp mà Phật và các Thánh đệ tử của Phật tuyên thuyết. Hoặc có người tự nói mình thật có công đức, hoặc làm được chút lợi ích, hoặc bày dị tướng để người xưng tụng, tất cả chỉ vì cầu nhiều và tốt cho những y phục, ẩm thực và các loại đồ dùng của gai, hoặc nướng thân bên lửa nóng, hoặc nằm trên chiếc chày, hoặc nằm nơi tấm ván, hoặc xâu các đầu lâu người chết lại thành vòng, hoặc đứng co một chân, hoặc ngồi xổm cả ngày đêm, hoặc cúng thờ thần lửa một ngày ba lần, hoặc trầm mình trong nước một ngày ba lần, hoặc co một chân nhìn sững mặt trời chuyển động. Những lối tu khổ hạnh đại loại như vậy là một bên thứ hai. Như vậy gọi là rơi vào một bên. [516b04] Không thể xuất ly: Như có một người chấp kiến về thi-la và những giới cấm khác, nghĩa là chỉ tu tập thi-la, giới cấm thì sẽ được thanh tịnh giải thoát xuất ly. Lại nữa, có người chấp kiến về giới cấm của các ngoại đạo nếu khéo gìn giữ, khéo làm sạch thì sẽ được thanh tịnh giải thoát xuất ly. Hai kiến chấp như vậy không phải là sự thanh tịnh cứu cánh nên không thể xuất ly. Đó gọi là không thể xuất ly.

Trái vượt những gì đã thọ: Như có một người không biết xấu hổ, không hề quan tâm, quý mến những luật nghi phép tắc của sa-môn, hủy phạm giới cấm, làm các pháp ác, nội tâm hư mục, theo thói hạ lưu, như loài ốc sên hôi dơ, như tiếng thổi tù và, sống theo hạnh con chó, thật chẳng phải sa-môn mà tự xưng là sa-môn, thật chẳng phải là phạm hạnh mà tự xưng là phạm hạnh.802 Như vậy gọi là trái vượt những gì đã thọ.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 sa-môn. Lại có người dù không thiếu thốn y phục nhưng cố tình ăn mặc rách rưới để cho các vị trưởng giả, cư sĩ tin rằng mình thiếu thốn, bèn hiến cúng y phục nhiều và tốt. Cũng như y phục, người này cũng cố tình bày vẻ đối với ẩm thực và các loại đồ dùng nuôi mạng của sa-môn. Lại ở chỗ của các vị trưởng giả, bà-la-môn có tâm tín kính, hoặc có được tài vật nhưng không vừa ý, hoặc không được gì cả, vì là tài vật đang dùng không thể cho, người này liền bức xúc trách móc hay đòi hỏi; hoặc được tài vật xấu kém thì khinh chê trả lại, đối trước thí chủ nói lời thế này: “Ô kìa, thiện nam tử!

Có thiện nam tử, thiện nữ nhân khác, so với ông thì tộc tánh thấp kém, tài vật túng thiếu, vậy mà họ có thể thí xả tài vật tốt đẹp, vừa ý như vầy. Còn ông, so với họ, tộc tánh cao thắng, giàu có tài sản, lại bố thí cho tôi tài vật thô xấu thế này mà coi được sao?” Đại loại những lời như vậy. Hoặc dựa vào sự dối hiện uy nghi, hoặc dựa vào sự bức xúc trách móc, hoặc dựa vào lời nói phi pháp, hoặc dựa vào sự so sánh lợi ích, dẫn đến cái lợi phi pháp trong sự tìm kiếm y phục, ẩm thực, đồ nằm, đồ ngồi, thuốc men chữa bệnh và các đồ dùng khác, chứ không lấy sự tìm cầu chánh pháp, đó là tà mạng.

Như vậy gọi là vi phạm tà mạng.

[516a24] Rơi vào hai bên: Như có một người đắm ưa thọ tiếp nhận và thực hành các giới cấm cực khổ, hoặc nằm trên chông LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 Đây là mười nguyên nhân làm cho tăng thượng giới học không thanh tịnh. Ngược lại với đây là tăng thượng giới học thanh tịnh.

[516b14] Hỏi: Tăng thượng tâm học là nghĩa thanh tịnh hay là nghĩa không thanh tịnh?

Đáp: Như trong phẩm Nhiếp sự nói đến sự thanh tịnh của tĩnh lự803 .

Lại do sự thanh tịnh của tăng thượng tâm học mà nói tăng thượng tuệ học là thanh tịnh, nên biết.

Đại loại như vậy những sự vấn đáp, trong đó phân biệt có vô lượng vô biên nghĩa lý chuẩn mực, nên biết.

[516b17] 4. Bồ-đề:804 Phân biệt có năm thứ: 1. Chủng tánh bồ-đề; 2. Phương tiện bồ-đề; 3. Thời gian bồ-đề; 4. Chứng giác bồ-đề; 5.

Giải thoát bồ-đề.

[516b19] Chủng tánh bồ-đề: Thanh văn bồ-đề dựa vào chủng tánh độn căn; Độc giác bồ-đề dựa vào chủng tánh trung căn; Vô thượng chánh đẳng bồ-đề dựa vào chủng tánh lợi căn.

[0516b21] Phương tiện bồ-đề: Thanh văn bồ-đề do phương tiện thiện xảo tu hành sáu xứ805; Độc giác bồ-đề do phương tiện thiện xảo phần nhiều tu hành duyên khởi sâu xa; Vô thượng chánh đẳng bồ-đề do phương tiện thiện xảo tu hành năm minh xứ806 .

[516b24] Thời gian bồ-đề: Thanh văn bồ-đề thì tối thiểu ba đời807 tu hành mà được; Độc giác bồ-đề do một trăm đại kiếp808 tu hành mà được; Vô thượng chánh đẳng bồ-đề do ba đại kiếp a-tăng-xí-da809 tu hành mà được.

[516b27] Chứng giác bồ-đề: Thanh văn bồ-đề thì chứng giác do thầy chỉ dẫn; Độc giác bồ-đề thì thệ nguyện lợi mình nên chứng giác không nhờ thầy; Vô thượng chánh đẳng bồ-đề thì lợi mình và lợi người nên chứng giác bằng vô sư trí.

9 (kinh số 230-255), quyển 11 (kinh số 273-282), quyển 13 (kinh số 304-342) và quyển 43 (kinh số 1164-1177). Trong Trung bộ kinh thì xem kinh Chánh tri kiến (số 9), kinh Niệm xứ (số 10), kinh Phân biệt sáu xứ (số 137), Đại kinh sáu xứ (số 149).

806 Năm minh xứ: 1. Nội minh: Phật học, triết học; 2. Nhân minh: Luận lý học; 3. Thanh minh: Ngôn ngữ học; 4. Y minh: Y học; 5. Xảo minh: Khoa học kỹ thuật, nghệ thuật. Biết năm minh luận này gọi là biết các pháp để lợi mình và lợi người. Luận Đại thừa trang nghiêm kinh, quyển 10: “Biết nội minh luận là bản thân tu tập Phật pháp và vì người giảng nói Phật pháp. Biết nhân minh luận là trình bày nghĩa lý của mình và chiết phục nghĩa lý của người. Biết thanh minh luận là bản thân thông thạo về ngôn ngữ, âm thanh để người tin tưởng, tiếp nhận. Biết y minh luận là (có kiến thức về y lý, thuốc men) để chữa bịnh cho người. Biết xảo minh luận là (biết biểu hiện, sáng tạo cái tốt và cái đẹp) để cho người hiểu.” (tr. 641c10~12)

807 Thường gọi là tam sinh đắc giải thoát, tức 3 lần tái sinh thì được giải thoát. Luận Câu-xá, quyển LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 [516c01] Giải thoát bồ-đề: Thanh văn bồ-đề và Độc giác bồ-đề sở chứng chuyển y thì giải thoát phiền não chướng, thuộc về giải thoát thân810. Vô thượng chánh đẳng bồ-đề sở chứng chuyển y thì giải thoát tất cả phiền não chướng và sở tri chướng, gồm đủ giải thoát thân và pháp thân811 .

Quyển Tám

Phẩm Hai

NHIẾP TỊNH NGHĨA (Phần 4)

[516c13] Như vậy là đã phân biệt về sự lắng nghe, quy y, ba học

810 Một trong 3 thân theo kinh Giải thâm mật. Bản thân mà Thanh văn và Độc giác thành tựu do chuyển y, gọi là giải thoát thân. Kinh Giải thâm mật, quyển 5, phẩm Phật sự: “Bạch đức Thế tôn, chuyển y của Thanh văn và Độc giác được gọi là pháp thân không? Thiện nam tử, không. Bạch đức Thế tôn, vậy nên gọi là gì? Thiện nam tử, nên gọi là giải thoát thân. Do giải thoát thân nên nói Thanh văn, Độc giác cùng với Như lai rất bình đẳng, nhưng do pháp thân nên có khác biệt. Pháp thân Như lai khác biệt là vì có vô lượng công đức vừa tối thắng vừa khác biệt, toán số ví dụ không thể diễn tả.” (HT. Thích Trí Quang dịch) 811 Tiểu thừa chỉ cần tịnh trừ phiền não mà chứng giải thoát thân, nhưng đại thừa thì ngoài giải thoát thân, mục đích chính là pháp thân (trí thân). Đại thừa nếu không vì mục đích lợi ích chúng sinh thì chỉ cần nói giải thoát, gần như không có nhu cầu gì để nói đến giác ngộ. Thế nên các vị Bồ tát mà thỏa mãn với giải thoát thì đó chính là chướng ngại. Tuệ giác mà Bồ tát cần thành thục là tuệ giác Vô thượng. Nhiếp luận ghi: “Chủng tử chánh văn huân tập bậc thấp, bậc vừa và bậc cao này, nên biết nó cũng là chủng tử của pháp thân, trái ngược với a lại da, không phải thâu tàng nơi a lại da, bởi vì nó là sự đẳng lưu của pháp giới xuất thế tối thanh tịnh, tuy đang còn là thế gian mà đã là chủng tử của tâm xuất thế. Cái tâm xuất thế này lúc chưa phát sinh mà đã có khả năng đối trị mọi phiền não, đã có khả năng đối trị mọi nẻo đường ác, đã có khả năng đối trị những ác nghiệp xốp mục, đã có khả năng tùy thuận, gặp gỡ và phụng sự đối với chư vị Phật đà, chư vị Bồ tát. Tuy còn là thế gian, mà phần bồ tát sơ nghiệp có được thuộc về giải thoát thân và pháp thân, còn phần thanh văn duyên giác có được chỉ thuộc về giải thoát thân.” (HT. Thích Trí Quang dịch) và bồ-đề.

