Luận Hiển Dương Thánh Giáo Trọn Bộ 2 tập

[507b27] (3) Chân thật phiền não chướng tịnh trí sở hành:

Là cảnh giới sở hảnh của tất cả Thanh văn, Độc giác, [biểu hiện qua] trí vô lậu phương tiện, chánh trí vô lậu, trí vô lậu hậu sở đắc thế gian v.v… Đó là chân thật phiền não chướng tịnh trí sở hành. Do duyên đây làm cảnh, từ trí diệt phiền não chướng mà được thanh tịnh, ở đời vị lai chứng trú tánh không chướng ngại, cho nên gọi là chân thật phiền não chướng tịnh trí sở hành. Hỏi: Ở đây, những gì là chân thật?

Đáp: Là khổ, tập, diệt, đạo, được hiển thị trong bốn Thánh đế.

Do giản trạch bốn Thánh đế như vậy mà đi vào được địa vị hiện quán.

Trí chân thật sinh ra từ địa vị hiện quán.

[507c06] (4) Chân thật sở tri chướng tịnh trí sở hành: Đối

với sở tri mà có khả năng chướng ngại trí, gọi là sở tri chướng. Tánh chân thật là cảnh giới sở hành của trí giải thoát sở tri chướng, gọi là chân thật sở tri chướng tịnh trí sở hành. Nghĩa là thế nào? Là các Bồ-tát, Phật bạc-già-phạm thể nhập pháp tánh vô ngã, tức đã thể nhập sự cực thanh tịnh đối với tất cả pháp mà tự tánh vốn ly ngôn thuyết và giả lập, là cảnh giới sở hành của trí vô phân biệt bình đẳng. Cảnh giới như vậy là chân như tối thắng, là tánh cứu cánh của [biên tế] sở tri, không có gì thêm nữa. Tánh ấy không ngoài sự giản trạch của toàn bộ chánh pháp, không thể hồi chuyển, không thể vượt qua. Đó là chân thật sở tri chướng tịnh trí sở hành.

[507c14] Bốn thứ tầm tư: 1. Tầm tư danh; 2. Tầm tư sự; 3. Tầm tư tự thể giả lập; 4. Tầm tư sai biệt giả lập.678 Tầm tư danh: Các Bồ-tát với danh chỉ thấy danh, [gọi là tầm tư danh].

Tầm tư sự: Các Bồ-tát với sự chỉ thấy sự, [gọi là tầm tư sự]. Tầm tư tự thể giả lập: Các Bồ-tát với tự thể giả lập chỉ thấy tự thể giả lập, [gọi là tầm tư tự thể giả lập]. Tầm tư sai biệt giả lập: Các Bồ-tát với sai biệt giả lập chỉ thấy sai biệt giả lập, gọi là tầm tư sai biệt giả lập.

Ở đây, các Bồ-tát đối với hai thứ danh và sự, hoặc ly tướng quán, hoặc hợp tướng quán.679 Dựa vào danh và sự để hợp quán nên thông đạt tự thể giả lập và sai biệt giả lập.

[507c23] Bốn thứ như thật trí: 1. Như thật trí do tầm tư danh dẫn ra; 2. Như thật trí do tầm tư sự dẫn ra; 3. Như thật trí do tầm tư tự 674 Thông duệ: câu sinh, dẫn phát 2 tuệ tương ưng. Hiệt tuệ: liễu tri phân biệt tự thể. Suy cầu: tánh khéo tầm tư. Thẩm sát: nơi ý ngôn cảnh, chưa nhanh chóng chăm chú, chỉ theo đối tượng mà suy xét. Trú tầm tư địa: do khả năng tầm tư phát khởi ngữ ngôn, ý muốn chưa lìa tầm tư. Tự đủ biện tài: tuy khởi ngữ ngôn, nhưng chính yếu do biện tài theo chỗ vấn nạn, đều khéo trả lời mới có thể hoàn thành lập luận của mình. Trú ở dị sinh vị: không phải bậc Thánh vô lậu, còn nương tựa Thánh giáo hiện. Lại nữa, có thể liễu tri tự thể của sự kia giống như biến hóa, ảnh tượng, tiếng dội, bóng sáng, bóng trăng trong nước, sóng nắng, chiêm bao, huyễn ảo, tương tự như có thật tánh. Như thật liễu tri nghĩa của cảnh giới sở hành thậm thâm như vậy thì gọi là như thật trí thứ ba do tầm tư tự thể giả lập dẫn ra.

[508a14] (4) Như thật trí do tầm tư sai biệt giả lập dẫn ra:

Các Bồ-tát suy tìm sự sai biệt giả lập chỉ thấy tánh giả lập, nên đối với sự là sắc v.v… trong ấn tượng và sự sai biệt giả lập, có thể khéo léo thông suốt nghĩa của bất nhị, nghĩa là các sự kia chẳng phải hữu tánh, chẳng phải vô tánh. Do tự thể mà khả ngôn thuyết không thành tựu nên chẳng phải hữu tánh; do tự thể mà bất khả ngôn thuyết thành tựu nên chẳng phải vô tánh. Như vậy, do thắng nghĩa đế nên chẳng phải hữu sắc, [vì trong đó không có các sắc pháp]; do thế tục đế nên chẳng phải vô sắc, vì trong đó có các sắc pháp giả lập. Như hữu tánh, vô tánh, hữu sắc, vô sắc, cũng vậy, hữu kiến, vô kiến v.v… các pháp sai biệt giả lập. Nên biết, tất cả các pháp ấy đều đi đến tận cùng đạo lý [bất nhị] như vậy. Nếu có thể như thật liễu tri sai biệt giả lập là nghĩa của bất nhị thì gọi là như thật trí thứ tư do tầm tư sai biệt giả lập dẫn ra.

Như vậy đã chỉ rõ sở nhập sự, năng nhập nhân và năng nhập684 .

Lại nữa, kệ tụng:

Ba tự tánh: thành lập Sai biệt, nghiệp, ẩn mật Phương tiện, nhiếp, biệt dị Mỗi đều có nhiều thứ. (kệ 7) LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 thể giả lập dẫn ra; 4. Như thật trí do tầm tư sai biệt giả lập dẫn ra.680 [507c26] (1) Như thật trí do tầm tư danh dẫn ra: Các Bồ-tát suy tìm danh chỉ thấy có danh mà thôi, nên như thật liễu tri về danh:

danh này có nghĩa này. Trong sự (: nghĩa) này, thiết lập danh là để người thế gian khởi ý tưởng, thấy biết và nói năng. Nếu sự là các sắc v.v… trong ấn tượng mà không thiết lập cái danh của sắc v.v… thì tất cả người thế gian không thể có ý tưởng rằng nghĩa này chính là sắc v.v…681 Nếu không có tưởng thì không có khả năng khởi chấp trước thêm lên. Nếu không có chấp trước thì không có ngôn thuyết.682 Như thật liễu tri như vậy thì gọi là như thật trí thứ nhất do tầm tư danh dẫn ra. (2) Như thật trí do tầm tư sự dẫn ra: Các Bồ-tát suy tìm sự chỉ thấy có sự mà thôi, nên như thật liễu tri về sắc v.v… trong ấn tượng có tự tánh của sự. [Hiểu tự tánh của sắc v.v…] thì lìa tất cả ngôn thuyết, không thể ngôn thuyết683, đó là như thật trí thứ hai do tầm tư sự dẫn ra.

[508a07] (3) Như thật trí do tầm tư tự thể giả lập dẫn ra: Các

Bồ-tát đối với sự là sắc v.v… trong ấn tượng, suy tìm tự thể giả lập [của sự] chỉ thấy giả lập, nên như thật thông suốt tự thể giả lập. Tự thể của sự kia chẳng phải thật có, chỉ là tương tự tự thể của sự kia hiển 680 Như thật trí là cái biết đúng như sự thật về danh, sự, tự thể và sai biệt. Nhiếp luận: “Chư vị bồ tát muốn ngộ nhập duy thức một cách đúng như sự thật, nên nỗ lực mà tu -tức là đem cái ý thức có cái ấn tượng tương tự về danh và nghĩa mà suy tìm danh chỉ là ý thức, suy tìm nghĩa dựa vào danh cũng chỉ là ý thức, suy tìm tự tánh và sai biệt của danh và nghĩa cũng chỉ là giả thiết. Bao giờ chứng được chỉ là ý thức, thì bấy giờ chứng biết danh, nghĩa, tự tánh, sai biệt, toàn là không thật, đồng là không thể thủ đắc.“ (HT. Thích Trí Quang dịch)

681 Theo ước lệ thế gian thì danh từ phải do một trong 3 yếu tố tạo thành: 1. Tưởng được; 2. Thấy [508b12] 3. Nghiệp dụng:

Hỏi: Tự tánh biến kế sở chấp có mấy thứ nghiệp dụng?

