Luận Hiển Dương Thánh Giáo Trọn Bộ 2 tập

Quyển Hai Mươi

Phẩm Mười Một

NHIẾP THẮNG QUYẾT TRẠCH (phần 4)

‌ [578b13] Như vậy là đã nói quyết trạch về sự giác phần. Nay sẽ nói quyết trạch về sự bổ-đặc-già-la.

‌ Kệ tụng:

Do các căn sai biệt Kiến lập năm duy hai Giả thiết có năm nhân Ba sự thành viên mãn. (kệ 37)

‌ [578b17] Luận giải: Do các căn sai biệt nên kiến lập năm loại duy hai745. Như trong kinh có nói: “Do chỉ có hai căn làm duyên nên có thể biết chỉ có hai tác ý; chỉ có hai tác ý làm duyên nên có thể biết chỉ có hai tu; chỉ có hai tu định làm duyên nên có thể biết chỉ có hai hành;

chỉ có hai hành làm duyên nên có thể biết chỉ có hai bổ-đặc-già-la.”

‌ Hành: Là tu tập dẫn ra tập khí.

‌ Lại nữa, bổ-đặc-già-la giả lập do năm lý do: 1. Do chủng tánh: LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 khả cứu và bất khả cứu746; 2. Do thú nhập: Thanh văn thừa, v.v...; 3. Do học: Học và vô học; 4. Do chứng đắc: trú bốn quả và ba hướng747;

5. Do tội lỗi và công đức: có chướng, không chướng, cụ phược, không cụ phược748 .

‌ Lại nữa, do ba sự [học] nên kiến lập ba viên mãn: 1. Viên mãn căn: là có được pháp bất động; 2. Viên mãn định: là đắc diệt tận định;

3. Viên mãn quả: là chứng quả A-la-hán.749 ‌ [578b28] Như vậy là đã nói quyết trạch về sự bổ-đặc-già-la.

‌ Nay sẽ nói quyết trạch về sự quả.

‌ Kệ tụng:

Chứng chuyển y không khởi Hai nhân quả không thoái

Ba nhân nên đoạn thường Ba quả, ba nhân ký. (kệ 38)

‌ [578c03] Luận giải: Do chứng được chuyển y nên các phiền não không khởi. Nên biết chuyển y được gọi là đoạn.

‌ Lại nữa, do hai thứ nhân nên quả không có thoái: (1) Nếu chưa vĩnh hại chủng tử phiền não mà chứng A-la-hán là không đúng đạo lý; (2) Nếu đã vĩnh hại chủng tử phiền não thì phiền não chắc chắn không sinh khởi, vì không có chủng nhân.

‌ Lại nữa, có ba nguyên nhân mà đoạn750 là thường tánh: 1. Không hý luận; do đó hý luận hiện kiến không phải là thường tánh; 2. Thanh tịnh chân như được hiển lộ, giống như vàng ròng có tánh điều nhu; 3.

Tánh chất phiền não không sinh, vì trước sau không khác biệt. ‌ Lại nữa, ba thứ quả là do ba nhân, nên Như lai ký biệt (: xác nhận):

‌ 1. Chứng tịnh ký biệt: Là Dự lưu quả, do có được bốn chứng tịnh751 ở kiến đạo.

‌ 2. Hỷ xứ ký biệt: Là Nhất lai quả, sắp được căn bản định, đã cảm nhận chút phần hỷ.

‌ 3. Tùy niệm ký biệt: Là Bất hoàn quả, đã được căn bản định, hiện thấy các thiên chúng và Phạm chúng, v.v... hứng thú nói chuyện, những mong cầu tùy tâm niệm, tùy công đức có được, vì chưa viên mãn.

‌ Như vậy là đã nói quyết trạch về sự quả.

‌ Nay sẽ nói quyết trạch về sự công đức.

‌ Kệ tụng:

Kiến lập các công đức Do mười bảy tăng thượng Sai biệt ấy vô biên Vì trị chướng sở trị. (kệ 39) 746 Xem Hiển dương, quyển 12, phẩm Nhiếp tịnh nghĩa, phần 8, mục Khả cứu, bất khả cứu.