Lại nữa, kệ tụng:

Thánh hành, vô thượng thừa Đại bồ-đề, công đức Dị luận, luận pháp, thích Mỗi danh có nhiều thứ. (kệ 10)

[516c16] Luận giải: Thánh hành có nhiều thứ: Là bốn thứ Thánh hành: 1. Hành đến-bờ-bên-kia; 2. Hành bồ-đề phần; 3. Hành thần thông; 4. Hành thành thục hữu tình.

Hành đến-bờ-bên-kia: Như trước đã nói, là mười ba-la-mật-đa gọi là hành đến-bờ-bên-kia.

Hành bồ-đề phần: Như trước đã nói, là ba mươi bảy pháp giác phần: bốn niệm trú, bốn chánh đoạn v.v..., bốn thứ tầm tư và bốn thứ như thật biến trí gọi là hành bồ-đề phần. Hành thần thông: Như trước đã nói, là sáu thứ thần thông gọi là hành thần thông.

Hành thành thục hữu tình: Như trước đã nói, là hai thứ vô lượng: 1. Vô lượng đối tượng điều phục; 2. Vô lượng phương tiện điều LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 phục. Lại có sáu thứ thành thục: 1. Tự thể thành thục; 2. Bổ-đặc-già-la sở thành thục; 3. Sai biệt thành thục; 4. Phương tiện thành thục; 5.

Bổ-đặc-già-la năng thành thục; 6. Sắc thái của bổ-đặc-già-la đã thành thục.812 Như vậy gọi là hành thành thục hữu tình.

[516c29] Vô thượng thừa có nhiều thứ: Là năm thứ đại thừa: 1.

Chủng tử đại thừa; 2. Thú nhập đại thừa; 3. Thứ đệ đại thừa; 4. Chánh hành đại thừa; 5. Chánh hành quả đại thừa. Theo thứ tự như trên, trong Bồ-tát địa là: phẩm Chủng tánh, phẩm Sơ phát tâm, phẩm Thiền trú813 , các phẩm khác, và hai phẩm: phẩm Đại bồ-đề và phẩm Kiến lập.814 Đại bồ-đề có nhiều thứ: Là năm thứ đại bồ-đề: 1. Tự tánh của bồ-đề; 2. Công dụng của bồ-đề; 3. Phương tiện của bồ-đề; 4. Chuyển của bồ-đề; 5. Diệt của bồ-đề. [517a05] (1) Tự tánh của bồ-đề: Là vượt qua chuyển y của tất cả Thanh văn, Độc giác. Ở đây có bốn sắc thái nên biết: 1. Sinh khởi y chỉ; 2. [Vĩnh viễn] không sinh khởi y chỉ; 3. Khéo quán sát quả của sở tri; 4. Tịnh tướng của pháp giới.

[517a08] Sinh khởi y chỉ: Là xuất thế gian đạo815 tương tục đưa đến quả vị Phật; dựa vào chuyển y816 này mới được sinh khởi, chẳng phải không sinh khởi. Nếu tách rời chuyển y này mà cũng sinh khởi thì đã phải sinh khởi trước khi chưa chuyển y.

[Vĩnh viễn] không sinh khởi y chỉ: Là dựa vào chuyển y này thì tất cả phiền não và tập khí [vĩnh viễn] không sinh khởi trở lại. Nếu không phải vậy, thì trước khi chưa chuyển y, có sự hòa hợp của các duyên817, lẽ ra tất cả phiền não và tập khí phải vĩnh viễn không sinh khởi trở lại. [517a14] Khéo quán sát quả của sở tri: Có được chuyển y này là do khéo thông suốt cái quả là thật tế818 của sở tri819, chân như820 của sở tri. Nếu không phải vậy thì tự thể của chư Phật còn phải liễu tri, còn phải đoạn diệt.

812 Xem Du-già sư địa luận, quyển 37, Bản địa phần, Bồ tát địa (địa 15), phẩm Thành thục thứ 6, tr. 496b24~498c11.

813 Du-già sư địa luận, Bồ tát địa, phẩm thiền trú, quyển 47 – 48, bàn về 12 loại thiền trú (cộng thêm 1 thiền trú của riêng chư Phật): (1) Chủng tánh trú (gotra-stha-avasthāna); (2) Thắng giải hành trú (adhimokṣa); (3) Cực hoan hỷ trú; (4) Tăng thượng giới trú (adhi-śīla); (5) Tăng thượng tâm trú (adhi-citta); [ 6- 8 thuộc về Tăng thượng tuệ] (6) Giác phần tương ưng tăng thượng tuệ trú; (7) Chư đế tương ưng tăng thượng tuệ trú; (8) Duyên khởi luân chuyển chỉ tức tương ưng tăng thượng tuệ trú; (9) Hữu gia hành hữu công dụng vô gián khuyết đạo vận chuyển vô tướng trú; (10) Vô gia hành vô công dụng vô gián khuyết đạo vận chuyển vô tướng trú – Được gọi là tuệ vô phân biệt đối với chân như của các pháp. Sau khi đạt được các thiền trú trước, Bồ tát từ đây tu tiến không gián đoạn.

– pháp, vĩnh đoạn tập khí, nhất thiết chủng diệu trí.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 [517a17] Tịnh tướng của pháp giới: Là chuyển y này không có các tướng nên hiển lộ pháp giới cực thiện thanh tịnh. Nếu không phải vậy thì phải là pháp vô thường, có thể nghĩ bàn. Nhưng chuyển y này là tánh thường trú, tánh bất khả tư nghị, hiển lộ sự không hai821 .

[517a20] Tánh bất khả tư nghị lại có năm sắc thái nên biết: 1. Tự tánh; 2. Xứ sở; 3. Trú; 4. Nhất tánh dị tánh; 5. Thành lập sở tác.

[517a22] (1) Tự tánh: Tánh chuyển y này tức là sắc, rời xa sắc, không thể nghĩ bàn; cũng vậy, tánh chuyển y này tức là thọ, tưởng, hành, thức; rời xa thọ, tưởng, hành, thức, không thể nghĩ bàn. Tánh chuyển y này tức là địa giới, thủy giới, hỏa giới, phong giới; rời xa địa giới, thủy giới, hỏa giới, phong giới, không thể nghĩ bàn. Tánh chuyển y này tức là nhãn xứ, nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, thân xứ, ý xứ v.v...; rời xa nhãn xứ, nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, thân xứ, ý xứ v.v..., không thể nghĩ bàn. Tánh chuyển y này hoặc có, hoặc không v.v..., không thể nghĩ bàn.

[517a27] (2) Xứ sở: Tánh chuyển y này hoặc ở nơi Dục giới, hoặc rời xa Dục giới, không thể nghĩ bàn; hoặc ở nơi Sắc giới, Vô sắc giới, hoặc rời xa Sắc giới, Vô sắc giới, không thể nghĩ bàn; hoặc ở nơi loài người, cõi trời, hoặc rời xa loài người, cõi trời, không thể nghĩ bàn; hoặc ở nơi các thế giới trong mười phương, hoặc rời xa các thế giới trong mười phương, không thể nghĩ bàn.

[517b02] (3) Trú: Tánh chuyển y này trú tướng trạng như vậy, như vậy, là an lạc trú822, là bất khả tư nghị trú; trú tướng trạng như vậy, như vậy, là xa-ma-tha trú823, là bất khả tư nghị trú; là hữu tâm trú, là bất khả tư nghị trú; là vô tâm trú824, là bất khả tư nghị trú; trú tướng trạng như vậy, như vậy, là Thánh trú, là bất khả tư nghị trú; trú tướng trạng như vậy, như vậy, là Thiên trú, là Phạm trú825, là bất khả tư nghị trú.

[517b07] (4) Nhất tánh dị tánh: Tất cả chư Phật đồng y cứ trong một thế giới vô lậu mà nhất tánh, dị tánh826 thì bất khả tư nghị.

[517b09] (5) Thành lập sở tác: Là phẩm tánh của chư Phật Như lai thì bình đẳng; trí tuệ, thế lực và uy đức thì bình đẳng; trú cảnh giới vô lậu làm chỗ dựa cho chuyển y, vì lợi ích tất cả hữu tình mà thành lập như vậy, như vậy các việc lợi ích hữu tình, bất khả tư nghị. Ở đây lại có hai nhân duyên nên nói là bất khả tư nghị: 1. Nghĩa ly ngôn thuyết:

bỏ qua con đường ngôn ngữ nên là bất tư nghị; 2. Nghĩa xuất thế gian: thế gian không thể so sánh nên là bất tư nghị.

[517b15] 2. Công dụng của bồ-đề: Lược nói về công dụng là 821 Vô nhị pháp.