Đáp: Có năm thứ: 1. Năng sinh tự tánh y tha khởi690; 2. Tức ở nơi y tha mà khởi các ngôn thuyết; 3. Năng sinh chúng sinh chấp (: bổ-đặc-già-la chấp); 4. Năng sinh pháp chấp; 5. Năng nhiếp thọ hai chấp tập khí và thô trọng691 .

Hỏi: Tự tánh y tha khởi có mấy thứ nghiệp dụng?

Đáp: Có năm thứ: 1. Năng sinh các pháp tánh tạp nhiễm692; 2.

Làm sở y cho tự tánh biến kế sở chấp và tự tánh viên thành thật693; 3.

Làm sở y cho chúng sinh chấp; 4. Làm sở y cho pháp chấp; 5. Làm sở y cho hai chấp tập khí và thô trọng.

Hỏi: Tự tánh viên thành thật có mấy thứ nghiệp dụng?

Đáp: Có năm thứ, nghĩa là tự tánh viên thành thật làm sở duyên cảnh giới tánh, đối trị sinh khởi năm thứ nghiệp dụng của hai tự tánh:

biến kế sở chấp và y tha khởi.

[508b21] 4. Ẩn mật: Là nên theo nghĩa của ba thứ tự thể để giải thích tất cả kinh bất liễu nghĩa694. Trong vô lượng kinh có ngữ ngôn ẩn mật của tất cả Như lai và ngữ ngôn ẩn mật của tất cả Bồ-tát, chúng ta đều theo ba thứ tự thể mới có thể ngộ nhập nghĩa ý ẩn mật kia.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 [508a27] Luận giải: Ba thứ tự thể kia: thành lập, sai biệt, nghiệp dụng, ần mật, phương tiện, nhiếp, biệt dị, nên biết, mỗi sự có nhiều thứ.

1. Thành lập có nhiều thứ, sẽ nói rộng nơi phẩm Thành vô tánh.

[508b01] 2. Sai biệt:

Hỏi: Tự tánh biến kế sở chấp có mấy thứ?

Đáp: Tự tánh y tha khởi là tự tánh giả lập sai biệt; cũng vậy đối với tự tánh biến kế sở chấp. [Tự tánh y tha khởi thì không hạn lượng]685, cho nên tự tánh biến kế sở chấp không có hạn lượng. Lại nữa, nơi tự tánh y tha khởi có hai thứ phân biệt của tự tánh biến kế sở chấp: 1. Phân biệt tùy thắng giác686; 2. Phân biệt sổ tập tập khí tùy miên687.

Hỏi: Tự tánh y tha khởi có mấy thứ?

Đáp: Chính là các tướng có nhiều thứ sai biệt, nghĩa là: sắc tướng, tâm tướng, tâm pháp tướng, tâm bất tương ưng tướng v.v… Lại nữa, nếu nói sơ lược thì tự tánh y tha khởi có hai thứ: 1. Phân biệt sở khởi của tự tánh biến kế sở chấp; 2. Chẳng phải phân biệt sở khởi [của tự tánh viên thành thật].688 Hỏi: Tự tánh viên thành thật có mấy thứ?

Đáp: Tự tánh viên thành thật nơi tất cả xứ chỉ có một vị [thanh tịnh]689, cho nên không thể thiết lập sai biệt. nghĩa, pháp giới. Hai là ly cấu thanh tịnh, là chính tự tánh thanh tịnh đã thoát ly tất cả chướng ngại dơ bẩn. Ba là đắc thử thanh tịnh, là tất cả bồ-đề phần pháp, ba la mật đa, v/v. Bốn là sinh thử thanh tịnh, là pháp giáo đại thừa, vi diệu, chân chánh Hỏi: Tự tánh viên thành thật nhiếp mấy sự trong năm sự?

Đáp: Nhiếp một sự (: chân như).696 7. Biệt dị: Tự tánh biến kế sở chấp chỉ là pháp nên biến tri. Tự tánh y tha khởi là pháp nên biến tri và vĩnh đoạn. Tự tánh viên thành thật là pháp nên biến tri và tác chứng.697 Như vậy đã nói về sự ngộ nhập thế tục đế và thắng nghĩa đế.

Lại nữa, kệ tụng:

Nghe mười hai phần giáo Ba tối thắng quy y

Ba học, ba bồ-đề Vì hữu tình tịnh thuyết. (kệ 8) [508c15] Nghe mười hai phần giáo: Là nghe [mười hai phần] Thánh giáo: khế kinh, ứng tụng, ký biệt, phúng tụng, tự thuyết, duyên khởi, thí dụ, bản sự, bản sinh, phương quảng, vị tằng hữu pháp và luận nghị.

Khế kinh: Trong các kinh, Phật Bạc-già-phạm ở mọi thời, LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 Hỏi: Như trong kinh có nói về ba giải thoát môn, chúng được thiết lập như thế nào?

Đáp: Do ba tự tánh, nghĩa là: do tự tánh biến kế sở chấp nên thiết lập không giải thoát môn; do tự tánh y tha khởi nên thiết lập vô nguyện giải thoát môn; do tự tánh viên thành thật nên thiết lập vô tướng giải thoát môn.

Hỏi: Như trong kinh có nói về vô sinh pháp nhẫn, nó được thiết lập như thế nào?

Đáp: Do ba tự tánh, nghĩa là: do tự tánh biến kế sở chấp nên nói bản lai vô sinh nhẫn; do tự tánh y tha khởi nên nói tự nhiên vô sinh nhẫn; do tự tánh viên thành thật nên nói phiền não khổ cấu vô sinh nhẫn.

695 Nên biết, ba thứ nhẫn này ở địa vị Bất thoái chuyển. Qua những nghĩa sai biệt đại loại như vậy, tất cả ngữ ngôn ẩn mật khác đều nên theo ba tự thể mà giải thích. [508c05] 5. Phương tiện: Là liễu tri ba thứ tự tánh như vậy. Ba thứ tự tánh là phương tiện có năng lực chế tác Thanh văn bồ-đề, Độc giác bồ-đề và Vô thượng bồ-đề.

[508c07] 6. Nhiếp: Là ba thứ tự tánh thì tương nhiếp với năm sự: tướng, danh, phân biệt, chánh trí và chân như.

Hỏi: Tự tánh biến kế sở chấp nhiếp mấy sự trong năm sự?

Đáp: Không nhiếp năm sự. Hỏi: Tự tánh y tha khởi nhiếp mấy sự trong năm sự?

Đáp: Nhiếp bốn sự (: tướng, danh, phân biệt, chánh trí).

này ở địa vị Bất thoái chuyển (tức Sơ địa trở lên). 696 Biện trung biên luận, No. 1600, quyển 6, tr. 469c29: “Năm sự: tướng, danh, phân biệt, chân như và chánh trí, tùy trường hợp mà thích ứng, nhiếp vào ba thứ chân thật căn bản (: ba tự tánh), nghĩa là danh nhiếp vào tánh biến kế sở chấp; tướng và phân biệt nhiếp vào tánh y tha; chân như và chánh trí nhiếp vào tánh viên thành thật.”

697 Đây là dựa vào 3 tánh để thiết lập Đạo đế. Biến tri là quán sát tánh biến kế sở chấp. Vĩnh đoạn là quán sát, trừ diệt tánh y tha khởi (phần tạp nhiễm). Chứng đắc là quán sát, chứng đắc tánh viên thành thật. Biến kế chẳng thật có nên chỉ có biến tri. Y tha phần tạp nhiễm cần phải tri đoạn. Viên thành là vô vi, cần phải tri chứng. Nhiếp đại thừa luận nói rõ về ba tánh như sau: “Trong đây, y tha khởi tướng là gì? Là các thức do a lại da làm chủng tử và thuộc về phân biệt hư vọng. Các thức ấy là gì? Là thức thân, thức chủ thể của thân, thức chủ thể của sự tiếp nhận, thức được tiếp nhận, thức tiếp nhận, thức thì gian, thức số mục, thức thế giới cư trú, thức nói năng, thức mình người, thức đường lành đường dữ. Tựu trung, thức thân cho đến thức nói năng là do chủng tử của danh ngôn LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 mọi xứ, dựa vào mọi sự giáo hóa hữu tình, điều phục tâm hành sai biệt mà hoặc nói uẩn sở nhiếp pháp, giới sở nhiếp pháp, xứ sở nhiếp pháp, hoặc nói duyên khởi sở nhiếp pháp, hoặc nói thực sở nhiếp pháp, đế sở nhiếp pháp, hoặc nói Thanh văn, Độc giác và Như lai sở nhiếp pháp, hoặc nói niệm trú, chánh đoạn, thần túc, căn, lực, giác chi và đạo chi sở nhiếp pháp, hoặc nói bất tịnh, tức niệm, các học, chứng tịnh v.v...

sở nhiếp pháp.698 [508c24] Như lai nói những lời dạy như vậy rồi, chư vị kết tập hoan hỷ kính thọ. Vì muốn Thánh giáo được tồn tại lâu dài nên chư vị dùng danh thân, cú thân và văn thân hay đẹp, theo tất cả sự tương ứng699, thứ tự kết tập, thứ tự an trí, để có thể biên tập, dẫn ra các nghĩa lợi, dẫn ra các phạm hạnh và mọi nghĩa của thiện pháp. Đó là khế kinh. [508c28] Ứng tụng: Trong các kinh mà hoặc ở đoạn giữa, hoặc ở sau cùng, dùng kệ tụng lặp lại cho rõ [pháp nghĩa ở trước], và trong các kinh mà nói pháp nghĩa không rõ 700. Đó là ứng tụng. [509a01] Ký biệt: Trong các kinh mà có sự thọ ký những sinh xứ sai biệt của các đệ tử sau khi mạng chung, và trong các kinh mà nói pháp nghĩa rõ ràng. Đó là ký biệt.

