Luận Hiển Dương Thánh Giáo Trọn Bộ 2 tập

Vô thường, trí điều phục

Nên biết do hai nhân. (kệ 22cd

‌ [550c23] Luận giải: Do hai thứ nhân mà trí như thật361 ngộ nhập tánh vô thường: 1. Do niệm trú; 2. Do duyên khởi. Do niệm trú362 nên đối với các cảnh giới, buộc tâm an trú. Do duyên khởi nên thấu đạt pháp tánh của đối tượng niệm trú. Như trong kinh có nói: “Thấy pháp tập khởi thì niệm trú nơi thân,” cho đến nói rộng.363

‌ Kệ tụng:

Thấy kia có sáu thứ

Duyên khởi có bốn thứ. (kệ 22 ef)

‌ [550c28] Luận giải: Trí kiến về tánh vô thường, nên biết có sáu thứ:364 1. Trí thế tục: [Từ sơ phát tâm] cho đến địa vị thuận quyết Kệ tụng:

‌ Tác ý không như lý ‌ Nghĩ nhớ tiền tế đẳng ‌ Tương tự, tương tục chuyển ‌ Nơi vô thường chấp thường. (kệ 21) [550c13] Luận giải: Do hai thứ nhân mà sinh khởi chấp thường:

1. Do tác ý không như lý358; 2. Do nghĩ nhớ những việc ở tiền tế, hậu tế, trung tế359; những việc ở tiền tế, hậu tế, trung tế thì tương tự, tương tục chuyển động. Đối với những pháp thế gian khác cũng có sự chấp thường trú.

Lại nữa, như trước đã nói về ba tướng hữu vi không phải chỉ là sát-na, vì sao?

Kệ tụng:

‌ Sinh: sơ, hậu, trung gian

‌ Thủ ba tướng hữu vi. (kệ 22ab)

[550c18] Luận giải: Ba tướng hữu vi do các chúng đồng phần360 được nhiếp trong một đời sống. Nghĩa là khi mới sinh ra, lấy đó làm tướng sinh; cuối cùng khi chết, lấy đó làm tướng diệt; khoảng giữa hai tương tự là có chung tánh chất của một chủng loại.” (tr. 700b18~20)

361 Trí như thật: Cái biết đúng như sự thật về danh, nghĩa, tự tánh và sai biệt của các pháp. 362 Niệm trú là tu tập 4 niệm trú: thân, thọ, tâm, pháp.

363 Tạp A-hàm, kinh Tập, số 609: “Thế nào là tập khởi của bốn Niệm xứ? Tiêu thất của bốn Niệm xứ? Thức ăn tập khởi thì thân tập khởi. Thức ăn diệt thì thân tiêu thất. Như vậy, hãy sống tùy quán LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 trạch phần365; 2. Trí thắng nghĩa: [Từ thuận quyết trạch phần] cho đến địa vị xuất thế đạo366; 3. Trí Thanh văn: Trừ nghĩa của vô tánh vô thường367; 4. Trí Bồ-tát: Gồm tất cả nghĩa của vô thường; 5. Bất thiện thanh tịnh: Là hai trí hữu học ở trên368; 6. Thiện thanh tịnh: Là hai trí vô học ở trên369 .

‌ Lại nữa, pháp duyên khởi, nên biết có bốn thứ đạo lý. Những gì là bốn? ‌ Kệ tụng:

Tự chủng: chẳng phải tha Đợi duyên: chẳng phải tự

Vô tác: chẳng phải cộng Dụng: chẳng phải vô nhân. (kệ 23)

‌ [551a07] Luận giải: Có bốn đạo lý để đi vào tánh vô thường:

(1) Các hành pháp không từ tha sinh, vì tự chủng sinh khởi; (2) Cũng chẳng phải tự sinh, vì phải đợi ngoại duyên; (3) Cũng chẳng phải cộng sinh, vì tự tha cùng vô tác; (4) Cũng chẳng phải vô nhân sinh, vì cả hai, tự và tha, có công dụng đối với sự sinh.370 3. Bất tán loạn biến trí; 4. Yếm ly nhiếp biến trí; 5. Kiến đạo biến trí; 6. Tu đạo biến trí; 7. Cứu cánh đạo biến trí; 8. Bất thiện thanh tịnh thế tục trí; 9. Thiện thanh tịnh thế tục trí; 10. Thắng nghĩa trí; 11. LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2

Quyển Mười Lăm

Phẩm Năm

THÀNH KHỔ

[551a17] Như vậy là đã thành lập sắc thái vô thường. Thế nào là thành lập sắc thái khổ?

‌ Kệ tụng:

Sinh làm nhân muốn rời Diệt sinh muốn hòa hợp

Đảo, vô đảo, yếm ly Nhân kia là tướng khổ. (kệ 1)

[551a20] Luận giải: Pháp [khổ] sinh khởi làm nhân tố cho ý muốn viễn ly. Pháp [lạc] tiêu diệt làm nhân tố cho ý muốn hòa hợp.

Nếu không hiểu rõ [vô thường tức là khổ] thì là nhân tố của điên đảo.

Nếu khéo thông suốt [vô thường tức là khổ] thì là nhân tố của không điên đảo. Ở trong mọi thời gian, sinh khởi tâm yếm ly tham dục.371 Nên biết, như vậy là sắc thái thường có372 của khổ.

‌ Lại nữa, kệ tụng:

Y ba thọ sai biệt Kiến lập ba tướng khổ Nên nói tất cả thọ Thể tánh đều là khổ. (kệ 2)

[551a26] Luận giải: Y cứ ba trạng thái cảm thọ mà kiến lập ba hình thái khổ đau, đó là: khổ khổ, hoại khổ và hành khổ.373 Do những trạng thái này mà đức Phật nói “những gì thuộc về thọ đều là khổ”374 .

Nghĩa là đối với khổ thọ và pháp thuận khổ thọ xứ, nên biết, kiến lập hình thái khổ thứ nhất; đối với lạc thọ và pháp thuận lạc thọ xứ, nên biết, kiến lập hình thái khổ thứ hai; đối với bất khổ bất lạc thọ và pháp thuận bất khổ bất lạc thọ xứ375, nên biết, kiến lập hình thái khổ thứ ba.

372 Thông tướng 通相 (samanyalaksapa)

= cộng tướng 共相.

373 Khổ có 3 loại: 1. Khổ khổ (dục khổ): khổ sở vì nóng lạnh, đói khát, bịnh tật v.v…; 2. Hành khổ:

khổ sở vì sự biến động của pháp hữu vi, trong đó, 5 uẩn bao gồm thân tâm và thế giới của thân tâm;

3. Hoại khổ (biến dịch khổ): khổ sở vì cái vui mất đi. Luận Thanh tịnh đạo nói: “Cảm thọ khổ về thân và tâm gọi là khổ khổ, vì tự tính nó là khổ, tên nó là khổ, và vì nó đau đớn thực sự. Cảm thọ lạc về thân và tâm gọi là hoại khổ vì đó là nhân sanh ra khổ khi cảm thọ ấy biến hoại. Xả thọ và các hành khác trong ba cõi là hành khổ, vì chúng bị bức bách trong sanh diệt.” (Thích Nữ Trí Hải dịch)

374 Tạp A-hàm, kinh 473. Thiền: “Một thời, Phật trú trong vườn Trúc, khu Ca-lan-đà, thành Vương xá. Bấy giờ, có Tỳ-kheo một mình ở chỗ vắng, thiền tịnh, tư duy: ‘Thế Tôn nói ba thọ: lạc thọ, khổ thọ, không khổ không lạc thọ; lại nói những gì thuộc về thọ thảy đều là khổ. Vậy, điều này có ng-hĩa gì?” Tỳ-kheo này suy nghĩ như vậy rồi, sau khi từ thiền tịnh tỉnh giấc, đi đến chỗ Phật, cúi đầu LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Nguyên nhân sinh khởi các điên đảo: “thường, lạc, ngã, tịnh”, là do không biết rõ hình thái khổ thứ ba. Biết rõ hình thái khổ thứ ba thì không sinh khởi các điên đảo: thường, lạc, ngã, tịnh, và từ đó khởi tâm ưa thích niết bàn. Lại nữa, nên biết, do biết rõ hay không biết rõ hình thái khổ thứ ba thì cũng biết rõ hay không biết rõ hai hình thái khổ trước.

[551b06] Lại nữa, thế gian cùng thành lập hai hình thái khổ trước, còn hình thái khổ thứ ba thì không cùng thành lập. Nay sẽ thành lập tánh của các hành là hành khổ.