747 Bốn quả và ba hướng: Dự lưu quả, Nhất lai hướng, Nhất lai quả, Bất hoàn hướng, Bất hoàn LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 ‌ [578c19] Luận giải: Do mười bảy thứ lực tăng thượng mà kiến lập công đức:

‌ 1. Tăng thượng do thương xót hữu tình: Là bốn vô lượng.

‌ 2. Tăng thượng do sáu chướng tịnh: Là tám giải thoát752, tám thắng xứ, mười biến xứ. Ở đây tám thắng xứ và mười biến xứ làm phương tiện cho tám giải thoát thành mãn.

‌ Sáu chướng tịnh: (1) Chướng thanh tịnh bởi sự biến hóa: Là do hai giải thoát đầu tiên. (2) Chướng thanh tịnh bởi tối cực hiện pháp lạc trú: Là do giải thoát thứ ba, tịnh và bất tịnh đều là thanh tịnh hiển hiện. (3) Chướng thanh tịnh bởi sự vãng hoàn: Là do giải thoát thứ tư. (4) Chướng thanh tịnh bởi sự dẫn phát công đức của các Thánh như vô tránh, nguyện trí, v.v...: Là do giải thoát thứ năm. 753 (5) Chướng thanh tịnh bởi các lậu và các hữu: Là do giải thoát thứ sáu và thứ bảy. (6) Chướng thanh tịnh bởi sự an trú tịch tĩnh tối cực:

Là do giải thoát thứ tám.

‌ 3. Tăng thượng do biết lúc đi: Là công đức của vô tránh.754 ‌ 4. Tăng thượng do quán sát [các pháp] sở tri: Là nguyện trí.755 ‌ 5. Tăng thượng do ngôn giáo: Là bốn vô ngại giải.

‌ 6. Tăng thượng do sáu xứ thiện xảo: Là sáu thần thông. ‌ Sáu xứ thiện xảo: (1) Thiện xảo dẫn nhiếp; (2) Thiện xảo nghe kỹ ngôn ngữ: nhờ thiện xảo này, dùng ngôn ngữ để bẻ gãy những luận nạn, rồi vì người thuyết chánh pháp; (3) Thiện xảo muốn lý giải tùy miên; (4) Thiện xảo đi đến; (5) Thiện xảo ra đi; (6) Thiện xảo giải thoát. 752 HT. Thích Thiện Siêu, Đại cương về luận Câu-xá: 1. Nội hữu sắc tưởng quán ngoại sắc giải thoát, nghĩa là có lòng tham sắc tướng đối với nội thân.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 ‌ 7. Tăng thượng do người khác sinh đức tin: Là các tướng hảo756 . ‌ 8. Tăng thượng do ba chướng thanh tịnh: Là bốn thứ biến thanh tịnh757.

‌ Ba chướng: 1. Chướng sở y; 2. Chướng sở duyên; 3. Chướng tâm trí.

‌ 9. Tăng thượng do tất cả vấn ký: Là các lực758 .

‌ 10. Tăng thượng do bẻ gãy tất cả luận thuyết của người khác:

Là bốn vô úy759 . ‌ 11. Tăng thượng do tâm không thiên lệch đối với đại chúng được nhiếp: Là ba bất hộ760 .

‌ 12. Tăng thượng do năng lực nhiếp hóa đồ chúng: Là ba niệm ‌ 14. Tăng thượng do không bỏ lỡ thời cơ đối với việc ứng hóa: Là pháp không lãng quên762.

‌ 15. Tăng thượng do ngày đêm sáu thời quán sát thế gian: Là tâm đại bi763.

‌ 16. Tăng thượng do vượt qua Thanh văn, Độc giác: Là mười tám pháp bất cộng của Phật764.

‌ 17. Tăng thượng do thành tựu sở tác sự của chư Như lai: Là nhất thiết chủng diệu trí765.

‌ Lại nữa, các công đức để đối trị những chướng sở trị thì sai biệt, cho nên biết có vô biên sai biệt [công đức như thế].

trú761 . ‌ 13. Tăng thượng do việc làm ở trong mọi thời gian thể hiện bậc

Nhất thiết trí: Là vĩnh viễn nhổ bỏ tất cả tập khí.

thường tu xả tâm. Vì sao? Vì tập khí tham sân của Phật không còn chút mảy may.”