[509a03] Phúng tụng: Trong các kinh mà không nói thẳng bằng văn trường hàng, lại dùng các câu kết thành, hoặc hai câu, hoặc ba câu, hoặc bốn câu, hoặc năm câu, hoặc sáu câu. Đó là phúng tụng.

[509a06] Tự thuyết: Trong các kinh mà không nêu họ tên người hỏi, vì muốn chánh pháp tồn tại lâu dài, và vì Thánh giáo701 tồn tại lâu dài nên tự nhiên tuyên thuyết. Đó là tự thuyết.

[509a09] Duyên khởi: Trong các kinh mà nêu họ tên người hỏi, rồi vì hỏi mà tuyên thuyết, và những gì được nhiếp trong tỳ-nại-da đều có duyên khởi mà giáo huấn như Biệt giải thoát giới kinh702 v.v... Đó là duyên khởi.

[509a12] Thí dụ: Trong các kinh mà có nói thí dụ, nhờ thí dụ mà bản nghĩa được sáng tỏ. Đó là thí dụ.

[509a14] Bản sự: Trong các kinh mà tuyên thuyết về những sự tương ưng ở đời trước. Đó là bản sự. Bản sinh: Trong các kinh mà tuyên thuyết về Như lai ở đời quá khứ, hành Bồ-tát hạnh trong dòng sinh tử. Đó là bản sinh.

[509a17] Phương quảng: Trong các kinh mà tuyên thuyết về con đường của các Bồ-tát dẫn đến sự chứng Vô thượng bồ-đề, tức chứng được mười lực, trí vô chướng v.v... Đó là phương quảng.

Vị tằng hữu pháp: Trong các kinh mà tuyên thuyết về những 698 Đầu tiên là 5 uẩn, 18 giới, 12 xứ, 12 duyên khởi, 4 thực, 4 đế, 3 bồ-đề, sau đó là 37 giác phần: 4 niệm trú, 4 chánh đoạn, 4 thần túc, 5 căn, 5 lực, 7 giác chi và 8 thánh đạo, cuối cùng là quán bất tịnh, tức niệm (sổ tức), 3 học (giới, tâm, tuệ), 4 chứng tịnh (4 tăng thượng tâm, 4 bất hoại tín hay 4 Dự lưu chi: tin Phật, Pháp, Tăng và Thánh giới). Uẩn sở nhiếp pháp, là các pháp được bao gồm trong 5 uẩn, tức là thân tâm (và vũ trụ của thân tâm). Mười hai xứ là 5 uẩn thu gọn sắc mà mở rộng tâm. Mười tám giới là quân bình giữa sắc và tâm. Phật nói 5 uẩn để phá ngã chấp. Như luận Đại thừa ngũ uẩn:

“Hỏi: Vì gì Phật nói uẩn, xứ, giới? Đáp: Vì, theo thứ tự, đối trị 3 thứ ngã chấp: nhất tánh ngã chấp, thọ giả ngã chấp, tác giả ngã chấp.” Duyên khởi sở nhiếp pháp, là nói các pháp qua 12 chi duyên khởi. Bằng các nghiệp phước, phi phước và bất động của hữu chi huân tập mà có ra tự thể và quả báo của tự thể là 3 cõi 6 đường đáng ưa và đáng ghét.

699 Tương ứng những lời dạy của Phật ở trên. Du-già sư địa luận, quyển 3: “Ngữ ngôn của chư LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 công đức đặc hữu và bất cộng của chư Phật và các đệ tử: tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, thức-xoa-ma-na, sa-di, sa-di-ni, ô-ba-sách-ca, ô-ba-tư-ca v.v... và những pháp thậm thâm, kinh dị, thù đặc, tối thắng703. Đó là vị tằng hữu pháp.

[509a23] Luận nghị: Là tất cả ma-đát-lý-ca704, a-tỳ-đạt-ma705 nghiên cứu, giải thích nghĩa trong các kinh. Đó là luận nghị.

[509a25] Như vậy, trong mười hai phần giáo có đủ kinh tạng, luật tạng và a-tỳ-đạt-ma tạng. Những phần giáo đã nói ở đây: khế kinh, ứng tụng, ký biệt, phúng tụng, tự thuyết, thí dụ, bản sự, bản sinh, phương quảng, vị tằng hữu pháp là kinh tạng; duyên khởi là luật tạng, và luận nghị là a-tỳ-đạt-ma tạng.

[509b01] Ba tối thắng quy y: Là ba sự quy hướng: Phật,

Pháp, Tăng.

Ba học: Là tăng thượng giới học, tăng thượng tâm học và tăng thượng tuệ học.

Ba bồ-đề: Là Thanh văn bồ-đề, Độc giác bồ-đề và Vô thượng chánh đẳng bồ-đề.

[509b04] Vì hữu tình tịnh thuyết: Vì muốn hữu tình được thanh tịnh nên thứ tự tuyên thuyết ba pháp sau đây: năng trì, phương tiện và quả. Năng trì, là sự lắng nghe và quy y. Phương tiện, là ba học. Quả, là ba bồ-đề. Lại nữa, như vậy sự lắng nghe, quy y v.v... phân biệt thế nào?

Kệ tụng: Văn, quy, học, bồ-đề Sáu, ba, mười hai, năm706 Lần lượt theo danh số Cần phải rộng phân biệt. (kệ 9)

[509b10] 1. Sự lắng nghe: Phân biệt có sáu thứ: 1. Y xứ; 2. Y nhiếp; 3. Y thanh tịnh; 4. Y hành; 5. Y lý thú; 6. Y nghĩa. Y xứ: Là y năm minh xứ: 1. Nội minh xứ; 2. Nhân minh xứ; 3.

Thanh minh xứ; 4. Y phương minh xứ; 5. Công nghiệp minh xứ.

Y nhiếp: Có hai thứ là Thanh văn tạng nhiếp và Bồ-tát tạng nhiếp.

Y thanh tịnh: Có mười thứ thanh tịnh [nên cụ túc đa văn]: (1)

Thuyết pháp thanh tịnh, có năm: 1. Bậc thiện thuyết707 nên thuyết pháp;

2. Hiểu rõ văn cú nên thuyết pháp; 3. Biết nghĩa tận sở tri và nghĩa như sở tri708 nên thuyết pháp; 4. Tu hành phương tiện an lạc709 nên thuyết pháp; 5. Xuất ly tất cả khổ nên thuyết pháp. (2) Nghe pháp thanh tịnh, có năm: 1. Ý không cầu tội lỗi nên nghe pháp; 2. Ý cầu Niết bàn nên nghe pháp; 3. Rất khéo lắng nghe nên nghe pháp; 4. Dựa vào nghĩa của danh, cú, văn thân, rất khéo phân biệt nên nghe pháp.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 Y hành: Là mười thứ pháp hành.710

Y lý thú: Có sáu thứ lý thú: 1. Lý thú chân nghĩa; 2. Lý thú chứng đắc; 3. Lý thú giáo đạo; 4. Lý thú ly nhị biên; 5. Lý thú bất khả tư nghị; 6. Lý thú ý lạc.

Ở đây, ba lý thú trước do ba lý thú sau theo giải thích, nghĩa là: lý thú viễn ly nhị biên theo giải thích lý thú chân nghĩa; lý thú bất khả tư nghị theo giải thích lý thú chứng đắc; lý thú ý lạc theo giải thích lý thú giáo đạo. Ở đây, chân nghĩa tức là lý thú, nên gọi là lý thú chân nghĩa, cho đến ý lạc tức là lý thú, nên gọi là lý thú ý lạc. Nghĩa của lý thú là ở mọi xứ mà không có tánh điên đảo.