Kệ tụng: ‌ Tánh các hành là khổ ‌ Thô trọng đều đi theo ‌ Lạc, xả, không hợp lý ‌ Đồng lỗi không giải thoát.376 (kệ 3)

[551b10] Luận giải: Tánh của các hành là lạc hay là xả, đều không đúng đạo lý. Vì sao? Vì nơi tất cả vị [tương tục vận hành]377 , luôn có [phiền não] thô trọng378 đi theo, cho nên thể tánh của các hành là khổ. Nếu không đúng như vậy, theo thứ tự, có tánh lạc và bất khổ bất lạc nơi các hành, thì không nên có sự ưa thích [lạc và bất khổ bất lạc], không nên có sự hiểu biết giữa khổ và bất khổ bất lạc, không nên có sự hiểu biết giữa khổ và lạc.

Hỏi: Ông có đồng ý rằng, chỉ có tánh chất của hành khổ, nên không cần có sự hiểu biết về lạc và bất khổ bất lạc?

Đáp: Do không biết rõ [hành khổ] mà cho là có.

Hỏi: Tôi cũng đồng ý, nhưng có phải do không biết rõ [hành khổ] mà cho là có?

Đáp: Không đúng, vì có cái lỗi không có giải thoát. Nếu ở nơi các hành biết rõ tánh lạc và bất khổ bất lạc đều là khổ, gọi là hiện quán khổ đế379. Do có hiện quán này, thứ tự cho đến chứng được cứu cánh giải thoát. Nếu không biết rõ [hành khổ] mà cho là khổ, đó là điên đảo, nên không thể chứng được cứu cánh tịch diệt.

Lại nữa, kệ tụng:

‌ Lợi, thâm, đẳng, chướng ngại ‌ Y, tiến, trú, thừa (chấp) không ‌ Chấp trước, tánh thấp kém ‌ Điên đảo và nhiễm ô.380 (kệ 4)

[551b22] Luận giải: (1) Lại nữa, khổ ít mà được thêm lên qua tánh chất của hành khổ, trạng thái khổ càng mãnh lợi; tánh lạc và bất khổ bất lạc không như vậy.

376 Kệ tụng này là “tông”: Tất cả các hành đều là khổ.

377 Hành khổ thì biến hành nhất thiết, nghĩa là vận hành cùng khắp và liên tục. Du-già sư địa luận, quyển 66: “Thế nào là tánh của hành khổ? Thân hậu hữu có các nghiệp, phiền não sinh ra các hành có trong mọi tự thể, có thể tùy thuận sinh tất cả phiền não và cùng với các khổ có sự an lập. Tất cả biến hành được nhiếp trong thô trọng; cũng gọi thô trọng là tánh của hành khổ. Dựa vào hành khổ này, đức Phật nói: ‘Tóm lại, năm thủ uẩn đều là khổ.’” (tr. 663b12~16) Tạp tập luận, quyển 5: “Thế LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 (2) Lại nữa, trạng thái khổ thì sâu nặng, rất khó đối trị; tánh lạc và bất khổ bất lạc không như vậy.

(3) Lại nữa, trạng thái khổ thì bình đẳng, cùng khắp tất cả xứ, cho đến người chứng được pháp quảng đại cũng bị tổn não. (4) Lại nữa, chấp “thường, lạc, ngã, tịnh”, gọi là điên đảo, có khả năng chướng ngại Thánh pháp.

(5) Lại nữa, chấp các lạc cảnh, có thể làm chỗ y chỉ cho các hoặc lớn nhỏ: tham, sân, v.v...

(6) Lại nữa, các hành tướng của khổ381 có khả năng dẫn ra công đức thắng tiến thượng địa. (7) Lại nữa, các uy nghi như đứng yên lâu, v.v...382 liền sinh khổ lớn, không thể kham nhẫn.

(8) Lại nữa, người chấp không383 cũng bị khổ lớn [sinh tử]

theo đuổi. (9) Lại nữa, người chấp trước dục lạc là người có tánh thấp kém.

(10) Lại nữa, đối với các hành mà chấp trước cho là lạc, thì nhiếp vào sự điên đảo.

muốn, là bị nhiễm ô. (11) Lại nữa, duyên theo dục lạc ở đời, khởi lên nhiều sự ham

Tóm lại, tánh chất của các hành toàn là khổ đau. Lại nữa, kệ tụng:

‌ Như nhọt, lác, hủi, v.v...

‌ Chỗ dựa của ba thọ ‌ Thọ năng phát ba xúc ‌ Thủ lạc đẳng tùy chuyển.384 (kệ 5)

[551c05] Luận giải: Tánh khổ của các hành, nên biết, giống như ung nhọt, lác, hủi v.v..., là chỗ dựa của ba thọ. Vì sao? Thế gian ung nhọt, lác, hủi v.v..., có thể phát khởi ba thứ xúc tùy thuận khổ, lạc và xả. Do dựa vào ba xúc này mà hữu tình thế gian chấp thủ là khổ, lạc, bất khổ bất lạc. Như vậy, đối với tánh khổ của các hành, phát khởi ba xúc. Do ba xúc này mà khổ thọ, lạc thọ và bất khổ bất lạc thọ chuyển biến. Nếu không có các xúc thì các thọ không chuyển biến.

Như vậy là đã lập tông, nhân và dụ để hiển thị hình thái khổ.

Lại nữa, lý do gì kiến lập các hành chỉ có ba khổ, không nhiều không ít?

Kệ tụng:

‌ Tự tướng, tự phân biệt

‌ Không yên ổn - tánh khổ ‌ Nên biết năm mươi lăm ‌ Được nhiếp trong ba khổ. (kệ 6)

[551c14] Tự tánh của khổ chỉ có ba thứ: 1. Do tự tướng nên gọi là tánh khổ khổ; 2. Do tự phân biệt nên gọi là tánh hoại khổ; nếu không có sự phân biệt, tuy có biến hoại nhưng đối với người đã giải thoát LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 không thấy có khổ; 3. Do không yên ổn nên gọi là tánh hành khổ, các phiền não thô trọng luôn đi theo. Như vậy là ba khổ sai biệt.385 Lại có năm mươi lăm thứ khổ cần biết. Thế nào là năm mươi lăm thứ?386 Kệ tụng:

‌ Giới, duyên, thân đẳng, thú ‌ Chủng loại, đế, tam thế ‌ Thời, mạng, phẩm dị biệt ‌ Dẫn các khổ sai biệt. (kệ 7)

[551c22] Luận giải: (1) Giới sai biệt là Dục giới hệ, Sắc giới hệ và Vô sắc giới hệ nên có ba khổ: khổ khổ, hoại khổ và hành khổ.

(2) Duyên sai biệt nên có sáu thứ khổ: khổ vì dục là gốc rễ, khổ vì quả báo của ngu si, khổ vì duyên nghiệp đời trước, khổ vì nhân duyên hiện tại, khổ vì nghiệp duyên tịnh và khổ vì nghiệp duyên bất tịnh. (3) Thân sai biệt nên có bốn thứ khổ: khổ nhận chịu gánh nặng387 , khổ vì địa vị biến hoại, khổ [phiền não] thô trọng và khổ sinh tử.

(4) Thú sai biệt nên có năm thứ khổ: khổ na-lạc-ca thú, khổ bàng sinh thú, khổ quỷ thú, khổ nhân thú và khổ thiên thú. (5) Chủng loại sai biệt nên có năm thứ khổ: khổ vì bức não, khổ vì nghèo thiếu, khổ vì bốn đại trái nghịch, khổ vì ái biến hoại và khổ vì thô trọng.

(6) Đế sai biệt nên có tám thứ khổ: sinh khổ, già khổ, bệnh khổ, chết khổ, khổ vì oán ghét mà phải gặp nhau, khổ vì yêu thương mà bị xa lìa, khổ vì mong muốn mà không được, khổ vì năm thủ uẩn388 .

(7) Thế duyên sai biệt nên có chín thứ khổ: quá khứ khổ là do cái nhân quá khứ, cái nhân vị lai và cái nhân hiện tại sinh ra; cũng vậy, vị lai khổ và hiện tại khổ cũng có những cái nhân như vậy.

(8) Thời sai biệt nên có bốn thứ khổ: khổ vì thời tiết biến đổi, khổ vì đói, khổ vì khát, khổ vì được dẫn bởi uy nghi co duỗi, thở vào thở ra, nhắm mắt mở mắt, v.v...

(9) Dưỡng mạng sai biệt nên có bốn thứ khổ: khổ vì sự mong cầu không biết chán đủ, khổ vì truy cầu, khổ vì thủ hộ, khổ vì không tự tại.

(10) Phẩm sai biệt nên có bảy thứ khổ: 1. Khổ tổn giảm, là phẩm tại gia; 2. Khổ tăng ích, là phẩm xuất gia; 3. Khổ ưu não; 4.