823 Xa-ma-tha trú: Chỉ trú, chỉ cho các định Vô sắc. 824 Tám giải thoát 1. Tự mình có sắc, thấy các sắc; 2. Quán tưởng nội sắc là vô sắc, thấy các ngoại sắc; 3. Quán tưởng sắc là tịnh, chú tâm trên suy tưởng ấy; 4. Không vô biên xứ giải thoát; 5. Thức vô biên xứ giải thoát; 6. Vô sở hữu xứ giải thoát; 7. Phi tưởng phi phi tưởng xứ giải thoát; 8. Diệt thọ tưởng định giải thoát. Bảy giải thoát đầu là hữu tâm trú, giải thoát thứ 8 là vô tâm trú.

825 Luận Đại trí độ, quyển 3, Giải thích - Trú Vương-xá thành: “Có ba thứ trú là: Thiên trú, Phạm trú và Thánh trú. Trú pháp của trời Lục dục gọi là Thiên trú. Trú pháp của Phạm thiên cho đến Phi phi tưởng thiên, ấy gọi là Phạm trú. Trú pháp của chư Phật, Bích chi Phật, A-la-hán gọi là Thánh trú.

Trong ba trú pháp ấy, đức Phật trú nơi trú pháp của bậc Thánh; vì thương xót chúng sanh nên trú ở thành Vương-xá. Lại nữa, làm ba việc bố thí, trì giới, thiện tâm gọi là Thiên trú. Tu bốn tâm vô lượng là từ, bi, hỷ, xả gọi là Phạm trú. Tu ba tam muội là: Không, Vô tướng, Vô tác, gọi là Thánh trú. Phật ở trong trú pháp của bậc Thánh.” (HT. Thích Thiện Siêu dịch)

826 Nhất tánh = đồng nhất tánh. Dị tánh = dị biệt tánh. Đây là sắc thái vô nhị của pháp thân. Nhiếp luận: “Thứ ba là sắc thái vô nhị, là có không không hai, vì các pháp không thật có mà chân không hiển lộ thì thật có; là hữu vi vô vi không hai, vì không làm nghiệp và phiền não, nhưng tự tại thị hiện là vẫn có làm; là mâu thuẫn đồng nhất không hai, vì chỗ y cứ của chư Phật thì không dị biệt, nhưng vô LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 mười thứ tự tại: 1. Sống lâu tự tại; 2. Tâm thức tự tại; 3. Đồ dùng tự tại; 4. Nghiệp tự tại; 5. Sinh tự tại; 6. Thắng giải tự tại; 7. Nguyện tự tại; 8. Thần biến tự tại; 9. Trí tự tại; 10. Pháp tự tại.827 3. Phương tiện của bồ-đề: Lược nói về phương tiện là bốn thứ biến hóa: 1. Người chưa thành thục làm cho thành thục nên chư Bồ-tát hiện hành các biến hóa qua thân ngữ ; 2. Người đã thành thục làm cho giải thoát nên ở trong ba ngàn đại thiên thế giới, ở trong trăm câu-chi Thiệm bộ châu, chư Bồ-tát đồng thời hiển hiện Như lai biến hóa828; 3.

Phương tiện nhiếp thọ Thanh văn biến hóa; 4. Vì điều phục các hữu tình mà chư Bồ-tát hiển hiện tất cả Độc giác biến hóa.

Nên biết, đức Phật Bạc-già-phạm nơi bốn pháp biến hóa này khởi tác dụng vô ngại ở trong mười phương thế giới.

[517b26] 4. Chuyển của bồ-đề: Có hai thứ chuyển nên biết: 1.

Tạm thời chuyển; 2. Cứu cánh chuyển.

Tạm thời chuyển: Cho đến các hữu tình chưa thành thục, chưa giải thoát, chư Phật Như lai hóa chuyển không ngưng nghỉ. Cứu cánh chuyển: Như vô tận [Niết bàn] bất khả tư nghị, chư Phật uy đức minh chuyển; vì các hữu tình làm những sự lợi ích, lưu chuyển [sinh tử] không ngưng nghỉ.

5. Diệt của bồ-đề: Có hai thứ diệt nên biết: 1. Tạm thời diệt; 2.

Cứu cánh diệt.

Tạm thời diệt: Các hữu tình đã thành thục, đã giải thoát, chư Phật Như lai tạm thời thị hiện nhập bát niết bàn, nhưng [niết bàn ấy] không phải là cứu cánh.

827 Sống lâu tự tại, tâm thức tự tại và đồ dùng tự tại, là do viên mãn thí ba-la-mật; nghiệp tự tại và sinh tự tại là do viên mãn giới ba-la-mật; thắng giải tự tại là do viên mãn nhẫn ba-la-mật; nguyện tự tại là do viên mãn tiến ba-la-mật; thần biến tự tại, thống nhiếp tất cả ngũ thông, là do viên mãn định ba-la-mật; trí tự tại và pháp tự tại là do viên mãn tuệ ba-la-mật.

828 Như lai biến hóa: Hóa thân của Như lai.

Cứu cánh diệt: Rốt ráo vĩnh tận tất cả phiền não, tập khí của phiền não và chỗ dựa của khổ.

Công đức có nhiều thứ: Có bài chỉnh cú ôn-đà-nam:

Thù đặc, không thù đặc

Tâm bình đẳng, lợi ích Báo ân và hân tán Không dối phương tiện hành. (tụng 1)

[517c08] Luận giải: Thù đặc: Khi các Bồ-tát tu học Vô thượng chánh đẳng giác thừa, có năm pháp thù đặc nên biết. Những gì là năm?

1. Đối với tất cả hữu tình, không cần có nhân duyên các Bồ-tát vẫn khởi lòng thân ái; 2. Chỉ vì lợi ích các hữu tình nên các Bồ-tát thường sống trong sự lưu chuyển để nhẫn chịu cái khổ lớn [sinh tử]; 3. Đối với hữu tình có nhiều phiền não, khó điều phục, các Bồ-tát khéo hiểu rõ phương tiện điều phục; 4. Đối với nghĩa lý chân thật rất khó hiểu, các Bồ-tát có thể tùy thuận ngộ nhập; 5. Các Bồ-tát có đầy đủ uy đức bất tư nghị. Năm pháp như vậy, không phải các hữu tình khác có thể chung có, nên gọi là thù đặc.

[0517c15] Không thù đặc: Khi các Bồ-tát tu học Vô thượng chánh đẳng giác thừa, có năm pháp không thù đặc. Bồ-tát ma-ha-tát thành tựu năm pháp này thì năm pháp thù đặc thành tựu và hiển hiện. Những gì là năm?

1. Các Bồ-tát lấy cái khổ của sự lợi người làm niềm vui cho mình, cho nên Bồ-tát thường nhận chịu hết thảy khốn khổ khi thực hành lợi người. Đó là pháp không thù đặc thứ nhất.

2. Các Bồ-tát dù khéo biết rõ sinh tử là tội lỗi, niết bàn là công đức, vẫn vui vẻ làm cho các hữu tình được rốt ráo thanh tịnh, lấy đó làm niềm vui cho mình, cho nên Bồ-tát lấy việc thanh tịnh hữu tình LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 làm tăng thượng lực để thường thệ nguyện tiếp nhận pháp sinh tử829 làm hành xứ. Đó là pháp không thù đặc thứ hai.

3. Các Bồ-tát dù khéo biết rõ lặng yên lạc vị830 nhưng vẫn ưa thích làm cho các hữu tình được rốt ráo thanh tịnh, lấy đó làm niềm vui cho mình, cho nên Bồ-tát lấy việc thanh tịnh hữu tình làm tăng thượng lực để thường tinh cần phương tiện mà thuyết chánh pháp cho họ. Đó là pháp không thù đặc thứ ba.

4. Các Bồ-tát dù đã tích tập thiện căn là sáu ba-la-mật-đa nhưng vẫn ưa thích làm cho các hữu tình được rốt ráo thanh tịnh, lấy đó làm niềm vui cho mình, cho nên Bồ-tát lấy việc thanh tịnh hữu tình làm tăng thượng lực để thí cho họ ý thanh tịnh831, chứ không hứa thí cho họ quả dị thục [khả ái]. Đó là pháp không thù đặc thứ tư. 5. Các Bồ-tát lấy sự lợi người làm sự lợi mình, cho nên Bồ-tát thường hiện thọ hành các việc lợi ích hữu tình. Đó là pháp không thù đặc thứ năm.

Bồ-tát ma-ha-tát thành tựu được năm pháp không thù đặc này thì năm pháp thù đặc thành tựu và hiển hiện, nên biết. Tâm bình đẳng: Các Bồ-tát có năm tâm bình đẳng đối với tất cả hữu tình:

829 Pháp sinh tử là pháp thế gian. Tập khí tự tánh của 8 thức đều là pháp sinh tử. Vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh là pháp sinh tử. Mười hai duyên khởi theo cách lưu chuyển, tức là khổ và tập, là pháp sinh tử.

