Luận Hiển Dương Thánh Giáo Trọn Bộ 2 tập

Quyển Mười Hai

Phẩm Hai

NHIẾP TỊNH NGHĨA (Phần 8)

[535c07] Có nhiều thứ nhiếp thích85, như bài chỉnh cú ôn-đà-nam:

Thể: văn, nghĩa; thích: pháp Khởi, nghĩa, nạn, thứ; sư, Thuyết chúng, thính, tán Phật:

Lược, quảng; học thắng lợi.86 (tụng 10)

[535c10] Luận giải: Thể: Là thể tánh của các kinh, lược có hai thứ: 1. Văn; 2. Nghĩa. Nên biết, văn là sở y, nghĩa là năng y. Hai thứ như vậy gọi chung là cảnh giới sở tri.

[535c13] Thích: Nên biết, lược có năm thứ: 1. Pháp; 2. Đẳng khởi; 3. Nghĩa; 4. Thích nạn; 5. Thứ đệ.

[Thể:]

[535c15] 1. Văn: Lược có sáu thứ: 1. Danh thân; 2. Cú thân; 3.

Tự thân; 4. Ngữ; 5. Hành tướng; 6. Cơ thỉnh87 .

[535c17] (1) Danh thân: Là cùng biết tăng ngữ88. Danh thân lược nói có mười hai thứ: 1. Giả danh; 2. Thật danh; 3. Tổng danh;

4. Biệt danh; 5. Tùy nghĩa danh; 6. Hý luận danh; 7. Dị danh; 8. Nan danh; 9. Hiển danh; 10. Ẩn danh; 11. Lược danh; 12. Quảng danh.89 Giả danh: Đối với các uẩn ở trong, giả lập các danh như ngã, hữu tình, mạng giả v.v...; đối với các sắc ở ngoài, giả lập các danh như cái lọ, chiếc áo, xe cộ v.v...

Thật danh: Đối với nhãn, nhĩ v.v... sắc, thanh v.v... lập các danh theo nghĩa của các căn như nhãn, nhĩ v.v...

Tổng danh: Các danh từ như hữu tình, sắc, thọ, đại chủng v.v...

Biệt danh: Các danh từ như Phật-thọ, Đức-hữu90, xanh, vàng v.v...

Tùy nghĩa danh: Có tánh chất ngại91 nên gọi là sắc, lãnh nạp92 thù thắng; là trú tỳ-kheo giới vì là giới tối thắng.

Câu không đầy đủ: Văn không trọn vẹn, nghĩa không trọn vẹn, phải thêm câu khác mới được đầy đủ, như nói: “Các việc ác chớ làm, Các việc lành vâng làm, Khéo điều phục tâm mình, Đó lời chư Phật dạy.”97 Nếu chỉ nói “các ác” thì văn chưa đủ; nếu lại nói “các việc ác”

thì nghĩa chưa đủ. Nếu nói “các việc ác chớ làm”, thì đầy đủ cả văn và nghĩa. Đó chính là câu đủ. Câu được tạo thành: Là câu trước phải dựa vào câu sau mới thành lập được, như nói: “Chư hành vô thường, Pháp có khởi tận, Vì sinh ắt diệt, Tịch diệt là vui.”98 Ở đây, “chư hành vô thường” là câu được tạo thành, vì nó được thành lập bởi câu “pháp có khởi tận”.

Câu thành lập: Là câu thứ hai vì nó thành lập được câu thứ nhất.

Câu đầu đề: Như nói “thiện nhân”.

Câu giải thích: Như nói “bậc trượng phu thú hướng chính xác”.

[536a15] (3) Tự thân: Hoặc trọn vẹn, hoặc không trọn vẹn, hai thứ danh và cú có chỗ dựa là bốn mươi chín chữ99 . LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 nên gọi là thọ; khả năng chiếu sáng, thiêu đốt gọi là mặt trời; các danh từ đại loại như vậy.

Hý luận danh: Như người nghèo mà kêu là người giàu; các danh từ đại loại như vậy, lập ra mà không xem xét nơi nghĩa. Dị danh: Cùng chung hiểu biết và ý tưởng.93

Nan danh: Ngược lại với dị danh.

Hiển danh: Là danh từ mà dễ hiểu ý nghĩa của nó.

Ẩn danh: Là danh từ mà khó hiểu ý nghĩa của nó, như minh chú của [tiên nhân] Đạt-la-nhĩ-trà94.

Lược danh: Là danh từ có một âm.

Quảng danh: Là danh từ có nhiều âm.95 [536a02] (2) Cú thân: Là y theo danh từ để thích nghĩa đầy đủ.

Cú thân có sáu thứ: 1. Câu không đầy đủ; 2. Câu đầy đủ; 3. Câu được tạo thành; 4. Câu năng thành; 5. Câu đầu đề; 6. Câu giải thích.96 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 [536a17] Ở đây, chữ dục, đứng đầu làm danh; danh đứng đầu làm câu, và câu phải có danh. Nếu chỉ có một chữ thì không thành câu.

Lại nữa, nếu có chữ mà không nhiếp vào danh, thì chỉ là chữ, không có danh.

Hỏi: Lý do gì kiến lập ba thứ thân: danh thân, cú thân và tự thân100? Đáp: Vì nhận lấy tăng ngữ xúc mà sinh ra thọ.

Hỏi: Danh là nghĩa gì?

Đáp: Danh liệt kê mọi sự mà mọi người cùng hiểu biết, tạo điều kiện cho ý khởi tác mọi tướng trạng và là thành tố của ngôn ngữ truyền đạt. Đó gọi là danh.

Hỏi: Cú là nghĩa gì? Đáp: Nhiếp thọ các danh thành cú, nhờ đó con người hiểu rõ hoàn toàn những nghĩa không hiện thấy. Đó gọi là cú.

Hỏi: Văn là nghĩa gì?

Đáp: Tùy hiển phát danh và cú, gọi đó là văn.

[536a25] Như đức Bạc-già-phạm nói “tăng ngữ, tăng ngữ lộ”, cho đến nói rộng.

Tăng ngữ: Tất cả chúng đồng loại có chung sở lập [là danh xưng], gọi là tăng ngữ101.

Tăng ngữ lộ:102 Ý muốn của chúng đồng loại có khả năng phát sinh tăng ngữ.

Từ:103 Nó tương ưng với ngôn ngữ, và chỗ này chỗ kia có ngôn ngữ khác biệt. Từ làm sở y cho ngôn ngữ, cho nên gọi là ngôn ngữ lộ. Thi thiết: Là phân tích một pháp, kiến lập nhiều thứ. Thi thiết làm sở y cho chư pháp, cho nên gọi là chư pháp lộ. Dục là một từ, không có từ dục nào khác [thay thế]. Từ dục chính là con đường của tăng ngữ được thi thiết.

Danh thân, cú thân và văn thân lược có sáu thứ y xứ: 1. Pháp; 2.

Nghĩa; 3. Bổ-đặc-già-la; 4. Thời; 5. Số; 6. Xứ sở. Chúng được phân biệt rộng ở Văn sở thành địa104 . [536b05] (4) Ngữ: Nên biết lược có tám phần: thượng thủ ngữ, mỹ diệu ngữ, hiển liễu ngữ, dị giải ngữ, nhạo văn ngữ, vô y ngữ, bất nghịch ngữ và vô biên ngữ. Do những ngữ này mà nói [danh thân, cú thân, văn thân] đầy đủ các tánh chất, từ tương ưng cho đến thường ủy phần tư lương, để có khả năng tuyên thuyết chánh pháp.

Thượng thủ ngữ: Thú hướng cung điện Niết bàn là [mục đích]

đầu tiên.

100 Tự thân = tên cái nhà; gọi là lớn vì có cái nhỏ; gọi là dài vì có cái ngắn. 102 Tăng ngữ lộ 增語路: Con đường của tăng ngữ.

103 Từ 詞: Đơn vị ngôn ngữ có khái niệm hoàn chỉnh, có thể sử dụng độc lập trong câu nói hay viết.

104 Du-già sư địa luận, quyển 15, Văn sở thành địa, mục Thanh minh xứ: “Thế nào là thanh minh xứ? Nên biết xứ này lược có sáu tướng: 1. Pháp thi thiết kiến lập tướng; 2. Nghĩa thi thiết kiến lập xứ, tương ưng niệm trú, v.v... như vậy thảy ngôn thuyết tương ưng106 , hoặc thuyết bởi hàng Thanh văn, hoặc thuyết bởi hàng Bồ-tát, hoặc thuyết bởi đức Như lai. Đó gọi là hành tướng.

(6) Cơ thỉnh: Có nguyên nhân thúc đẩy thưa hỏi mà sinh khởi ngôn thuyết. Ở đây, các căn có sai biệt, là hai mươi bảy bổ-đặc-già-la107, nên biết.

Do căn sai biệt nên chia thành hai thứ: 1. Độn căn; 2. Lợi căn.

Do hành sai biệt nên có bảy thứ: 1. Tham hành giả; 2. Sân hành giả; 3. Si hành giả; 4. Mạn hành giả; 5. Tầm tư hành giả; 6. Đẳng phần hành giả; 7. Bạc trần hành giả. Như trong Thanh văn địa có nói108 .

Do phẩm loại sai biệt nên có hai thứ: 1. Tại gia; 2. Xuất gia.

Do nguyện sai biệt nên có ba thứ: 1. Thanh văn; 2. Độc giác; 3.

Bồ-tát.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Mỹ diệu ngữ: Âm thanh trong trẻo, đẹp đẽ.

Hiển liễu ngữ: Văn từ hay ho.

Dị giải ngữ: Biện thuyết khéo léo.

Nhạo văn ngữ: Dẫn ra pháp nghĩa.

Vô y ngữ: Không đặt nặng hy vọng người ta tin mình.

Bất nghịch ngữ: Biết hạn lượng mà nói.

Vô biên ngữ: Rất nhiều thiện xảo. Tám thứ ngữ trên, nên biết, sơ lược có đủ ba đức: 1. Đức thú xứ, là ngữ thứ nhất; 2. Đức tự thể, là hai ngữ tiếp theo; 3. Đức gia hành, là năm ngữ còn lại.

Tương ưng: Là danh, cú, văn thân được khéo an lập theo thứ tự, và tương ưng bằng sự y theo bốn thứ đạo lý105.

Trợ bạn: Là khả năng làm thành thứ tự.

Tùy thuận: Là giải thích thứ tự.

Thanh lượng: Là câu văn hiển thị rõ ràng trong sáng.

Hữu dụng: Là khéo đi vào tâm của mọi người. Tương xứng: Là như chúng hội.

Ứng thuận: Là xứng pháp, dẫn nghĩa và thuận thời. Thường ủy phần tư lương: Hằng thường mà tu, thẩm xét mà tu, gọi là thường ủy. Phần, là chánh kiến, chánh tư duy v.v... Tư lương, là lấy thường ủy và phần làm tư lương.

[536b20] (5) Hành tướng: Là tương ưng các uẩn, tương ưng các giới, tương ưng các xứ, tương ưng duyên khởi, tương ưng thị xứ phi nhĩ. Danh, cú, văn thân tương ưng với 4 thứ đạo lý ấy. 106 Vô lượng hành tướng sai biệt giáo mà đức Phật Bạc-già-phạm tuyên thuyết là: uẩn, giới, xứ, duyên khởi, thị xứ phi xứ, các căn, các đế, niệm trú, hữu sắc, vô sắc, hữu kiến, vô kiến, hữu đối, vô đối v.v…

107 Hai mươi bảy bổ-đặc-già-la: Bảy hạng hiền Thánh: 1. Tùy tín hành; 2. Tùy pháp hành; 3. Tín giải; 4. Kiến chí; 5. Thân chứng; 6. Tuệ giải thoát; 7. Câu giải thoát. Tám bậc Thánh quả: 1. Dự lưu hướng; 2. Dự lưu quả; 3. Nhất lai hướng; 4. Nhất lai quả; 5. Bất hoàn hướng; 6. Bất hoàn quả; 7. A-la-hán hướng; 8. A-la-hán quả. Tám bậc dựa vào sự sinh mà thiết lập: 1. Cực thất phản; 2. Gia gia; 3. Nhất gián; 4. Trung gian chứng tịch diệt; 5. Sinh chứng tịch diệt; 6. Vô hành chứng tịch diệt; 7. Hữu hành chứng tịch diệt; 8. Thượng lưu. Sáu quả Vô học: 1. Thối pháp; 2. Tư pháp; 3. Hộ pháp; 4. Trú bất động; 5. Kham năng thông đạt; 6. Bất động pháp. Tổng cộng có 29; trừ 2 hạng tùy tín hành và tùy pháp hành thì có 27 bổ-đặc-già-la. Xin xem giải thích ở Hiển dương, quyển 3, phẩm Nhiếp sự, phần 3, [493c15] – [494b09]. Xem thêm Du-già sư địa luận, quyển 26, tr. 424a19~425b19.

108 Du-già sư địa luận, quyển 26, Thanh văn địa, tr. 425c02~c08.

109 Luận Đại thừa trang nghiêm kinh, phẩm Chủng tánh, tr. 595a24: “Vô chủng tánh vị là hạng người không có pháp đưa đến niết bàn, lược có hai loại: 1. Pháp đưa đến niết bàn có giới hạn thời gian; 2.

Hoàn toàn không có pháp đưa đến niết bàn. Pháp đạt đến niết bàn có giới hạn thời gian có bốn hạng người: 1. Người chỉ một chiều hướng thực hành ác hạnh; 2. Người đoạn trừ khắp cả các thiện pháp;

pháp đạt đến niết bàn thì không có nhân tố, vì hạng người này không có chủng tánh niết bàn, nghĩa

100 101

Do khả cứu, bất khả cứu sai biệt nên có hai thứ: 1. Pháp đưa đến niết bàn; 2. Pháp không đưa đến niết bàn.109 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Do phương tiện sai biệt110 nên có chín thứ: 1. Đã nhập chánh pháp; 2. Chưa nhập chánh pháp; 3. Có chướng ngại; 4. Không chướng ngại; 5. Đã thành thục; 6. Chưa thành thục; 7. Cụ phược; 8. Không cụ phược; 9. Vô phược.111 Do chủng loại sai biệt nên có hai thứ: 1. Nhân; 2. Phi nhân.

[536c03] Như vậy sáu thứ văn112 nhiếp chung thành bốn: 1. Sở thuyết: Danh thân, v.v.., hành tướng là cái được nói; 2. Sở vi: Là cơ thỉnh gồm có hai mươi bảy bổ-đặc-già-la; 3. Năng thuyết: Là ngữ ngôn;

4. Thuyết giả: Là đức Phật, chư Bồ-tát, cùng với hàng Thanh văn. Như vậy, sáu hình thái này đều hiển thị nơi văn; nếu bỏ bớt một thứ thì nghĩa không còn rõ ràng. Do khả năng làm rõ nghĩa nên gọi là văn.

[536c08] 2. Nghĩa: Sơ lược có mười thứ: 1. Nghĩa của các địa; 2. Nghĩa của tướng; 3. Nghĩa của tác ý; 4. Nghĩa của xứ sở; 5. Nghĩa của tội lỗi; 6. Nghĩa của thắng lợi; 7. Nghĩa của sở trị; 8. Nghĩa của năng trị; 9. Nghĩa của sơ lược; 10. Nghĩa của quảng đại.