Khổ ly hữu389.

Lại y theo pháp luật được thuyết một cách khéo léo390, phẩm LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 xuất gia có ba thứ khổ: 1. Khổ vì ngu si: là ước vọng vị lai, truy đuổi mùi vị quá khứ; 2. Khổ vì ganh ghét; 3. Khổ vì mình không hơn người.

Lại y theo pháp luật được thuyết một cách tệ hại391, phẩm xuất gia cũng có ba thứ khổ: 1. Khổ vì ngu si: điên đảo chấp trước các pháp sở tri392; 2. Khổ vì ganh ghét: là tâm không chấp nhận khi đức Phật và các đệ tử của Phật có được danh lợi; 3. Khổ vì người hơn mình: là vì danh lợi nên khởi tranh luận rồi rơi vào chỗ thất bại.

Luận giải:

‌ Chưa ly Dục, Sắc, v.v...

‌ Ba thứ địa nên biết ‌ Dục giới tất cả chủng ‌ Sắc, Vô sắc trừ hai. (kệ 8)

[552a18] Luận giải: Như vậy, năm mươi lăm thứ khổ nhiếp thuộc ba địa: 1. Địa chưa ly dục, là hệ thuộc Dục giới; 2. Địa đã ly dục, là hệ thuộc Sắc giới; 3. Địa đã ly dục và sắc, là hệ thuộc Vô sắc giới. Ba địa như vậy, theo thứ tự, kiến lập ba thứ khổ, gọi là khổ bậc cao, khổ bậc vừa và khổ bậc thấp.

Lại nữa, trong Dục giới có đủ tất cả thứ khổ; trong Sắc giới và Vô sắc giới không có hai thứ khổ: (1) khổ khổ và hoại khổ [trong giới sai biệt]; (2) khổ vì dục là gốc rễ và khổ vì quả báo của ngu si [trong duyên sai biệt]; nhưng vẫn có các khổ khác.

Kệ tụng:

‌ Thế tục có hai thứ ‌ Thắng nghĩa gọi biến hành ‌ Hai duyên thông thượng địa ‌ Nên biết không hiện, nhiễm. (kệ 9)

[552a27] Luận giải: Như vậy, các khổ lược có hai thứ: thế tục đế và thắng nghĩa đế.

Khổ được nhiếp trong thế tục đế có hai thứ: khổ khổ và hoại khổ.

Khổ được nhiếp trong thắng nghĩa đế có một thứ: hành khổ.

Hành khổ cũng được gọi là biến hành khổ, vì biếp khắp ba cõi: Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới.

Thượng địa của Dục giới393 có hai duyên sinh ra khổ: (1) có khổ vì duyên nghiệp đời trước, không có khổ vì nhân duyên hiện tại; (2) có khổ vì nghiệp duyên tịnh, không có khổ vì nghiệp duyên bất tịnh.

Kệ tụng:

‌ Vô sắc chẳng gánh nặng

‌ Biến hành, thiên, thô trọng ‌ Tối hậu biên của đế ‌ Còn bảy, thượng tùy phược. (kệ 10)

[552b06] Luận giải: Trong Vô sắc giới không có khổ thân nhận chịu gánh nặng, có khổ thiên thú, có khổ thô trọng và có khổ vì chấp 391 Ác thuyết pháp luật.

392 Các pháp sở tri: Sở tri, là được biết đến. Pháp, là khái niệm; một pháp là một khái niệm. Cây bút là một pháp, mà cây bút dài hay ngắn, trắng hay đen, cũ hay mới, tốt hay xấu, cũng toàn là một pháp. Một ý tưởng là một pháp, mà ý tưởng ấy thiện hay ác, đúng hay sai, lợi hay hại, mê hay ngộ, cũng toàn là một pháp. Thế nên pháp bao gồm tất cả có không, tâm vật, nhiễm tịnh, thiện ác, mê ngộ, thánh phàm. Các pháp ấy là những đối tượng được biết, và đối tượng ấy chính là 3 tánh: tánh biến là sở y của sự không tập quen những gì mình muốn397, là sở y của sự thuận theo sự chết và bốn đại chủng trái nghịch.

Chết: Là sở y của sự tách rời tự thể, là sở y của sự tách rời tài sản, là sở y của sự xa lìa những gì mình yêu thương và những gì mình oán ghét.

Ba khổ: oán ghét mà phải gặp nhau, yêu thương mà bị xa lìa và mong muốn mà không có được, là sở y của cái thân bị bức bách, là sở y của cái tâm bị bức bách, và là sở y của những gì làm cho thân tâm suy tổn.

Kệ tụng:

‌ Sau cùng và sau cùng

‌ Mỗi sở y bốn khổ ‌ Gọi sinh, sinh căn bản ‌ Và khổ tánh, biến hoại. (kệ 12) [552b22] Luận giải: Trong tám khổ, năm thủ uẩn khổ được xếp sau cùng; trong ba khổ, hành khổ được xếp sau cùng. Mỗi khổ là sở y cho bốn khổ nên là khổ: 1. Sở y của sinh khổ; 2. Sở y của sinh căn bản khổ; 3. Sở y của khổ tự tánh khổ; 4. Sở y của biến hoại khổ.

Kệ tụng:398

‌ Ba đời khổ được nhiếp

‌ Thượng chẳng hai duyên khổ

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 thủ các uẩn - cái khổ tối hậu biên tế của [khổ] đế. Các khổ này394 thông cả ba cõi: Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới, cho nên gọi là biến hành khổ. Dục giới nhiếp bảy khổ còn lại: sinh khổ, già khổ, bệnh khổ, chết khổ, khổ vì oán ghét mà phải gặp nhau, khổ vì yêu thương mà bị xa lìa, và khổ vì mong muốn mà không được. Ở thượng địa tuy có tùy thuộc vào sự trói buộc nên có thể thoái lui, trở lại, nhưng không có tự thể của khổ395.

Kệ tụng: ‌ Nên biết sinh, v.v... khổ ‌ Mỗi có năm sai biệt ‌ Khổ thô trọng tương ưng ‌ Chỗ y chỉ ba khổ. (kệ 11) [552b12] Nên biết, bảy khổ: sinh khổ, già khổ, bệnh khổ, chết khổ, khổ vì oán ghét mà phải gặp nhau, khổ vì yêu thương mà bị xa lìa, và khổ vì mong muốn mà không được, mỗi một khổ có năm thứ: khổ tương ưng, thô trọng tương ưng và ba chỗ y chỉ của khổ.

Sinh: Là sở y của già khổ, bệnh khổ, v.v..., là sở y của phiền não, là sở y của hành hoại mà không thể ưa thích.

Già: Là sở y của sắc suy thoái, v.v...

Bệnh: Là sở y của sự tập quen những gì mình không muốn396, LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 ‌ Đã nói, các khổ khác

‌ Đều chỉ ở Dục giới. (kệ 13)

[552b28] Luận giải: Về ba đời khổ, thượng địa của Dục giới không có khổ vì duyên với quá khứ và khổ vì duyên với vị lai. Vì sao?

Ở thượng địa, không có sự phân biệt hư vọng duyên với quá khứ và duyên với vị lai sinh ra các khổ; chỉ có thô trọng đi theo, vì duyên với hiện tại.

Trừ các khổ [ở thượng địa] đã nói, các khổ còn lại chỉ có ở Dục giới hệ.

[552c03] Lại nữa, vì nguyên nhân gì các ngu si chuyển đối với khổ cảnh thật có.

Kệ tụng:

‌ Mất niệm, không công dụng ‌ Loạn, không chánh tư duy ‌ Không hiểu đúng: ngu si

‌ Và do phóng dật v.v. (kệ 14)

[552c06] Với sự khổ, ngu si do năm thứ nguyên nhân và do những pháp đã nói ở trước: phóng dật, v.v...399 Năm thứ nguyên nhân: 1. Quên mất nghĩ nhớ khổ quá khứ; 2. Không dụng công suy tìm khổ vị lai; 3. Khởi bốn điên đảo với khổ hiện tại; 4. Đối với khổ [phiền não] thô trọng, do không chánh tư duy nên chấp nó làm ngã400; 5. Đối với các tánh khổ401, do không hiểu đúng chúng nên không biết rõ chúng.

Lại nữa, do bốn thứ nguyên nhân mà khởi sự quên mất nghĩ nhớ.