830 Mặc nhiên lạc vị 默然樂味: Du-già luận ký, quyển 11: (Khuy Cơ nói:) “Lặng yên mà không vị, ng-hĩa là lặng yên mà không ngôn thuyết. Sự lặng yên thật sự thì có lạc vị, chỉ vì hữu tình mà nói chánh pháp. Lại nữa, bản thân nhập niết bàn, sự lặng yên này thật sự có lạc vị, vì hữu tình nên nói chánh pháp.” (Viên Trắc nói:) “Lấy các tầm tư mà khởi các ngôn thuyết; đệ nhị tĩnh lự trở lên rời xa những tầm tư này, nếu khởi ngôn thuyết thì gọi là mặc nhiên lạc vị. Vì hóa độ hữu tình nên xả các tĩnh lự, tiếp nhận đời sống ở Dục giới để lợi ích cho hữu tình vậy.” (No. 1828, tr. 560a23~28) Du-già sư địa luận khoa cú phi tầm ký瑜伽師地論科句披尋記, cư sĩ Hàn Thanh Tịnh 韓清淨(1873-?): “Dù khéo biết rõ lặng yên lạc vị: Câu này nói Bồ-tát trú ở địa vị Vô ngại giải, nghĩa là ở nơi sự tịch tĩnh giải thoát sâu xa vẫn không sinh hỷ túc để đi vào thắng tiến, cho nên ở trong các pháp khởi trí gia hành mà tuyên thuyết chánh pháp, như phẩm Trú có nói đến.” (tr. 1529) 831 Pháp cú 2: “Nếu với ý thanh tịnh (thiện)/ Nói năng hay hành động/ An lạc bước theo sau/ Như bóng không rời hình.”

buộc bởi ngã và pháp.

=

328 329

1. Bồ-tát ma-ha-tát lúc ban đầu phát tâm, vì muốn được đại bồ-đề nên khởi đại thệ nguyện; thệ nguyện như vậy đã là lợi ích các hữu tình bằng sự khởi tâm bình đẳng. 2. Bồ-tát ma-ha-tát đối với các hữu tình khởi tâm bi mẫn cùng với tâm bình đẳng.

3. Bồ-tát ma-ha-tát đối với các hữu tình khởi lòng yêu thương như đứa con một cùng với tâm bình đẳng.

4. Bồ-tát ma-ha-tát biết chư hành từ các duyên mà sinh khởi, cũng biết các sự hữu tình từ vọng tưởng sinh khởi, thông đạt pháp tánh của một hữu tình tức là pháp tánh của tất cả hữu tình, đối với tất cả hữu tình khởi cái trí pháp tánh bình đẳng832 cùng với tâm bình đẳng. 5. Bồ-tát ma-ha-tát với một hữu tình làm hạnh lợi ích thì với tất cả hữu tình cũng làm hạnh lợi ích như thế, cho nên đối với tất cả hữu tình khởi ý muốn làm việc lợi ích cùng với tâm bình đẳng.

Như vậy gọi là Bồ-tát ma-ha-tát đối với hữu tình khởi năm tâm bình đẳng.

[518a18] Lợi ích: Bồ-tát ma-ha-tát đối với hữu tình làm tất cả việc lợi ích, có năm sự tướng, nên biết. Những gì là năm?

1. Đối với sự tổn hại thì Bồ-tát nói pháp chánh mạng để dẫn nhiếp hữu tình.

2. Đối với sự không tùy thuận việc làm lợi ích [của người khác], Bồ-tát nói pháp tùy thuận để dẫn nhiếp hữu tình.

3. Đối với hữu tình không nơi nương tựa, nghèo thiếu, khổ não, Bồ-tát làm chỗ dựa nương để dẫn nhiếp hữu tình.

4. Bồ-tát tuyên thuyết con đường đi tới thiện thú để dẫn nhiếp hữu tình. Bình đẳng tánh trí: Cái trí quan sát bình đẳng các pháp không bị ràng LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 5. Bồ-tát tuyên thuyết con đường của ba thừa đi tới niết bàn để dẫn nhiếp hữu tình.

[518a25] Báo ân: Bồ-tát ma-ha-tát đối với hữu tình có ân, khởi năm thứ lợi ích báo đáp. Những gì là năm? 1. Hữu tình an cư học được cái đức của mình.

2. Hữu tình an cư mà có phương tiện học được cái đức của người.

3. Hữu tình không nơi nương tựa, nghèo thiếu, khổ não, Bồ-tát [tùy lực, tùy khả năng] làm chỗ dựa nương.

4. Khuyến khích hữu tình cúng dường chư Phật Như lai.

5. Khuyến khích hữu tình biên chép lời dạy của Phật rồi thọ trì, [đọc tụng], cúng dường [chánh pháp].

[518b01] Hân tán: Có năm xứ mà Bồ-tát ma-ha-tát thường phải hân hoan và tán dương. Những gì là năm?

1. Gặp [thời kỳ] đức Phật xuất thế và được phụng thờ.

2. Ở chỗ đức Như lai thường nghe sáu ba-la-mật-đa tương ứng pháp của Bồ-tát tạng. 3. Đối với hạnh thành thục tất cả hữu tình có khả năng tu tập.

4. Mau chứng Vô thượng chánh đẳng bồ-đề.

5. Chứng bồ-đề rồi, đại chúng Bồ-tát và Thanh văn cùng hòa hợp.

[518b06] Không dối phương tiện hành: Bồ-tát ma-ha-tát đối với các hữu tình có năm thứ thắng hành phương tiện lợi ích không hư dối. Những gì là năm?

1. Bồ-tát ma-ha-tát đối với các hữu tình lấy ý niệm lợi ích an lạc làm đầu.

2. Bồ-tát ma-ha-tát thành tựu tuệ giác không điên đảo, như thật liễu tri sự lợi ích an lạc.

3. Phương tiện tùy nghi thuyết giảng nhiều pháp môn để các hữu

330 331

tình tùy theo khả năng đều được điều phục. Điều này chỉ có đức Như lai là làm được rốt ráo. 4. Bồ-tát ma-ha-tát đại bi bình đẳng đối với các hữu tình bậc thấp, vừa và cao bằng cái tâm không thiên lệch. Lại nữa, có bài chỉnh cú ôn-đà-nam:

Phương tiện không điên đảo Thoái đọa và thắng tiến Công đức tương tự, thật Khéo điều phục hữu tình. (tụng 2)

[518b17] Luận giải: Phương tiện không điên đảo: Bồ-tát ma-ha-tát có năm thứ phương tiện833 mà thu nhiếp tất cả chánh phương tiện, nên biết. Những gì là năm? 1. Phương tiện tùy hộ; 2. Phương tiện không tội lỗi; 3. Phương tiện lực tư trạch; 4. Phương tiện tịnh thắng ý lạc; 5. Phương tiện nhập quyết định.

Phương tiện tùy hộ: Bồ-tát ma-ha-tát (1) khéo tùy hộ thông duệ, lấy trí câu sinh để mau nhiếp thọ chánh pháp; (2) khéo tùy hộ chánh niệm, vì có chánh niệm thì nắm giữ không quên mất chánh pháp đã nhiếp thọ; (3) khéo tùy hộ trí tuệ, vì có trí tuệ thì khéo quán sát nghĩa lý của chánh pháp đã nhiếp thọ, và vì có chánh tuệ thông đạt thì rời xa các nhân tố thoái phần của sự tùy thuận thông duệ, chánh niệm và trí tuệ; vì có chánh tuệ thông đạt thì thân cận các nhân tố thắng phần của sự tu tập, tùy thuận trú phần; (4) khéo tùy hộ tâm mình, vì khéo phòng hộ các căn môn; (5) khéo tùy hộ tâm người, vì có chánh phương tiện thì gìn giữ được tâm người.

Phương tiện không tội lỗi: Bồ-tát ma-ha-tát đối với các thiện LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 pháp thì mạnh mẽ không lùi, lúc nào cũng không gián đoạn sự hồi hướng bồ-đề.

Phương tiện lực tư trạch: Bồ-tát có lực tư trạch này thì trú thắng giải hành địa834 .

Phương tiện tịnh thắng ý lạc: Bồ-tát trú tịnh thắng ý lạc địa835 và hành chánh hành địa836 . Phương tiện nhập quyết định: Bồ-tát trú quyết định địa, quyết định hành địa, cho đến cứu cánh địa.837 Như vậy là năm thứ phương tiện mà tổng nhiếp tất cả chánh phương tiện của Bồ-tát, nên biết. Thoái đọa: Các Bồ-tát có năm pháp thoái phần, nên biết: 1.

Không cung kính chánh pháp và người thuyết pháp; 2. Phóng dật, giải đãi [nên không thể tu thiện]; 3. Tập cận phiền não [nên không thể ly ác]; 4. Tập cận ác hành [nên không thể ly ác]; 5. Khởi tăng thượng mạn khi so sánh hơn kém với các Bồ-tát khác và khởi tăng thượng mạn đối với pháp [mà nhận thức] điên đảo838 .

[518c08] Thắng tiến: Các Bồ-tát có năm pháp thắng phần, tức theo thứ tự và nội dung trái ngược với năm thứ hắc phẩm ở trên.

[518c10] Công đức tương tự: Các Bồ-tát có năm thứ công đức tương tự, thật ra là tội lỗi, nên biết: 1. Đối với các hữu tình hung ác và phạm giới, vì nhân duyên đó mà Bồ-tát không làm việc lợi ích; 2. Trá hiện uy nghi đầy đủ; 3. Tùy thuận văn từ trau chuốt của thế gian và tùy thuận luận thư tương ưng các pháp của ngoại đạo để được dự vào hàng trí giả, bậc thông duệ; 4. Tu hành các thiện hành như thí, giới v.v... mà mắc lầm lỗi; 5. Tuyên thuyết và thiết lập chánh pháp tương tự839 để lưu bố rộng rãi. [518c16] Công đức chân thật: Các Bồ-tát có năm thứ công đức chân thật, nên biết: 1. Đối với các hữu tình hung ác và phạm giới, vì nhân duyên đó mà Bồ-tát khởi bi tâm tăng thượng; 2. Tự tánh uy nghi đầy đủ; 3. Bồ-tát giảng dạy hoặc chứng đắc pháp thanh tịnh chân thật mà Như lai tuyên thuyết, để được dự vào hàng trí giả, bậc thông duệ;

4. Tu hành các thiện hành như thí, giới v.v... mà không có lầm lỗi; 5.

Khai thị chánh pháp để ngăn chận chánh pháp tương tự.