[0509c01] (1) Lý thú chân nghĩa: Lược có sáu thứ: 1. Chân thật thế gian; 2. Chân thật đạo lý; 3. Chân thật phiền não chướng tịnh trí sở hành; 4. Chân thật sở tri chướng tịnh trí sở hành; 5. Chân thật an lập;

6. Chân thật phi an lập. Ở đây, bốn chân thật trước đã phân biệt ở trên.

Chân thật an lập: Là bốn Thánh đế. Khổ thật là khổ, nên an lập là khổ; cho đến đạo thật là đạo, nên an lập là đạo. Hỏi: Vì nhân duyên gì gọi là an lập?

Đáp: An lập bởi ba thứ thế tục đế: 1. Thế gian thế tục đế; 2. Đạo lý thế tục đế; 3. Chứng đắc thế tục đế.

Thế gian thế tục đế: Là an lập ruộng vườn, nhà cửa, bình chậu, quân đội, rừng, số đếm v.v... và an lập ngã, hữu tình v.v...

Đạo lý thế tục đế: Là an lập uẩn, giới, xứ v.v... Chứng đắc thế tục đế: Là an lập quả Dự lưu v.v... và an lập pháp sở y trú711 của các quả. Lại có bốn thứ an lập, là ba thứ an lập vừa kể và an lập bởi thắng nghĩa thế tục đế. Tánh của thắng nghĩa đế không thể an lập712, vì là tự chứng ngộ từ bên trong. Vì muốn tùy thuận, dẫn sinh cái trí về thắng nghĩa đế, nên dựa vào thế tục đế mà an lập.

Chân thật phi an lập: Là chân như, thật tánh của tất cả pháp.

[509c14] (2) Lý thú chứng đắc: Lược có bốn thứ: 1. Chứng đắc của tất cả hữu tình nghiệp báo; 2. Chứng đắc của Thanh văn thừa;

3. Chứng đắc của Độc giác thừa; 4. Chứng đắc của Đại thừa.

[0509c17] Chứng đắc của tất cả hữu tình nghiệp báo: Tất cả hữu tình tạo tác các nghiệp tịnh và bất tịnh, y theo nghiệp của mình mà lưu chuyển ở trong ngũ thú713, cảm các nhân dị thục, thọ các quả dị thục. [509c20] Chứng đắc của Thanh văn thừa: Ban đầu thọ ba quy y, cho đến dựa vào sự trang nghiêm hạnh Thanh văn714 mà được năm sự chứng đắc: 1. Chứng đắc địa; 2. Chứng đắc trí; 3. Chứng đắc tịnh;

4. Chứng đắc quả; 5. Chứng đắc công đức.

Chứng đắc địa: Là được ba địa: 1. Kiến địa; 2. Tu địa; 3. Cứu cánh địa.

Chứng đắc trí: Là được chín trí: 1. Pháp trí; 2. Chủng loại trí;

3. Khổ trí; 4. Tập trí; 5. Diệt trí; 6. Đạo trí; 7. Từ đây trở đi được thế tục trí; 8. Tận trí; 9. Vô sinh trí.

Chứng đắc tịnh: Là bốn chứng tịnh715.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 Chứng đắc quả: Là bốn quả sa-môn.

Chứng đắc công đức: Là các công đức như bốn vô lượng, tám giải thoát, tám thắng xứ, mười biến xứ, vô tránh, nguyện trí, bốn vô ngại giải, sáu thần thông v.v...

Lại nữa, trong sự chứng đắc của Thanh văn thừa có những nhân tố làm chỗ dựa cho sự chứng đắc, đó là: trước tu ly dục của thế gian đạo716, tiếp tu thiện căn của thuận giải thoát phần, sau tu thiện căn của thuận quyết trạch phần. [0510a02] Chứng đắc của Độc giác thừa: Lược có ba thứ: 1.

Do đời trước đã được thiện căn của thuận giải thoát phần, [đời nay tự nhiên giác ngộ Thánh đạo]; 2. Do đời trước đã được chứng đắc chân vô lậu717; 3. Do thứ đệ trên mà được. Ở đây, hai chứng đắc ở trước được gọi là phi độc thắng giác718; chứng đắc sau cùng được gọi là Tê giác dụ [độc] giác719 .

[510a06] Chứng đắc của Đại thừa: Là chứng đắc đại bi, chứng đắc phát tâm, chứng đắc ba-la-mật-đa, chứng đắc nhiếp sự, chứng đắc các địa, năm vô lượng [tưởng]720 tùy đưa đến chứng đắc chân như, chứng đắc bất tư nghị uy đức, chứng đắc pháp bất cộng của Phật. Tất cả chứng đắc đã được phân biệt ở trước721 .

[510a10] (3) Lý thú giáo đạo: Lược có ba xứ được nhiếp:

1. Tạng được nhiếp; 2. Ma-đát-lý-ca được nhiếp; 3. Cả hai xứ trên được nhiếp.

Tạng được nhiếp: Là Thanh văn thừa tạng và Đại thừa tạng. Ma-đát-lý-ca được nhiếp: Là mười bảy bản địa722 và bốn thứ nhiếp 723.

Cả hai xứ trên được nhiếp: Là lược có mười thứ, như mười thứ nghĩa trong mục nhiếp tất cả nghĩa đã phân biệt ở trước724. Đây là tất cả, bao gồm Tạng được nhiếp và Ma-đát-lý-ca được nhiếp, gọi là tổng và lược Ma-đát-lý-ca.

[510a17] Lại có mười hai thứ giáo:

mình mà không thể chuyển hóa chúng sinh cho nên gọi là Độc giác. 720 Năm vô lượng tưởng: 1. Hữu tình giới vô lượng tưởng; 2. Thế giới vô lượng tưởng; 3. Pháp giới vô lượng tưởng; 4. Sở điều phục giới vô lượng tưởng; 5. Sở điều phục phương tiện giới vô tất cả hành vô thường, hữu lậu đều khổ, các pháp vô ngã, niết bàn tịch tĩnh.727 12. Bất khả ký sự giáo: Như có người hỏi, “Thế gian là thường còn hay vô thường?”. Bấy giờ, Như lai im lặng không xác nhận, rồi dạy người kia rằng, “Ta nói, điều này không thể xác định728.” Cho đến hỏi rằng, “Như lai có tồn tại hay không tồn tại sau khi chết?” Bấy giờ, Như lai im lặng không xác nhận, rồi dạy người kia rằng, “Ta nói, điều này không thể xác định.”729 Ở đây có bốn lý do để nói “không thể xác định”, nên biết:

1. Không có thể tánh nên không thể xác định: Như có người hỏi, “Tôi cùng với các uẩn là khác hay chẳng khác, là thường còn hay vô thường?” Những câu hỏi đại loại như vậy.

2. Vì đưa đến sự không nghĩa lợi nên không thể xác định: Như kinh Thăng nhiếp ba diệp730 nói: “Có vô lượng pháp Ta đã chứng tri thành Đẳng chánh giác mà không được Ta tuyên thuyết. Vì sao? Vì những pháp ấy đưa đến sự không nghĩa lợi.”

3. Vì sâu xa nên không thể xác định: Như có người hỏi, “Ngã là có hay là không có?” Điều này không thể xác định. Vì sao? Nếu Như LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 1. Sự giáo: Là tuyên thuyết riêng biệt tất cả pháp giáo, như sắc, thanh v.v…, nhãn, nhĩ v.v…

2. Tưởng sai biệt giáo: Là tuyên thuyết uẩn, giới, xứ, duyên khởi, thị xứ phi xứ, các căn, các đế, niệm trú, hữu sắc, vô sắc, hữu kiến, vô kiến, hữu đối, vô đối v.v… như vậy nói rộng vô lượng tưởng sai biệt giáo của đức Phật Bạc-già-phạm.

3. Tự tông quán sát giáo: Là khế kinh, ứng tụng, ký biệt v.v… các giáo, dựa vào những gì được trình bày trong Nhiếp thích phần725 . 4. Tha tông quán sát giáo: Là dựa bảy nhân minh xứ để chiết phục tha luận, thành lập giáo nghĩa của tự luận. Bảy nhân minh xứ là: luận thể tánh, luận xứ sở, luận sở y, luận trang nghiêm, luận đọa phụ, luận xuất ly và luận đa sở tác pháp; sẽ được phân biệt ở sau726 .

5. Bất liễu nghĩa giáo: Là trong khế kinh, ứng tụng, ký biệt v.v…

Phật Bạc-già-phạm lược nêu nghĩa lý, chưa phân biệt rộng, cần phải khai thị giáo nghĩa.