Kệ tụng:

‌ Do ngu muội, yếu đuối ‌ Và sinh khởi phóng dật ‌ Cùng tương tục đoạn tuyệt ‌ Chuyển thành quên mất niệm. (kệ 15)

[552c14] Ngu muội: Là chủng loại ngu muội402 . Yếu đuối: Là giai đoạn của sự chết, v.v... Phóng dật: Là tham đắm nơi cảnh. Tương tục đoạn tuyệt: Là trước khi có một đời sống khác, các chúng đồng phần tương tục đoạn hoại. Lại nữa, do bốn thứ nguyên nhân mà có ra sự không dụng công.

Kệ tụng:

‌ Do ngu muội, phóng dật

‌ Gìn giữ pháp hiện tại ‌ Không tin sẽ có khổ ‌ Không công dụng phát khởi. (kệ 16)

[552c20] Ngu muội và phóng dật đã nói ở trên.

Gìn giữ pháp hiện tại: Do gìn giữ pháp hiện tại nên đối với khổ vị lai không tạo tác công dụng.

phải hàng Bồ-tát có duyên này; 7. Trí hành duyên, hàng Bồ-tát có duyên này.

(3) Vị sai biệt nên có mười hai thứ khổ: 1. Thuần lạc cụ: là chư thiên.

2. Thuần khổ cụ: là na-lạc-ca, quỷ và một phần bàng sinh.

3. Tạp khổ lạc cụ: là loài người, quỷ và một phần bàng sinh. 4. Bất khổ bất lạc cụ: là từ đệ tứ tĩnh lự cho đến trời Hữu đảnh.

5. Bất tịnh tịnh xứ: là những sinh xứ không nạn403 trong Dục giới.

6. Tịnh bất tịnh xứ: là các hàng dị sinh ở Sắc giới và Vô sắc giới.

7. Tịnh tịnh xứ: là các bậc kiến đế ở Sắc giới và Vô sắc giới.

8. Bất tịnh bất tịnh xứ: là trong Dục giới, những sinh xứ có nạn Và bốn loại nhập thai khổ: 9. Không biết mình nhập bụng người mẹ, không biết mình trú trong bụng người mẹ và không biết mình ra khỏi bụng người mẹ. 10. Biết mình nhập bụng người mẹ, nhưng không biết mình an trú trong bụng người mẹ và không biết mình ra khỏi bụng người mẹ. 11. Biết mình nhập bụng người mẹ, biết mình an trú trong bụng người mẹ, và không biết mình ra khỏi bụng người mẹ. 12. Biết mình nhập bụng người mẹ, biết mình an trú trong bụng người mẹ và biết mình ra khỏi bụng người mẹ.404 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Không tin sẽ có khổ: Do không tin có khổ vị lai nên không tạo tác công dụng.

Lại nữa, do bốn thứ nguyên nhân mà khởi bốn điên đảo.

Kệ tụng:

‌ Tương tự tương tục chuyển ‌ Vọng phân biệt đối trị ‌ Quán tập, tổng chấp thủ ‌ Khởi bốn thứ điên đảo. (kệ 17)

[552c26] Vì thấy sự tương tự, tương tục chuyển động nên khởi điên đảo về thường. Vì sự phân biệt đối trị nên khởi điên đảo về lạc, tức phân biệt sai lầm về lạc để làm sự đối trị khổ. Do tập quen nên khởi điên đảo về tịnh. Do chấp thủ toàn bộ nên khởi điên đảo về ngã.

Lại nữa, với sự khổ, ngu si sinh khởi là do không hiểu rõ năm thứ nguyên nhân. Những gì là năm?

Kệ tụng:

‌ Giới biệt, duyên khởi biệt

‌ Vị biệt, thứ đệ biệt ‌ Và tương tục sai biệt ‌ Nên biết mỗi nhiều loại. (kệ 18)

sinh; 5. Tùy miên duyên, có ở bậc kiến đế; 6. Hữu hành duyên, không LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 (4) Thứ đệ sai biệt nên có mười hai thứ khổ: đó là y theo mười hai chi duyên khởi.

(5) Thứ đệ tương tục sai biệt nên có vô lượng chủng loại hữu tình tương tục, vô biên sai biệt.

Lại nữa, đối với tất cả khổ có thể liễu tri khắp cả, nên biết có mười tám thứ. Đó là những gì?

Kệ tụng:

‌ Tín giải và tư trạch ‌ Bất loạn, tâm yếm ly ‌ Kiến, tu và cứu cánh ‌ Như trước nói mười một. (kệ 19)

[553a24] Luận giải:

1. Tín giải biến trí405: Là văn sở sinh trí.

2. Tư trạch biến trí: Là tư sở sinh trí.

3. Bất tán loạn biến trí: Là thế gian tu sở sinh trí.

4. Yếm ly nhiếp biến trí: Là thuận quyết trạch phần trí của noãn, đảnh, nhẫn, thế đệ nhất.406 Do trí này quán sát tướng tự tâm nên toàn bộ sự yếm ly chuyển. 5. Kiến đạo biến trí: Là y chỉ kiến đạo trí.

6. Tu đạo biến trí: Là y chỉ tu đạo trí.

7. Cứu cánh đạo biến trí: Là trí nhiếp vào vô học đạo.407 Và mười một thứ trí đã nói ở trước408: 8. Bất thiện thanh tịnh thế tục trí; 9. Thiện thanh tịnh thế tục trí; 10. Thắng nghĩa trí; 11. Bất thiện thanh tịnh tướng hữu phân biệt trí; 12. Thiện thanh tịnh tướng hữu phân biệt trí; 13. Thiện thanh tịnh tướng vô phân biệt trí; 14. Thành sở tác tiền hành trí; 15. Thành sở tác trí; 16. Thành sở tác hậu trí; 17.

Thanh văn trí; 18. Bồ-tát trí.

Như vậy gồm thành mười tám trí để như thật liễu tri khổ biến trí.

Lại nữa, biến trí như vậy là dứt hết các khổ. Do biến trí nào dứt hết khổ nào?

Kệ tụng: ‌ Triền, nghi, không ưa rời ‌ Trầm, ác thú, các thú ‌ Hành thấp kém sinh khởi ‌ Khắp, riêng các khổ hết. (kệ 20)

[553b10] Luận giải: Tín giải biến trí diệt được cái khổ của các triền409.

Tư trạch biến trí diệt được cái khổ của nghi ngờ. bụng người mẹ, nhưng không biết mình an trú trong bụng người mẹ và không biết mình ra khỏi bụng LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Bất tán loạn biến trí diệt được cái khổ của sự không ưa rời xa [tán loạn].

Yếm ly nhiếp biến trí diệt được cái khổ của hôn trầm.

Kiến đạo biến trí diệt được cái khổ của ác thú410 .

Tu đạo biến trí diệt được cái khổ của các thú khác411 .

Cứu cánh đạo biến trí diệt được cái khổ của các hành thấp kém sinh khởi, nghĩa là ngoài lạc tốc thông hành, các hành còn lại412 đều gọi là thấp kém.

Bồ-tát biến trí diệt khắp hết tất cả khổ của mình và người.

Thanh văn biến trí diệt riêng biệt cái khổ của chính mình.

Quyển Mười Lăm

Phẩm Sáu

THÀNH KHÔNG

[553b18] Như vậy là đã thành lập sắc thái khổ. Thế nào là thành lập sắc thái không? Nên biết sắc thái không có ba thứ: 1. Sắc thái tự tướng; 2. Sắc thái rất sâu xa; 3. Sắc thái sai biệt.

[553b20] Thế nào là sắc thái tự tướng?

Kệ tụng:

‌ Nếu ở đây không có

‌ Cái còn lại ở đây

‌ Theo hai thứ đạo lý

410 Ác thú: địa ngục, ngạ quỷ, bàng sinh.

411 Các thú khác: nhân loại, trời, rồng, dược xoa, a-tu-la, ca-lâu-la, khẩn-na-la, ma-hầu-la-già.

412 Bốn thông hành: Khổ trì thông hành, khổ tốc thông hành, lạc trì thông hành và lạc tốc thông hành. Bốn sự hành trì: (1) Hành trì khổ, chứng trí chậm; (2) Hành trì khổ, chứng trí nhanh; (3) Hành trì lạc, chứng trí chậm; (4) Hành trì lạc, chứng trí nhanh. Hiển dương, quyển 7, phẩm Nhiếp tịnh nghĩa, phần 3: “Khổ trì thông hành gọi là hạ phẩm học; khổ tốc thông hành và lạc trì thông hành gọi là trung phẩm học; lạc tốc thông hành gọi là thượng phẩm học.”

‌ Nói tướng không: không hai. (kệ 1)

[553b23] Luận giải: Tự tướng của không thì không nhất định có hay không nhất định không có.

Không nhất định có: Ở trong các hành, tự tánh của chúng sinh và tự tánh của pháp hoàn toàn không có gì [là thật cả].