[536c11] (1) Nghĩa về các địa: Sơ lược có năm địa: 1. Tư lương địa; 2. Phương tiện địa; 3. Kiến địa; 4. Tu địa; 5. Cứu cánh địa.

Phân biệt rộng ra thì có mười bảy địa: 1. Ngũ thức thân tương ưng địa; 2. Ý địa; 3. Hữu tầm hữu tứ địa; 4. Vô tầm duy tứ địa; 5. Vô tầm vô tứ địa; 6. Tam-ma-hi-đa địa; 7. Phi tam-ma-hi-đa địa; 8. Hữu tâm địa; 9. Vô tâm địa; 10. Văn sở thành địa; 11. Tư sở thành địa; 12. Tu sở thành địa; 13. Thanh văn địa; 14. Độc giác địa; 15. Bồ-tát địa; 16.

Hữu dư y địa; 17. Vô dư y địa. [536c17] (2) Nghĩa của tướng: Nên biết có năm thứ: 1. Tự tướng; 2. Cộng tướng; 3. Giả lập tướng; 4. Nhân tướng; 5. Quả tướng. Năm tướng như vậy, nếu phân biệt rộng ra thì xem trong Tư sở thành địa113.

Lại có năm tướng: 1. Tướng sai biệt; 2. Tướng Du-già; 3. Tướng chuyển dị; 4. Tướng tạp nhiễm; 5. Tướng thanh tịnh.114 Nên biết, ở trước nhiều chỗ có phân biệt năm tướng như vậy.

Lại có năm tướng: 1. Tướng sở thuyên; 2. Tướng năng thuyên; 3.

Tướng tương thuộc của hai tướng trên; 4. Tướng chấp trước; 5. Tướng không chấp trước.

Tướng sở thuyên: Là năm pháp: tướng, danh, phân biệt, chân như và chánh trí; như có nói trong năm pháp tạng115. 112 Sáu thứ văn: 1. Danh thân; 2. Cú thân; 3. Tự thân; 4. Ngữ; 5. Hành tướng; 6. Cơ thỉnh.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Tướng năng thuyên: Là các pháp ở trên y chỉ danh, nghĩa, tự tánh và sai biệt (của danh và nghĩa), vì muốn giải rõ tự thể và sai biệt của các pháp mà có ngôn thuyết. Tướng năng thuyên này cũng có khả năng hiển thị tự tánh biến kế sở chấp. Nên biết, tự tánh biến kế sở chấp có nhiều tên gọi: có chỗ gọi là biến phân biệt sở kế, cũng gọi là hòa hợp sở thành, cũng gọi là sở tăng ích tướng, cũng gọi là hư vọng sở chấp, cũng gọi là ngôn thuyết sở hiển, cũng gọi là văn tự phương tiện, cũng gọi là duy hữu âm thanh, cũng gọi là vô hữu thể tướng. Đại loại như vậy có các tên gọi sai biệt.

Tướng tương thuộc của hai tướng trên: Là năng thuyên và sở thuyên hỗ tương liên hệ với nhau, chính là chỗ dựa được chấp trước bởi tự tánh biến kế sở chấp. Tướng chấp trước: Là sự chấp trước bởi tự tánh biến kế sở chấp và tùy miên của sự chấp trước ấy trong dòng lưu chuyển tương tục từ vô thủy của phàm ngu.

Tướng không chấp trước: Là do đã thấy Thánh đế mà như thật thấu rõ về tướng biến kế sở chấp và giải thoát khỏi tập khí của nó. Nếu muốn hiểu biết chính xác theo những gì cần phải phân biệt, thì xem

Tư sở thành địa116 . [537a07] (3) Nghĩa của tác ý: Có bảy thứ tác ý: tác ý liễu tướng, v.v…, ở trước có nói117. Nếu phân biệt rộng ra thì xem Thanh văn địa118.

Lại có mười trí: 1. Khổ trí; 2. Tập trí; 3. Diệt trí; 4. Đạo trí; 5.

Pháp trí; 6. Chủng loại trí; 7. Tha tâm trí; 8. Thế tục trí; 9. Tận trí; 10.

Vô sinh trí.119 Nếu phân biệt rộng ra thì xem Thanh văn địa120 .

Lại có sáu thức thân: Là nhãn thức, cho đến ý thức, như trước có giải thích sơ lược. Nếu phân biệt rộng ra thì xem Ngũ thức thân tương ưng địa và Ý địa.121 Lại có chín thứ biến tri: 1. Dục giới hệ, đoạn trừ kiến khổ tập sở đoạn, là biến tri thứ nhất; 2. Sắc và Vô sắc giới hệ, đoạn trừ kiến khổ tập sở đoạn, là biến tri thứ hai; 3. Dục giới hệ, đoạn trừ kiến diệt sở đoạn, là biến tri thứ ba; 4. Sắc và Vô sắc giới hệ, đoạn trừ kiến diệt sở đoạn, là biến tri thứ tư; 5. Dục giới hệ, đoạn trừ kiến đạo sở đoạn, là biến tri thứ năm; 6. Sắc và Vô sắc giới hệ, đoạn trừ kiến đạo sở đoạn, là biến tri thứ sáu; 7. Đoạn trừ Ngũ thuận hạ phần kết, là biến tri thứ bảy; 8. Sự dứt hết kết sử Sắc ái, là biến tri thứ tám; 9. Sự dứt hết kết sử Vô sắc ái, là biến tri thứ chín. Nếu phân biệt rộng ra thì xem Tam-ma-hi-đa địa.122 Lại có ba giải thoát môn: không, vô nguyện và vô tướng. Đây cũng được nói rộng ở Tam-ma-hi-đa địa.123 Ở đây, phải nên quán sát các pháp: những tác ý nào được tư duy;

trí nào được biết; thức nào được nhận biết; những biến tri nào được 34, tr. 470c13~477b27.

119 Hiển dương, quyển 2, phẩm Nhiếp sự (phần 2), [489c22].

120 Du-già sư địa luận, quyển 69, Thanh văn địa, tr. 680c24~681a14.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 biến tri; giải thoát môn nào được giải thoát; dùng vô lượng quán môn đại loại như vậy để quán các pháp.

(4) Nghĩa của xứ sở: Sơ lược có ba thứ: 1. Sự y xứ; 2. Thời y xứ; 3. Bổ-đặc-già-la y xứ. [537a25] Sự y xứ: Lại có ba thứ: 1. Căn bản sự y xứ; 2. Đắc phương tiện sự y xứ; 3. Bi mẫn tha sự y xứ.124 Căn bản sự y xứ: Có sáu thứ: 1. Thiện thú; 2. Ác thú; 3. Thoái đọa; 4. Thăng tiến; 5. Lưu chuyển; 6. Tịch diệt. Đắc phương tiện sự y xứ: Có mười hai thứ, gọi là mười hai chủng hành: 1. Dục hành; 2. Ly hành; 3. Thiện hành; 4. Bất thiện hành;

5. Khổ hành; 6. Phi khổ hành; 7. Thuận thoái phần hành; 8. Thuận tiến phần hành; 9. Tạp nhiễm hành; 10. Thanh tịnh hành; 11. Tự nghĩa hành; 12. Tha nghĩa hành.

Bi mẫn tha sự y xứ: Có năm thứ: 1. Khiến ly dục; 2. Chỉ bày; 3. Dạy bảo; 4. Khen ngợi; 5. Vui mừng.125 [537b05] Ở đây, thiện thú: Cõi người, cõi trời.

Ác thú: Na-lạc-ca v.v…

Thoái đọa: Có hai thứ: 1. Không liên quan người khác; 2. Liên quan người khác. Không liên quan người khác, nghĩa là tự nhiên thọ mạng lui giảm; giống như thọ mạng, sắc tướng, sức khỏe, an lạc, biện tài, của cải, danh tiếng v.v… cũng lui giảm. Liên quan người khác, nghĩa là bà con thân thuộc lui giảm. Tự nhiên có sự lui giảm càng thêm, dòng họ mỏng ít, lời nói không nghiêm túc, trí tuệ xấu ác, không thể có được sắc, hương, vị xúc vi diệu, rộng lớn; tâm không vui thích đối với những gì thọ dụng thắng diệu; đại loại như vậy gọi là thoái đọa. Trái ngược với những gì là thoái đọa, thì đó là thăng tiến. Lưu chuyển: Chính là thiện thú, ác thú, thối đọa và thăng tiến.

Tịch tĩnh: Là hai cảnh giới tịch tĩnh (: niết bàn) hữu dư y và vô dư y.

[537b15] (1) Dục hành: Là mười hạng người hành dục được dẫn nói trong kinh Trung A-hàm.126 (2) Ly hành: Đối với những sự thọ dụng ở trên, biết vô thường, chán các dục, rồi xuất gia, thọ trì cấm giới, thủ hộ căn môn127 v.v…

(3) Thiện hành: Là thí, giới, tu tập thiện hành hữu lậu.

(4) Bất thiện hành: Là ba thứ ác hành128 . (5) Khổ hành: Là lõa thể không mặc áo quần, như vậy thảy, cho đến nói rộng.

hành ấy; hỷ là tán thưởng sự thực hành ấy cho người nghe vui mừng. 126 Trung A-hàm, phẩm Đại, kinh số 126, kinh Hành dục.

Mười hạng người hành dục dựa trên 4 yếu tố: “tìm tài sản hợp pháp và không thủ đoạn”; “tự làm cho mình an vui no đủ”; “biết chia sẻ và tạo phước”; “thọ dụng không tham đắm, không đam mê, không nhiễm trước, thấy được nguy hiểm, có trí tuệ xuất ly”; và được chia ra có 4 bậc: (1) Bậc thấp, gồm 3 hạng người tìm tài sản phi pháp và thủ đoạn. Trong 3 hạng này, có điểm đáng khen, có điểm đáng chê. Người biết làm cho mình an vui no đủ, là điểm đáng khen; không tự làm cho mình an vui no đủ, là điểm đáng chê. Người biết chia sẻ, biết tạo phước, là điểm đáng khen, không biết chia sẻ, không biết tạo phước, là điểm đáng chê. (2) Bậc trung, gồm 3 hạng người tìm tài sản vừa hợp pháp và phi pháp, vừa thủ đoạn và không thủ đoạn. Trong ba hạng này, có điểm đáng khen, có điểm đáng chê.

(3) Bậc cao, gồm 3 hạng người tìm tài sản hợp pháp và không thủ đoạn. Trong 3 hạng này, có điểm đáng khen, có điểm đáng chê. (4) Bậc tối thắng, là hạng người có đủ các ưu điểm đáng khen, tức là «tìm tài sản hợp pháp và không thủ đoạn», «tự làm cho mình an vui no đủ», «biết chia sẻ và tạo LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 (6) Phi khổ hành: Là thọ dụng đúng pháp những đồ dùng có được, từ bỏ lạc hành, rời xa hai bên: bên thọ dụng dục lạc hành và bên thọ dụng tự khổ hành; siêng hành trung đạo, y chỉ vào pháp, cầu y bát v.v… và chánh thọ dụng [pháp lạc].

(7) Thuận thoái phần hành: Là những hành nào mà có khả năng chướng ngại những phần thăng tiến như thọ mạng v.v…

(8) Thuận tiến phần hành: Là ngược lại với thuận thoái phần hành. Như kinh Anh vũ129 có nói đến.

(9) Tạp nhiễm hành: Lược có ba thứ: 1. Nghiệp tạp nhiễm; 2.

Phiền não tạp nhiễm; 3. Lưu chuyển tạp nhiễm130. Nên biết, ba tạp nhiễm này có chín câu căn bản: Nghiệp tạp nhiễm có ba câu: 1. Tham;

2. Sân; 3. Si. Phiền não tạp nhiễm có bốn câu, là bốn điên đảo131. Lưu chuyển tạp nhiễm có hai câu, là vô minh và hữu ái132. Tại sao? Do ba bất thiện căn133 sinh khởi các thứ nghiệp tạp nhiễm; do bốn điên đảo phát sinh các thứ phiền não tạp nhiễm; đối với người xuất gia, do cánh cửa vô minh dẫn sinh các thứ lưu chuyển tạp nhiễm, và đối với người tại gia, do cánh cửa hữu ái dẫn sinh các thứ lưu chuyển tạp nhiễm. (10) Thanh tịnh hành: Lược có ba học134 và năm địa. Ba học và năm địa này cũng có chín câu căn bản: tăng thượng giới học và tăng thượng tâm học nhiếp lấy vô tham, vô sân và vô si, ở tư lương địa và phương tiện địa135; tăng thượng tuệ học nhiếp lấy bốn vô điên đảo, minh và giải thoát, ở kiến địa, tu địa và cứu cánh địa.

(11) Tự nghĩa hành: Là hành lợi mình, như Thanh văn, Độc giác.136 Chư vị ấy có khi phát khởi hành lợi người, nhưng bản nguyện của họ vẫn là lợi mình, cho nên gọi là tự nghĩa.

(12) Tha nghĩa hành: Là hành lợi người, như Phật, Bồ-tát, làm lợi ích rốt ráo cho vô lượng chúng sinh; cho đến nói rộng [537c11] (1) Khiến ly dục: Là chê trách sáu thứ hành thuộc phẩm loại nhiễm ô137, chỉ bày tội lỗi khiến lìa ái dục.

(2) Chỉ bày: Vì khiến thọ học các hành thuộc phẩm loại thanh tịnh, nên chỉ bày bốn thứ đạo lý chân thật. (3) Dạy bảo: Đã được chỉ bày, những người tín giải chánh thức tiếp nhận, thực hành các học xứ. Do nhận thấy những người ấy đã được tự tại, liền bảo rằng: “Các ông nay đối với những việc như vầy, như vầy, nên làm đúng, nên học theo.”

133 Ba bất thiện căn: tham, sân và si.

134 Về ba học: tăng thượng giới học, tăng thượng tâm học và tâm thượng tuệ học, xem Du-già sư LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 (4) Khen ngợi: Nếu thấy những người ấy đối với những gì hiểu biết, thực hành và đạt được mà trong tâm sinh thoái lui, khuất phục.

Bấy giờ, xưng tán, khuyến khích họ, để họ nỗ lực hơn nữa trong những gì hiểu biết, thực hành và đạt được.

(5) Vui mừng: Những người ấy dũng mãnh thực hành theo pháp và tùy pháp138, thì nên như thật nói lời khen ngợi khiến họ vui mừng, hoan hỷ.

[537c20] Lại nữa, khiến ly dục và chỉ bày: (1) Hoặc có sự khiến ly dục mà không có sự chỉ bày, như dạy bảo người khiến họ ly dục, mà bảo rằng: “Như tôi đã nói, không nên làm điều đó, ông nay nhất định không nên làm nữa,” hoặc dọa nạt rằng: “Nếu ông làm điều đó thì tôi sẽ đành chịu,” hoặc yêu cầu họ: “Nếu ông là người bạn thân ái của tôi, thì xin ông đừng làm.” (2) Hoặc có sự chỉ bày mà không khiến ly dục, như người trung gian chỉ bày công đức và tội lỗi của một người mà không ngăn cản người ấy khiến không tạo tội. (3) Hoặc vừa chỉ bày, vửa khiến ly dục, như chỉ ra lỗi của người ấy khiến họ ly dục.