406 407

762 Luận Đại thừa trang nghiêm kinh, phẩm Kính Phật: “Trong sự lợi ích yên vui cho chúng sinh, việc Như lai làm thường xuyên đúng lúc và không bỏ lỡ cơ hội; đây là nghiệp dụng của pháp không lãng quên. Trong mọi thời gian, việc Như lai làm đều không có hư dối; đây là tự tánh của pháp không lãng quên.”

763 Luận Đại thừa trang nghiêm kinh, phẩm Kính Phật: “Bằng tâm đại bi, Như lai ngày đêm sáu LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 ‌ Lại nữa, kệ tụng:

Tư duy nghĩa, lạc, khổ Tác ý và an trú Gian nan và sắc thái Thù đặc, không thù đặc. (kệ 40)

‌ [579a20] Luận giải: Các công đức ấy, dù là sở đối trị hay năng đối trị đều nên tư duy. Tư duy thế nào? Tư duy về nghĩa, lạc, khổ, tác ý, an trú, gian nan, sắc thái, thù đặc hay không thù đặc.

‌ [579a23] (1) Tư duy về nghĩa: Là các câu cú bao gồm nghĩa của cái tuệ đến-bờ-bến-kia. Có năm nghĩa vì gì: 1. Nghĩa vì khởi cung kính đối với người thuyết pháp; 2. Nghĩa vì nhiếp chúng; 3. Nghĩa vì khởi tôn trọng đối với ngôn giáo; 4. Nghĩa vì tự thuật sự; 5. Nghĩa vì khởi nhiều việc làm đối với nghĩa giáo chân thật.

‌ [579a27] Lại nữa, tất cả pháp có ba thứ nghĩa: 1. Nghĩa năng tăng ích; 2. Nghĩa sở tăng ích; 3. Nghĩa pháp tánh. Như sắc có ba thứ:

sắc năng tăng ích, sắc sở tăng ích và pháp tánh của sắc. Nên biết tất cả xứ đều như vậy.766 ‌ [579b01] Lại có cái nghĩa lý thú ba luân để tuyên thuyết các pháp: Dựa vào lý thú của thế tục đế để tuyên thuyết người tạo tác, tuyên thuyết công cụ tạo tác, tuyên thuyết nghiệp tạo tác767. Như người thí, hạnh thí và người nhận vật thí: người thường hành bố thí do thực thi sự thí này đến với người nhận vật thí. Nên biết tất cả xứ đều như vậy.

‌ [579b05] Lại có cái nghĩa bốn thứ lý thú ngôn giáo: 1. Lý thú ngôn giáo sai biệt; 2. Lý thú ngôn giáo kiến lập; 3. Lý thú ngôn giáo không khác; 4. Lý thú ngôn giáo không tác dụng. ‌ Lý thú ngôn giáo sai biệt: Là “sắc pháp cho đến Nhất thiết chủng trí”768 có tánh chất sai biệt.

‌ Lý thú ngôn giáo kiến lập: Là năm thứ kiến lập: 1. Kiến lập thú nhập; 2. Kiến lập giáo thọ; 3. Kiến lập học; 4. Kiến lập chứng đắc; 5.