Không nhất định không có: Ở trong các hành, chúng sinh vô ngã và pháp vô ngã là tánh có thật. Theo hai thứ đạo lý: Ở trong các hành, không có đạo lý hai thứ ngã và có đạo lý hai thứ vô ngã. Theo hai đạo lý này mà nói tánh không

‌ LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 không có hai sắc thái: 1. Sắc thái chẳng có, vì không có hai ngã; 2.

Sắc thái chẳng không, vì có hai vô ngã. Vì sao? Không có hai ngã ấy, tức là có hai vô ngã; có hai vô ngã ấy, tức là không có hai ngã; cho nên tánh không không nhất định là sắc thái có, không nhất định là sắc thái không có. 413

Thế nào là sắc thái rất sâu xa?

Kệ tụng:

‌ Tướng thậm thâm nên biết

‌ Thủ xả không thêm bớt. (kệ 2ab)

[553c04] Luận giải: Theo như trên đã nói, không có hai đạo lý, tuy xả các pháp mà không có gì giảm, tuy thủ các pháp mà không có gì tăng.414 Không thủ, không xả, không tăng, không giảm, là tướng không rất sâu xa. Thế nào là sắc thái sai biệt?

Kệ tụng:

‌ Sai biệt có nhiều thứ

‌ Như đây kia tuyên thuyết. (kệ 2cd)

[553c08] Luận giải: Nhiều chỗ trong các kinh, tánh không này được đức Bạc-già-phạm hiển thị qua nhiều thứ sai biệt, như thắng nghĩa không, nội không, ngoại không, như vậy thảy415. Nay hãy phân biệt:

Thắng nghĩa không lấy thắng nghĩa416 nên trống rỗng, không có gì, nên gọi là thắng nghĩa không. Ở đây hiển thị bốn thứ nghĩa. Những gì là bốn? 1. Nghĩa rời sự lấy ngã làm nhân; 2. Nghĩa rời sự lấy ngã làm tướng; 3. Nghĩa rời sự không có nhân; 4. Nghĩa rời sự không có tự nghiệp mà được.

413 Hai thứ đạo lý: (1) hai loại ngã: nhân và pháp đều không có, nhưng (2) hai loại vô ngã: nhân và pháp đều có. Như vậy, tánh không được giải thích, là không thường có (hữu) và cũng chẳng thường không (vô). Đây là sắc thái vô nhị: có và không không hai, vì chúng sinh và pháp không thật có mà pháp tánh vô ngã hiển lộ thì thật có. Cách diễn đạt trong lập luận nầy rất gần với cách diễn đạt trong A-tỳ-đạt-ma tạp tập luận, và cách thức ấy lại rất gần với ý niệm “vô và hữu của vô”

(nonexistence and existence of nonexistence) trong luận Biện trung biên: “Phân biệt có (hữu) và phân biệt chẳng có (vô), mỗi phân biệt là một bên. Phân biệt có là chấp thật có bổ đặc già la; vì hủy diệt chấp này mà lập không tánh. Phân biệt chẳng có là đối với vô ngã mà phân biệt là chẳng có. Vì rời phân biệt hai bên như vậy mà nói hành nơi trung đạo, nghĩa là không vì diệt bổ đặc già la (ngã) mới lập không tánh, mà không tánh kia bản tánh tự không, tiền tế cũng không, hậu tế cũng không, trung tế cũng không, cho đến nói rộng [trong kinh Đại Bảo Tích]” (tr. 476b27) Xem thêm kinh Tiểu Không, số 121, của Trung bộ để thấy thuyết tánh Không không phải độc quyền của Đại thừa, mà nó đã xuất hiện rất sớm vào thời Phật. Trong kinh này, Đức Thế tôn giảng giải cho tôn giả A-nan phương pháp thiền quán về Không, ngài dạy rằng: “Cái gì không có mặt ở đây, vị ấy xem cái ấy là không có. Nhưng đối với cái còn lại, ở đây vị ấy biết: ‘Cái kia có, cái này có’. Này Ananda, cái này đối với vị ấy là như vậy, thật có, không điên đảo, sự thực hiện hoàn toàn thanh tịnh, không tánh.” Liên quan đến kinh Tiểu Không, trong kinh Lăng-già A-bạt-đa-la (No. 670, Cầu-na-bạt-đà-la dịch), tr. 488c06~26, có ghi: “Đại Huệ! Kia lược nói bảy thứ không, nghĩa là: tướng không, tánh tự tưởng Kiến lập tánh Không của Du-già hành tông.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Do khi sáu xứ417 sinh khởi, chúng không từ cái ngã mà có, cũng không tụ tập, y chỉ nơi ngã, như vậy gọi là nghĩa tách rời ngã làm nhân. Nếu chấp sáu xứ, lấy ngã làm nhân, thì phải không có phân biệt năm thú riêng khác. Lại nữa, do sáu xứ trước không có, nay có; có rồi tán diệt, cho nên [sáu xứ] rời sự lấy ngã làm tướng; bởi vì tướng như vậy chẳng phải sở hữu của ngã.

Lại nữa, do có nghiệp làm nhân sinh khởi [quả] dị thục mà đều không có tác giả, không có hữu tình buông bỏ hay kế thừa các uẩn [làm ngã], như vậy gọi là nghĩa rời sự không có nhân.

Lại do nơi pháp hữu phần418 giả lập có một loại hữu tình tương tục, lưu chuyển đến pháp dị thục ở hiện tại, chẳng phải một loại nào khác tương tục, cho nên gọi là nghĩa rời sự không có tự nghiệp mà được.

Lại nữa, làm sao biết bổ-đặc-già-la – ngã không hiện hữu? Nếu có cái ngã chính là uẩn tướng, là trú trong các uẩn, là trú nơi xứ khác, là chẳng phải uẩn tướng.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Kệ tụng:

‌ Chỉ là giả thành lỗi ‌ Uẩn không ngã thành lỗi ‌ Ngã không thân thành lỗi ‌ Ba ngã không đúng lý. (kệ 3)

[553c25] Luận giải: (1) Nếu ngã được chấp là uẩn tướng, thì nó phải chỉ là giả, trái ngược với tự tông của ông, nên thành lỗi, vì ngay nơi các uẩn giả lập làm ngã.

(2) Nếu [ngã] rời các uẩn, trú chỗ khác, thì ngã phải không có uẩn, do đó cũng thành lỗi, vì không có ngã trú trong các uẩn.

(3) Nếu [ngã] chẳng phải uẩn tướng, thì cái ngã được chấp có lỗi không có thân, vì ngã mà không thân là không đúng đạo lý.

Tóm lại, ba thứ [ngã chấp] đều không hợp lý.

Lại nữa, nếu chấp có thật ngã trú trong các uẩn, điều đó cũng Kệ tụng:

‌ Ngã chỉ là giả lập ‌ Thí dụ không thể được ‌ Bảy dụ vọng phân biệt ‌ Không ba chấp: thấy, v.v... (kệ 4)

[554a25] Luận giải: Nếu ông chấp sự thấy, nghe, hay, biết chính là ngã, lại gọi là người thấy, người nghe, người hay, người biết, thì cái ngã được chấp chỉ nên là giả, tức là ở trên các pháp thấy, nghe, hay, biết, giả lập có ngã. Nếu chấp sự thấy, nghe, hay, biết là nghiệp, là đồ dùng, trường hợp này cũng không đúng, vì không có thí dụ [để so sánh].

Tuy vọng phân biệt qua bảy thứ thí dụ420, nhưng có nhiều lỗi, cho nên ba thứ [ngã chấp]421 đều không hợp lý.

Thế nào là có nhiều lỗi?

Kệ tụng:

‌ Như hạt giống vô thường ‌ Người chế tác thành giả ‌ Người thành thục thần thông ‌ Tự tại ở thế tục. (kệ 5) [554b03] Luận giải: (1) Nếu ông chấp rằng, ngã đối với sự thấy, nghe, hay, biết, làm nghiệp dụng [của ngã], thì như hạt giống đối mầm, ngã phải là vô thường, vì hạt giống không thường còn. LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 (1) Nếu như người chủ trú trong nhà, thì hình thể phải khác nhau, vì người chủ nhà và căn nhà có hình dáng khác nhau.

(2) Nếu như lửa ở nơi củi, thì có lỗi dựa vào cái khác, vì lửa dựa vào cái lực của củi thì lửa không có tự tại.

(3) Nếu như ánh sáng dựa vào đèn, thì có lỗi vô thường, vì tùy thuộc có đèn hay không đèn mà ánh sáng khởi lên hay diệt mất.