Dạy bảo: Ban đầu chưa thọ học, làm cho người ấy thọ học. Khen ngợi: Học rồi mà chưa tiến bộ, thì khiến cho thăng tiến.

Vui mừng: (1) Có năm thứ thắng lợi: 1. Làm cho người tâm được quyết định đối với những gì đã chứng nghiệm,; 2. Làm cho người khởi tâm thú hướng, mong cầu đối với những thắng đức của sở chứng; 3.

Khiến người phỉ báng, tâm trú khoảng giữa; 4. Khiến người không tin, tâm sinh đức tin trong sáng; 5. Khiến người đã tin càng thêm tăng trưởng đức tin. (2) Nếu có vui mừng cho việc lành của người khác, nên biết, người ấy đang tạo tác sự tăng trưởng, có thể cảm nghiệp sinh lên các cõi trời vừa ý; nếu mạng chung rồi, theo chỗ sinh về, thường nghe âm thanh tuyệt diệu vừa ý, tất cả cảnh giới không gì không vừa ý.

[538a06] Lại nữa, (1) Dục hành: Hoặc có khả năng chiêu cảm thiện thú, như vì có dục nên tạo nghiệp thiện cho đời sau; hoặc có khả năng chiêu cảm ác thú, như lấy phi pháp139 nhiếp thọ các dục. (2) Ly hành: Nếu hành mà hủy phạm thì chiêu cảm ác thú, không hủy phạm thì chiêu cảm thiện thú và có khả năng tạo tác tư lương tịch tĩnh. (3)

Thiện hành: Khả năng chiêu cảm thiện thú và làm tư lương tịch tĩnh.

(4) Bất thiện hành: Khả năng chiêu cảm ác thú. (5) Khổ hành: Do tà kiến mà người ấy tự làm khổ bản thân, nên có khả năng chiêu cảm ác thú. (6) Phi khổ hành: Có khả năng làm tư lương tịch tĩnh và chiêu cảm thiện thú. (7) Thuận thoái phần hành: Có khả năng chiêu cảm sự thoái đọa. (8) Thuận tiến phần hành: Có khả năng chiêu cảm sự thăng tiến. (9) Tạp nhiễm hành: Có khả năng chiêu cảm sự lưu chuyển. (10)

Thanh tịnh hành: Có khả năng chứng nhập sự tịch tĩnh. (11) Tự nghĩa hành: Chỉ làm cho mình sinh về thiện thú, dẫn đến thăng tiến và chứng nhập tịch tĩnh. (12) Tha nghĩa hành: Làm cho mình và chúng sinh sinh về thiện thú, dẫn đến thăng tiến và chứng nhập tịch tĩnh.

[538a16] Trong ba sự như vậy140 , căn bản sự có sáu thứ: thiện thú, ác thú, thoái đọa, thăng tiến, lưu chuyển và tịch diệt; đắc phương tiện sự có mười hai thứ, gọi là mười hai hành; bi mẫn tha sự có năm thứ, gọi là năm thứ bi mẫn chúng sinh. Ở đây, do sức tăng thượng của LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 căn bản sự, và dựa vào mười hai hành theo sự thích ứng mà khiến chúng sinh ly dục, cho đến khi vui mừng.

[538a21] Thời y xứ: Lược có ba thứ: 1. Quá khứ ngôn y; 2. Vị lai ngôn y; 3. Hiện tại ngôn y; như trong kinh có nói rộng.141 [538a23] Bổ-đặc-già-la y xứ: Là hai mươi bảy số thủ thú142: độn căn, lợi căn v.v…

[538a25] Như trên đã nói ba xứ: sự, thời và bổ-đặc-già-la. Đức Bạc-già-phạm dựa vào ba xứ này để lưu bố Thánh giáo, cho nên gọi là y xứ.

[538a27] (5) Nghĩa của tội lỗi: Là khởi chán chê đối với nghĩa đáng chán chê về các pháp hay chúng sinh.

[538a29] (6) Nghĩa của thắng lợi: Nói sơ lược là khởi xưng tán đối với nghĩa đáng xưng tán về các pháp hay chúng sinh.

[538b02] (7) Nghĩa của sở trị: Nói sơ lược là tất cả tạp nhiễm hành.

[538b03] (8) Nghĩa của năng trị: Là tất cả thanh tịnh hành; như tham là sở trị, bất tịnh là năng trị; sân là sở trị, từ bi là năng trị; tham là sở trị, bất tịnh là năng trị; đại loại như vậy, nên biết.

(9) Nghĩa của sơ lược: Là nói các pháp có chung chủng loại và nghĩa.

[538b06] (10) Nghĩa của quảng đại: Là nói các pháp có chủng loại và nghĩa khác nhau.

[538b07] Lại nữa, [nghĩa của quảng đại] là nói kinh bất liễu nghĩa, và nói kinh liễu nghĩa.

[538b08] Lại nữa, nghĩa của sơ lược có hai thứ: 1. Sơ lược về danh; 2. Sơ lược về nghĩa. Nghĩa của quảng đại cũng có hai thứ: 1. Quảng đại về danh; 2. Quảng đại về nghĩa. Như đức Bạc-già-phạm nói: “Xá-lợi tử, Ta có thể quảng lược tuyên thuyết chánh pháp, nhưng rất khó có người ngộ giải.”143 Ở trong kinh, thể văn trường hàng thì văn quảng đại, nghĩa sơ lược; thể văn già-tha144 thì nghĩa quảng đại, văn sơ lược.

[538b12] Vì nhiếp lấy mười nghĩa145, cho nên nói ở khoảng giữa có chỉnh cú ôn-đà-nam:

Chư địa, tướng, tác ý Y xứ, đức, phi đức Sở đối trị, năng trị Lược, quảng nghĩa, nên biết. (tụng 11)

[538b15] Lại nữa, như vậy đã nói mười thứ nghĩa làm thể tánh cho giáo pháp của Phật. Chư vị thuyết pháp phải dựa vào Thánh giáo hồi mãi trong các cõi sống.

[538c03] Nhân duyên: Là nhân có người thưa hỏi mà nói. Như kinh nói: “Thế tôn vào một thời, nhân do Một-lực-già-la-tử149, vì các bí-sô mà tuyên thuyết pháp yếu.” Lại nữa, y cứ biệt giải thoát, tăng thượng đạo, tỳ-nại-da mà có những ngôn thuyết, nghĩa là “Y cứ nhân duyên như vầy, như vầy; y cứ sự việc như vầy, như vầy; Thế tôn thuyết những lời như vầy, như vầy.” Đó là nhân duyên.

[538c08] Thí dụ: Là trong kinh có những thí dụ; do thí dụ mà ẩn nghĩa được sáng tỏ.

Bản sự: Là ngoài bản sinh, tuyên thuyết những việc xảy ra ở đời quá khứ.

[538c10] Bản sinh: Là tuyên thuyết các sự việc bản sinh150 của mình khi thực hành Bồ-tát hạnh ở trong các đời quá khứ.

[538c12] Phương quảng: Là nói về Bồ-tát đạo, như nói mười địa151, bốn Bồ-tát hành152, v.v... và nói về Như lai, như nói một trăm bốn mươi pháp bất cộng của Phật153, đó là bốn nhất thiết chủng thanh LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 mà tìm cầu mười thứ nghĩa, đầy đủ hay không đầy đủ; tự mình tìm cầu rồi mới vì người mà thuyết pháp.

[538b18] Như vậy đã kiến lập thể tánh của văn và nghĩa rồi, chư vị thuyết pháp phải lấy năm tướng tùy thuận giải thích tất cả khế kinh của Phật: đầu tiên lược thuyết pháp yếu, tiếp theo nói đẳng khởi, tiếp theo là thích nghĩa, rồi đến thích nạn, sau cùng biện minh thứ đệ.

[Thích:]146

1. Pháp: Lược có mười hai thứ, gọi là mười hai phần giáo: khế kinh, v.v... [538b22] Khế kinh: Là nghĩa liên kết, là thể văn trường hàng, phần nhiều nói thẳng, nhiếp thọ ý thú của các pháp.

Ứng tụng: Là thể văn kệ tụng nằm ở sau trường hàng, lược nói những gì ở trước, thường có trong kinh bất liễu nghĩa.

[538b25] Ký biệt: Là rộng phân biệt những nghĩa đã sơ lược nói ra, và ghi nhận sinh xứ của đệ tử sau khi mạng chung. [538b27] Phúng tụng: Là lấy một câu để nói, hoặc hai câu để nói, hoặc ba, bốn, năm, sáu câu v.v... để nói.147 [538b29] Tự thuyết: Là không ai hỏi mà nói. Vì muốn các đệ tử có được thắng giải, vì muốn chúng sinh được sự hóa độ thượng phẩm, an trú thắng lý, nên Phật tự nhiên thuyết pháp, gọi là tự thuyết; như kinh nói: “Thế tôn, bấy giờ, tự nhiên tuyên thuyết.”148 Một thời Thế Tôn trú ở Sàvatthi, tại Jetavana trong khu vườn ông Anàthapindika. Lúc bấy giờ, một Tỷ-kheo ngồi không xa Thế Tôn, ngồi kiết già, lưng thẳng, chịu đựng sự đau đớn, kết quả của nghiệp về trước, nhói đau, cực khổ, thống khổ, chánh niệm, tỉnh giác, không có sầu não. Thế Tôn, sau khi hiểu biết ý nghĩa này, ngay trong lúc ấy, nói lên lời cảm hứng này:

‘Tỷ-kheo bỏ mọi nghiệp, Tẩy sạch bụi làm trước, An trú, không ngã sở, Không cần nói với người.’”

149 Một-lực-già-la-tử 沒力伽羅子 (S: Maudgalyāyana). Du-già sư địa luận ghi là: [Trưởng giả] Hắc Lộc Tử 黑鹿子. 150 Bản sinh là phần lớn nhất của Tiểu bộ kinh, gồm 547 bài. Phần này tường thuật sự tích của đức Thích-ca đã mang những thân hình quốc vương, thầy Bà-la-môn, lái buôn, đàn bà, và các loại động vật như voi, vượn, hươu, gấu, v.v..., hoặc cứu chúng sinh qua khỏi tai nạn hiểm nguy, hoặc vì cầu LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 tịnh, cho đến nhất thiết chủng diệu trí; như Bồ-tát địa có nói rộng. Lại nữa, vì pháp có vô lượng, nghĩa sâu rộng, thời gian lâu xa, nghĩa là cực kỳ dũng mãnh trải qua ba đại kiếp a-tăng-xí-da mới được thành mãn, nên gọi là phương quảng. [538c17] Hy pháp: Là Phật và các đệ tử nói pháp kỳ diệu hy hữu;

như trong các kinh, do có sự hy hữu mà khởi lên ngôn thuyết154 .

[538c19] Luận nghị: Là các kinh được nhiếp bởi ma-đát-lý-ca, nói cách khác, các kinh liễu nghĩa đều gọi là ma-đát-lý-ca, nghĩa là Như lai tự phân biệt rộng về thể tướng các pháp. Lại nữa, các Thánh đệ tử đã thấy Thánh tích, dựa vào sự tự sở chứng không gì đảo ngược mà hiển thị thể tướng các pháp, cũng gọi là ma-đát-lý-ca. Ma-đát-lý-ca cũng gọi là a-tỳ-đạt-ma. Giống như thế gian, tất cả sách toán, thi luận đều có bản mẫu; nên biết, trong kinh nghiên cứu thể tướng các pháp qua những ngôn thuyết, cũng lại như vậy. Lại như thế gian, nếu không có các văn tự, bản mẫu tự thì không hiểu được. Như vậy, trong mười hai phần giáo, nếu không kiến lập thể tướng các pháp thì pháp không sáng rõ; nếu kiến lập rồi, tự tướng và cộng tướng của các pháp đều được hiển hiện. Lại nữa, khả năng hiển bày pháp tướng không lẫn lộn, tức ma-đát-lý-ca đây gọi là a-tỳ-đạt-ma. Dựa vào ma-đát-lý-ca, những gì giải thích pháp nghĩa của các kinh cũng gọi là ổ-ba-đệ-thước155 .

[539a02] 2. Đẳng khởi:156 Lược có ba thứ: sự y xứ, thời y xứ và bổ-đặc-già-la y xứ; như trong kinh có nói: vào thời gian như vậy, có bổ-đặc-già-la như vậy, dựa vào hành như vậy, khiến ly dục, chỉ bày, dạy bảo, khen ngợi, vui mừng.

[539a05] 3. Nghĩa: Lược có hai thứ: 1. Nghĩa chung; 2. Nghĩa riêng.

Nghĩa chung lại có bốn thứ: 1. Dẫn kinh liễu nghĩa; 2. Phân biệt sự cứu cánh; 3. Hành; 4. Quả.

Hành lại có hai thứ: 1. Tà hành; 2. Chánh hành.

Quả cũng có hai thứ: 1. Quả của tà hành; 2. Quả của chánh hành. Nghĩa riêng cũng có bốn thứ: 1. Phân biệt sai biệt danh; 2. Phân biệt tự thể tướng; 3. Huấn thích danh ngôn; 4. Nghĩa môn sai biệt.

Huấn thích danh ngôn lại do năm thứ phương tiện: 1. Do tướng;

2. Do tự thể; 3. Do nghiệp; 4. Do pháp; 5. Do nhân quả.

Nghĩa môn sai biệt cũng có năm thứ: 1. Tự thể sai biệt; 2. Giới sai biệt; 3. Thời sai biệt; 4. Vị sai biệt; 5. Bổ-đặc-già-la sai biệt.

Tự thể sai biệt: Tự thể của sắc có mười sắc xứ157 sai biệt; tự thể của thọ có ba thọ158 sai biệt; tự thể của tưởng có sáu tưởng159 sai biệt;

tự thể của hành có ba hành160 sai biệt; tự thể của thức có sáu thức161 sai biệt. Đại loại như vậy các tự thể sai biệt, nên biết.

Giới sai biệt: Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới.

tướng mạo gì mà thường hằng không đổi, tự tánh chánh trú?”, đại loại như vậy.

[539b03] Đối với năm vấn nạn này, theo thứ đệ của chúng, nên có sự giải thích: Đối với vấn nạn không hiểu nghĩa, thì dùng phương tiện để hiểu rõ; đối với vấn nạn lời nói trái ngược nhau, thì tùy thuận lĩnh hội, thông suốt. Như vấn nạn lời nói trái ngược nhau, cũng vậy đối với vấn nạn hiển thị không nhất định, vấn nạn cứu cánh không thể thấy thì đều tùy thuận lĩnh hội, thông suốt. Đối với vấn nạn đạo lý trái ngược nhau, thì lấy hắc giáo163 để phán quyết đó, hoặc lại hiển thị bốn thứ đạo lý, hoặc hiển thị nhân quả tương ứng với các đạo lý; chính là nói hiển thị quả, và cũng là hiển thị nhân.

Lại nữa, đối với vấn nạn nên lập ra bốn vấn ký164: 1. Quyết định ký: Những gì như lý hỏi, thì thiết lập không đảo ngược vể thể tánh các pháp.