Kiến lập tội lỗi và công đức.769 ‌ Lý thú ngôn giáo không khác: Có sáu thứ: 1. Hữu phi hữu không khác: sắc và tánh không của sắc; tất cả xứ đều như vậy; 2. Lẫn nhau không khác: các uẩn tiếp cận lẫn nhau; tất cả xứ đều như vậy; 3. Ba đời không khác: quán nơi tiền tế, trung tế và hậu tế; tất cả xứ đều như vậy; 4. Bổ-đặc-già-la không khác: các hữu tình triển chuyển tiếp cận; 5. Chướng trị không khác: thường - vô thường, cho đến lưu chuyển - tịch diệt; 6. Văn tự không khác: danh thân, cú thân, văn thân. 767 Tác giả, tác cụ và tác nghiệp: Như một người dùng cây búa để chẻ củi. 768 Sắc pháp cho đến Nhất thiết chủng trí 色乃至一切種智: Câu này xuất hiện trong kinh Đại bát nhã ba-la-mật-đa và Đại trí độ luận, viết tắt để nói pháp tu chỉ quán của Bồ tát (hay đại thừa) là từ sự quán chiếu 5 uẩn, 4 niệm xứ, 18 pháp bất cộng, cho đến Nhất thiết chủng trí. Xem 17 tăng thượng ở đoạn trên. Kinh Đại bát nhã ba-la-mật-đa, quyển 8, phẩm Vô sinh: “Những gì là quán? Lúc thật hành Bát-nhã ba la mật, đại Bồ-tát quán sắc chẳng phải tường chẳng phải vô thường, chẳng phải lạc chẳng phải khổ, chẳng phải ngã chẳng phải vô ngã, chẳng phải không chẳng phải bất không, chẳng phải vô chấp trước, vô vi tác, vô hý luận, vô thủ, vô kiến, vô kế chấp, nên biết cũng vậy.

‌ Lại có ba thứ nghĩa vô sở đắc: 1. Vô sở đắc hữu tánh; 2. Vô sở đắc thể kia; 3. Vô sở đắc không hiển hiện.

‌ Vô sở đắc: Suy tìm các pháp thì không thấy tự tánh. Không phải mọi thứ đều vô sở đắc, tuy nhiên dựa vào tự tánh biến kế sở chấp, khi vô sở đắc, cũng không quán sát tự tướng y tha của nó.

‌ [579c14] Lại nữa, khế kinh nói: “Vì tương ưng vô sở đắc.” Có phải các pháp tương ưng vô sở đắc? Nên lập bốn câu:

‌ 1. Vô sở đắc, chẳng tương ưng: Như có người đối với sự quảng đại đều vô sở đắc.

‌ 2. Có tương ưng, chẳng vô sở đắc: Do thế gian đạo nên tu các thiện pháp.

‌ 3. Vô sở đắc, cũng tương ưng: Do xuất thế gian đạo nên tu các thiện pháp. ‌ 4. Chẳng vô sở đắc, cũng chẳng tương ưng: Pháp nhiễm ô và pháp vô ký ở ngay hiện tại. ‌ [579c20] Lại có năm thứ nghĩa bất chánh thủ770: 1. Bất chánh thủ bổ-đặc-già-la; 2. Bất chánh thủ pháp; 3. Bất chánh thủ biến dị; 4. Bất chánh thủ tổn giảm; 5. Bất chánh thủ sai biệt.771 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 ‌ Lý thú ngôn giáo không tác dụng: Là ba luân thanh tịnh. Tùy ở các xứ, không có người tạo tác chân thật khả đắc, không có công cụ tạo tác, cũng không có nghiệp tạo tác; không có bổ-đặc-già-la, không có thuyết pháp, không có pháp khả thuyết; không có bổ-đặc-già-la, không có học, không có pháp khả học; không có bổ-đặc-già-la, không có chứng đắc, không có pháp khả chứng; không có bổ-đặc-già-la, không có an trú tội lỗi hay công đức, không có chỗ trú, không thủ, không pháp; như vậy tất cả. ‌ [579b22] Lại có hai thứ nghĩa vô lượng: 1. Phát khởi vấn luận vô lượng; 2. Hồi hướng vô sở đắc vô lượng.

‌ [579b24] Lại vì đối trị ba thứ xứ sở mà nói cái nghĩa không nên trú ở nơi sắc, cho đến cái nghĩa không nên trú ở nơi tất cả pháp.

‌ Ba thứ xứ sở: 1. Xứ sở chấp trước; 2. Xứ sở tùy chuyển; 3. Xứ sở tuệ hành [nơi trung đạo, không] hý luận. ‌ [579b27] Lại có ba thứ nghĩa vô tướng: 1. Vô tướng vô thể; 2.

Vô tướng không phải thể kia; 3. Vô tướng không hiển hiện. Giống như vô tướng, như vậy vô tánh, vô tự thể, bất sinh, bất diệt, vô sở chấp trước, vô sở vi tác, vô sở nhiếp thọ, nên biết cũng vậy.