6. Liễu nghĩa giáo: Ngược lại với bất liễu nghĩa giáo.

7. Tục đế giáo: Là những con đường ngôn ngữ được hiển thị. Tất cả điều đó gọi là tục đế. Lại dựa vào danh từ, tưởng tượng, ngôn thuyết mà sinh khởi thêm lên tướng, danh, phân biệt, đó cũng là tục đế. 8. Thắng nghĩa đế giáo: Là giáo nghĩa về bốn Thánh đế và giáo nghĩa về chân như, thật tế, pháp tánh.

9. Ẩn mật giáo: Phần nhiều là giáo nghĩa của Thanh văn thừa tạng. 10. Hiển liễu giáo: Phần nhiều là giáo nghĩa của Đại thừa tạng.

11. Khả ký sự giáo: Là giáo nghĩa của bốn pháp ôn-đà-nam:

726 HIển dương, quyển 11, phẩm Nhiếp tịnh nghĩa, phần 7. 727 Bốn pháp ôn-đà-nam là lược tập của giáo pháp, theo đó chúng sinh tu tập thì giải thoát sinh tử.

728 Ký biệt 記別: cái được xác định. Trường hợp khác, ký biệt là thọ ký.

729 Trung bộ kinh, Tiểu kinh Màlunkyàputta: “Một thời, Thế Tôn trú ở Savatthi, Jetavana, tại tịnh xá ông Anathapindika (Cấp Cô Độc). Rồi Tôn giả Malunkyaputta, trong khi độc trú tịnh cư, khởi lên sự suy tư như sau: Có một số vấn đề này, Thế Tôn không trả lời, bỏ một bên, loại bỏ ra: ‘Thế giới là thường còn, thế giới là vô thường, thế giới là hữu biên, thế giới là vô biên; sinh mạng này và thân này là một, sinh mạng này và thân này là khác; Như Lai có tồn tại sau khi chết, Như Lai không có tồn tại sau khi chết, Như Lai có tồn tại và không có tồn tại sau khi chết. Như Lai không có tồn tại và không không tồn tại sau khi chết.’” (HT. Thích Minh Châu dịch) 730 Thăng nhiếp ba diệp kinh 升攝波葉經 hay Thăng nhiếp ba kinh 升攝波經: Có một loại cây rừng được gọi là thăng-nhiếp-ba (Siṃsapā); cây ấy được xác định là loại cây Dalbergia sissoo, được LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 lai xác định ‘ngã là có’, thì người kia sẽ chấp trong uẩn có ngã, hoặc chấp ly uẩn có ngã. Nếu Như lai xác định ‘ngã là không có’, thì người kia sẽ chê bai ngôn thuyết thế tục rằng, ‘ngã cũng là không có’731. Cho đến có người hỏi, “Như Lai có tồn tại sau khi chết? Như Lai không có tồn tại sau khi chết? Như Lai có tồn tại và không có tồn tại sau khi chết? Như Lai chẳng có tồn tại và chẳng không tồn tại sau khi chết?” Do những vấn đề sâu xa nên đều không xác định.

4. Pháp tướng kia là pháp nhĩ 732 nên không xác định: Là chân như của các pháp và các pháp tướng ấy là đồng nhất hay dị biệt, nên không thể xác định, do vì pháp tướng và chân như là pháp nhĩ nên không thể thiết lập là dị tánh hay là bất dị tánh.

Lại có bốn lý do Như lai tuyên thuyết sự không thể xác định:

1. Do sự này ngoại đạo đã nói; 2. Không đúng lý; 3. Không đưa đến nghĩa lợi; 4. Chỉ có thể phát khởi tranh luận bao vây. Nên biết, có hai lý do không đưa đến nghĩa lợi: 1. Rời xa tư duy về nhân quả; 2. Rời xa tư duy về tạp nhiễm và thanh tịnh. [510b27] (4) Lý thú ly nhị biên: Lược có sáu thứ: 1. Rời xa bên tăng ích không thật có; 2. Rời xa bên tổn giảm chân thật có; 3. Rời xa bên chấp thường; 4. Rời xa bên chấp đoạn; 5. Rời xa bên thọ dụng dục lạc; 6. Rời xa bên thọ dụng tự khổ.

[510c02] (5) Lý thú bất khả tư nghị: Lược có sáu sự bất khả tư nghị: 1. Ngã thì bất khả tư nghị; 2. Hữu tình thì bất khả tư nghị; 3. Thế gian thì bất khả tư nghị; 4. Tất cả nghiệp báo của hữu tình thì bất khả

731 Chấp tổn giảm, chỉ cho vô nhân luận hay ngẫu nhiên luận. Ngoại đạo cho rằng do nguyên nhân tự nhiên, chứ không do hội đủ các điều kiện, quả thường xuyên được sản sinh một cách đột nhiên;

rằng thế giới này do ngẫu nhiên, không bởi nguyên nhân nào cả, xuất hiện từ hư vô. 732 Pháp nhĩ: Các pháp là thế đó, tức nói các pháp thường đồng thường biệt (thường duy nhất mà thường sai biệt). Như nói, tâm thể thì duy nhất nhưng tâm dụng có sai biệt. tư nghị; 5. Bậc chứng tịnh lự và cảnh giới tịnh lự thì bất khả tư nghị; 6.

Chư Phật và cảnh giới của chư Phật thì bất khả tư nghị.

[510c07] (6) Lý thú ý lạc: Lược có mười sáu thứ ý lạc: 1. Ý lạc khai thị; 2. Ý lạc ly dục; 3. Ý lạc khuyên dẫn; 4. Ý lạc khích lệ; 5. Ý lạc mừng khen; 6. Ý lạc làm cho thể nhập; 7. Ý lạc trừ nghi ngờ; 8. Ý lạc thành thục; 9. Ý lạc an định; 10. Ý lạc giải thoát; 11. Ý lạc y biệt nghĩa; 12. Ý lạc không tội lỗi và hoan hỷ của vị tu chứng; 13. Ý lạc tôn trọng đối với pháp sư của vị lắng nghe; 14. Ý lạc pháp nhãn lưu bố; 16.

Ý lạc phá vỡ tất cả tướng.

[510c15] Y nghĩa: Là bất liễu nghĩa và liễu nghĩa. 2. Quy y: Phân biệt có ba thứ: 1. Thành thục quy y; 2. Kiến lập quy y; 3. Sai biệt quy y.

(1) Thành thục quy y: Chỉ có Phật, Pháp, Tăng là chân thật quy y, chẳng phải thiên thần v.v… Vì sao? Có hai lý do: 1. Không làm gì được; 2. Không hiện thấy.

[510c19] Không làm gì được: Là các thiên thần không thể vì chúng sinh làm các sự lợi ích. Các thiên thần này hoặc vì không có năng lực, hoặc đợi cung kính phụng sự, hoặc không chịu được khổ nhọc, hoặc không có tâm từ bi, hoặc có chướng ngại. Như vậy, tất cả chẳng phải chỗ chân thật quy y, nghĩa là vì không có năng lực, vì rơi vào thiên lệch, vì tránh né khổ nhọc cho mình nên không tự tại, vì không có lòng thương xót, vì công đức nhỏ kém.

[510c24] Không hiện thấy: Là các thiên thần chẳng hiển hiện để con người chứng kiến. Người thế gian chưa thấy, không hiện thấy chúa trời có khả năng làm chỗ nương tựa, mà chỉ có thể dựa vào đức tin rằng có chúa trời hiện hữu nhiếp thọ con người, để rồi có đức tin không hiện thấy thay vì dựa vào đức tin hiện thấy.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 Hỏi: Có phải vì thấy [thiên thần] trong chiêm bao nên có sự quy y?

Đáp: Dục tưởng mà thấy thì như là thật mà chẳng thật. Lại nữa, [nếu là thật thì] khi tỉnh dậy sao không hiện thấy? Tuy trong chiêm bao có tạm thấy tướng thật, nhưng tướng ấy chỉ do dục và tưởng tạo ra. Lại nữa, chính các duyên hiện tiền làm cho người nằm mộng tạm có sự thấy mà phần nhiều là hư dối.