Lại nữa, hai thí dụ trước cũng có lỗi vô thường: (1) Không thấy người chủ nhà có thường trú: Căn nhà tuy có đã lâu mà người chủ căn nhà ấy hoặc đã đi nơi khác, hoặc đã chết mất. (2) Lửa tùy thuộc cái lực của củi: Củi thì bất định khi có, khi không, là tánh vô thường.

(4) Nếu như hư không ở nơi mọi vật, thì phải có nghiệp dụng, có cái lỗi hiển nhiên, vì nghiệp dụng của hư không thì hiển nhiên có được419, nghĩa là các nghiệp quá khứ, vị lai không bị chướng ngại; ngã thì không phải như vậy, nên thành lỗi.

(5) Lại nữa, chấp ngã mà cho rằng quả làm nhân cũng không thể được. Vì sao? Không có cái ngã ở ngoài các chủng tử, v.v... của sự vật, vì quả làm nhân là không thể được. Cho nên chấp ngã trú trong các uẩn, cho rằng quả làm nhân là không đúng đạo lý, cũng không có thể tánh thật ngã để mà chấp.

Hỏi: Nếu chỉ có uẩn, không có cái ngã riêng biệt thì ai thấy, ai nghe, ai nhận biết?

Đáp: Nếu sự thấy, nghe và nhận biết chính là thể của ngã, thì chúng hoặc là nghiệp của ngã, hoặc là đồ dùng của ngã. Chấp ngã bằng cách lấy sự thấy, nghe và nhận biết đều không hợp lý. Vì sao?

420 Bốn thí dụ: người chủ nhà, lửa, ánh sáng, hư không. Và thêm 3 thí dụ ở dưới: hạt giống, người Lại như đại địa và hư không với khả năng duy trì, v.v... mà không có tác dụng động; ngã cũng như vậy, phải không có tác dụng đối với sự thấy, nghe, hay, biết. Đã không có tác dụng mà chấp sự thấy, nghe, hay, biết làm ngã là không đúng đạo lý. Lại nữa, đại địa và hư không có hai công năng rõ ràng là duy trì và không chướng ngại; ngã đối với các nghiệp tạo tác của sự thấy, nghe, hay, biết, thì không có công năng nào khác; cho nên không đúng đạo lý.

Lại nữa, nếu chấp sự thấy, nghe, hay, biết là đồ dùng của ngã, điều này cũng không đúng. Vì sao?

Kệ tụng:

‌ Đốt cháy và cắt đứt ‌ Chỉ lửa, dao làm ra ‌ Ngã với đồ thấy, nghe ‌ Không phải như lửa, dao. (kệ 7)

[554b26] Luận giải: Nếu ông chấp rằng, ngã chấp vào đồ dùng thấy để có thể thấy, đồ dùng nghe để có thể nghe, đồ dùng hay để có thể hay, đồ dùng biết để có thể biết423; giống như người ta chấp lửa có thể đốt cháy, chấp dao có thể cắt đứt; điều đó không đúng đạo lý. Vì sao? Thế gian hiện thấy tách rời người năng chấp, thì lửa tự có năng tánh đốt cháy, dao tự có năng tánh cắt đứt; sự thấy, nghe, hay, biết cũng vậy, tuy không có ngã cũng tự có tác dụng thấy, nghe, hay, biết. Nhưng ông không chấp nhận nên đây không phải thí dụ. LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 (2) Nếu ông chấp rằng, ngã đối với sự thấy, nghe, hay, biết, làm nghiệp dụng [của ngã], thì như người thợ gốm đối với dồ gốm, ngã phải là giả. Vì sao? Thế gian hiện thấy giả danh sĩ phu có chế tác những đồ dùng, không thấy gì khác.

(3) Nếu ông chấp rằng, ngã đối với sự thấy, nghe, hay, biết, làm nghiệp dụng [của ngã], thì như người có thần thông ở thế gian có năng lực làm ra sự biến hóa, tức là ngã phải tương đồng với cái giả lập thế tục kia và nó có lỗi tự tại. Vì sao? Vì lìa cái giả ra, người có thần thông đã không thấy cái khác. Lại hiện thấy người có thần thông đối với sự biến hóa tùy ý tự tại; ngã đối với sự thấy, nghe, hay, biết, không mượn duyên khác, phải được tự tại422 .

Lại nữa, kệ tụng:

‌ Ngã như địa, như không

‌ Phải vô thường, vô tánh ‌ Phải như hai: vô tác ‌ Phân minh nghiệp có được. (kệ 6)

[554b14] Luận giải: Nếu ông chấp rằng, ngã đối với sự thấy, nghe, hay, biết, làm nghiệp dụng [của ngã], thì giống như đại địa có khả năng nắm giữ muôn vật, ngã phải là vô thường, vì đất đai không thường còn. Hoặc như hư không không có chướng ngại nên có sự tác nghiệp là dung chứa; ngã cũng như vậy, dung chứa sự thấy, nghe, hay, biết, làm nghiệp dụng [của ngã], nên ngã phải vô thể, giống như hư không.

Chỉ có sắc [được dung chứa], vô thể, đó là hư không.

422 Nhưng trên thực tế lại không tự tại, cần mượn duyên khác. 423 Kiến, văn, giác, tri: thấy, nghe, hay, biết; cái biết của 6 thức: kiến là nhãn, văn là nhĩ, giác là 3 thứ tỷ, thiệt và thân, tri là ý. Ba thức nhãn, nhĩ và ý được khai ra 3 là vì giúp rất nhiều cho bồ đề phần, lại biết cả thế và xuất thế. Ba thức còn lại, tỷ, thiệt và thân không bằng 3 thức trên nên hợp làm một.230 231 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Lại nữa, thế gian hợp chung các uẩn, giả tưởng mà lập làm ngã, nhân, chúng sinh, đang cầm cái liềm v.v... có thể cắt, có thể chặt, chứ không có thật ngã riêng biệt, cho nên đây không phải thí dụ.

Lại nữa, kệ tụng: ‌ Như ánh sáng soi chiếu ‌ Lìa sáng không dị thể ‌ Cho nên ở trong ngoài ‌ Nghĩa không, vô ngã thành. (kệ 8) [554c06] Luận giải: Hiện thấy ở thế gian, ngay nơi thể ánh sáng có cái dụng chiếu sáng, nên nói là vật chiếu sáng. Lìa ngoài thể ánh sáng không có cái thể nào khác. Như vậy, mắt, tai, v.v... có cái dụng thấy, nghe, v.v..., nên nói là người thấy, người nghe, người hay, người biết. Vì vậy, các pháp ở trong, ở ngoài đều không phải hữu ngã.

Hỏi: Nếu thật sự vô ngã thì tại sao thế gian có nhiễm, có tịnh? Đáp: Các pháp nhiễm tịnh đều từ nhân duyên sinh, chẳng phải do thật ngã. Vì sao? Kệ tụng:

‌ Như ngoại vật thế gian ‌ Lìa ngã có tổn ích ‌ Nội tuy không thật ngã ‌ Nghĩa nhiễm tịnh nên thành. (kệ 9)

[554c14] Luận giải: Như ngoại vật ở thế gian tuy không có ngã nhưng có các thứ sự nghiệp tai họa, thuận ích thành tựu. Như vậy nội pháp tuy không có ngã nhưng có các thứ nghĩa nhiễm tịnh thành tựu; cho nên không có lỗi.

Lại nữa, nếu là vô ngã thì ai thọ quả báo, ai có thể tác nghiệp, ai thoát các khổ. Kệ tụng: ‌ Vị, tư, phiền não, phần ‌ Là vô thường biến dị ‌ Ngã thường không chuyển đổi ‌ Thọ, tác, thoát nên không. (kệ 10) [554c20] Luận giải: Cái ngã ông chấp, nơi mùi vị khổ, lạc, v.v..., nơi tư duy thiện, ác, v.v..., nơi phiền não tham, sân, v.v..., trong tất cả thời phần thường không biến đổi. Vì không biến đổi, nên người cảm thọ, người tạo tác, người giải thoát đều không hợp lý. Như trước đã nói, tuy không có thật ngã mà có cái giả thế tục biến đổi trong ba thời gian, cho nên người cảm thọ, người tạo tác, người giải thoát đều thành tựu trong thời phần sai biệt.

Lại nữa, nếu vô ngã thì ai lưu chuyển, ai hoàn diệt?