[518c21] Khéo điều phục hữu tình: Bồ-tát lược có mười [hành] 838 Tăng thượng mạn vì ngã chấp và pháp chấp.

839 Tương tự chánh pháp = tượng pháp: Chỉ cho giáo lý của ngoại đạo và giáo lý của tiểu thừa.

Du-già sư địa luận, quyển 96, tr. 872c10~17: “Tương tự chánh pháp: lược có 2 thứ tương tự chánh pháp: a. Giáo tương tợ chánh pháp; b. Hành tương tợ chánh pháp. Nếu ở nơi phi pháp sinh tưởng cho là pháp, hiển thị phi pháp tương tự cho là pháp, khiến người sinh tưởng là chánh pháp. Như vậy cho đến giáo pháp chân thật, sâu xa mà cho là chẳng phải chánh pháp, lại chỉ bày tương tự chánh pháp. Vậy nên gọi là giáo tương tự chánh pháp. Nếu lại rộng vì người tuyên thuyết khiến thọ học như thế, cũng tự mình hư vọng khởi tưởng cho là pháp, rồi theo đó tu hành, tập quen các tà hạnh, tự kiêu mạn xưng rằng: “Ta năng tu là chánh hạnh”. Nên biết đây gọi là hành tương tự chánh pháp.”

Tương ưng bộ, S16.13, Tượng pháp (Saddhammapaṭirūpakaṃ) và Tạp A-hàm, kinh số 906, Pháp tướng hoại (Pháp giảm diệt): “Này Ca-diếp, thí như lúc kiếp sắp muốn hoại, tuy vật báu thật chưa diệt mất, nhưng vật báu ngụy tạo tương tợ lại xuất hiện ở thế gian. Khi vật báu ngụy tạo đã xuất hiện, vật báu thật sẽ mất. Cũng vậy Ca-diếp, Chánh pháp Như Lai lúc sắp muốn diệt, lại có tượng pháp LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 xứ không đảo ngược sự điều phục giáo hóa hữu tình: 1. Xứ rời xa ác hành840; 2. Xứ rời xa ái dục; 3. Xứ không vi phạm, nếu phạm thì thoát ra; 4. Xứ thủ hộ tất cả căn môn841; 5. Xứ an trú nơi chánh tri842; 6. Xứ rời xa náo động843; 7. Xứ rời xa tất cả ác tầm tư844; 8. Xứ rời xa các chướng845; 9. Xứ rời xa phiền não triền cái; 10. Xứ rời xa phiền não phẩm thô trọng.

Lại nữa, có bài chỉnh cú ôn-đà-nam:

Các Bồ-tát thọ ký Rơi vào số quyết định Định tác, thường phải tác Pháp tối thắng nên biết. (tụng 3) [519a01] Luận giải: Các Bồ-tát thọ ký: Các Bồ-tát ở sáu giai vị được Như lai thọ ký Vô thượng chánh đẳng bồ-đề: 1. Bồ-tát trú chủng tánh vị, chưa phát tâm bồ-đề846; 2. Bồ-tát đã phát tâm bồ-đề847; 3. Bồ-tát trú hiện tiền848; 4. Bồ-tát không trú hiện tiền849; 5. Có định thời hạn: Là vào thời gian thế đó Bồ-tát sẽ chứng Vô thượng chánh đẳng bồ-đề; 6. Không định thời hạn: Là không nói thời hạn quyết định nào850.

[519a06] Rơi vào số quyết định: Các Bồ-tát có ba thứ rơi vào quyết định vị: 1. Bồ-tát chủng tánh rơi vào quyết định vị; 2. Bồ-tát phát tâm rơi vào quyết định vị; 3. Bồ-tát tu hành không hư dối rơi vào quyết định vị.851 [519a09] Bồ-tát chủng tánh rơi vào quyết định vị: Các Bồ-tát trú chủng tánh vị thì gọi là Bồ-tát rơi vào quyết định vị. Vì sao? Vì các các pháp nhiếp, ái ngữ là thù thắng hơn cả; 5. Trong các hữu tình, Như lai là thù thắng hơn cả; 6. Trong các tâm vô lượng, tâm bi là thù thắng hơn cả; 7. Trong các tĩnh lự, đệ tứ tĩnh lự là thù thắng hơn cả; 8. Trong ba tam-ma-địa852, không tam-ma-địa là thù thắng hơn cả; 9. Trong chín thứ đệ định 853, diệt tận định là thù thắng hơn cả; 10. Trong các phương tiện thiện xảo854, [cứu cánh] thanh tịnh phương tiện thiện xảo là thù thắng hơn cả.

Lại nữa, có bài chỉnh cú ôn-đà-nam: Các thi thiết kiến lập

Tầm tư tất cả pháp Và như thật biến trí Cùng với các vô lượng. (tụng 4)

Quả lợi ích tuyên thuyết Đại thừa tánh và nhiếp Bồ-tát có mười bậc Thiết lập các danh hiệu. (tụng 5) LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 Bồ-tát thành tựu chủng tánh, nếu gặp thắng duyên thì nhất định có khả năng chứng được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.

Bồ-tát phát tâm rơi vào quyết định vị: Các Bồ-tát khởi tâm quyết định đối với A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, từ đó không còn thoái chuyển cho đến chứng Vô thượng chánh đẳng giác.

[519a15] Bồ-tát tu hành không hư dối rơi vào quyết định vị:

Các Bồ-tát đã được tự tại, [khắp vì các hữu tình hành tất cả lợi ích].

Những mong muốn tùy thuận những tu tạo, các Bồ-tát tu hành không có trôi qua trống rỗng. Dựa vào quyết định vị sau cùng này mà chư Như lai trao thọ ký cho các Bồ-tát rơi vào quyết định vị.

Định tác: Các Bồ-tát có năm xứ quyết định phải làm; nếu không làm thì không có khả năng chứng được Vô thượng chánh đẳng bồ-đề.

Những gì là năm? 1. Phát tâm bồ-đề; 2. Khởi tâm bi mẫn đối với các hữu tình; 3. Dũng mãnh tinh cần; 4. Tu tập phương tiện là năm minh xứ; 5. Tâm không chán ngán và mệt mỏi.

Thường phải tác: Các Bồ-tát có năm xứ thường phải tu tác: 1.

Thường phải tu tác hạnh không phóng dật; 2. Thường làm chỗ dựa nương cho các hữu tình không nơi nương tựa, nghèo thiếu, khổ não;

3. Thường phải tu tác hạnh cúng dường Phật; 4. Thường phải biến tri sự sai lầm và sự không sai lầm; 5. Trong mọi tác ý khi làm việc, khi đi, khi đứng, thường phải tu tác bằng cái tâm đại bồ-đề, dẫn đầu bằng tâm ấy.

[519a27] Pháp tối thắng: Các Bồ-tát có mười pháp tối thắng phải đồng ý, phải thọ trì, phải thiết lập, lấy làm trên hết. Những gì là mười? 1. Trong các chủng tánh, Bồ-tát chủng tánh là thù thắng hơn cả;

2. Trong các chánh nguyện, sơ phát tâm bồ-đề là thù thắng hơn cả; 3.

Trong tất cả các độ, chánh cần bát-nhã là thù thắng hơn cả; 4. Trong 852 Ba tam-ma-địa: Không tam-ma-địa, vô tướng tam-ma-địa và vô nguyện tam-ma-địa.

853 Chín định thứ đệ: Cửu thứ đệ định九次第定, chỉ cho 9 loại thiền định gồm: 4 tĩnh lự Sắc giới, 4 tĩnh lự Vô sắc giới và Diệt thọ tưởng định (Diệt tận định). Vì tâm không xen lẫn, cứ y theo thứ lớp từ định này vào định khác, cho nên gọi là thứ đệ định. Phân biệt như sau: 1. Sơ tĩnh lự; 2. Đệ nhị tĩnh lự; 3. Đệ tam tĩnh lự; 4. Đệ tứ tĩnh lự; 5. Không vô biên xứ; 6. Thức vô biên xứ; 7. Vô sở hữu xứ; 8.

Phi tưởng phi phi tưởng xứ; 9. Diệt thọ tưởng định.

854 Sáu phương tiện thiện xảo: 1. Tùy thuận hội thông phương tiện thiện xảo: là thuận theo thứ bậc mà răn dạy khiến chúng sinh tin tưởng ưa thích, thuyết pháp rất sâu khiến họ dễ hiểu; 2. Cộng lập yếu khế phương tiện thiện xảo: là cho chúng sinh ruộng nương, nhà cửa, tiền bạc, của cải mà họ ưa thích, dần dần khiến họ thực hành thiện pháp; 3. Dị phần ý lạc phương tiện thiện xảo: là dạy chúng sinh phụng dưỡng cha mẹ, lúc họ chẳng thuận thì nên thay đổi thái độ, làm ra vẻ giận dữ quở trách khiến họ phải sợ; 4. Bức bách sở sinh phương tiện thiện xảo: là đối với những kẻ vốn có những sự phạm giới v.v… thì cắt đứt mọi sự cung cấp, hoặc thêm các hình thức trừng phạt khiến họ lìa bỏ ác pháp; 5. Thi ân báo ân phương tiện thiện xảo: là sự bố thí tiền bạc, của cải cho chúng sinh, khiến họ sinh tâm báo ân, dùng loại tài vật xuất thế gian mà cúng dường họ, khiến họ tu hành, thọ trì cấm giới; 6. Cứu cánh thanh tịnh phương tiện thiện xảo: là từ cung Đâu Suất thác sinh, nhập thai, trụ thai, sơ sinh, xuất gia, thành đạo, thuyết pháp, thị hiện niết bàn khiến chúng sinh đều tín lạc, mọi hoặc nhiễm đều thanh tịnh. LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 [519b12] Luận giải: Các thi thiết kiến lập: Các Bồ-tát có bốn thứ thi thiết kiến lập. Chỉ có Như lai và các Bồ-tát có thể chánh thi thiết kiến lập, chẳng phải tất cả trời, người, sa-môn, bà-la-môn có thể thi thiết kiến lập, ngoại trừ người trộm lấy pháp của Phật để làm luận điểm của mình. Những gì là bốn? 1. Thi thiết kiến lập pháp; 2. Thi thiết kiến lập đế; 3. Thi thiết kiến lập đạo lý; 4. Thi thiết kiến lập thừa. [519b18] (1) Thi thiết kiến lập pháp: Là mười hai phần giáo: tô-đát-lãm v.v...855, theo thứ tự soạn tập, thứ tự an trí, thứ tự chế tác, đó gọi là thi thiết kiến lập pháp.