Lại nữa, các thiên thần v.v… chẳng phải là đối tượng để quy y do có năm nhân tố: 1. Do hình tướng; 2. Do thể tánh; 3. Do tác nghiệp;

4. Do pháp nhĩ; 5. Do nhân quả.

[511a04] Do hình tướng: Người thế gian không hiện thấy các thiên thần, cũng không đàm luận được. Các thiên thần có tướng mạo mạnh dữ, vì có sợ hãi; nhiễm tập phóng dật, vì có tham ái; bỏ việc lợi người, vì không có tâm bi mẫn; không hiểu rõ việc nào cần làm và việc nào không cần làm, vì không thông suốt nghĩa chân thật, do đó không thể quy y thiên thần. Tướng của Phật như thế nào để có thể quy y? Người thế gian hiện thấy Phật và có đàm luận với Phật. Đức Phật có vẻ đẹp hòa tĩnh, vì không có sợ hãi; rời xa phóng dật, vì không có tham ái; không bỏ việc lợi người, vì có tâm đại bi; khéo hiểu rõ việc nào cần làm và việc nào không cần làm, vì thông suốt nghĩa chân thật, [do đó nên quy y Phật]. Lại nữa, đức Phật có năm sắc thái để quy y. Những gì là năm?

Một là, làm lợi hữu tình vì chứng đại bồ-đề; hai là, hiện diện trong đại chúng vì khai chánh pháp nhãn; ba là, bình đẳng với kẻ oán người thân vì lợi ích hữu tình; bốn là, rời bỏ tham trước khi đến mọi nhà để nhiếp thọ vì các căn tịch tĩnh; năm là, khéo trừ lưới nghi của tất cả chúng sinh.

[511a15] Do thể tánh: Như lai vĩnh đoạn các lậu, đã điều ngự mình và điều ngự được ngưởi, nên là bậc đáng quy y. Các thiên thần v.v… có đủ các lậu, không điều ngự được chính mình, huống là điều ngự được người, vì vậy không phải chỗ quy y.

[511a18] Do tác nghiệp: Như lai an trú tĩnh lự, vô cấu, quảng đại v.v… làm nghiệp, và còn tác nghiệp vì lợi ích chúng sinh, nên là bậc đáng quy y. Các thiên thần v.v… an trú thọ dụng các dục dơ xấu làm nghiệp, và còn tác nghiệp sát hại chúng sinh, vì vậy không phải chỗ quy y. [511a22] Do pháp nhĩ: Công đức thắng lợi của tất cả thế gian và xuất thế gian733 đều dựa vào công lực của mình mà có được. Nếu rời công lực của mình, tuy đối với thiên thần khởi tâm kính tin sâu xa cũng không thể chứng được. Giả như đối với thiên thần không sinh tâm kính tin, chỉ dựa vào công lực của mình thì vẫn có thể chứng được, vì vậy thiên thần không phải chỗ quy y.

Do nhân quả: Nay hỏi về việc thờ cúng thiên thần: Thể tánh của thiên thần là do thiên nghiệp cảm được? Là do cúng dường thiên mà được? Là do vô nhân mà được? Nếu do thiên nghiệp mà được thì nên quy y nghiệp [mình đã tạo], chẳng phải thiên nghiệp. Nếu do vô nhân mà được thì nên quy y vô nhân, không cần quy y thiên. Nếu cúng dường thiên thần mà cảm báo cái thân thiên thần thì là do nhân tố cúng dường, hay là do nhân tố thiên thần, hay là do có cả hai nhân tố? Nếu chỉ do nhân tố cúng dường, thì sự thờ cúng thiên thần vô ích, vì sự cúng dường tùy chỗ nào đó cũng nên cảm báo cái thân thiên thần. Nếu chỉ do nhân tố thiên thần, tức nói sự cúng dường vô ích, vì [một người]

tuy không cúng dường, thiên thần nên cho [người ấy] cảm báo cái thân bậc thiện nhân; 2. Lắng nghe chánh pháp; 3. Như lý tác ý; 4. Thực hành pháp và tùy pháp.734 Lại có bốn thứ chánh hành, nên biết: 1. Khéo nhiếp các căn kh-iến không trạo động; 2. Thọ chánh học xứ; 3. Bi mẫn chúng sinh; 4.

Thời gian thích ứng như pháp cúng dường Tam bảo.

Hỏi: Quy thú Tam bảo có lợi ích gì?

Đáp: Có bốn lợi ích: 1. Được công đức rộng lớn; 2. Được hoan hỷ rộng lớn; 3. Được đẳng trì thù thắng; 4. Được cực thiện thanh tịnh.

Lại có bốn lợi ích: 1. Đại thủ hộ đầy đủ; 2. Tất cả chướng của tà tín giải dần nhỏ ít rồi tiêu diệt; 3. Được nhập vào chúng thiện nhân, toàn là những bậc thông tuệ735, [chánh hành], chánh chí736, còn gọi là LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 thiên thần. Nếu do cả hai nhân tố, thì sắp bày cúng dường, thiên thần nhiếp thọ, và mọi nguyện cầu đều được kết quả. Lại nữa, có bảy sự nguyện cầu không chắc có kết quả, cố nhiên là không đúng: 1. Cúng dường làm duyên, không chắc vị trời đã nhiếp thọ; 2. Tin hiểu làm duyên, không chắc vị trời đã nhiếp thọ; 3. Tin hiểu vị trời kia, không chắc cảm được tự thể tối thắng của vị trời; 4. Tin hiểu vị trời kia, không chắc cảm được sự giàu có, hạnh phúc tối thắng;

5. Tin hiểu vị trời kia, không chắc hủy hoại được sự thù địch của A-tố-lạc, v.v…; 6. Tin hiểu vị trời kia, không chắc xuất sinh cõi trời; 7. Sinh cõi trời rồi, không chắc thường trú không mất.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 chúng đại sư đồng phạm hạnh; 4. Vì tin tưởng Thánh giáo nên được chư thiên yêu thích. Chư thiên kia nếu thấy có người thọ ba quy thú thì sinh hoan hỷ lớn, triển chuyển bảo nhau: “Chúng ta ngày xưa đều do thành tựu ba quy thú, nên từ chỗ kia mạng chung sinh lên chốn này.

Thiện nam tử ấy nay cũng thành tựu ba quy thú này, trú giữ không bỏ, tương lai không lâu sẽ là bạn của chúng ta.” [511c03] (3) Sai biệt quy y: Nên biết, có sáu nhân tố tạo ra sự sai biệt của Tam bảo: 1. Do tướng; 2. Do nghiệp; 3. Do tín giải; 4. Do tu hành; 5. Do tùy niệm; 6. Do sinh phước. Do tướng nên Tam bảo sai biệt: Sắc thái tự chứng giác là Phật bảo; sắc thái chứng giác quả là Pháp bảo; sắc thái chánh tu hành theo sự dạy bảo của thầy là Tăng bảo.

Do nghiệp nên Tam bảo sai biệt: Nghiệp chuyển chánh giáo là Phật bảo; nghiệp đoạn đối tượng sở duyên là phiền não khổ là Pháp bảo; nghiệp tăng thêm sự tinh cần dũng mãnh là Tăng bảo.

Do tín giải nên Tam bảo sai biệt: Là đối với Phật bảo nên thân cận phụng sự cung kính; đối với Chánh pháp bảo nên tin kính tác chứng; đối với chư Tăng bảo nên đồng pháp737, cộng trú738, kính tin, thân cận.

Do tu hành nên Tam bảo sai biệt: Là đối với Phật bảo nên khởi hạnh mời thỉnh, nghênh tiếp, thừa sự, cung kính; đối với Chánh pháp bảo nên khởi hạnh tu tập phương tiện đúng như giáo lý; đối với chư Tăng bảo nên khởi hạnh chia sẻ sự thọ dụng tài vật và giáo pháp.

Do tùy niệm nên Tam bảo sai biệt: Đối với Tam bảo nên khởi tùy niệm riêng biệt, như trong kinh thường nói, “Đức Bạc-già-phạm Như lai, Ứng chánh đẳng giác …”, cho đến nói rộng.739 Do sinh phước nên Tam bảo sai biệt: Đối với Phật bảo, là nương tựa một hữu tình để sinh phước tối thắng; đối với Pháp bảo, là nương tựa pháp tăng thượng để sinh phước tối thắng; đối với Tăng bảo, là nương tựa nhiều hữu tình để sinh phước tối thắng.

738 Cộng trú trong lục hòa.

739 Tùy niệm là tùy theo đối tượng mà có sự nhớ nghĩ chính xác, thường gọi là niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng. Phật có 3 đức: đoạn đức (đoạn trừ ái dục), trí đức (thành tựu toàn giác) và ân đức (giúp đỡ chúng sinh). Pháp là tư tưởng tứ đế, 12 chi duyên khởi, 5 uẩn, cho đến Như lai tạng, chân như vô ngã, tánh tịnh niết bàn. Tăng là vị vận dụng bản thân hóa giải những gì thác loạn từ 3 nghiệp LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 [512a09] Gìn giữ biệt giải thoát luật nghi: Là thi-la của bảy chúng742 [thọ trì], gọi là biệt giải thoát luật nghi. Vì có sai biệt thi-la của các chúng cho nên thiết lập nhiều thứ luật nghi. Nghĩa ở đây chỉ dựa vào luật nghi của tỳ-kheo mà nói, đó gọi là gìn giữ biệt giải thoát luật nghi743 .