2. Phân biệt ký: Những gì như lý và không như lý hỏi, thì khai thị các tướng sai biệt.

3. Phản cật ký: Những gì là hý luận, thì chấm dứt tranh cãi.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Thời sai biệt: Quá khứ, vị lai và hiện tại. Vị sai biệt: Có hai mươi lăm thứ phần vị sai biệt: ba vị là bậc thấp, bậc vừa, bậc cao; ba vị là khổ, lạc và bất khổ bất lạc; ba vị là thiện, bất thiện và vô ký; ba vị là văn, tư và tu; ba vị là tăng thượng giới, tăng thượng tâm và tăng thượng tuệ; hai vị là nội và ngoại; hai vị là sở thủ và năng thủ; hai vị là sở trị và năng trị; hai vị là hiện tiền và bất hiện tiền; hai vị là nhân và quả. Bổ-đặc-già-la sai biệt: Như trước đã nói về hai mươi bảy hạng bổ-đặc-già-la, nên biết.

[0539a24] 4. Thích nạn: Hoặc mình thiết lập vấn nạn, hoặc người thiết lập vấn nạn, cả hai đều nên giải thích. Nên biết, thiết lập vấn nạn, sơ lược có năm lý do: 1. Làm cho hiểu rõ những nghĩa mà chưa hiểu được, như nói: “Văn đây có nghĩa là gì?”; 2. Lời nói trái ngược nhau, như nói: “Vì sao đức Bạc-già-phạm trước sau nói khác?”162; 3. Đạo lý trái ngược nhau, như có hiển thị nghĩa nhưng trái ngược với bốn đạo lý; 4. Hiển thị không nhất định, như nói: “Vì sao đức Bạc-già-phạm đối với một thứ nghĩa mà hiển thị các thứ dị môn sai biệt?”; 5. Cứu cánh không thể thấy, như nói: “Thể của nội ngã có LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 4. Mặc trí ký: Có bốn lý do: không có thể tánh, đưa đến sự không nghĩa lợi, sâu xa và pháp tướng kia là pháp nhĩ, như trước đã nói165 .

Nếu muốn phân biệt rộng thì xem Tư sở thành địa166 . Như có câu hỏi: “Như Lai có tồn tại sau khi chết? Như Lai không có tồn tại sau khi chết? Như Lai có tồn tại và không có tồn tại sau khi chết? Như Lai chẳng có tồn tại và chẳng không tồn tại sau khi chết?” Câu hỏi này, lý thú thế tục đế và lý thú thắng nghĩa đế đều không thể ghi nhận, cho nên im lặng, gác lại. Đứng về mặt thắng nghĩa, Như lai thì vô tánh nên không thể ghi nhận. Đứng về mặt thế tục, đạo lý năng y và sở y trái ngược nhau, và như vậy quả ấy vĩnh viễn đoạn diệt, chẳng phải chân thật, cho nên không ghi nhận: “Như Lai có tồn tại sau khi chết?...”

[539b19] 5. Thứ đệ: Lược có ba thứ: 1. Thứ đệ viên mãn; 2. Thứ đệ giải thích; 3. Thứ đệ năng thành.

Vì muốn hiển thị ba thứ đệ này, lược dẫn Thánh giáo: Như Thế tôn nói: “Thuở Ta xuất gia là lúc tươi đẹp, tươi đẹp bậc nhất, tươi đẹp tột cùng.” Câu này hiển thị sự tươi đẹp theo thứ đệ viên mãn. Lại nữa, nói rằng: “Ta từng sống ở cung điện của phụ vương Tịnh Phạn, Ta có dung mạo đoan chánh,” cho đến nói rộng. Câu này hiển thị sự tươi đẹp theo thứ đệ giải thích. Lại nói rằng: “Vì lý do gì đang lúc tươi đẹp lại xuất gia? Do thấy pháp già, bệnh, chết, v.v…” Câu này hiển thị sự tươi đẹp theo thứ đệ năng thành.

Lại nữa, trong kinh lược nói về các pháp, như nói: “Ba cảm thọ: khổ, lạc và bất khổ bất lạc”, đại loại như vậy. Ở đây chỉ hiển thị thứ đệ viên mãn. Do những câu khác làm tròn đầy nghĩa của cảm thọ, nên gọi là viên mãn. Giống như cảm thọ, nên biết trong bốn Thánh đế, trước hết nói câu đầu, sau đó lần lượt tùy thuận phân tích.167 Thứ đệ năng thành có hai thứ: Hoặc lấy câu trước để thành lập câu sau, hoặc dùng câu sau thành lập câu trước. Nên biết, thứ đệ giải thích cũng như vậy.

[539c03] 6. Sư:168 Người thành tựu mười pháp gọi là thuyết pháp sư; vị ấy tròn đầy các sắc thái sau đây:

1. Khéo biết pháp nghĩa: Khéo biết rõ sáu thứ pháp và mười thứ nghĩa169.

2. Khả năng tuyên thuyết rộng khắp: Đa văn, nghe rồi thọ trì pháp, dồn chứa sự lắng nghe.

3. Đầy đủ sự vô úy: Đứng trước đại chúng ưu thắng như sát-đế-lợi v.v… tuyên thuyết chánh pháp mà không hề khiếp sợ; do không khiếp sợ nên giọng không khàn đục, nách không đổ mồ hôi, niệm không quên mất.

4. Ngôn từ khéo léo: Ngữ công viên mãn, tám phần thành tựu, ngôn từ đầy đủ mà ở trong đại chúng thuyết pháp. Ngữ công viên mãn:

là câu cú tương ưng, trợ bạn, v.v… cho đến nói rộng.170 Tám phần 166 Du-già sư địa luận, quyển 16, Tư sở thành địa, tr. 362c28~363a08. 167 Tương ưng bộ, phẩm Chuyển pháp luân: “Đây là Thánh đế về Khổ, này các Tỷ-kheo. Sanh là khổ, già là khổ, bệnh là khổ, chết là khổ, sầu, bi, khổ, ưu, não là khổ, oán gặp nhau là khổ, ái biệt ly là khổ, cầu không được là khổ. Tóm lại, năm thủ uẩn là khổ.” (HT. Thích Minh Châu dịch) 168 Thích: sư, thuyết chúng, thính, tán Phật (lược, quảng), học thắng lợi.

169 Sáu thứ pháp: 1. Danh thân; 2. Cú thân; 3. Tự thân; 4. Ngữ; 5. Hành tướng; 6. Cơ thỉnh. Mười thứ nghĩa: 1. Nghĩa của các địa; 2. Nghĩa của tướng; 3. Nghĩa của tác ý; 4. Nghĩa của xứ sở; 5.

Nghĩa của tội lỗi; 6. Nghĩa của thắng lợi; 7. Nghĩa của sở trị; 8. Nghĩa của năng trị; 9. Nghĩa của sơ LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 thành tựu: là thượng thủ ngữ, mỹ diệu ngữ, v.v... cho đến nói rộng.171 5. Thiện xảo phương tiện thuyết: Là hai mươi thứ thiện xảo phương tiện thuyết, như các sắc thái: thời, ân trọng v.v…172 6. Thành tựu đầy đủ pháp tùy pháp hành: Không chỉ lắng nghe ngữ ngôn, mà thiết yếu là thực hành đúng như ngôn thuyết.

7. Uy nghi đầy đủ: Khi thuyết chánh pháp, không hoa tay múa chân, không lắc đầu chớp mắt, mặt không có biến sắc, đi đứng đoan nghiêm nề nếp.

8. Dũng mãnh tinh cần: Thường ưa lắng nghe những pháp chưa được nghe, chuyển vận sao cho sáng tỏ những pháp đã nghe, không xả Du-già, không xả tác ý, tâm không xả ly nội xa-ma-tha.

9. Không có mỏi mệt: Vì bốn chúng nói rộng diệu pháp mà thân tâm không biết mệt.

10. Đầy đủ nhẫn lực: Dù bị chửi mắng, trêu tức, quở trách, trọn không đáp lại; nếu bị khinh miệt, không sinh buồn giận, cho đến nói rộng.

[539c21] 7. Thuyết chúng: Là nơi mà năm chúng nói tám loại lời nói. Những gì là tám? 1. Lời nói đáng vui mừng; 2. Lời nói khéo khai phát; 3. Lời nói khéo thích nạn; 4. Lời nói khéo phân tích; 5. Lời nói khéo thuận nhập; 6. Lời nói dẫn chứng khác; 7. Lời nói thắng biện tài; 8. Lời nói tùy tông thú.

[539c25] Năm chúng: 1. Chúng tại gia; 2. Chúng xuất gia; 3. Chúng thanh tịnh tín; 3. Chúng tà oán; 5. Chúng trung bình.

[539c27] Lời nói đáng vui mừng: Có năm sắc thái: 1. Có chứng biết nhân quả; 2. Có thí dụ; 3. Ngữ nghiệp đầy đủ; 4. Văn tự cú đẹp đẽ;

5. Ngôn từ rõ ràng. Lời nói khéo khai phát: Là khai mở để hiển lộ những nghĩa sâu kín, lý luận để sâu sắc những nghĩa thô cạn.

Lời nói khéo thích nạn: Khả năng khéo léo giải thích năm thứ vấn nạn, như trước có nói173.

Lời nói khéo phân tích: Phân tích mỗi một pháp, dựa vào đạo lý tăng nhất, cho đến phân tích mười pháp174; hoặc qua sự phân tích khéo léo ấy, như dựa vào một pháp để kiến lập, dựa vào hai pháp, ba pháp để kiến lập, dựa vào bốn niệm trú v.v… để kiến lập, cho đến nói rộng.

Lời nói khéo thuận nhập: Chỉ khéo giải thích rõ mười hai phần giáo: khế kinh, ứng tụng v.v…, hoàn toàn không dẫn chứng tà đạo, dị luận.

Lời nói dẫn chứng khác: Dẫn những kinh sách khác để xây dựng lập luận.

Lời nói thắng biện tài: Theo những gì mình chấp nhận, khéo phân biệt nghĩa.

Không dựa lợi dưỡng, cung kính, xưng tụng.”

173 Năm vấn nạn: Không hiểu nghĩa, lời nói trái ngược nhau, đạo lý trái ngược nhau, hiển thị không nhất định và cứu cánh không thể thấy.

174 Chỉ cho thập thượng pháp, tức pháp thập tiến. Kinh Phúng tụng và kinh Thập thượng là 2 bài LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Lời nói tùy tông thú: Dựa vào ma-đát-lý-ca để phân biệt, chỉ bày; hoặc dựa vào những ngôn giáo của những học thuyết không điên đảo khác mà giải thích hợp lý.

[540a12] Lại nữa, ở trong chúng tại gia, thì nên chê trách các ác hành, khen ngợi các thiện hành, hiện tiền thuyết pháp làm cho họ ngưng dứt [điều ác], tiến tu [điều thiện]. Ở trong chúng xuất gia, thì nên dựa vào tăng thượng giới học, tăng thượng tâm học và tăng thượng tuệ học, hiện tiền thuyết pháp làm cho chư vị xuất gia mau chóng tu tập viên mãn [ba học ấy]. Ở trong chúng thanh tịnh tín, chúng tà oán và chúng trung bình, thì nên dựa vào Thánh giáo quảng đại uy đức175, hiện tiền thuyết pháp, theo thứ đệ của các chúng, khiến tăng trưởng hơn nữa, khiến sống trong đức tin176, khiến phát sinh đức tin thanh tịnh.

Quyển Mười Ba

Phẩm Hai

NHIẾP TỊNH NGHĨA (Phần 9)

[540a26] 8. Thính: Khi thuyết chánh pháp, vị thầy thuyết pháp cần an xứ người nghe để trú trong sự cung kính, để lắng nghe không có đảo ngược. Hỏi: Vì sao an xứ?

Đáp: Hoặc do một nhân, hoặc cho đến mười nhân. [540a29] Một nhân: Là cung kính lắng nghe chánh pháp, hiện chứng lợi ích và an lạc. Ở đây, có lợi ích, chẳng có an lạc; có an lạc, chẳng có lợi ích; cho đến bốn câu; như trong Bồ-tát địa nói đến pháp thọ. [0540b03] Hai nhân: Là khéo kiến lập tất cả pháp. Khéo kiến177 lập, là lìa tội lỗi và đủ đại nghĩa. Lại nữa, vì người thuyết và người nghe mau chóng chứng đắc quả sa-môn. Nếu không được như vậy, thì người thuyết pháp vất bỏ sự nghiệp của mình, thiết lập ngôn luận một cách trống rỗng; người nghe pháp thì uổng công mệt mỏi, không thu hoạch được gì cả.

176 Xử trung trú 處中住. Du-già sư địa luận dùng ‘xử trung tín’ 處中信. 177 Du-già sư địa luận, quyển 35, Bồ tát địa, tr. 483b11~16: “Đối với 4 pháp thọ, theo thứ đệ tương ứng, nên biết. Thế nào là 4 thứ pháp thọ? (1) Hoặc có pháp thọ hiện tại thọ lạc, đời vị lai thọ quả dị thục khổ; (2) Hoặc có pháp thọ hiện tại thọ khổ, đời vị lai thọ quả dị thục lạc; (3) Hoặc có pháp thọ hiện tại thọ lạc, đời vị lai thọ quả dị thục lạc; (4) Hoặc có pháp thọ hiện tại thọ khổ, đời vị lai thọ quả dị thục khổ. Bốn pháp này có nói rộng trong các kinh.” Xem Trung bộ kinh, Tiểu kinh Pháp hành, số 45: “Này các Tỷ-kheo, có bốn loại pháp hành này. Thế nào là bốn? Này các Tỷ-kheo, có loại pháp hành hiện tại lạc, tương lai quả báo khổ. Này các Tỷ-kheo, có loại pháp hành hiện tại khổ và tương lai LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 [540b07] Ba nhân: Chánh pháp có khả năng khiến chúng sinh từ bỏ ác thú, có được thiện thú và là nhân tố mau chóng dẫn đến niết bàn.

Ba sự như vậy toàn do cung kính lắng nghe mới có được. [540b10] Bốn nhân: 1. Khi cung kính lắng nghe thì có thể khéo thấu đạt mười hai phần pháp như khế kinh, ứng tụng, v.v...; 2. Chánh pháp như vậy có năng lực khiến hữu tình từ bỏ các pháp bất thiện, nhiếp thọ các pháp thiện. Người khéo nghe pháp chính là người có khả năng tinh cần từ bỏ các pháp bất thiện, nhiếp thọ các pháp thiện; 3. Do từ bỏ các pháp bất thiện, nhiếp thọ các pháp thiện, mà xả ly nhân ác chiêu cảm quả khổ đời sau; 4. Do nhiếp thọ nhân thiện, từ bỏ nhân ác, mà mau chứng tịch diệt.

Năm nhân: Chánh pháp được thuyết bởi đức Bạc-già-phạm có nhân duyên, có xuất ly, có y thú, có dũng mãnh và có thần biến. Năm câu như vậy được phân biệt rộng trong Nhiếp dị môn phần.178 [540b17] Lại có năm nhân lắng nghe chánh pháp: (1) Tôi sẽ nghe những gì chưa nghe; (2) Tôi nghe xong, sẽ nghiên cứu; (3) Tôi sẽ đoạn trừ tâm hoài nghi; (4) Tôi sẽ điều phục các kiến chấp; (5) Đối với cú nghĩa sâu kín, tôi sẽ dùng trí tuệ để thấu suốt. Đức Bạc-già-phạm thuyết năm nhân này là để hiển thị phương tiện và cứu cánh của ba thứ diệu tuệ văn, tư, tu: hai nhân đầu hiển thị văn tuệ; hai nhân ở giữa hiển thị tư tuệ; nhân sau cùng hiển thị tu tuệ. [540b22] Sáu nhân: 1. Vì muốn kính báo ân đức đại sư: Đức Phật Thế tôn vì chúng ta mà thực hành vô lượng khổ hạnh khó làm để cầu được pháp này, vì sao ngày nay chúng ta không biết lắng nghe; 2.