‌ [579c02] Lại có ba thứ nghĩa hữu sở đắc: 1. Hữu sở đắc sự; 2.

Hữu sở đắc hữu sở đắc; 3. Hữu sở đắc vô sở đắc. Giống như hữu sở đắc, như vậy hữu chấp trước, vi tác, hý luận, thủ, kiến, kế chấp, nên biết cũng vậy.

‌ [579c05] Lại có ba thứ nghĩa hữu sở đắc: 1. Hữu sở đắc tự thể;

viễn ly; 3. Vô sở đắc suy tích. Giống như vô sở đắc, như vậy không, 770 Bất chánh thủ 不正取: Thủ không đúng, thủ không chính xác.

771 Hiển dương, quyển 16, phẩm Thành Vô tánh: “Tự tánh của các hành lưu chuyển từ vô thủy, vì sức tập quen mà dị sinh đối với mình người tương tục nên khởi tà chấp chúng sinh, như vậy ở trong đêm dài [sinh tử] tập quen ngôn ngữ diễn tả, huân tập nơi tâm. Do phương tiện ấy khởi vọng biến kế, LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 ‌ [579c23] Lại có bốn thứ nghĩa ngôn giáo: 1. Ngôn định, ý bất định;

2. Ý định, ngôn bất định; 3. Ngôn ý cùng định; 4. Ngôn ý cùng bất định.772 ‌ [579c25] Lại có hai thứ nghĩa sở đối trị: 1. Sở đối trị của ba giải thoát môn: Là phân biệt tướng và phân biệt nguyện;773 2. Sở đối trị của đến-bờ-bến-kia: Là keo lẫn, phạm giới, phẫn nộ, biếng nhác, tán động, trí tuệ ác hại.774 ‌ [579c28] Lại có hai thứ nghĩa sở đối trị của không: 1. Mười sáu thứ tà tưởng hiện hành775; 2. Mười bốn thứ tướng phược776 .

‌ [580a01] Lại có hai thứ nghĩa hành đến-bờ-bến-kia: 1. Hành hữu sở đắc thế gian; 2. Hành vô sở đắc xuất thế gian.

‌ Lại nữa, hành [hữu sở đắc] thế gian đến-bờ-bến-kia chỉ là tương tự, chẳng phải chân thật. Giống như tương tự, có độc, có chướng, không phương tiện cũng như vậy.777 Nên biết, hành [vô sở đắc] xuất thế gian đến-bờ-bến-kia thì trái ngược ở trên.

‌ [580a05] Lại nữa, lược nói về nghĩa tự thể của tuệ đến-bờ-bến-kia, thì có ba sắc thái: 1. Sắc thái sở y; 2. Sắc thái sở duyên; 3. Sắc thái hành.

‌ Sắc thái sở y: Là bồ đề tâm. ‌ Sắc thái sở duyên: Là sắc pháp, v.v... ‌ Sắc thái hành: Có hai thứ: hành thế gian và hành xuất thế gian.

(1) Hành thế gian: các hành là vô thường, khổ, không, vô ngã, như bệnh, như ung nhọt, như gai nhọn. (2) Hành xuất thế gian: các hành tương ưng vô sở đắc.

‌ Lại có ba thứ nghĩa khéo tích tập tu ba-la-mật-đa: 1. Đem tác ý tương ưng tánh của nhất thiết trí để cùng với tất cả hữu tình hồi hướng về quả A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề;778 2. An trú thật 772 Ngôn giáo言教 (S: Nirukti): Chỉ cho giáo pháp do đức Như lai dùng ngôn ngữ để diễn bày. Kinh Pháp hoa, phẩm Phương tiện nói: “Các loại nhân duyên, các loại thí dụ, diễn rộng ngôn giáo.” (種種 因縁, 種種譬喩, 廣演言教.) Thông thường cho rằng lời dạy của Phật “nói hữu, nói vô, nói phi hữu, nói phi vô” đều là để giải bày giáo pháp. Giáo lý ấy tuy là pháp đã được giải bày, nhưng chân đế không tên, lý chẳng thể nói, thì ngôn giáo đã rơi vào Đệ nhị nghĩa. Nhị đế nghĩa 二諦義, quyển thượng:

“Giáo có lời để nói, lý thì không thể nói; lý đã không thể nói thì làm thế nào để ngộ được? Cho nên người ngộ được lý ắt phải mượn lời để nói, vì lẽ ấy nên nói có, nói không, nói chẳng phải có, chẳng phải không, đều là giáo khiến cho ngộ lý.” (No. 1854, tr. 90b26)

773 Tam giải thoát môn 三解脫門 (Trīni vimoksa-mukhāni): Ba pháp môn giúp hành giả được giải thoát, đến niết bàn. Đó là: 1. Không môn (Sūnyatā): Quán xét tất cả các pháp đều không tự tính, do nhân duyên hòa hợp mà sinh; nếu thông suốt lý ấy thì đối với các pháp được tự tại. 2. Vô tướng môn (Animitta), cũng gọi Vô tưởng môn: Đã biết tất cả pháp là Không, liền quán tưởng các tướng nam nữ, nhất dị... thực bất khả đắc; nếu thông suốt lý các pháp vô tướng, thì lìa tướng sai biệt mà được tự tại. 3. Vô nguyện môn (Apranihita), cũng gọi Vô tác môn, Vô dục môn: Nếu biết tất cả pháp vô tướng thì trong 3 cõi không mong cầu điều gì; nếu không mong cầu thì không tạo tác nghiệp sinh tử; nếu không tạo nghiệp sinh tử thì không phải chịu quả khổ, do đó được tự tại.

774 Nhiếp đại thừa luận bản, tr. 144b22~c01: “Sáu ba la mật này rất hơn hết, có năng lực đạt đến LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 tế779 bằng các ba-la-mật-đa; 3. Ở nơi thật tế mà không tác chứng. ‌ [580a14] Lại nữa, như nói “tâm là bất khả tư nghị.” Vì lý do gì tâm là bất khả tư nghị? Do sở y này, do sở duyên này làm cho tâm an trú. Cả hai, sở y và sở duyên của tâm, đều vô tánh. Nếu là vô tánh tức là thanh tịnh, cũng là bất khả tư nghị. Bất khả tư nghị ấy là hữu tánh hoặc vô tánh, và cùng tâm ấy là dị tánh hoặc bất dị tánh.780 ‌ [580a19] Lại nữa, hành tướng của tất cả hý luận thì có ba nhân duyên làm cho tâm lưu chuyển: 1. Do thân cận; 2. Do sở duyên; 3. Do kiến lập.

‌ Do thân cận: Nắm giữ sở y781 khi được quả báo. ‌ Do sở duyên: Lãnh thọ các thứ cảnh giới và khởi tác các thứ gia hành.

‌ Do kiến lập: Vọng tưởng huân tập từ vô thủy đến nay.

‌ [580a24] Lại có bốn thứ nghĩa phân biệt [các pháp]: 1. Phân biệt 781 Sở y là thức A-lại-da.

‌ [580a26] Lại có bốn thứ nghĩa không phân biệt: 1. Ngu si thì không phân biệt; 2. Phi tình thì không phân biệt; 3. Không tác dụng thì không phân biệt; 4. Pháp tánh thì không phân biệt.

‌ [580a28] Lại có hai thứ nghĩa ngôn giáo: 1. Ngôn giáo thế tục;

2. Ngôn giáo thắng nghĩa.

‌ Ngôn giáo thế tục: Lý thú ngôn giáo sai biệt và lý thú ngôn giáo kiến lập.

‌ Ngôn giáo thắng nghĩa: Lý thú ngôn giáo không khác và lý thú ngôn giáo không tác dụng.

‌ [580b02] Lại nữa, đối với thắng nghĩa đế thì không thể tuyên thuyết; còn với ngôn thuyết thì có ba thứ tướng: 1. Tướng các tướng;

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 ‌ [580b09] (6) Tư duy về gian nan: Lại nữa, Bồ-tát ma-ha-tát có mười hai sự gian nan:

Bồ-tát thông duệ cần phải biết rõ:

1. Đối với chúng sinh trái vượt pháp thức, hoặc trị phạt, hoặc xả bỏ. Đây là sự gian nan của Bồ-tát.