[512a13] Đầy đủ phép tắc: Là đầy đủ phép tắc trong các uy nghi, hoặc trong sự làm việc, hoặc trong những phương tiện tu tập thiện phẩm, tùy thuận thế gian, không trái thế gian, tùy thuận tỳ-nại-da, không trái tỳ-nại-da. [512a16] Thế nào là đầy đủ phép tắc trong các uy nghi, tùy thuận, không trái thế gian và tỳ-nại-da? Là đúng thời, đúng chỗ nên làm thì nên làm như vậy. Chánh hành như vậy đúng thời, đúng chỗ thì không bị thế gian chỉ trích, chê cười, và không bị bậc thiện nhân thông tuệ, chánh chí, vị đồng pháp, vị trì luật, vị học luật quở trách. Nên biết như vậy trong các uy nghi đi, đứng, ngồi, nằm.

[512a21] Thế nào là đầy đủ phép tắc trong những sự làm việc, tùy thuận, không trái thế gian và tỳ-nại-da? Là mặc y áo, đại tiểu tiện, dùng nước744, xỉa răng, vào làng khất thực, trở về thọ trai, rửa bát, rửa chân, xếp đặt phu cụ745. Lại nữa, đã tỉnh lược những tác nghiệp về

Quyển Bảy

Phẩm Hai

NHIẾP TỊNH NGHĨA (Phần 3)

[5011c27] Luận giải: 3. Ba học: Phân biệt có mười hai thứ: 1. Phân biệt sai biệt; 2. Phân biệt sinh khởi; 3. Phân biệt chuyển dị; 4. Phân biệt năng trị sở trị; 5. Phân biệt năng dẫn thắng sinh định thắng;

6. Phân biệt thuận pháp; 7. Phân biệt bổ-đặc-già-la; 8. Phân biệt hạ trung thượng phẩm; 9. Phân biệt Du-già; 10. Phân biệt tác ý; 11. Phân biệt dẫn phát; 12. Phân biệt vấn đáp.

[511c27] (1) Phân biệt sai biệt:

Phân biệt sự sai biệt của tăng thượng giới học trong ba học. Sai biệt, là như trong kinh nói, “Nếu các tỳ-kheo thành tựu an trú thi-la, gìn giữ biệt giải thoát luật nghi, đầy đủ phép tắc, đầy đủ sở hành, đối với tội vi tế thấy rất lo sợ, thọ học các học xứ, thì gọi là giới đầy đủ.740” Ở đây:

[512a07] Thành tựu an trú thi-la: Là đối với các học xứ đã tiếp nhận, thân nghiệp không phạm, ngữ nghiệp không phạm, [ý nghiệp không phạm], không nứt, không lủng, như vậy là thành tựu an trú thi-la.741 thực hành như vậy, làm cho vị khác hoan hỷ, yêu mến kính trọng cùng nhau thân cận, hòa hợp giúp đỡ nhau không có tranh cãi, một lòng làm việc như nước hòa với sữa.” (No. 1451, tr. 384a16~21. LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 bát746 và y747, cũng như bao nhiêu tác nghiệp đúng pháp khác748, gọi là sự làm việc. Nếu đúng thời, đúng chỗ nên tác nghiệp thì nên tác nghiệp như vậy. Chánh tác nghiệp như vậy đúng thời, đúng chỗ thì không bị thế gian chỉ trích, chê cười, và không bị bậc thiện nhân thông tuệ, chánh chí, vị đồng pháp, vị trì luật, vị học luật quở trách. Đó là đầy đủ phép tắc trong sự làm việc, tùy thuận, không trái thế gian và tỳ-nại-da.

[512b01] Thế nào là đầy đủ phép tắc trong những phương tiện tu tập thiện phẩm, tùy thuận, không trái thế gian và tỳ-nại-da? Là đọc tụng kinh điển, hòa kính sư trưởng, tu tập kế thừa đạo nghiệp [của người xuất gia], chiếu cố chăm sóc người bệnh hoạn, tâm từ cùng khởi, tuyên thuyết dữ dục749, tu tập phương tiện, xin hỏi nghe pháp, siêng năng không nhác; đối với các vị thông tuệ, đồng tu phạm hạnh thì đích thân cúng hầu; khích lệ người khác tu tập thiện phẩm và vì họ tuyên thuyết diệu pháp sâu xa; vào nơi vắng vẻ kín đáo để kiết già phu tọa. Các việc như vậy và các pháp thiện khác, gọi là những phương tiện tu tập thiện phẩm. Như vậy, những phương tiện tu tập thiện phẩm vừa nói đến, nếu đúng thời, đúng chỗ nên tu tập thì nên tu tập như vậy. Chánh tu tập như vậy đúng thời, đúng chỗ thì không bị thế gian chỉ trích, chê cười, và không bị bậc thiện nhân thông tuệ, chánh chí, vị đồng pháp, vị trì luật, vị học luật quở trách. Đó là đầy đủ phép tắc trong những phương tiện tu tập thiện phẩm, tùy thuận, không trái thế gian và tỳ-nại-da.

Đầy đủ phép tắc trong những hành tướng như vậy gọi là đầy đủ phép tắc. [512b14] Đầy đủ sở hành: Là năm xứ không phải sở hành của vị tỳ kheo. Năm xứ [không nên đi đến] là gì? 1. Nhà hát xướng; 2. Nhà dâm nữ; 3. Nhà bán rượu; 4. Cung điện vua chúa; 5. Nhà chiên-đồ-la750, yết-chỉ-na751. Cùng những nơi khác không nên đi đến do Như lai răn dạy752. Ngoài những nơi kể trên thì có thể đi đến. Như vậy, kịp thời đi đến chỗ không tội lỗi, gọi là đầy đủ sở hành.

[512b19] Đối với tội vi tế thấy rất lo sợ: Là phạm tiểu học xứ và tùy tiểu học xứ753, phạm rồi có thể thoát ra, đều gọi là tội vi tế. Lại nữa, 746 Bình bát: Phạn ngữ là pātra, âm là bát-đa-la, dịch là ứng lượng khí, nghĩa là vật dụng thích ứng với chánh pháp, tức thể chất, màu sắc và dung lượng của bát đều tương ứng với chánh pháp. Bình bát là một trong sáu vật dụng tùy thân cần thiết của một tỳ kheo, là phương tiện cho tánh mạng tuệ giác, là tín hiệu truyền thừa của Thánh chủng. Đời sống của người xuất gia phải dựa trên sự khất thực, do đó, bình bát trở thành vật dụng cũng quan trọng như ba y. Ba y và bình bát đối với tỳ kheo được ví như hai cái cánh của con chim. Vị tỳ kheo có bát dư, cất giữ bát dư quá 10 ngày phạm tội ưng xả đối trị; bình bát ấy phải xả bỏ bằng cách đến Tăng hoặc 1 vị tỳ kheo mà tác lễ xả bát.

747 Phật chế một tỳ-kheo chỉ có ba y, không được nhiều hơn, gồm có: 1. An-đà-hội (antarvāsa), là LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 phạm rồi dùng ít công lực để thoát ra, gọi là tội vi tế. Thế nào là ở trong đó thấy rất lo sợ? Là tác quán thế này: “Chớ để tôi vì sự hủy phạm này nên không có khả năng được những gì chưa được, ngộ những gì chưa ngộ, chứng những gì chưa chứng. Lại chớ để tôi rơi vào ác thú754, khởi các hành nghiệp của ác thú. Lại chớ để tôi về sau phải tự hối trách.

Chớ để đại sư, chư thiên, bậc thông tuệ đồng tu phạm hạnh dùng pháp quở trách. Lại chớ để danh tiếng xấu của tôi lan truyền mười phương.”

Nhân thấy hiện pháp như vậy, hậu pháp là sự bất khả lạc, nên sinh rất lo sợ. Do nhân duyên như vậy nên đối với tiểu học xứ và tùy tiểu học xứ, [từ nay] cho đến thân mạng khó bảo tồn, trọn không dám phạm.