(2) Thi thiết kiến lập đế: Hoặc lập một đế với nghĩa không hư vọng, chỉ có đệ nhất nên không có đệ nhị856 .

Hoặc lập hai đế: 1. Thế tục đế; 2. Thắng nghĩa đế.857 Hoặc lập ba đế: 1. Tướng đế; 2. Ngữ đế; 3. Dụng đế.858 Hoặc lập bốn đế: 1. Khổ đế; 2. Tập đế; 3. Diệt đế; 4. Đạo đế.

Hoặc lập năm đế: 1. Nhân đế; 2. Quả đế; 3. Năng tri đế; 4. Sở tri đế; 5. Bất nhị đế.859 Hoặc lập sáu đế: 1. Chân đế; 2. Vọng đế; 3. Ưng [biến] tri đế; 4. Ưng [vĩnh] đoạn đế; 5. Ưng [tác] chứng đế; 6. Ưng tu [tập] đế.860 Hoặc lập bảy đế: 1. Ái vị đế; 2. Quá hoạn đế; 3. Xuất ly đế; 4.

Pháp tánh đế; 5. Thắng giải đế; 6. Thánh đế; 7. Phi Thánh đế.861 Hoặc lập tám đế: 1. Hành khổ đế; 2. Hoại khổ đế; 3. Khổ khổ đế;

4. Lưu chuyển đế; 5. Lưu tức đế; 6. Tạp nhiễm đế; 7. Thanh tịnh đế; 8.

Chánh phương tiện đế.862 Hoặc lập chín đế: 1. Vô thường đế; 2. Khổ đế; 3. Không đế; 4.

Vô ngã đế; 5. Hữu ái đế; 6. Vô hữu ái đế; 7. Bỉ đoạn phương tiện đế;

8. Hữu dư y niết bàn đế; 9. Vô dư y niết bàn đế.863 Hoặc lập mười đế: 1. Bức thiết khổ đế; 2. Sở thọ dụng bất cụ túc khổ đế; 3. Giới tánh bất bình hòa khổ đế; 4. Sở ái hoại khổ đế; 5. Thô trọng khổ đế; 6. Nghiệp đế; 7. Phiền não đế; 8. Thính văn chánh pháp như lý tác ý đế; 9. Chánh kiến đế; 10. Chánh kiến quả đế.864

Như vậy gọi là thi thiết kiến lập đế của Bồ-tát. Nếu phân biệt rộng ra thì vô lượng, nên biết.

[519c10] (3) Thi thiết kiến lập đạo lý: Có bốn thứ đạo lý: 1. Đạo thắng đế. Bốn đế trước là an lập. Đế sau cùng là phi an lập.

860 Bốn đế sau là tứ đế: khổ, tập, diệt, đạo.

861 Ái vị đế (vị đế, ái thật) là lý của tập đế, chỉ tâm ái đối với các pháp hữu lậu. Quá hoạn đế (hoạn đế, khổ thật) là lý của khổ đế, chỉ các quả hữu lậu. Xuất ly đế (ly đế, giải thoát thật) là lý của đạo đế, LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 lý quán đãi; 2. Đạo lý tác dụng; 3. Đạo lý chứng thành; 4. Đạo lý pháp nhĩ.865 Đó gọi là thi thiết kiến lập đạo lý, nên biết.

(4) Thi thiết kiến lập thừa: Là Thanh văn thừa, Độc giác thừa và Vô thượng đại thừa; mỗi thừa có bảy hành tướng thi thiết kiến lập, nên biết. [519c14] Thanh văn thừa có bảy hành tướng thi thiết kiến lập:

1. Cái tuệ không đảo ngược đối với bốn Thánh đế; 2. Sở y của tuệ này;

3. Sở duyên của tuệ này; 4. Trợ bạn của tuệ này; 5. Tác nghiệp của tuệ này; 6. Tư lương của tuệ này; 7. Chứng quả của tuệ này.866

Độc giác thừa cũng có bảy hành tướng thi thiết kiến lập như

Thanh văn thừa.

[519c18] Vô thượng đại thừa có bảy hành tướng thi thiết kiến lập: 1. Cái tuệ xuất ly867 vin theo sự ly ngôn thuyết của tất cả pháp, chính là chân như bình đẳng, vô phân biệt; 2. Sở y của tuệ này; 3. Sở duyên của tuệ này; 4. Trợ bạn của tuệ này; 5. Tác nghiệp của tuệ này;

6. Tư lương của tuệ này; 7. Chứng quả của tuệ này.868

Đó gọi là mỗi thừa trong ba thừa có bảy hành tướng thi thiết kiến lập.

Như vậy, ba đời chư Phật, Bồ-tát đều do bốn chánh thi thiết kiến lập, không tăng không giảm.

[0519c24] Tầm tư tất cả pháp: Các Bồ-tát đối với tất cả pháp vì muốn chứng đắc như thật biến trí mà khởi bốn thứ tầm tư, như trước đã nói.869 865 Kinh Giải thâm mật, phẩm Như lai thành sở tác sự, giải thích: “Đạo lý là 4 đạo lý: thứ 1 là đạo lý quán đãi, thứ 2 là đạo lý tác dụng, thứ 3 là đạo lý chứng thành, thứ 4 là đạo lý pháp nhĩ. Thứ 1, đạo lý quán đãi là do nhân tố và duyên tố mà phát sinh các hành và phát sinh ngôn từ liên quan các hành.

Thứ 2, đạo lý tác dụng là do nhân tố và duyên tố mà các pháp sinh, các pháp thành, các pháp sinh thành rồi tác dụng. Thứ 3, đạo lý chứng thành là do nhân tố và duyên tố mà làm cho ý nghĩa nói ra được xác lập và làm cho người nghe hiểu biết chính xác. Thứ 4, đạo lý pháp nhĩ là Như lai xuất thế hay không xuất thế, pháp tánh các pháp vẫn an lập, pháp giới các pháp vẫn an trú. Thêm nữa, đạo lý chứng thành có 2 loại, là loại trong sáng và loại vẩn đục. Do 5 sắc thái mà trong sáng và do 7 sắc thái mà vẩn đục. (Thứ nhất), do 5 sắc thái mà trong sáng là hiện thấy, suy luận, luận cứ, toàn hảo và chánh giáo. Hiện thấy là các hành vô thường, các hành khổ não, các pháp vô ngã, đại loại như vậy, đó là những điều mà hiện lượng thấy được. Suy luận là dựa vào sự hiện thấy, tức xét thấy các hành là tính sát na, là tính có đời sau, là tính nghiệp lành nghiệp dữ không mất; tính sát na là do sự vô thường thô thiển mà biết, tính có đời sau là do chúng sinh có nhiều loại vì có nhiều loại nghiệp mà biết, tính nghiệp lành nghiệp dữ không mất là do chúng sinh có vui có khổ mà biết, đại loại như vậy, đó là những điều không hiện thấy mà có thể suy luận. Luận cứ là dẫn chứng từ những thí dụ cùng tánh chất, tức đối với các hành nơi bản thân hay nơi ngoại giới đều có thể dẫn sự sống chết mà ai cũng biết để ví dụ, dẫn mọi sự khổ não của sự sống chết mà ai cũng biết để ví dụ, dẫn sự bất tự do mà ai cũng biết để ví dụ, dẫn sự thịnh suy mà ai cũng biết để ví dụ, đại loại như vậy. Toàn hảo là do hiện thấy, do suy luận và do luận cứ mà làm cho chủ thuyết lập ra được quyết định. Chánh giáo là những giáo huấn tốt đẹp trong sáng, tức những tuyên thuyết của bậc toàn giác, như tuyên thuyết niết bàn là vắng lặng trọn vẹn, đại loại như vậy. Do 5 sắc thái như vậy mà gọi là khéo quan sát về đạo lý trong sáng, và do sự trong sáng ấy mà đạo lý như vậy đáng được học tập. Bạch đức Thế tôn, bậc toàn giác thì có mấy sắc thái? Thiện nam tử, đại khái có 5 sắc thái: một là xuất hiện thế giới thì cái tiếng toàn giác ai cũng nghe cả; hai là toàn hảo 32 tướng quí của bậc đại trượng phu; ba là đầy đủ 10 trí lực loại được mọi nghi hoặc cho chúng sinh; bốn là đầy đủ 4 vô úy tuyên thuyết chánh pháp, không bị sự biện luận của ai khuất phục mà lại khuất phục được những sự tà luận; năm là trong chánh pháp được tuyên thuyết thì 8 thánh đạo và 4 thánh quả toàn là những cái có thể thực hiện ngay trong hiện tại. Sự xuất hiện thế giới (với cái tiếng toàn giác và đủ các tướng quí), sự giải quyết nghi hoặc, báo thân và hóa thân) và thành được 10 tự tại tối thượng. 869 Xem phẩm Nhiếp sự, phần 4.