Quán tự nghĩa lợi: Chánh pháp của Phật có nghĩa lợi hiện tại179; 3. Rốt ráo rời xa tất cả nhiệt não; 4. Khéo thuận chánh lý; 5. Dễ dàng thấy rõ;

6. Các bậc thông tuệ nội chứng sở tri.

[540b27] Bảy nhân: Là bảy thứ chánh pháp, như kinh có ghi: “Tôi sẽ tu tập bảy thứ chánh pháp”, nghĩa là biết pháp, biết nghĩa, biết thời, biết tiết độ, biết mình, biết chúng hội và biết sự hơn kém của bổ-đặc-già-la.180

[540b29] Tám nhân: 1. Phật pháp dễ được, thậm chí vì chiên-đồ-la181 v.v... mà khai thị; 2. Dễ dàng tu họ, đi đứng ngồi nằm đều có thể tu được; 3. Dẫn phát nghĩa lợi: có thể dẫn đến quả thế gian và quả xuất thế gian; 4. Sơ thiện; 5. Trung thiện; 6. Hậu thiện;182 7. Cảm quả vui hiện tại; 8. Dẫn quả vui đời sau.

178 Du-già sư địa luận, quyển 83, Nhiếp dị môn phần, tr. 761c24~762a01: “Có nhân duyên, là do có thông, chế lập không cách hở chánh giáo truyền trao.” 179 Nghĩa lợi hiện tại: Tánh chất thực tiễn, thực tế, rất thiết thực hiện tại của những lời giảng dạy của Thế Tôn: “Pháp là thiết thực hiện tại, không có thời gian, đến để mà thấy, có khả năng hướng thượng, được người trí tự mình giác hiểu.” (Tăng chi bộ kinh, VI.47) “Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, thật là quá nhiều, những gì Ta đã thắng tri mà không nói cho các ông! Thật là quá ít những gì mà Ta đã nói ra! Nhưng tại sao, này các Tỷ-kheo, Ta lại không nói ra những điều ấy? Vì rằng, này các Tỷ-kheo, những điều ấy không liên hệ đến mục đích, không phải là căn bản cho Phạm hạnh, không đưa đến yếm ly, ly tham, đoạn diệt, an tịnh, thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn. Do vậy, Ta không nói lên những điều ấy. Và này các Tỷ-kheo, điều gì mà Ta nói? „Đây là Khổ“, này các Tỷ-kheo, là điều Ta nói. „Đây là Khổ tập“, là điều Ta nói. „Đây là Khổ diệt“, là điều Ta nói. „Đây là Con Đường đưa đến Khổ diệt“, là điều Ta nói. Nhưng tại sao, này các Tỷ-kheo, Ta lại nói ra những điều ấy? Vì rằng, này các Tỷ-kheo, những điều ấy liên hệ đến mục đích, là căn bản cho Phạm hạnh, đưa đến yếm ly, ly tham, đoạn diệt, an tịnh, thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn. Do vậy, Ta nói lên những điều ấy.” (Tương ưng bộ, 56.31, Simsapà)

180 Xem Trung A-hàm, phẩm Bảy pháp, kinh Thiện pháp: “Nếu có Tỳ-kheo thành tựu bảy pháp tất được hoan hỷ an lạc trong pháp Hiền thánh, thẳng tiến đến lậu tận. Bảy pháp đó là gì? Đó là biết pháp, biết nghĩa, biết thời, biết tiết độ, biết mình, biết chúng hội và biết sự hơn kém của người.”

(Thích Tuệ Sỹ dịch) Phật thuyết Thất tri kinh 佛説七知經, No. 27, tr. 810a06~b28. Tăng nhất A-hàm, phẩm Đẳng pháp. Tập dị môn túc luận 集異門足論, No. 1536, quyển 17, tr. 437b18~c10. Đại Tỳ bà sa luận, No. 1545, quyển 31, tr. 160c06~11.

181 Chiên-đồ-la 旃荼羅 (s: Caṇḍāla): chỉ tầng lớp cùng đinh trong xã hội Ấn Độ ngày xưa, chuyên làm nghề đồ tể, săn bắt, bán hàng rong. Theo Ma-nô pháp điển, dòng họ chiên-đồ-la là do pha trộn hai huyết thống, cha là Thủ-đà-la, mẹ là Bà-la-môn. LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 [540c04] Chín nhân: Có khả năng thoát chín sự bức bách: 1. Ra khỏi lao ngục lớn là sinh tử; 2. Vĩnh đoạn những trói buộc vững chắc là tham, sân, si, v.v...; 3. Phá nát bảy thứ nghèo khó lớn và xây dựng bảy thứ giàu có lớn183; 4. Thiện hành lắng nghe chánh pháp bằng cách vượt qua sự nghèo thiếu và xây dựng sự giàu đủ; 5. Diệt bóng tối vô minh, khởi ánh sáng trí tuệ; 6. Vượt bốn bộc lưu184, lên bờ niết bàn; 7. Đối trị phiền não là các bệnh trong tâm; 8. Giải thoát tất cả lưới tham ái; 9. Khả năng vượt qua các hành tạp nhiễm rừng rậm, đồng rộng của sự sinh tử từ vô thủy.185 Trong các lao ngục thì lao ngục sinh tử là quan trọng nhất, cho nên nói đầu tiên.

[540c13] Mười nhân:

1. Cung kính nghe pháp của Như lai, rồi được cái lực tư trạch, nhờ đó tiếp nhận những nghĩa lợi của pháp đã nghe; như pháp cầu tài sản, không lấy phi pháp; thấy sâu tội lỗi khi thọ dụng tài sản.

2. Khéo biết xuất ly: thoái mất tài bảo mà không lo, không rầu, cũng không than oán; cho đến nói rộng quyến thuộc chia lìa, mất mát, không quá đau buồn; nếu mắc bệnh nặng cũng không sầu não.

3. Thấy sâu các dục có nhiều tội lỗi, và thấy xuất ly công đức tối thắng; từ bỏ gia đình, đi vào đạo pháp, lìa những tham trước đối với đồ nằm, v.v... tốt đẹp, cho đến chứng đắc các tĩnh lự vi diệu. 4. Cung kính lắng nghe chánh pháp không có đảo ngược, có thể tùy thuận chứng giải các pháp duyên khởi quảng đại sâu xa, tương tự sâu xa. Lại có thể dẫn phát thiện căn quảng đại, xuất ly, hoan hỷ; như đức Bạc-già-phạm nói: “Các Thánh đệ tử của Ta chuyên nhất tâm ý, lắng nghe chánh pháp, có thể đoạn năm pháp, có thể tu bảy pháp, mau chóng viên mãn.”186 5. Các Thánh đệ tử cung kính nghe pháp, bao nhiêu pháp tập khởi đều chuyển thành pháp đoạn diệt.187 6. Sau khi hiểu được chánh pháp thì viễn ly trần cấu, ở trong các pháp sinh chánh pháp nhãn.188 vô uý rốt ráo an lạc.”

186 Tạp A-hàm, kinh Thất giác chi, số 709: “Tôi nghe như vầy: Một thời, Phật ở trong vườn Cấp cô độc, rừng cây Kỳ-đà, nước Xá-vệ. “Nếu Tỳ-kheo chuyên nhất tâm mình, lắng nghe Chánh pháp, có thể đoạn năm pháp; tu tập bảy pháp khiến cho càng lúc càng thăng tiến mãn túc. Đoạn Năm pháp LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 7. Có thể khéo dẫn nhiếp tư lương tối thắng để chứng quả Dự lưu; cho đến chứng được quả A-la-hán và có thể dẫn nhiếp tư lương tối thắng để chứng quả A-la-hán.189 8. Có thể khéo dẫn nhiếp tư lương Độc giác.

9. Có thể khéo dẫn nhiếp tư lương Vô thượng chánh đẳng bồ-đề.

10. Dẫn phát tất cả tĩnh lự, đẳng trì, đẳng chí, đẳng định của thế gian và xuất thế gian.

[541a01] 9. Tán Phật lược quảng: Khi thuyết chánh pháp, vị thầy thuyết pháp trước phải ca ngợi đức Phật. Ca ngợi có hai thứ: lược và quảng.

[541a03] Lược ca ngợi: Có năm thứ: 1. Diệu sắc; 2. Tịch tĩnh; 3.

Thắng trí; 4. Chánh hành; 5. Uy đức.

Diệu sắc: Ba mươi hai tướng đại trượng phu và tám mươi vẻ đẹp tùy hình. Tịch tĩnh: Khéo thủ hộ các căn môn v.v... và vĩnh viễn nhổ bạt phiền não tập khí.

Thắng trí: Ở trong thời gian quá khứ, vị lai, hiện tại, đối với pháp thế gian và pháp phi thế gian thì không có gì chướng ngại.

Chánh hành: Lợi lạc mình người, chánh hành viên mãn.

Uy đức: Thần thông du hý của Như lai.

Lược ca ngợi Như lai lại có sáu thứ: (1) Công đức viên mãn; (2) Rời cấu nhiễm; (3) Không có trược uế; (4) Không ai sánh bằng;

(5) Lấy việc lợi sinh làm sự nghiệp; (6) Nghiệp dụng lợi sinh được tự tại. Muốn phân biệt rộng thì xem Nhiếp quyết trạch phần.190 Quảng ca ngợi: Là rộng rãi ca ngợi Như lai có vô biên công đức, như nói đức Bạc-già-phạm có vô biên danh xưng, có đức vô lượng; có thể chiếu ánh sáng, phát ra ánh sáng trí tuệ; có thể trừ bóng tối, vĩnh viễn diệt tất cả vô trí ám191; thành tựu minh nhãn192, có đủ ba nhãn193;

thấy thắng nghĩa đế, thấu suốt các Thánh đế không gì sánh; thành tựu giới cấm, đầy đủ tăng thượng tịnh giới.

[541a17] Lại nói, đức Bạc-già-phạm là bậc tôn cao trong các loài hai chân194, là bậc hơn cả trong các bậc điều ngự, là bậc tốt đẹp đặc biệt trong chúng sa-môn, là trân bảo khó được trong thế gian.

‌ [541a19] Lại nói, đức Bạc-già-phạm là người thương mọi vật, người yêu hữu tình, người ưa làm nghĩa, người cầu lợi vật, người thương xót hiện tiền.

‌ [541a21] Lại nói, đức Bạc-già-phạm là mắt, là trí, [là nghĩa, là pháp,] thông suốt chân lý, với nghĩa sâu kín quyết định hiểu rõ;

195 hễ làm việc gì đều y theo nghĩa mà chuyển.

hành pháp.

190 Du-già sư địa luận, quyển 74, Nhiếp quyết trạch phần, tr. 707c15~708b13.

191 Vô trí ám = sự mờ tối của vô minh. 192 Minh nhãn: Mắt sáng, chỉ cho tuệ giác của bậc Thánh. Đức Phật cũng tự cho mình là một A-la-hán, cách mà Phật đi đến giác ngộ cũng giống hệt những vị A-la-hán khác, nhưng vì trong vô số kiếp trước Phật đã xả thân làm lợi ích cho chúng sinh, thực hành Bồ tát hạnh nên khi đắc đạo ngài có thần thông, trí tuệ, dung mạo, công đức... cực kỳ cao quý, phi phàm, vượt xa những A-la-hán đệ tử sau này.

193 Ba nhãn: 1. Nhục nhãn; 2. Thiên nhãn; 3. Tuệ nhãn. Theo Du-già sư địa luận, quyển 14: Nhục nhãn có thể thấy sắc chất có hình tướng và không bị chướng ngại. Thiên nhãn có khả năng thấy được sắc chất hiển lộ hay không hiển lộ, có chướng ngại hay không chướng ngại. Tuệ nhãn, cũng gọi Thánh tuệ nhãn, có năng lực nhìn thấu tất cả các pháp có sắc chất hay không có sắc chất (vật chất và tinh thần). (tr. 349c08~13)

194 Lưỡng túc trung tôn: Lưỡng túc là 2 chân, hay đủ cả hai. Có 2 nghĩa: 1. Ở giữa chư thiên và nhân loại, là những loài sanh ra có 2 chân thì Phật là bậc đáng tôn quý nhất; 2. Lưỡng túc tôn là bậc LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 ‌ [541a23] Lại nói, đức Bạc-già-phạm có thể chứng tất cả nghĩa chưa được chứng: trước là chứng tám chi Thánh đạo, là tự nhiên chứng, là lập Thánh phạm hạnh chưa từng lập196 .

‌ Lại nói, đức Bạc-già-phạm biết Thánh đạo, chỉ Thánh đạo, nói Thánh đạo, dẫn Thánh đạo. ‌ Lại nói, đức Bạc-già-phạm là sư tử trong loài người, vì lìa sợ hãi;

là ngưu vương trong loài người, vì chế ngự đại chúng; là bậc điều ngự trong loài người, vì làm thượng thủ của đại chúng; là long vương trong loài người, vì không sai lầm; là ngựa hay trong loài người, vì tâm điều thuận; là bậc tối thắng trong loài người, vì gia tộc, sắc tướng v.v... vượt hơn các chúng; là bậc tối thượng trong loài người, vì giới hạnh, trí tuệ, uy đức tối thắng vượt hơn mọi người; là hoa sen trong loài người, vì không bị nhiễm ô bởi tám pháp thế gian197; là bậc vô đẳng, vì không ai sánh bằng; là bậc vô đẳng đẳng198, vì quá khứ, vị lai, hiện tại không có ai đồng đẳng với chư thiện thệ199; là bậc đệ nhất, vì tối thượng trong các hữu tình; là bậc đại tiên, vì gìn giữ thượng thi-la200, trường thời tích tập các phạm hạnh, chứng pháp sở chứng của bậc đại tiên xưa kia; là bậc tối thắng, vì điều phục tất cả thiên ma, ngoại đạo, phiền não v.v...;

là đại mâu-ni, vì không có tất cả trạo cử, kiêu mạn v.v..., và ba tịch tĩnh201 tương ưng đầy đủ; là bậc không thể dẫn đoạt, vì tất cả sinh loại và các dị luận không thể đoạt lấy; là bậc mộc dục202, vì lìa các điều ác, đến bờ bên kia, vượt qua tất cả tát-ca-da kiến.

‌ [541b10] Lại nói, Như lai, Ứng, Chánh đẳng giác, Minh hạnh viên mãn, Thiện thệ, Thế gian giải, Vô thượng trượng phu, Thiện điều ngự sĩ, Thiên nhân sư, Phật, Bạc-già-phạm.203 ‌ [541b12] Lại nói, bạch pháp viên mãn204, là bậc Nhất thiết trí, là vua của chánh pháp, không quên mất pháp, là tối thắng của các hữu tình kiên cố, tất cả khổ vui không quấy rối tâm.