Kệ tụng:

‌ Pháp tánh từ duyên sinh

‌ Triển chuyển hiện tương tục ‌ Có nhân mà không trú ‌ Biến đổi nên gọi chuyển. (kệ 11)

‌ Như thân, răng, sông, đèn ‌ Có các thứ tác dụng ‌ Ngã thường không biến đổi ‌ Chuyển, hoàn không hợp lý. (kệ 12) LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 [555a01] Luận giải: Không do hữu ngã mà có lưu chuyển hay hoàn diệt. Vì sao? Hiện thấy người lưu chuyển ắt có tướng sinh, trước sau tương tục triển chuyển không dứt, hằng hiện mắt, nhìn thấy rõ ràng. Có nhân không dừng trú mà lại biến đổi, gọi là lưu chuyển. Cắt dứt sự tương tục, gọi là hoàn diệt. Giống như thân thể, chiếc răng, con sông, ngọn đèn424 có các thứ tác dụng chuyển khởi và có hoàn diệt. Chẳng phải như cái ngã ông chấp thường hằng không biến đổi mà lại có cái dụng lưu chuyển. Ngã ấy lưu chuyển còn không có, huống chi có hoàn diệt sao?

Lại nữa, nếu chỉ các hành không phải hữu ngã, thế gian hiện thấy những loài hữu tình, thì ý tưởng sai biệt về danh phải không có.

Kệ tụng: ‌ Y ngã khởi danh tưởng

‌ Thấy hai thứ lầm lỗi ‌ Cho nên biến khắp cả ‌ Tánh thật ngã đều không. (kệ 13) [555a11] Luận giải: Không do ý tưởng về danh mà thật ngã được thành. Vì sao? Thấy hai thứ lầm lỗi: (1) Nếu người thế gian đối với thật ngã, trước hết khởi các thứ ý tưởng về danh như Phật-cứu, [Đức hữu], v.v...425, thì đối với thân, v.v... các pháp phải không có sự hiểu biết về chúng. (2) Đối với thân, v.v... khởi ý tưởng về danh, thì không nên nói “ngã có các tác dụng”. Vì sao? Thế gian hiện thấy khởi các ngôn thuyết, như là Phật-hữu nhìn thấy, Đức-hữu lắng nghe, v.v...

Lại nữa, thấy hai thứ lầm lỗi: (1) Nếu chấp ngã mà thấy thể tánh 424 Nội pháp là thân thể. Ngoại pháp là chiếc răng, con sông, ngọn đèn, cỗ xe, v.v...

là thiện, hiện tiền chuyển vận một cách tự nhiên, mà sinh khởi nhiễm pháp, là không đúng đạo lý. (2) Nếu [thể tánh] là nhiễm ô, thì sự năng chứng thật ngã, là không đúng đạo lý. Lại nữa, chấp ngã là khi chấp thủ ngã thì là cái ngã năng chấp, hay là cái thấy năng chấp? (1) Nếu nói cái ngã chấp ngã, thì người chấp ngã ở thế gian không nên có khởi nghi hoặc về những gì là hữu vi, những gì là vô vi. Vì sao? Vì hiện thấy cái ngã. (2) Nếu nói cái thấy chấp ngã, thì ông nay không nên nói “cái ngã năng thủ”.

Do có các thứ lầm lỗi như vậy, cho nên thế gian không có chân thật ngã.

Lại nữa, nếu như vậy thì tại sao ở trong chánh pháp kiến lập ý tưởng về danh có các thứ sai biệt?

Kệ tụng:

‌ Vì ngôn thuyết dễ hiểu ‌ Vì tùy thuận thế gian ‌ Vì đoạn trừ sợ hãi ‌ Hiển hai thứ: đức, lỗi. (kệ 14)

[555a27] Luận giải: Tuy không có thật ngã mà kiến lập ý tưởng về danh, về hữu tình sai biệt, có bốn nguyên nhân: 1. Vì làm cho ngôn thuyết được dễ hiểu; 2. Vì tùy thuận thế gian; 3. Vì để người sơ học rời xa sự sợ hãi; 4. Vì hiển thị công đức và tội lỗi của mình người có sai biệt.

Lại nữa, nếu không có ngã thì thế gian không nên vừa mới thấy hình tướng liền đột nhiên khởi lên tri giác về hữu tình, lại cũng không nên lấy suy nghĩ, tri giác làm đầu để khởi các tác nghiệp.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Lại nữa, (3) nếu ông chấp lấy ngã làm nhân có công dụng khởi tác nghiệp, thì phải thường xuyên khởi tất cả tác nghiệp. (4) Nếu ngã không phải nhân, tức là ngã không có tạo tác gì cả.

Lại nữa, (5) nếu ông chấp có cái nhân khác, tức có pháp khác làm nhân khởi các tác nghiệp, thì cái ngã được chấp không có tạo tác gì cả. (6) Còn nếu không có nguyên nhân thì cũng phải thường xuyên khởi tất cả tác nghiệp.

Lại nữa, (7 & 8) nếu ông chấp do công dụng bên trong có năng lực tạo tác; đây cũng như trên, có hai thứ lầm lỗi428 .

Lại nữa, (9) nếu ông chấp rằng, cái ngã có được sự tự tại đối với sự tác nghiệp, tức phải thường tạo tác những gì mình ưa thích và không tạo tác những gì mình không ưa thích. (10) Nếu không có sự tự tại tức là không có ngã tướng.

Như vậy là đã nói sắc thái của không và sự thành lập. Nay sẽ hiển thị chân trí quán không, sở trị sai biệt của tát-ca-da kiến429.

Kệ tụng:

‌ Không thẩm quyết, biến hành ‌ Tăng ích và vô sự ‌ Với sự sợ vọng kiến ‌ Thí dụ có năm thứ. (kệ 17)

[555b26] Luận giải: Tát-ca-da kiến có năm thứ:

1. Thấy biết không suy xét sự: Như thấy lầm sợi dây là con rắn.

Kệ tụng:

‌ Đột nhiên giác loạn khởi

‌ Thế gian hiện có được

‌ Giác làm đầu tác nghiệp

‌ Có mười thứ lầm lỗi. (kệ 15)

[555b06] Luận tụng: Đột nhiên khởi lên tri giác426 thì chẳng chứng minh nguyên nhân của ngã. Vì sao? Vì tâm tri giác thác loạn mà đột nhiên khởi lên thì hiện tại có thể có được, như đối với thân nữ mà khởi tri giác về người nam, đối với thân nam mà khởi tri giác về người nữ; là khúc cây mà khởi tri giác là người, là người mà khởi tri giác là khúc cây.427 Lại nữa, cái ngã ông chấp lấy suy nghĩ, tri giác làm đầu để khởi các tác nghiệp, có mười thứ lầm lỗi. Những gì là mười?

Kệ tụng:

‌ Giác, ngã nhân, công dụng ‌ Tự tại đẳng mỗi hai ‌ Có nhân và không nhân ‌ Phải biết mười thứ lỗi. (kệ 16)

[555b13] (1) Nếu ông chấp tri giác làm nhân khởi các tác nghiệp, tức là chẳng phải ngã có công dụng khởi các nghiệp.

(2) Nếu lấy ngã làm nhân, thì suy nghĩ, tri giác không phải là nhân, thế thì không nên lấy suy nghĩ, tri giác làm đầu để khởi các tác nghiệp.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 2. Thấy biết biến hành: Tương ưng với ý nhiễm ô mà vọng có thân kiến, ở trong tất cả thời thường đi theo430, như trong chiêm bao thấy sự thọ dụng. Vì sao? Giống như người nghèo, trong chiêm bao thấy mình thọ dụng cảnh giới khả ái, cũng vậy người ngu trước khi chưa khởi chánh trí về chân như, thường khởi vọng chấp, ngã kiến theo đuổi.

3. Thấy biết sự tăng ích: Giống như mong ước mình thuận theo, thuộc về người con gái.

4. Thấy biết sự không thật: Giống như trẻ thơ thấy sự huyễn hóa.

5. Thấy biết sự sinh sợ hãi: Như người vẽ thần dược xoa rồi tự sợ hãi.

Lại nữa, ba thứ không này, sai biệt có mười sáu thứ không để đối trị các phược và các tưởng. Các phược có mười bốn thứ tướng phược và thô trọng phược:432 1. Phược do các căn; 2. Phược do hữu tình bị nhiễm ô; 3. Phược do sở y: dựa vào khí thế gian mà các căn lưu chuyển; 4. Phược do vô trí đối với trí; 5. Phược do vọng cảnh đối với cảnh; 6. Phược do khát ái hậu hữu; 7. Phược do khát ái vô hữu; 8. Phược do chấp vô nhân, bất bình đẳng nhân; 9. Phược do có được thượng mạn; 10. Phược do chấp tự tánh biến kế sở chấp; 11. Phược do chấp tự tánh các pháp; 12. Phược do chấp tự tánh các pháp được biến trí; 13. Phược do chấp tự tánh bổ-đặc-già-la; 14. Phược do chấp bổ-đặc-già-la được biến trí.