340 341

[519c26] Và như thật biến trí: Các Bồ-tát đối với tất cả pháp khởi bốn thứ như thật biến trí, như trước đã nói. LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 [519c28] Cùng với các vô lượng: Các Bồ-tát y theo năm vô lượng có thể khởi tất cả tác dụng thiện xảo. Những gì là năm? 1. Hữu tình giới vô lượng; 2. Thế giới vô lượng; 3. Pháp giới vô lượng; 4. Sở điều phục giới vô lượng; 5. Điều phục phương tiện giới vô lượng.

[520a03] Hữu tình giới vô lượng: Sáu mươi bốn chúng hữu tình:

1. Na-lạc-ca870; 2. Bành sinh; 3. Quỷ thú; 4. Trời; 5. Người; 6. Sát-đế-lị; 7. Bà-la-môn; 8. Phệ-xá; 9. Thú-đạt-la; 10. Nữ; 11. Nam; 12. Phi nam phi nữ; 13. Hạ phẩm; 14. Trung phẩm; 15. Thượng phẩm; 16. Tại gia; 17. Xuất gia; 18. Khổ hạnh; 19. Luật nghi; 20. Bất luật nghi; 21. Phi luật nghi phi bất luật nghi871; 22. Đã ly dục; 23. Chưa ly dục; 24. Tà định tụ; 25. Chánh định tụ; 26. Bất định tụ872; 27. Bí-sô; 28. Bí-sô-ni;

29. Thức-xoa-ma-na; 30. Cần sách nam; 31. Cần sách nữ; 32. Ô-ba-sách-ca; 33. Ô-ba-tư-ca; 34. Người tu tập tam-ma-địa; 35. Người ôn tụng kinh điển; 36. Người chăm sóc bệnh nhân; 37. Trưởng lão; 38. Trung niên; 39. Thiếu niên; 40. A-già-lợi-da873; 41. Ô-ba-đà-da874; 42. Cộng trụ875; 43. Cận trụ876; 44. Khách khứa; 45. Vị giám tăng sự; 46. Người thích lợi dưỡng; 47. Người ưa cung kính; 48. Vị ưa viễn ly;

49. Bậc đa văn; 50. Bậc hữu trí; 51. Người đại phước; 52. Bậc pháp tùy pháp hành; 53. Người trì tố-đát-lãm; 54. Người trì tỳ-nại-da; 55.

Người trì Ma-đát-lý-ca877 ; 56. Dị sinh; 57. Bậc kiến đế; 58. Bậc hữu học; 59. Bậc vô học; 60. Thanh văn; 61. Độc giác; 62. Bồ-đề-tát-đõa;

63. Chuyển luân thánh vương; 64. Như lai. Nếu y theo cái thân tương tục sai biệt thì vô lượng vô biên.

[520a25] Thế giới vô lượng: Là mười phương vô lượng thế giới, có vô lượng tên khác nhau. Như thế giới này tên là Sách ha878; phạm vương của thế giới này gọi là Sách ha chủ. Đại loại như vậy có vô lượng thế giới sai biệt, nên biết.

Pháp giới vô lượng: Là thiện pháp, bất thiện pháp, vô ký pháp.

Đại loại như vậy có vô lượng môn sai biệt, nên biết.

[520b01] Sở điều phục giới vô lượng:

Hoặc lập một loại sở điều phục, là tất cả hữu tình có thể được điều phục, vì đồng một loại.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 Hoặc lập hai loại: 1. Cụ phược879; 2. Bất cụ phược. Hoặc lập ba loại: 1. Độn căn, 2. Trung căn; 3. Lợi căn.

Hoặc lập bốn loại: 1. Sát-đế-lợi; 2. Bà-la-môn; 3. Phệ-xá; 4.

Thú-đạt-la.

Hoặc lập năm loại: 1. Tham hành; 2. Sân hành; 3. Si hành; 4. Mạn hành; 5. Giác hành.

Hoặc lập sáu loại: 1. Tại gia; 2. Xuất gia; 3. Thành thục; 4. Chưa thành thục; 5. Giải thoát; 6. Chưa giải thoát.

Hoặc lập bảy loại: 1. Tín kính; 2. Khinh hủy; 3. Trung dung; 4. Quảng thuyết trí; 5. Lược khai trí; 6. Thường được điều phục; 7. Tùy duyên được dẫn dắt: nghĩa là gặp duyên như vậy, như vậy, thì chuyển biến như vậy, như vậy.

Hoặc lập tám loại, là tám hội chúng: 1. Sát-đế-lỵ; 2. Bà-la-môn; 3. Gia chủ; 4. Sa-môn; 5. Bốn Thiên vương; 6. Cõi trời Ba mươi ba; 7.

Ma vương; 8. Phạm thiên.

Hoặc lập chín loại: 1. Hóa thân bởi Phật; 2. Hóa thân bởi Thanh văn; 3. Hóa thân bởi Độc giác; 4. Hóa thân bởi Bồ-tát; 5. Người khó điều phục; 6. Người dễ điều phục; 7. Người được điều phục bằng lời nhẹ nhàng; 8. Người được điều phục bằng lời quở trách; 9. Người ở xa được điều phục hoặc người ở gần được điều phục. Hoặc lập mười loại: 1. Na-lạc-ca; 2. Bành sinh; 3. Quỷ thú; 4. Chư thiên Dục giới; 5. Người; 6. Trung hữu880; 7. Sắc hữu; 8. Vô sắc hữu; 9. Hữu tưởng, vô tưởng; 10. Phi hữu tưởng phi vô tưởng881 .

Như vậy là nói sơ lược năm mươi lăm loại. Nếu y theo [đạo lý]

tương tục sai biệt thì có vô lượng, nên biết.

Hỏi: Hữu tình giới vô lượng và sở điều phục giới vô lượng có gì khác nhau?

Đáp: Tất cả hữu tình không có sai biệt dù có trú chủng tánh hay không có trú chủng tánh đều thuộc hữu tình giới vô lượng. Chỉ những hữu tình có trú chủng tánh với các địa vị sai biệt mới gọi là sở điều phục giới vô lượng.882 Điều phục phương tiện giới vô lượng: Như trên đã nói. Nên biết trong đây cũng phân biệt có vô lượng phẩm loại sai biệt.

cụ phược. (Tự điển Phật Quang)

880 Trung hữu: Trạng thái tồn tại ở khoảng giữa của sự chết và sự tái sinh, còn gọi là thân trung ấm. Hữu, chỉ cho quả dị thục của chúng sinh có tình thức và các nghiệp có khả năng chiêu cảm quả dị thục này, cũng tức là do nghiệp nhân thiện ác mà mang lại quả báo khổ vui. Vì loại nhân quả báo ứng này nối tiếp nhau không mất, nên gọi là Hữu.

881 Tùy theo loài chúng sinh có tưởng hay không có tưởng mà chia nơi hữu tình chúng sinh ở làm 3 loại là Hữu tưởng, Vô tưởng và Phi hữu tưởng phi vô tưởng. Cứ theo luận Kim cương Bát nhã ba la mật phá thủ trước bất hoại giả danh金剛般若波羅蜜經破取著不壞假名論, No. 1515, quyển thượng:

“Hữu tưởng, nghĩa là đối với Không vô biên xứ khởi không tưởng; đối với Thức vô biên xứ khởi thức tưởng. Vô tưởng, nghĩa là đối với Vô sở hữu xứ lìa thiểu tưởng. Phi hữu tưởng phi vô tưởng thì thuộc về Hữu đảnh.” Đây là phối hợp hữu tình chúng sinh với 4 cõi trời Vô sắc. Ngoài ra, theo sự giải thích của Đại thừa và Hữu bộ tông, trong 9 nơi ở của hữu tình (cửu hữu tình cư) thì Thất thức trụ được phối với Hữu tưởng, trời Vô tưởng là Vô tưởng, Phi tưởng phi phi tưởng xứ là Phi hữu tưởng phi vô tưởng. Còn cách giải thích của Đại thừa thì trong 4 nơi thuộc cõi Vô sắc, Thức vô biên xứ được phối với Hữu tưởng, Vô sở hữu xứ phối với Vô tưởng, Phi tưởng phi phi tưởng xứ phối với Phi hữu tưởng phi vô tưởng. (Cửu hữu tình cư: người và trời của cõi Dục, trời Phạm chúng, trời Cực quang tịnh, trời Biến tịnh, trời Vô tưởng, trời Không vô biên, trời Thức vô biên, trời Vô sở hữu, trời Phi phi tưởng. Trong đó, ngoại trừ trời Vô tưởng và trời Phi phi tưởng, bảy nơi còn lại đặc biệt được LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 Hỏi: Vì sao chỉ lược nói năm vô lượng này?

Đáp: Các Bồ-tát ma-ha-tát vì chuyên tu tập hạnh lợi ích chúng sinh nên đầu tiên lập hữu tình giới vô lượng. Các hữu tình dựa vào xứ sở để được thọ sinh cho nên thứ hai là lập thế giới vô lượng. Các hữu tình ở trong nhiều thế giới, do nhiều thứ pháp mà có được sự nhiễm tịnh sai biệt, cho nên thứ ba là lập pháp giới vô lượng. Quán sát trong các hữu tình, có người có khả năng cứu cánh giải thoát khổ, cho nên thứ tư là lập sở điều phục giới vô lượng. Các phương tiện thiện xảo có thể làm cho hữu tình chứng được giải thoát, cho nên thứ năm là lập điều phục phương tiện giới vô lượng. Như vậy, các Bồ-tát ma-ha-tát dựa vào năm vô lượng này thì có thể khởi tất cả tác dụng thiện xảo.