‌ [541b14] Lại nói, là bậc thiện điều, vì khéo đầy đủ sự mật hộ căn môn; là bậc tịch tĩnh, vì khéo đầy đủ sự thọ trì tịnh thi-la; là bậc an ổn, vì đã đi vào quyết định địa; là bậc bát niết bàn, vì đã chứng bồ-đề; là bậc nhổ mũi tên độc, vì vĩnh viễn nhổ bỏ tất cả mũi tên hữu ái. ‌ [541b18] Lại nói, là bậc điều phục những gì chưa điều phục; là bậc tịch tĩnh những gì chưa tịch tĩnh, như trước đã nói; là bậc an ổn những gì chưa an ổn, vì khéo kiến lập các phàm phu, v.v... khiến chứng pháp, nghĩa là có thể dẫn phát tuệ do văn làm thành. Với nghĩa không hiểu rõ thì quyết định hiểu rõ, quả Dự lưu, Nhất lai.

nghĩa là tất cả nghi hoặc đều có thể đoạn trừ. Có thể làm chỗ nương tựa cho tất cả nghĩa, nghĩa là có thể dẫn phát tất cả sự hưng thịnh của thế gian và xuất thế gian.” (tr. 767c25~768a01) Kinh Thắng ‌ [541b21] Lại nói, là bậc không gông cùm, là bậc thoát khỏi hầm LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 lửa; là bậc vượt qua hào sâu [vô minh]; là bậc chế ngự tìm cầu các dục; là bậc không lay động; là bậc bẻ gãy cờ kiêu mạn; là bậc đại thường trú.

‌ [541b23] Lại nói, là bậc đại A-la-hán, các lậu vĩnh viễn đoạn tận, như trước đã nói205; cho đến hết các hữu kết.

‌ [541b25] Lại nói, vĩnh đoạn năm chi phần206, thành tựu sáu chi phần207; như vậy nói rộng cho đến thuần thiện dồn chứa Vô thượng trượng phu.

‌ [541b27] Lại nói, là bậc khéo biết pháp, biết nghĩa, biết thời, biết tiết độ, biết mình, biết chúng hội và biết sự hơn kém của bổ-đặc-già-la.

‌ Lại nói, là vị đại sa-môn, vị đại bà-la-môn, bậc ly cấu, bậc vô cấu, vị lương y208, vị thương chủ209, bậc thắng quán sát, đấng thế gian y, bậc chúng sinh tôn. ‌ Ở đây, ly cấu là phiền não chướng đã đoạn; vô cấu là sở tri chướng đã đoạn. Lại nữa, vĩnh viễn nhổ bỏ tập khí, gọi là vô cấu. Ngày đêm sáu lần quán sát thế gian, gọi là thắng quán sát. ‌ Lại nói, là bậc nhất thiết chủng thiện thanh tịnh210; là bậc trang nghiêm thân bằng tướng tốt đại trượng phu và vẻ đẹp tùy hình; là bậc đại lực với đầy đủ mười lực; là bậc vô sở úy với đầy đủ bốn vô úy; là bậc thành tựu đại bi; là bậc an trú niệm với ba niệm trú; là bậc thành tựu ba thứ bất hộ; là bậc không quên mất pháp; là bậc vĩnh hại tất cả phiền não tập khí; là bậc đầy đủ tất cả thứ diệu trí.211 ‌ Ở đây, đại bi là vì dồn chứa trong thời gian lâu xa, nghĩa là trải qua ba đại kiếp a-tăng-xí-da mới được thành mãn. Lại nữa, đại bi thì duyên theo tất cả chúng sinh, duyên tất cả thứ khổ làm cảnh giới;212 đại bi thì không thể thoái chuyển đối với tất cả tổn não, biến dị, lợi dưỡng, v.v... của chúng sinh; đại bi thì khởi bình đẳng hạnh đối với tất cả hữu tình.

‌ [541c12] 10. Học thắng lợi: (1) Vị thầy thuyết pháp nên dựa vào sự kiến lập giải thích kinh pháp tướng như vậy, trước phải tìm cầu văn hay nghĩa, sau đó hiểu rõ năm thứ thích213 đã nói ở trước, rồi vì người giải thích đạo lý khi thuyết chánh pháp.

‌ (2) Tiếp theo nên an lập tự thân, như trước đã nói về sắc thái của vị thầy thuyết pháp, nghĩa là tròn đầy mười thứ: khéo biết pháp nghĩa v.v...214 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 ‌ (3) Như vậy tự an lập rồi, sau dựa vào đạo lý sai biệt đã nói ở trước215 mà khởi ngôn thuyết, nghĩa là ở trong năm chúng216, dùng tám loại ngôn từ: lời nói đáng vui mừng, v.v..., như trước đã nói217, vì chúng thuyết pháp.

‌ (4) Lại phải an xứ thính chúng khiến họ cung kính lắng nghe không có đảo ngược. ‌ (5) Lại phải ca ngợi công đức của đức Phật218 trước khi thuyết pháp.

‌ Có đầy đủ năm phần thuyết chánh pháp như vậy, thì cũng như năm phần âm nhạc219, có thể làm cho mình người sinh hoan hỷ lớn, có thể dẫn phát lợi ích mình người.

‌ Lại nữa, nếu có thể khéo tu học như vậy, thì đầy đủ năm thứ thắng lợi: 1. Không khó hiểu rõ nghĩa lý của lời Phật dạy; 2. Có thể khéo tròn đầy sắc thái của sự thuyết pháp; 3. Có thể khéo khởi phát sự hoan hỷ lớn lao, liên tục cho mình và người; 4. Có thể dẫn ra sự khéo xuất ly, cho đến danh tiếng rộng khắp trong loài người và cõi trời; 5.

Sinh khởi vô lượng công đức tối thắng. ‌ [541c26] Lại nữa, như đức Phật đã thuyết kinh Trú học thắng lợi.

220 Thể tánh của kinh này gồm văn và nghĩa.

‌ Về văn, kinh này nói: “Bí-sô các ông cần phải an trú tu học thắng lợi.” Ở đây có mười hai tự, bốn danh, một cú.221 Như vậy là nhiếp lấy danh thân, cú thân và tự thân. ‌ Ở đây, ngôn thuyết là sắc thái các học xứ, nên nhiếp vào hành tướng. Ngôn thuyết của Như lai vốn là do chư vị bí-sô thưa hỏi, nên nhiếp vào cơ thỉnh. Ngôn âm được thuyết bởi Như lai thì nhiếp vào ngữ. Tóm lại, một câu của kinh này nhiếp đủ sáu thứ của văn222 .

‌ Như vậy, những câu “trí tuệ là hơn hết v.v...” 223 tương ứng theo trên mà biết.

‌ [542a04] Lại nữa, về nghĩa224: (1) Trong nghĩa của các địa, chỉ nói về nghĩa của Thanh văn địa, hoặc nói đủ năm địa. Kinh nói “học thắng lợi” là tư lương địa; “trí tuệ là hơn hết” là phương tiện địa; “giải tượng cho quân, thần, dân, sự và vật. 220 Tạp A-hàm, kinh Học, số 826: “Này các Tỳ kheo, thế nào là học giới theo phước lợi? Là Đại sư vì các Thanh văn chế giới để nhiếp thủ Tăng, tích cực nhiếp thủ Tăng, khiến người không tin, được tin; người đã tin, tăng trưởng lòng tin; điều phục người ác; người tàm quý được sống an vui; phòng hộ hữu lậu hiện tại; chính thức đối trị được đời vị lai; khiến cho phạm hạnh tồn tại lâu dài. Như Đại thọ học giới là dựa vào thanh tịnh hành; theo chỗ thích ứng khởi dạy bảo, v.v... gọi là chỉ bày, dạy bảo, khen ngợi, vui mừng. Nên biết, ở đây cũng bao gồm thiện hành, phi khổ hành, thuận tiến phần hành, tự nghĩa hành, tha nghĩa hành; nhưng theo sự tối thắng nên chỉ nói thanh tịnh hành và chỉ y cứ xuất gia bổ-đặc-già-la. Lại nữa, đối với tất cả chúng sinh: độn căn, lợi căn v.v...230 cần phải phát khởi các sự: vui mừng v.v..., nghĩa là dựa vào thời quá khứ, hiện tại khởi sự vui mừng, vì đã chứng đắc, vì chánh chứng đắc; dựa vào thời hiện tại, khởi sự chỉ bày; dựa vào thời vị lai, khởi sự dạy bảo và khen ngợi.

Đó gọi là nghĩa của xứ sở.

‌ [542a27] (5) Trong nghĩa của tội lỗi, người xuất gia thì không nên hành những hành động dị biệt, không nên tích trữ tài vật khác231 .

‌ [542a29] (6) Trong nghĩa của thắng lợi, tu ba học đầy đủ thì đáng để xưng tán.

‌ (7) Trong nghĩa của sở trị, là phạm thi-la, vô trí, phiền não và quên mất niệm.

‌ (8) Nên biết, phòng hộ thi-la v.v... tức là nghĩa của năng trị.

‌ Lại nữa, tất cả tạp nhiễm hành đều là nghĩa của sở trị; các hành LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 thoát kiên cố” và “niệm là tăng thượng”225 là kiến địa, tu địa và cứu cánh địa. Đó gọi là nghĩa của các địa.

‌ [542a08] (2) Trong nghĩa của tướng, “học thắng lợi” là tự tướng của giới; “trí tuệ là hơn hết” có đủ hai thứ tướng: trong sở y của tuệ, trợ bạn của tuệ v.v..., chỉ có tự thể của tuệ là tự tướng; quyến thuộc và sở duyên của tuệ v.v... gọi là cộng tướng226; “giải thoát kiên cố”, nghĩa là vĩnh ly tất cả phiền não thô trọng, là tự tướng của giải thoát; “niệm là tăng thượng” là tự tướng của niệm. Đại loại như vậy gọi là nghĩa của tướng. ‌ [542a13] (3) Trong nghĩa của tác ý227, “học thắng lợi” không phải là thể của tác ý, chỉ hiển thị xứ sở mà tác ý kiến lập; “trí tuệ là hơn hết” hiển thị hai thứ tác ý là liễu tướng và thắng giải; “giải thoát kiên cố” hiển thị bốn thứ tác ý là viễn ly, nhiếp lạc, phương tiện cứu cánh và phương tiện cứu cánh quả; “niệm là tăng thượng” hiển thị tác ý quán sát. Đại loại như vậy gọi là nghĩa của tác ý. Do đạo lý này, đối với trí v.v...228 cũng nên tùy trường hợp mà phân biệt. ‌ [542a19] (4) Trong nghĩa của xứ sở229, y nơi niết bàn mà nhiếp LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 cho đến “niệm là tăng thượng”. Phần sơ lược trình bày tông chỉ, gọi là nghĩa của sơ lược.

‌ (10) Trong nghĩa của quảng đại, là phân biệt rộng ra phần sơ lược. Nên biết, đó là nghĩa của quảng đại. Ngoài ra không gì thêm nữa.

‌ [542b07] Lại nữa, ở trong giải thích:233 ‌ (1) Pháp: Mười hai phần giáo được nhiếp trong khế kinh, cũng được nhiếp trong ký biệt, vì hiểu pháp nghĩa.

‌ [542b09] (2) Đẳng khởi: Vì hiển thị tự thể của biến hành hành trí lực234 mà phát khởi kinh này; lại vì hiển thị sự tinh cần tu tập thanh tịnh hành và hiển thị sự yêu quý tài vật thế gian, khiến chúng sinh được hóa độ tin hiểu mà dựa vào “trú học thắng lợi” v.v..., tinh cần tu tập để mau được viên mãn ba học thắng lợi.

‌ Lại vì hiển thị thể của bí-sô qua bốn thứ: Kinh nói, (i) “học thắng lợi” là vì thể của bí-sô nên phải rời xa chủng tánh, hình tướng [thế tục], và vì thể của bí-sô nên phải rời xa sự giả dối hiện tướng gìn giữ quỹ tắc, uy nghi.

‌ (ii) Lại nói, “trí tuệ là hơn hết” là vì thể của bí-sô nên phải rời xa chấp trước danh xưng hư vọng.

‌ (iii) “Giải thoát kiên cố” và (iv) “niệm là tăng thượng” là vì thể của bí-sô nên phải khuyên họ tu tập chánh hành chân thật. Vì sao?

Hoặc có người ưa thích danh xưng v.v..., chỉ vì danh xưng v.v... của mình mà cố gắng nghe nhận chánh pháp chứ không vì tăng trưởng trí tuệ; hoặc có người rời xa những lầm lỗi nói trên, đó gọi là chánh hành chân thật, nhiếp thọ trong chánh giải thoát, ưa muốn chứng đắc.

‌ Lại vì những người đối với pháp thấp kém mà biết đủ, thì khuyến khích họ tu học pháp tăng thượng: (i) Với người thích tìm cầu, tùy thuận văn chương thế gian, chú thuật, đối với giới luật thì biếng nhác, trì hoãn, thì vì họ nói “học thắng lợi”. (ii) Với người chỉ biết gìn giữ thi-la, chối bỏ đa văn, thì vì họ nói “trí tuệ là hơn hết”. (iii) Với người chỉ biết văn, tư, cho là đủ, thì vì họ nói “giải thoát kiên cố”. (iv) Với người có giới, tuệ và giải thoát mà sinh tăng thượng mạn, thì vì họ nói

“niệm là tăng thượng”. Đại loại như vậy gọi là đẳng khởi.

‌ [542b27] (3) Nghĩa: Trong nghĩa chung, kinh này tuyên thuyết chánh hành và quả của chánh hành. Như vậy ba học: tăng thượng giới, tăng thượng tâm, tăng thượng tuệ; được gọi là phần lượng của sự học235.

‌ Kinh nói: “như thị trú”, là hiển thị chánh phương tiện hành được nhiếp trong bốn thứ Du-già236.

‌ Lại nói: “như thị trú ba học”, là hiển thị quả của chánh hành.

Ở đây, tín và dục làm đầu để nhiếp thọ thi-la. Khi lắng nghe, tiếp nhận chánh pháp, nhờ sức chánh cần để tu tập tuệ v.v… cần mượn phương tiện237 .

‌ Trong nghĩa riêng, gọi là học, (i) tức là “tinh tiến”, “như Thánh giáo hành”, “hoặc tập”, “hoặc tu”, gọi là phân biệt sai biệt danh. (ii)

động cùng khắp của các loại hữu tình, thì đó là biến hành hành trí lực. 235 Phần lượng của sự học: Ranh giới của sự học. 236 Hiển dương, quyển 7, Nhiếp tịnh nghĩa, phần 3, [513c25]: “Bốn thứ Du-già để chánh học các học xứ: 1. Tín; 2. Dục; 3. Chánh cần; 4. Phương tiện.”

237 Hiển dương, quyển 7, Nhiếp tịnh nghĩa, phần 3, [514a19]: “Phương tiện: Có bốn thứ: (1) Do cái LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Thanh tịnh thân ngữ và chánh mạng hiện hành là tự tướng của học, [gọi là phân biệt tự thể tướng]. (iii) Do giới, nhẫn, v.v… hiển phát chánh hành, nên gọi là học. Lại vì cầu quả tịch tĩnh thanh lương, tinh tiến tu tập trừ diệt, nên gọi là học. Đại loại như vậy là huấn thích danh ngôn, như trước đã nói: do tướng, do tự thể, do nghiệp, do pháp và do nhân quả.238 ‌ Trong nghĩa môn sai biệt239:

‌ (a) Trước bàn về tự thể sai biệt: Học, hiển thị bảy phẩm thi-la240 , hoặc hơn một trăm năm mươi học xứ241 .