Các tưởng là sáu thứ tưởng phược. Chán các tưởng này nên Bồ-tát y theo cái không mà siêng tu niệm trú khiến tâm giải thoát. Thế nào là sáu thứ tưởng phược? (1) Dựa vào thân, thọ, tâm, pháp mà phát khởi nội tưởng, gọi là tưởng phược thứ nhất; (2) dựa vào thân, thọ, tâm, Như vậy là đã nói sở trị sai biệt, nay sẽ hiển thị năng trị sai biệt.

Kệ tụng: ‌ Vô thể và viễn ly ‌ Trừ khử, dựa ba thứ ‌ Đối trị các phược tưởng ‌ Mười sáu thứ sai biệt. (kệ 18)

[555c08] Luận giải: Y chỉ ba thứ tự thể: biến kế sở chấp, y tha khởi và viên thành thật, theo thứ tự thiết lập ba thứ không: 1. Vô thể không; 2. Viễn ly không; 3. Trừ khử không431.

chân như nơi sự an lập thì có cái tướng sinh trụ diệt và cái tướng liên tục chuyển biến, hai cái tướng ấy được chính yếu trừ khử bởi tướng không và vô tiền hậu không [= vô tế không]. Ba là biết nghĩa năng thủ thì có cái tướng luyến tiếc thân thể và cái tướng ngã mạn, hai cái tướng ấy được chính yếu trừ khử bởi nội không và vô sở đắc không. Bốn là biết nghĩa sở thủ thì có cái tướng luyến tiếc tài sản, cái tướng ấy được chính yếu trừ khử bởi ngoại không. Năm là biết nghĩa hưởng dụng, trong đó có trai gái phục dịch và đồ dùng thích hợp, thì có cái tướng trong thấy thích thú và cái tướng ngoài thấy tốt đẹp, hai cái tướng ấy được chính yếu trừ khử bởi nội ngoại không và bản tánh không. Sáu là biết nghĩa dựng nên thì có cái tướng thế giới bao la, cái tướng ấy được chính yếu trừ khử bởi đại không. Bảy là biết không hình sắc thì có cái tướng bên trong vắng lặng giải thoát, cái tướng ấy được chính yếu trừ khử bởi hữu vi không. Tám là biết chân như nơi các tướng thì có các tướng nhân vô ngã, tướng pháp vô ngã, tướng duy thức và tướng thắng nghĩa, bốn cái tướng ấy được chính yếu trừ khử bởi cứu cánh không [tất cánh không], vô tánh không, vô tánh tự tánh không và thắng nghĩa không. Chín là biết chân như nơi sự thanh tịnh thì có cái tướng vô vi và cái tướng không biến dịch, nhiễm ô thanh tịnh; gọi là tưởng phược thứ mười; (11) nơi các pháp nhiễm ô, thanh tịnh mà khởi cái tưởng về tự thể, tự tướng, gọi là tưởng phược thứ mười một.

Bồ-tát ma-ha-tát đối với các tưởng phược sai biệt, nối tiếp làm thành cho nhau, và cảnh giới của chúng, chánh quán sát rồi, y chỉ nơi cái không, tu các niệm trú khiến tâm giải thoát. Đối với các vọng tưởng phược như vậy, khi giải thoát được chúng, nên biết là giải thoát tất cả tưởng phược.

[556a15] Mười sáu cái không: nội không, ngoại không, nội ngoại không, đại không, không không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô sơ hậu không, vô tổn tận không, tánh không, tướng không, nhất thiết pháp không, vô tánh không, vô tánh tự tánh không.

Lại nữa, nơi cảnh giới của những cái không này, có sáu thứ ngu mà lưu chuyển từ vô thủy. Những gì là sáu?

Kệ tụng:

‌ Tự tánh và chấp trước ‌ Không hiểu rõ, thất niệm ‌ Khắp tất cả, một phần ‌ Ngu sai biệt lưu chuyển. (kệ 19)

[556a22] Luận giải: (1) Ngu tự tánh: Tất cả hữu tình lưu chuyển từ vô thủy có sự vô trí. (2) Ngu chấp trước tự thể: Sự vô trí được khởi từ các ngoại đạo mà thích ứng với những điên đảo kiến. (3) Ngu không hiểu ngộ: Sự vô trí được khởi từ hàng vô văn dị sinh433. (4) Ngu thất LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 pháp mà phát khởi ngoại tưởng, gọi là tưởng phược thứ hai; (3) dựa vào thân, thọ, tâm, pháp mà phát khởi nội ngoại tưởng, gọi là tưởng phược thứ ba; (4) vì muốn độ thoát mười phương vô lượng vô số hữu tình giới mà phát khởi đại nguyện, tu các niệm trú; phân biệt tưởng này là tưởng phược thứ tư; (5) chánh quán sát và an trú nơi cảnh giới của thân, thọ, tâm, pháp mà có trí tuệ; phân biệt tưởng này là tưởng phược thứ năm; (6) chánh quán sát và an trú nơi cảnh giới của thân, thọ, tâm, pháp mà có ngã nhân; phân biệt tưởng này là tưởng phược thứ sáu.

Lại nữa, sự quán sát thân, thọ, tâm, pháp, nên biết có mười một thứ tưởng phược sai biệt, mà nối tiếp làm thành cho nhau. Những gì là mười một? (1) Nơi thân, thọ, tâm, pháp khởi chánh quán và an trú theo thân, thọ, tâm, pháp; và trong đệ nhất nghĩa, nơi hai đế nhiễm tịnh mà khởi cái tưởng phân biệt, gọi là tưởng phược thứ nhất; (2)

trong đệ nhất nghĩa, nơi nhiễm tịnh mà khởi cái tưởng hữu tác, gọi là tưởng phược thứ hai; (3) trong đệ nhất nghĩa, nơi nhiễm tịnh mà khởi cái tưởng vô tác, gọi là tưởng phược thứ ba; (4) trong đệ nhất nghĩa, nơi hữu tác mà khởi cái tưởng lưu chuyển, gọi là tưởng phược thứ tư;

(5) trong đệ nhất nghĩa, nơi vô tác mà khởi cái tưởng thường, gọi là tưởng phược thứ năm; (6) nơi lưu chuyển, do khổ biến đổi mà khởi cái tưởng khổ, gọi là tưởng phược thứ sáu; (7) nơi thường pháp mà khởi cái tưởng không biến đổi, gọi là tưởng phược thứ bảy; (8) nơi lưu chuyển, do tự tướng của sinh, trú, dị, diệt, và do những tự tướng ấy có biến đổi, nên khởi cái tưởng tự tướng, gọi là tưởng phược thứ tám; (9)

trong đệ nhất nghĩa, nơi hữu biến dị, vô biến dị, nhiễm ô, thanh tịnh chín; (10) nơi tất cả pháp nhiễm tịnh mà khởi cái tưởng tự ngã sở hữu LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 niệm: Sự vô trí được khởi từ hàng hữu văn dị sinh và các Thánh giả434 .

(5) Ngu khắp tất cả: Sự vô trí được khởi từ hàng dị sinh đối với chúng sinh không và pháp không435. (6) Ngu một phần: Sự vô trí được khởi từ hàng Thanh văn, v.v... nhưng chỉ là vô trí đối với pháp không. Làm thế nào chứng được cái lý không như vậy? Do tám loại trí.

Những gì là tám?

Kệ tụng:

‌ Pháp trú, cầu tự tâm ‌ Trú tự tâm, trừ phược ‌ Sợ, không hai, nhiễm, tịnh ‌ Chứng được lý chân không. (kệ 20)

‌ [556b03] Luận giải: 1. Trí pháp trú: Trí dựa vào tố-đát-lãm, v.v...436 để an lập pháp môn; 2. Trí cầu tự tâm: Trí suy tìm tự tâm, ở địa vị thuận quyết trạch phần; 3. Trí trú tự tâm: Trí chứng chân như, ở địa vị kiến đạo; 4. Trí trừ tâm phược: Trí đối trị các chướng, ở địa vị tu đạo; 5. Trí sợ các hành tương ưng: Trí của hàng Thánh đệ tử [aryaśrāvaka], vì sợ hãi đại khổ não trong sự lưu chuyển; 6. Trí phân biệt không hai: Trí của hàng Bồ-tát, vì không phân biệt lưu chuyển và tịch diệt, tội lỗi và công đức437; 7. Trí bất thiện thanh tịnh: Trí của hàng Hữu học; 8. Trí thiện thanh tịnh: Trí của hàng Vô học.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2

Luận Hiển Dương Thánh Giáo

Quyển Mười Sáu

Phẩm Sáu