Quả lợi ích tuyên thuyết: Các Bồ-tát ma-ha-tát vì các hữu tình mà tuyên thuyết chánh pháp. Có năm thứ quả lợi ích rộng lớn của sự tuyên thuyết. Những gì là năm? 1. Có hữu tình khi nghe thuyết chánh pháp thì lìa xa trần cấu, được pháp nhãn tịnh đối với các pháp883; 2.

Có hữu tình ngay khi thuyết chánh pháp này thì được hết các lậu884;

3. Có hữu tình nghe Phật, Bồ-tát thuyết pháp này mà phát tâm Vô thượng chánh đẳng chánh giác885; 4. Có hữu tình nghe Phật, Bồ-tát thuyết pháp này liền được pháp nhẫn tối thắng của Bồ-tát; 5. Có hữu

883 Trường A-hàm, kinh A-ma-trú, số 20: “Rồi thì, Bà-la-môn lấy một cái giường nhỏ để trước Thế Tôn. Thế Tôn bèn nói pháp cho Bà-la-môn, chỉ bày, khuyên dạy, khiến cho được ích lợi, hoan hỷ. Ngài giảng về thí, giới, sanh thiên, dục là ô uế, phiền não là tai hoạn, xuất yếu là trên hết, diễn bày thanh tịnh. Khi Thế Tôn biết tâm người Bà-la-môn đã nhu nhuyến, thanh tịnh, không cáu bẩn, có thể nhận lãnh đạo giáo; như thường pháp của chư Phật, Ngài nói Khổ thánh đế, Khổ tập thánh đế, Khổ diệt thánh đế, Khổ xuất yếu thánh đế. Bà-la-môn lúc ấy ngay trên chỗ ngồi mà xa lìa trần cấu được pháp nhãn tịnh, cũng như tấm lụa trắng tinh dễ nhuộm màu, Bà-la-môn Phất-già-la-sa-la cũng vậy, thấy pháp, đắc pháp, quyết định đạo quả, không còn tin ở đạo khác, được vô sở úy.” 884 Kinh Phật thuyết bách Phật danh, No. 444: “Đại Thánh Thích Ca Văn, Khi diễn thuyết pháp này, Ba trăm vị tỳ kheo, Đều được hết các lậu.” 885 Kinh Pháp Hoa: “Lúc Phật nói phẩm Phổ Môn này, trong chúng có tám muôn bốn nghìn chúng sinh đều phát tâm Vô thượng chánh đẳng chánh giác.”

tình nghe Phật, Bồ-tát thuyết chánh pháp xong, nguyện thọ trì, tu hành, triển chuyển tuyên thuyết để cho chánh pháp nhãn được tồn tại dài lâu, không diệt mất. Đó gọi là năm thứ quả lợi ích rộng lớn của sự tuyên thuyết.

[520c12] Đại thừa tánh: Bồ-tát thừa tương ưng với bảy đại tánh, nên gọi là đại thừa. Thế nào là bảy?

1. Pháp đại tánh: Trong mười hai phần giáo thì giáo pháp Phương quảng thuộc về Bồ-tát tạng.

2. Phát tâm đại tánh: Là vị đã phát tâm Vô thượng chánh đẳng chánh giác.

3. Thắng giải đại tánh: Đối với pháp đại tánh nói ở trên mà khởi sự tín giải thù thắng.

4. Thắng ý lạc đại tánh: Là vị đã vượt qua thắng giải hành địa, đi vào tịnh thắng ý lạc địa.

5. Tư lương đại tánh: Là vị đã thành tựu đại tư lương là hai thứ phước đức và trí tuệ nên có thể chứng Vô thượng chánh đẳng bồ-đề. 6. Thời đại tánh: Là trải qua thời gian ba A-tăng-xí-da đại kiếp mới chứng Vô thượng chánh đẳng bồ-đề. 7. Thành mãn đại tánh: Là quả vị Vô thượng chánh đẳng bồ-đề.

Sự thành mãn tự thể của bồ-đề so với sự thành mãn tự thể [công đức] khác thì không thể ngang bằng, đừng nói là vượt hơn.

Pháp đại tánh, phát tâm đại tánh, thắng giải đại tánh, thắng ý lạc đại tánh, tư lương đại tánh và thời đại tánh, sáu đại tánh này là nhân của thành mãn đại tánh, và thành mãn đại tánh là quả của sáu đại tánh ở trước.

[520c25] Nhiếp tánh: Có tám pháp có thể nhiếp hết đại thừa một cách đầy đủ: LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 1. Giáo pháp của Bồ-tát tạng.

2. Trong Bồ-tát tạng, giáo pháp hiển thị chân thật nghĩa của các pháp.

3. Trong Bồ-tát tạng, giáo pháp hiển thị uy đức thậm thâm, quảng đại, tối thắng, bất khả tư nghị của chư Phật và Bồ-tát. 4. Như lý lắng nghe giáo pháp vừa kể ở trên.

5. Như lý tư duy làm trước, thú hướng tịnh thắng ý lạc. 6. Được tịnh thắng ý lạc, nhập sơ địa tu hành. 7. Do nhập sơ địa tu hành làm trước nên tu quả thành tựu.

8. Do tu hành quả thành tựu nên cứu cánh xuất ly.

Bồ-tát ma-ha-tát do tu học như vậy thì chứng đắc Vô thượng chánh đẳng bồ-đề.

[521a04] Bồ-tát có mười bậc: Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát do tu học như vậy thì chứng đắc Vô thượng chánh đẳng bồ-đề? Bồ-tát ma-ha-tát lược có mười bậc: 1. An trú chủng tánh; 2. Thú nhập; 3. Chưa tịnh thắng ý lạc; 4. Tịnh thắng ý lạc; 5. Chưa thành thục; 6. Đã thành thục; 7. Chưa quyết định; 8. Đã quyết định; 9. Nhất sinh sở hệ; 10. Trú tối hậu hữu.886 Ở đây, Bồ-tát an trú chủng tánh nếu tu học phương tiện, phát tâm bồ-đề, gọi là thú nhập; đã được thú nhập cho đến chưa nhập tịnh thắng ý lạc địa, gọi là chưa tịnh thắng ý lạc; nếu đã được nhập thì gọi là tịnh thắng ý lạc; từ Bồ-tát tịnh thắng ý lạc cho đến chưa nhập đáo cứu cánh địa, gọi là chưa thành thục; nếu đã được nhập thì gọi là đã thành thục; từ chưa thành thục cho đến chưa nhập quyết định hành

886 Bồ tát từ sơ phát tâm cho đến thành Phật, trải qua 7 địa vị khác nhau: 1. Chủng tánh địa; 2.

Thắng giải hành địa; 3. Tịnh thắng ý lạc địa; 4. Hành chánh hành địa; 5. Quyết định địa; 6. Quyết định hành địa; 7. Đáo cứu cánh địa (còn gọi là tạp địa). Tăng thuợng ý lạc, hay thắng ý lạc thường xuyên gặp trong các luận của Đại thừa, chỉ tâm nguyện và ý chí của Bồ tát. Có nơi dịch là thâm tâm, chánh trực tâm, hay cao chí.

địa, gọi là chưa quyết định; nếu được nhập thì gọi là được quyết định. Trong đã thành thục lại có hai bậc: 1. Nhất sinh sở hệ: là đời này về sau, không cách hở, chứng được A-nậu-đa-la tam-miệu tam- bồ-đề; 2. Trú tối hậu hữu: là ngay tại đời này chứng đắc Vô thượng chánh đẳng bồ-đề. Như vậy là từ trú chủng tánh cho đến Vô thượng chánh đẳng bồ-đề. Như trên đã nói, mười bậc Bồ-tát nhiếp hết tất cả Bồ-tát. Như trên đã nói, [mười] học xứ của Bồ-tát nhiếp hết tất cả học xứ của Bồ-tát.

[521a21] Thiết lập các danh hiệu: Các Bồ-tát không có sai biệt, nhưng các tên gọi theo công đức mà thiết lập, như là: bồ-đề-tát-đõa, ma-ha-tát-đõa, thành tựu giác tuệ, chiếu sáng tối thượng, con của bậc tối thắng, chỗ dựa tối thắng, sử dụng tối thắng, mầm chồi tối thắng, cũng gọi là mãnh kiện, cũng gọi là thượng quỹ phạm sư, cũng gọi là thương chủ, cũng gọi là cụ đại danh xưng, cũng gọi là thành tựu từ bi, cũng gọi là đại phước, cũng gọi là giàu có tự tại, cũng gọi là đại pháp sư. Đại loại như vậy, trong mười phương vô biên thế giới, dựa vào vô lượng công đức tự nội sai biệt mà thi thiết vô số danh hiệu, nên biết. Nếu các Bồ-tát tự xưng, “Tôi là Bồ-tát”, mà không chánh cần tu tất cả học xứ của Bồ-tát, nên biết, đó là Bồ-tát tương tự, chẳng phải Bồ-tát chân thật. Nếu các Bồ-tát tự xưng là Bồ-tát, và còn siêng tu các học xứ của Bồ-tát, nên biết, đây chính là Bồ-tát chân thật.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1

Bất tử kiểu loạn luận; 11. Vô nhân kiến luận; 12. Đoạn kiến luận; 13.

Không kiến luận; 14. Vọng kế tối thắng; 15. Vọng kế thanh tịnh; 16.

Vọng kế cát tường.888