‌ (b) Giới sai biệt, là trong Dục giới triền chỉ có biệt giải thoát luật

238 Hiển dương, quyển 12, Nhiếp tịnh nghĩa, phần 8: “Nghĩa riêng cũng có bốn thứ: 1. Phân biệt sai biệt danh; 2. Phân biệt tự thể tướng; 3. Huấn thích danh ngôn; 4. Nghĩa môn sai biệt. Huấn thích danh ngôn lại do năm thứ phương tiện: 1. Do tướng; 2. Do tự thể; 3. Do nghiệp; 4. Do pháp; 5. Do nhân quả.”

239 “Nghĩa môn sai biệt cũng có năm thứ: 1. Tự thể sai biệt; 2. Giới sai biệt; 3. Thời sai biệt; 4. Vị sai biệt; 5. Bổ-đặc-già-la sai biệt.”

240 Bảy phẩm thi-la: (1) 4 ba-la-di; (2) 13 Tăng-già bà-thi-sa; (3) 2 pháp bất định; (4) 30 ni-tát-kỳ ba-dật-đề; (5) 90 ba-dật-đề; (6) 4 ba-la-đề đề-xá-ni; (7) 7 pháp diệt tránh. Tổng cộng 150 học xứ.

241 Tạp A-hàm, kinh Học, số 819: “Một thời, Phật ở trong vườn Cấp cô độc, rừng cây Kỳ-đà, nước Xá-vệ. Bấy giờ Đức Thế Tôn bảo các Tỳ-kheo: ‘Hơn hai trăm năm mươi giới, cứ mỗi nửa tháng, lại thuyết Ba-la-đề-mộc-xoa. Để cho kia tự minh cầu học mà học, nói ba học có thể tổng nhiếp các giới.

Những gì là ba? Đó là tăng thượng Giới học, tăng thượng Ý học và tăng thượng Tuệ học.’” (Bản Pāli: diyaḍḍha-sikkhāpadasataṃ, một trăm năm mươi điều học giới. Thích Đức Thắng dịch; Thích Tuệ Sỹ chú thích) Xem thêm Tạp A-hàm, kinh 821 và 829. Hiển dương, quyển 7, Nhiếp tịnh nghĩa, phần 3, [512c01]: “Và còn từ vị ổ-ba-đà-da, a-già-lợi-da được nghe về Biệt giải thoát kinh, trong đó có nói hơn một trăm năm mươi học xứ, để rồi tự thệ tiếp nhận: Tôi sẽ học hết tất cả học xứ.” A-tỳ-đạt-ma Đại tỳ bà sa luận, quyển 46 nói: “Có bí-sô con của dòng họ Phật-lật-thị đã xuất gia trong Phật Pháp vào lúc đức Như lai còn tại thế, lúc ấy Phật đã chế hơn 150 học xứ. Vào mỗi nửa tháng thuyết Biệt giải thoát giới kinh, nghe thuyết tự ưa các điều thiện.” (tr. 238a23~26) Du-già sư địa cũng nói:

“Căn cứ 5 phạm tụ và xuất 5 phạm tụ để thuyết hơn 150 học xứ.” (tr. 772c06) Hơn 150 học xứ là căn cứ vào mức nhẹ hay nặng của điều bị phạm mà theo thứ tự để chia thành 5 bộ: ba-la-di, Tăng-già bà-thi-sa, ba-dật-đề, ba-la-đề đề-xá-ni, chúng học. Trong ba-dật-đề đã bao hàm ni-tát-kỳ ba-dật-đề và ba-dật-đề. Đây là cách tổ chức nguyên thủy của Giới kinh. Khi ngài Ưu-ba-ly kết tập, hẳn phải có điều được bổ sung, khảo đính, có thể là 191 giới, tức 4 ba-la-di, 13 Tăng-già bà-thi-sa, 30 ni-tát-kỳ ba-dật-đề, 92 ba-dật-đề, 4 ba-la-đề-đề-xá-ni, 50 pháp chúng học. Đến khi Phật nhập diệt được 100 250 giới).

nghi; tại Sắc giới triền và Vô sắc giới triền chỉ có tĩnh lự luật nghi; còn vô lậu luật nghi thì không có cõi giới nào trói buộc. ‌ (c) Thời sai biệt, là đời quá khứ đã học, đời vị lai sẽ học, đời hiện tại chánh học.

‌ (d) Vị sai biệt: Đã đi vào chánh pháp, bổ-đặc-già-la chưa thành thục học là bậc thấp, chánh thành thục học là bậc vừa, đã thành thục học là bậc cao. Bổ-đặc-già-la tâm không có hỷ lạc, gắng sức tu hành các phạm hạnh là khổ vị; tâm có hỷ lạc nhưng không gắng sức tu hành các phạm hạnh là lạc vị; nhiệm vận242 tu hành các phạm hạnh là bất khổ bất lạc vị. Lại nữa, học đều là thiện vị, chẳng phải bất thiện vị, [chẳng phải vô ký vị]. Bổ-đặc-già-la lắng nghe, tiếp nhận là văn vị;

thẩm sát là tư vị; quyết định tu tập là tu vị. Bổ-đặc-già-la chưa chứng đắc tăng thượng tâm và tăng thượng tuệ là tăng thượng giới vị; đã chứng đắc tăng thượng tâm và tăng thượng tuệ là tăng thượng tâm vị và tăng thượng tuệ vị. Đại loại như vậy là vị sai biệt. ‌ (e) Bổ-đặc-già-la sai biệt: Ở đây, ý nói về bổ-đặc-già-la xuất gia: hoặc độn căn, hoặc lợi căn, hoặc tham đẳng hành, hoặc đẳng phần hành, hoặc bạc trần hành. Chỉ nói về Thanh văn, chẳng phải Độc giác, chẳng phải Bồ-tát. Do Độc giác thì giác ngộ riêng biệt, chư Bồ-tát thì giải thoát vững chắc, nên Như lai không vì họ nói cộng trú243, tu học [thắng lợi]. Lại nữa, ở đây chỉ nói người lấy bát niết bàn làm pháp, người đã đi vào chánh pháp, người không có chướng ngại, người cụ phược, người không có cụ phược, người chẳng phải LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 cụ phược; chỉ là loài người, không phải chư thiên. Đại loại như vậy là bổ-đặc-già-la sai biệt.

“Học thắng lợi” có những sai biệt như vậy. Giống như tánh “học thắng lợi”; tánh “trí tuệ là hơn hết”, tánh “giải thoát kiên cố” và tánh “niệm là tăng thượng” theo chỗ thích ứng cũng có năm thứ sai biệt ở trên. ‌ ‌ Nên phân biệt rộng ở đây: (1) Thắng lợi là công đức, tăng tiến, viên mãn; đó là những sai biệt về danh. (2) Như kinh nói, “[Như lai] quán thấy mười thứ thắng lợi”244, là thể tánh của học. (3) Huấn thích danh từ: Pháp ấy đối với thân tùy nhiếp lợi ích và nên xưng tán, nên gọi là thắng lợi. Lại nữa, pháp như vậy tùy sinh, đi theo hữu tình, nên gọi là thắng lợi. Lại nữa, pháp như vậy luôn có sự xưng tán đi theo, nên gọi là thắng lợi. (4) Nghĩa môn sai biệt: Nên biết mười thứ sai biệt, nghĩa là nhiếp thủ đối với Tăng-già, khiến cho Tăng hoan hỷ v.v... cho đến nói rộng.

‌ [543a08] Kinh nói: (1) “Bí-sô là sa-môn”, “từ bỏ nhà, đi đến chỗ chẳng phải nhà”, v.v... gọi là sai biệt về danh. (2) “Đầy đủ biệt giải thoát luận nghi”, “chúng đồng phận”245 là thể của bí-sô. (3) Huấn thích danh từ: Tinh tiến đối với sắc đẹp, tiếng tà v.v..., thủ hộ sự tiếp cận ác thú, và nhiếp dẫn, không tổn hoại công đức, gọi là bí-sô. (4) Nghĩa môn sai biệt: Sát-đế-lợi, v.v... sai biệt; dòng dõi cao quý, dòng dõi hạ tiện sai biệt; bé thơ, người lớn, người già sai biệt.

‌ Kinh nói: (1) Trú, là “đi đến đúng lúc”, “tinh cần tu tập”, là sai biệt về danh. (2) Tự thể của trú này là rời bỏ học đã nói thì không có pháp nào khác. (3) Huấn thích danh từ: Trong mọi thời gian nhiếp thọ các thứ uy nghi, nên gọi là trú. (4) Nghĩa môn sai biệt: Là uy nghi sai biệt, là sáng trưa chiều sai biệt, ngày đêm sai biệt. ‌ Kinh nói: (1) Tuệ, là “trí”, “kiến”, “minh”, “hiện quán”, v.v... là sai biệt về danh. (2) Giản trạch pháp tướng, tâm sở hữu pháp là tự thể của tuệ. (3) Huấn thích danh từ: Giản trạch làm thể, đối trị sự vô trí, gọi là tuệ; có thể hiểu biết mỗi một sai biệt, gọi là tuệ; khả năng hiểu rõ, nhận thức liễu biệt, gọi là tuệ. (4) Nghĩa môn sai biệt: Theo chỗ thích ứng, phân biệt như trên. ‌ [543a22] (1) Giải thoát, là “vĩnh đoạn”, “ly hệ”, “thanh tịnh”, “tận diệt”, “ly dục”, như vậy thảy các danh sai biệt. (2) Thô trọng vĩnh trừ, phiền não đoạn diệt là tự thể của giải thoát. (3) Huấn thích danh từ: Khả năng thoát các thứ trói buộc như tham, sân, v.v..., gọi là giải thoát; lại nữa, đức Thế tôn làm các thứ mâu-ni thuyết246, lấy đây làm thể tánh của mâu-ni, gọi là giải thoát. (4) Nghĩa môn sai biệt: Đợi thời giải thoát, bất động giải thoát, kiến sở đoạn phiền não giải thoát, tu sở đoạn phiền não giải thoát, Dục triền giải thoát, Sắc triền giải thoát, Vô sắc triền giải thoát, đại loại như vậy, phân biệt như trên.

‌ [543b01] (1) Niệm, là “không quên mất”, “tâm ghi nhớ rõ tác ý theo những sự việc trải qua, khiến tâm ghi nhớ rõ ràng, gọi là Bạc-già-phạm nói: “Đối với năm căn, căn trên hết có khả năng nhiếp thọ những căn bị nhiếp thọ, chính là tuệ căn. Do các bí-sô thành tựu thắng tuệ căn như vậy, có thể tu tín căn, cho đến tu định căn250. Như vậy, thành tựu tín căn, cho đến thành tựu định căn đều là nhờ sức của tuệ căn.”251 Nay trong kinh này, đức Bạc-già-phạm hiển thị trí tuệ là cái nhân dẫn ra tam-ma-địa và có khả năng dẫn đến sự đoạn phiền não.

Do đó nói tăng thượng tuệ học là gồm nói cả tăng thượng tuệ học và tăng thượng tâm học.

‌ [543b23] Hỏi: Trong kinh khác có nói ba học tu tập tiến đến viên mãn. Vì sao không nói tăng thượng tâm học tu học [tiến đến]

viên mãn?

‌ Đáp: Như trên đã nói đạo lý, nên biết [áp dụng] ở đây.

‌ [543b26] Hỏi: Vì sao ở đây chỉ nói trú “học thắng lợi”, mà không nói trú “tuệ thắng lợi”, trú “giải thoát thắng lợi”?

‌ Đáp: Chỉ khuyên bậc yếu kém nhiếp thọ thắng lợi, cũng là khiến hữu tình được hóa độ nhiếp thọ tất cả thắng lợi tăng thượng. Lại nữa, mười thứ thắng lợi: nhiếp thủ đối với Tăng v.v... thì rõ ràng, dễ đi vào, cho nên chỉ nói trú “học thắng lợi”.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 niệm. (4) Nghĩa môn sai biệt: Niệm Phật, niệm Pháp, cho đến nói rộng là sáu niệm247; lại niệm trú sai biệt248 v.v..., theo chỗ thích ứng sẽ nói rộng.

‌ [543b06] (4) Lại nữa về Thích nạn: ‌ Hỏi: “Học thắng lợi” là nghĩa thế nào?

‌ Đáp: Nghĩa là muốn hiển thị sự tăng thượng giới học, thấy được sự thắng công đức, khuyến khích sự tu tập an trú.

‌ Hỏi: “Trí tuệ là hơn hết” là nghĩa thế nào?

‌ Đáp: Nghĩa là muốn hiển thị tuệ căn là bậc nhất trong các căn.

‌ Hỏi: “Giải thoát kiên cố” là nghĩa thế nào?

‌ Đáp: Nghĩa là muốn hiển thị kiến sở đoạn phiền não và tu sở đoạn phiền não vĩnh viễn đoạn trừ.

‌ Hỏi: “Niệm là tăng thượng” là nghĩa thế nào? ‌ Đáp: Nghĩa là muốn hiển thị công đức có được dù ít hay thấp kém cũng không sinh tâm biết đủ. ‌ [543b13] Hỏi: Ở trong kinh khác, đức Thế tôn nói khác thứ tự của ba học. Vì sao trong kinh này, sau tăng thượng giới liền nói tăng thượng tuệ? Và vì sao không nói đến tăng thượng tâm học?

‌ Đáp: Kinh này nói văn, tư, tu v.v... nhiếp chung để tạo thành các tuệ, muốn hiển thị rằng, do sự không hối hận v.v... theo thứ lớp mà phát sinh tam-ma-địa249, tức là đã hiển thị tăng thượng tâm học, như đức A Nan, giữ giới có mục đích khiến cho không hối hận. Này A Nan, nếu ai giữ giới, người ấy được sự không hối hận. Bạch Thế Tôn, không hối hận thì có mục đích gì? Này A Nan, không hối hận thì có mục đích khiến cho được hân hoan . A Nan, nếu ai không hối hận, người ấy được sự hân hoan. Bạch Thế Tôn, hân hoan có mục đích gì? Này A Nan, hân hoan có mục đích khiến cho có hỷ. Này A Nan, nếu ai hân hoan, người ấy có hỷ. Bạch Thế Tôn, hỷ có mục đích gì? Này A Nan, hỷ có mục đích khiến cho an chỉ. Này A Nan, nếu ai có hỷ, người ấy có an chỉ của thân. Bạch Thế Tôn, an chỉ hữu lậu ở hiện pháp: là thuận chế phục phiền não trói buộc; (9) Tổn hại hữu lậu ở hậu pháp: là ngưng dứt tà nguyện, trú phạm hạnh; tùy thuận vĩnh đoạn lậu hoặc, tùy miên; (10) Vì khiến nhiều người giữ phạm hạnh tồn tại dài lâu và thêm rộng, cho đến vì chư thiên, loài người mà khéo khai thị chính xác: là khiến Thánh giáo tiếp nối, không có đứt mất. ‌ [543c19] Mười thứ thắng lợi như vậy, nói sơ lược là ba thứ thắng lợi; mở rộng ba thứ thành mười thứ.