Giả sử có lúc do mất chánh niệm nên đã hủy phạm, thì mau mau hối lỗi như pháp để mà thoát ra. Như vậy gọi là đối với tội vi tế thấy rất lo sợ. [512c01] Thọ học các học xứ: Đầu tiên là thọ Biệt giải thoát luật nghi, do bạch tứ yết-ma755 mà thọ Cụ túc giới756. Sau đó, [từ vị giới sư] được nghe sơ lược về thể tánh của học xứ757. Và còn từ vị ổ-ba-đà-da758, a-già-lợi-da759 được nghe về Biệt giải thoát kinh, trong đó có nói hơn một trăm năm mươi học xứ, để rồi tự thệ tiếp nhận: “Tôi sẽ học hết tất cả học xứ.”760 Và thường xuyên được nghe các học xứ từ chư vị cùng nhau đàm luận, chư vị cùng nhau hỏi đáp, chư vị thường thân quen gần gũi, chư vị khéo léo đồng ý. Lại mỗi nửa tháng nghe thuyết Biệt giải thoát kinh761. Do như vậy mà tiếp nhận tất cả học xứ, gọi là có được Biệt giải thoát luật nghi. Từ đó về sau, đối với các học xứ, khéo léo không có hủy phạm. Dẫu có hủy phạm liền như pháp mà thoát ra.

Nếu trước đã phát nguyện tiếp nhận các học xứ mà không được khéo léo, chưa thể thấu suốt, thì nên như ban đầu mới thọ giới. Lại ở nơi vị ổ-ba-đà-da, a-già-lợi-da v.v... được thường xuyên thỉnh hỏi, lắng nghe, tiếp nhận để khéo thông suốt hiểu rõ. Tôn trọng không thêm không bớt các học xứ do Phật thuyết; dù văn hay nghĩa cũng khéo léo tu học, thọ trì không có đảo ngược. Như vậy gọi là thọ học các học xứ.

[512c14] Như vậy đã nói rộng về sự sai biệt của thi-la luật nghi.

Nếu nói sơ lược về nghĩa của nó thì đức Bạc-già-phạm đã dùng ba sắc thái để làm rõ nghĩa của giới uẩn: 1. Sắc thái không mất, không hoại;

2. Sắc thái tự thể; 3. Sắc thái công đức của tự thể.

thái không mất, không hoại của thi-la luật nghi.

phạm hạ phẩm tội, dùng ít công sức thì được hoàn tịnh, bằng cách đối trước một vị tỳ kheo cầu xin sám hối lỗi lầm đã phạm, gọi là vi tế tội. Vì muốn hoàn toàn không phạm vi tế tội nên chế lập tùy hộ học xứ, gọi là tiểu và tùy tiểu học xứ. (giống như phiền não và tùy phiền não)

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 Tiếp theo nói, “gìn giữ biệt giải thoát luật nghi”, để hiển thị sắc thái tự thể của thi-la luật nghi.

Tiếp theo nói, “đầy đủ phép tắc, đầy đủ sở hành”, để hiển thị rằng, biệt giải thoát luật nghi, một khi đã tiếp nhận, phải quán người để tăng thượng, đó là sắc thái công đức và danh xưng của tự thể. Vì sao? Do người ta thấy được sắc thái “đầy đủ phép tắc, đầy đủ sở hành”, thì người chưa tin tưởng sẽ tin tưởng, người đã tin tưởng sẽ tăng trưởng [niềm tin]. Người chưa tin tưởng sẽ dựa vào đây để có niềm tin, tâm không khinh chê, không rêu rao danh tiếng xấu. Nếu không được như vậy, dù đầy đủ thi-la, nhưng do vượt khỏi phép tắc, sở hành, nên không có sự quán người để tăng thượng công đức và danh xưng. Nếu ngược lại thì không có tội lỗi. Lại nói, “đối với tội vi tế thấy rất lo sợ, thọ học các học xứ”, để hiển thị [biệt giải thoát luật nghi, một khi đã tiếp nhận,] phải quán mình để tăng thượng, đó là sắc thái công đức và danh xưng của tự thể. Vì sao? Tuy có “đầy đủ phép tắc, đầy đủ sở hành” nên có được sự quán người để tăng thượng công đức và danh xưng, nhưng đã hủy phạm thi-la, do nhân duyên này hoặc sinh ác thú, hoặc “không có khả năng được những gì chưa được, ngộ những gì chưa ngộ, chứng những gì chưa chứng.” Nếu có thể đối với tội vi tế còn thấy rất lo sợ, huống chi tội thượng phẩm, lại còn thọ học các học xứ, do nhân duyên này, thân hoại mạng chung sinh về thiện thú, lại còn có khả năng được những gì chưa được, ngộ những gì chưa ngộ, chứng những gì chưa chứng. Do các duyên ấy nên gọi là sắc thái của thi-la luật nghi về sự quán mình để tăng thượng công đức và danh xưng.

[513a05] Lại nữa, ở đây đức Bạc-già-phạm hiển thị ba thứ thi-la tánh: 1. Thọ trì thi-la tánh; 2. Xuất ly thi-la tánh; 3. Tu tập thi-la tánh.

Đầu tiên nói, “thành tựu an trú thi-la”, để hiển thị thọ trì thi-la tánh.

298 299

Tiếp theo nói, “gìn giữ biệt giải thoát luật nghi”, để hiển thị xuất ly thi-la tánh. Vì sao? Do biệt giải thoát luật nghi được nhiếp trong thi-la, gọi là tăng thượng giới học. Dựa vào tăng thượng giới học để có thể tu tập tăng thượng tâm học và tăng thượng tuệ học. Dựa vào ba học mới có thể làm cho tất cả khổ vĩnh tận, cứu cánh xuất ly. Sự xuất ly như vậy, trước dựa vào thi-la làm sở hành, [làm nơi y chỉ], sau đó mới được [xuất ly], cho nên biệt giải thoát luật nghi gọi là xuất ly thi-la tánh.

Sau cùng nói, “đầy đủ phép tắc, đầy đủ sở hành, đối với tội vi tế thấy rất lo sợ, thọ học các học xứ”, để hiển thị tu tập thi-la tánh. Nếu y theo các sắc thái như vậy mà tu tập biệt giải thoát luật nghi, tu tập thi-la, gọi là tu tập, khéo tu tập, [nhiều tu tập].

Như vậy gọi là phân biệt sự sai biệt của tăng thượng giới học.

[513a17] Phân biệt sự sai biệt của tăng thượng tâm học: “Nếu vị tỳ kheo ly dục, ly pháp ác bất thiện, có tầm có tứ, có hỷ và lạc phát sinh do viễn ly, an trú đầy đủ sơ tĩnh lự.” Lại nữa, “Vắng lặng tầm tứ, nội tâm an tịnh, tâm định một cảnh, một trạng thái hỷ lạc do tam-ma-địa sinh, không tầm không tứ, an trú đầy đủ đệ nhị tĩnh lự.” Lại nữa, “Do ly hỷ nên trú xả, niệm chánh tri, và thân cảm lạc của chánh thọ mà bậc Thánh tuyên thuyết là thành tựu xả niệm lạc trú, an trú đầy đủ đệ tam tĩnh lự.” Lại nữa, “Do đoạn lạc, cùng với từ trước đã đoạn khổ, hỷ và ưu, an trú đầy đủ đệ tứ tĩnh lự, không khổ không lạc, xả niệm thanh tịnh.” Nghĩa sai biệt ở đây như trước đã nói762. Đó gọi là phân biệt sự sai biệt của tăng thượng tâm học.

Phân biệt sự sai biệt của tăng thượng tuệ học: “Nếu vị tỳ kheo đối với khổ Thánh đế, biết như thật về khổ; đối với tập Thánh đế, biết như LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 thật về tập; đối với khổ diệt Thánh đế, biết như thật về diệt; đối với khổ diệt thú hành Thánh đế 763, biết như thật về thú hành.” Đó gọi là phân biệt sự sai biệt của tăng thượng tuệ học.

[513a29] (2) Phân biệt sinh khởi: Do thành tựu thi-la nên không hối hận764; do không hối hận nên sinh hân hoan; sinh hân hoan nên tâm hỷ; tâm hỷ nên thân an; thân an nên thọ lạc; thọ lạc nên tâm định; tâm định nên quán như thật; quán như thật nên khởi nhàm chán; khởi nhàm chán nên ly dục; ly dục nên giải thoát; giải thoát nên tự nói: “Tôi đã chứng giải thoát.” Lại khởi tri kiến như vầy: “Tôi sinh đã tận, phạm hạnh đã thành, việc làm đã xong, không còn thọ thân sau.”

[513b06] (3) Phân biệt chuyển dị: Hoặc có tăng thượng giới học, nhưng không có tăng thượng tâm học và không có tăng thượng tuệ học; hoặc có tăng thượng giới học và tăng thượng tâm học, nhưng không có tăng thượng tuệ học. Nếu có tăng thượng tuệ học thì ắt có tăng thượng giới học và tăng thượng tâm học.

[513b09] (4) Phân biệt năng trị sở trị: Tăng thượng giới học là sự đối trị dừng nghỉ phiền não, triền phược; tăng thượng tâm học là dự đối trị chế phục phiền não, triền phược, và tăng thượng tuệ học là sự đối trị vĩnh đoạn phiền não, triền phược.