‌ Ba thứ thắng lợi: 1. Khiến Tăng trú bất nhiễm ô; 2. Khiến Tăng được trú an lạc; 3. Khiến Thánh giáo tùy chuyển dài lâu.

‌ Ở đây, do bảy thứ tùy hộ254 mà hiển thị trú bất nhiễm ô và trú an lạc. Bảy thứ tùy hộ: 1. Tùy hộ kính dưỡng; 2. Tùy hộ tự khổ hạnh; 3. Tùy hộ của cải thiếu thốn; 4. Tùy hộ triển chuyển tương thuộc; 5. Tùy hộ tâm truy hối255; 6. Tùy hộ phiền não trói buộc; 7. Tùy hộ tà nguyện. Một câu cuối cùng (: thắng lợi thứ 10) hiển thị Thánh giáo tùy chuyển dài lâu.256 ‌ [543c27] Thế nào là thường giữ thi-la? Là không xả bỏ học xứ.

‌ Thế nào là giữ chắc thi-la? Là không vi phạm học xứ.

‌ Thế nào là hằng tác? Là học xứ không bị đục thủng.

‌ Thế nào là hằng chuyển? Là đục thủng thi-la thì chuyển đổi trở lại [thanh tịnh].

‌ Thế nào là thọ học học xứ? Là tùy học đầy đủ các học xứ.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 ‌ Hỏi: “Giải thoát” phải là pháp tột bậc trong tất cả pháp, vì sao chỉ nói trú “trí tuệ là hơn hết” mà không nói “giải thoát là hơn hết”? ‌ Đáp: Đối với pháp thấp kém, còn khiến hữu tình được hóa độ nắm lấy tánh “hơn hết” huống là đối với pháp tăng thượng lại không khiến họ nắm lấy để làm tăng thượng hay sao. Lại nữa, đối với giải thoát, hiển thị công đức sai biệt bất cộng? Thế nào là công đức sai biệt bất cộng? Trí tuệ thì không thường luôn “hơn hết”, còn giải thoát thì thường trú chắc thật.252 ‌ Hỏi: Những gì gọi là trú học thắng lợi? ‌ Đáp: Theo sự kiến lập nhiều loại học xứ, quán thấy mười thắng lợi, vì vậy thường giữ thi-la, giữ chắc thi-la, hằng tác, hằng chuyển;

như vậy gọi là trú học thắng lợi.253 ‌ Hỏi: Nhiếp thọ đối với Tăng v.v... các câu có nghĩa gì?

‌ Đáp: (1) Nhiếp thọ đối với Tăng-già, là câu tổng quát. Những câu khác là câu riêng biệt: (2) Khiến Tăng thuần tịnh, chân thành: là lìa bên thọ dụng dục lạc; (3) Khiến Tăng an lạc: là lìa bên thọ dụng tự khổ; (4) Người chưa tin khiến tin: là chưa nhập chánh pháp khiến thú nhập; (5) Người đã tin khiến tăng trưởng: là đã nhập chánh pháp khiến thành thục; (6) Người khó điều phục khiến điều phục: là người vi phạm thi-la thì khéo gạt bỏ; (7) Khiến người biết hổ thẹn trú an lạc: là người tịnh trì giới khiến không có hối hận, không có lo buồn; (8) Phòng hộ LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 ‌ Hành giả như vậy thường giữ thi-la, giữ chắc thi-la, nghe chánh pháp rồi, một mình ở nơi yên tĩnh, buộc niệm, tư duy, trù lượng, quán sát; vì muốn phát khởi tăng thượng tâm học và tăng thượng tuệ học.

‌ Lại nữa, hành giả này nương theo trí tuệ phát sinh bởi văn, tư, tu mà có thể chứng được giải thoát. Tánh chất của sự giải thoát ấy là pháp không thoái lui, nên nói là “kiên cố”; là quả của trí xuất thế nên không thể thoái chuyển.

‌ Lại nữa, hành giả này do niệm lực nên tự quán sát kỹ: “Thi-la uẩn của tôi có thật viên mãn? Tôi đối với các pháp có thật thấu suốt?

Tôi đối với giải thoát có khéo chứng được?” Y chỉ sức nhớ nghĩ như vậy mà có đủ “học thắng lợi”, phát sinh “trí tuệ là hơn hết”, chứng được “giải thoát kiên cố”.‌ ‌ Lại nữa, niệm ấy lược có ba thứ: 1. Nguyên nhân để thuyết pháp;

2. Dựa vào sự dạy bảo; 3. Xem xét việc nên làm và việc không nên làm. ‌ [544a12] Đức Bạc-già-phạm tuyên thuyết thi-la có vô lượng thứ:

ô-ba-sách-ca thi-la257, bí-sô thi-la, ô-ba-bà-sa thi-la258, tĩnh lự thi-la259 , tam-ma-bát-để thi-la260, Thánh ái thi-la261, v.v... Nay ở đây dựa vào thi- la nào mà nói trú “học thắng lợi”?

‌ Đáp: Bí-sô thi-la, vì nó tối thắng.

‌ [544a17] Đức Bạc-già-phạm tuyên thuyết tuệ cũng có nhiều thứ:

tuệ do văn phát sinh, tuệ do tư phát sinh, tuệ do tu phát sinh. Nay ở đây dựa vào tuệ nào mà nói trú “trí tuệ là hơn hết”?

‌ Đáp: Đủ cả ba tuệ.

‌ Hỏi: Đức Phật nói giải thoát cũng có nhiều thứ: Thế gian giải thoát, xuất thế gian giải thoát, hữu học giải thoát, vô học giải thoát, khả động giải thoát, bất động giải thoát262, v.v... Nay ở đây dựa vào giải thoát nào mà nói trú “giải thoát kiên cố”?

‌ Đáp: Dựa vào xuất thế gian giải thoát và bất động giải thoát.

‌ [544a24] Hỏi: Như lai nói niệm cũng có nhiều thứ: trú niệm nơi cảnh giới của thân thọ tâm pháp, tùy niệm những việc làm đã lâu, những lời nói đã lâu, v.v..., tùy niệm sự đọc tụng, v.v...., tùy niệm sự dạy bảo, v.v..., tùy niệm [quán sát] việc nên làm và việc không nên làm, tùy niệm nghĩ nhớ đến Phật, Pháp, Tăng, v.v...

Nay ở đây dựa vào niệm nào mà nói trú “niệm là tăng thượng”?

= niệm, là tĩnh lặng, được ví như đài gương hiện hình ảnh. 260 Tam-ma-bát-để thi-la = gọi là Thanh văn. Vị có khả năng làm cho người khác biết nghe âm thanh chánh pháp, gọi là Thanh văn.

‌ [544b16] Hỏi: Lý do gì chỉ vì Thanh văn nói “trú học thắng lợi”, v.v...?

‌ Đáp: Do Thanh văn là chúng tùy thuận tu học, đệ tử chân thật của đức Bạc-già-phạm.

‌ Pháp: Những gì được tuyên thuyết qua danh thân, cú thân, văn thân.

‌ Học xứ: Những sự được tuyên thuyết là năm phạm tụ266 .

‌ Thành tựu lân mẫn: Đối với chúng sinh sống trong đêm dài [sinh tử], hằng an trú bốn thứ vô lượng: từ, bi, hỷ, xả. ‌ Thành tựu bi: Giúp chúng sinh dứt trừ nhiều pháp khổ.

‌ Lạc thắng lợi: Đem tới vô lượng pháp vui cho chúng sinh.

‌ Cầu lợi ích: Muốn cho chúng sinh nhiếp thọ các thứ diệu thiện LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 ‌ Đáp: Theo cái thù thắng mà luận nói thì đó là tùy niệm quán sát việc nên làm và việc không nên làm.

‌ [544a29] (5) Lại nữa về Thứ đệ: Trước hết dựa vào sự trú bí-sô thi-la; kế đó lắng nghe và tiếp nhận chánh pháp; sau cùng là như lý tác ý. Hành giả như vậy, do trì giới thanh tịnh nên không có lo buồn, hối hận. Do không có hối hận, v.v... theo thứ đệ có thể chứng được chánh tam-ma-địa.

263 Do cái tuệ được nhiếp giữ bởi phương tiện là như lý tư duy nên tăng thượng tâm học thành tựu. Đó gọi là thứ đệ viên mãn:264

cái trước làm nhân tố cho cái sau được viên mãn. ‌ Lại nữa, trú “học thắng lợi” là vì có được “trí tuệ là hơn hết”.

Trú “trí tuệ là hơn hết” là vì chứng “giải thoát kiên cố”. Làm thế nào có thể có được sự trú “học thắng lợi”, cho đến “giải thoát kiên cố”?

Là do cái lực của “niệm là tăng thượng”. Đó gọi là thứ đệ năng thành.

Lại nữa, kinh nói: “Ai an trú, tu tập ba học như vậy thì mau được viên mãn.” Đó cũng gọi là thứ đệ năng thành.

‌ [544b10] Thứ đệ giải thích: Như kinh nói:

‌ Đại sư: Vị khéo giáo huấn hàng Thanh văn đệ tử biết việc nên làm và việc không nên làm, gọi là đại sư. Vị hóa đạo vô lượng chúng sinh chứng khổ tịch diệt265, gọi là đại sư. Vị xuất hiện ở thế gian để phá vỡ những tà vạy, trừ diệt những dơ bẩn của ngoại đạo, gọi là đại sư.

‌ Thanh văn: Vị lắng nghe âm thanh chánh pháp từ người khác, Tỷ-kheo, đây gọi là Khổ đoạn diệt.” 266 Ngũ phạm tụ 五犯聚: Là 5 thiên giới luật; còn gọi là ngũ phạm, ngũ chúng tội, ngũ chủng chế, tức ba-la-di, tăng-già bà-thi-sa, ba-dật-đề, ba-la-đề-đề-xá-ni và đột-cát-la (bao gồm bất định, chúng người mà khéo khai thị chính xác: là khiến Thánh giáo tiếp nối, không có đứt mất.”

152 153

pháp.

‌ Hằng bi mẫn: Giúp chúng sinh dứt trừ các thứ ác bất thiện pháp.

‌ Lại nói:267 ‌ Vì khiến nhiều người giữ phạm hạnh tồn tại dài lâu: Là dựa vào sát-đế-lợi v.v... các đại chủng tánh mà nói.

‌ Thêm rộng: Các chúng sinh loại như trên, về sau chúng hội dần dần rộng lớn. LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 ‌ Cho đến vì chư thiên, loài người: Chư vị có thế lực trong các chủng loại thêm rộng như vậy. Điều này hiển thị tâm đại bi của đức Thế tôn che khắp chẳng phải chỉ một phần.

‌ Khéo khai thị chính xác: Là [khai thị] về tánh như sở hữu và tánh tận sở hữu268 của tất cả các pháp.

‌ Thuyết chánh pháp: Là mười hai phần giáo được lắng nghe, tiếp nhận, tìm hiểu, trú giữ, đọc tụng, nơi yên vắng tư duy; cảnh giới như vậy gọi là pháp. ‌ Vì lợi ích: Y cứ tăng thượng giới mà nói. ‌ Vì an lạc: Là không y chỉ khốn khổ, gian nan, hoạt động không tự tại.

là lợi ích; hoặc xứ kia, đức Thế tôn nghe nhận các thức ăn trăm vị270 , trăm ngàn y phục271, gọi là an lạc; hoặc nơi này, đức Thế tôn thiết lập ba học, gọi là lợi ích an lạc.

‌ Như lai đối với các pháp dùng các thứ tuệ mà khéo quán sát: Là hoặc vì lợi ích, hoặc vì an lạc, hoặc vì lợi ích an lạc, tức y cứ tăng thượng giới học, tăng thượng tâm học, tăng thượng tuệ học mà nói. Ở đây có hai lý do để gọi là khéo quán sát: 1. Biết rõ khắp cả thói quen [của chúng sinh] trong đêm dài [sinh tử]; 2. Giác ngộ, không có điên đảo.

‌ Đối với giải thoát khéo chứng đắc: Là y cứ tăng thượng tâm học, tăng thượng tuệ học mà nói. Ở đây có hai lý do để gọi là khéo chứng đắc: 1. Hành đến cứu cánh; 2. Pháp không thoái chuyển272 .

‌ Vì lợi ích an lạc: chư vị ly dục thì thực hành tăng thượng tâm, thự hành tăng thượng tuệ. Những thực hành này là thiện nên gọi là lợi ích; là thuận ích nên gọi là an lạc.

‌ Lại nữa, hoặc chỗ nọ, đức Thế tôn ca ngợi công đức đỗ-đa269, gọi Nhập đạo, HT. Thích Thanh Từ dịch)

270 Kinh Đại thừa Vô lượng nghĩa, phẩm Thuyết pháp: “Đức Phật nói như thế rồi, ba ngàn đại thiên thế giới rung động sáu cách, bỗng nhiên từ không trung mưa xuống rất nhiều thứ hoa trời như ưu-bát-la, bát-đàm-ma, câu-vật-đầu, phân-đà-lị; lại rải xuống vô số các thứ hương trời, áo trời, chuỗi anh lạc và các thứ châu báu vô giá khác của cõi trời; tất cả các thứ ấy từ trên không trung xoay vòng rơi xuống, cúng dường Phật, chư vị Bồ-tát và đại chúng Thanh-văn; các thức ăn cõi trời trăm vị trân LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 ‌ Thi-la uẩn của tôi không viên mãn: Là hoặc đối với thi-la tu tập một phần, hoặc không y chỉ thi-la. Như vậy, thi-la viên mãn là tu tập các giới đẳng trì273 .

‌ Tôi đối với các pháp không khéo quán sát: Do hai thứ quán sát như trên đã nói.

‌ Tôi đối với giải thoát không khéo chứng đắc: Do hai thứ chứng đắc như trên đã nói. ‌ Những gì Ta nên nói, như vậy đã nói xong: Là tổng kết phần lược nói và phần rộng phân biệt ở trên.

‌ [544c19] Lại nữa, do sáu tướng cần biết để giải thích tất cả kinh điển của Phật: 1. Do biến tri các pháp; 2. Do xả ly ác hành và các hoặc lớn nhỏ274; 3. Do thọ học thiện hành; 4. Do trí biến tri thấu suốt các hành là bệnh v.v...275; 5. Do quả kia; 6. Do mình người lãnh thọ quả kia. Do sáu tướng như vậy và do sự kiến lập các tướng đã nói ở trước mà khéo giải thích tất cả kinh điển của Phật. ‌ Ở đây, các pháp: Là uẩn, giới, xứ, duyên khởi, niệm trú và chánh đoạn, v.v... Quả kia: Là chán khổ, ly dục, giải thoát, bát niết bàn. Mình người lãnh thọ quả kia: Là “Tôi sinh đã tận, phạm hạnh đã thành, việc làm đã xong, không còn thọ thân sau.” Như vậy gọi chung là thích nhiếp phần.

‌ Nay ở phẩm đây276 hiển thị luận này có bốn sắc thái: 1. Sắc thái tối thắng; 2. Sắc thái tự thể; 3. Sắc thái thanh tịnh; 4. Sắc thái biện giáo. Ở đây, sắc thái tối thắng có hai kệ tụng (1, 2); sắc thái tự thể có năm kệ tụng (3~7); sắc thái thanh tịnh có hai kệ tụng (8, 9) và sắc thái biện giáo có một kệ tụng (10).

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Luận Hiển Dương Thánh Giáo