2. Phương tiện hiện hành mà sự khổ bức não, thì phòng hộ tự tâm khiến không khởi phiền não. Đây là sự gian nan của Bồ-tát.

3. Vô lượng chúng sinh hiện tiền tìm cầu tài vật phi pháp để sở hữu trong hiện tại. Đây là sự gian nan của Bồ-tát.

4. Bồ-tát chỉ có một thân, nhưng vô lượng chúng sinh với các sự nghiệp đa dạng ở khắp mọi nơi cùng lúc đến thỉnh cầu làm trợ bạn.

Đây là sự gian nan của Bồ-tát.

5. Đối với chúng sinh sống ở nơi phóng dật, hoặc trú diệu định thế gian khả ái, hoặc sinh cõi trời thù diệu mà khiến tâm họ điều thuận.

Đây là sự gian nan của Bồ-tát. 6. Thường muốn làm việc lợi ích khắp cả cho chúng sinh, nhưng lại không đủ sức, không có khả năng. Đây là sự gian nan của Bồ-tát.

7. Đối với các chúng sinh ngu si, giả dối, cang cường, vì họ thuyết pháp để họ từ bỏ [những tập khí xấu ác]. Đây là sự gian nan của Bồ-tát.

8. Thường ở trong sinh tử thấy những tội lỗi lớn, vì muốn lợi ích chúng sinh nên chẳng từ bỏ [chúng sinh]. Đây là sự gian nan của

Bồ-tát. 9. Chưa chứng ý lạc thanh tịnh tăng thượng, phần nhiều [lo sợ] quên mất chánh niệm khi mạng chung. Đây là sự gian nan của Bồ-tát. 10. Chưa chứng ý lạc thanh tịnh tăng thượng, mà người đến cầu xin vật yêu quý tối thắng bậc nhất. Đây là sự gian nan của Bồ-tát.

11. Chúng sinh hiện tiền có đa dạng ý kiến, đa dạng lạc dục (thắng giải), hoặc dạy bảo, hoặc xả bỏ. Đây là sự gian nan của Bồ-tát.

‌ 12. Thường hành không phóng dật dầu rất nhỏ, hành mà lại không đoạn trừ tất cả phiền não. Đây là sự gian nan của Bồ-tát.

‌ [580c01] Nếu chư Bồ-tát gặp phải các sự gian nan như vậy, nên ở trong ấy quán xét nặng nhẹ, tùy theo chỗ thích hợp mà kiến lập phương tiện: hoặc nên giản trạch tường tận cho các bổ-đặc-già-la; hoặc phải gắng sức nhiếp thọ theo sự chuyển của nhân duyên; hoặc phát chánh nguyện; hoặc chế ngự tâm trí không cho phóng túng; hoặc phải an trú tâm, quán sát bén nhạy, không sinh chán nản, mệt mỏi mà phải tự an nhẫn; hoặc khởi tâm từ bi nên tâm được phóng xả; hoặc nên phát khởi tinh tiến mạnh mẽ; hoặc tư duy thêm nữa những quyền phương tiện thiện xảo. Như vậy là những thiện xảo đối trị, Bồ-tát ma-ha-tát tuy gặp phải những sự gian nan như vậy ngay trong đời sống hiện tại, mà tâm không khiếp sợ, tự có khả năng vượt thoát.783 ‌ [580c09] (7) Tư duy về sắc thái: Lại nữa, có năm sắc thái chân thật của Bồ-tát. Do thành tựu những sắc thái này mà nhập vào số lượng Bồ-tát. Thế nào là năm? 1. Thương xót chúng sinh; 2. Thường nói ái ngữ; 3. Việc làm quyết đoán và mạnh mẽ; 4. Dang tay ra ơn bố thí; 5.

Khéo phân tích nghĩa lý sâu xa.

‌ Thương xót có hai đặc tánh: (1) Ưa muốn; (2) Chánh hành. Ưa muốn là các Bồ-tát đối với chúng sinh khởi ý lợi ích và ý an lạc. Chánh hành là các Bồ-tát đối với chúng sinh có những ưa muốn gì thì tùy sức, LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 tùy khả năng mà thực hiện nhiếp hóa bằng thân nghiệp và ngữ nghiệp.

Đây gọi là thương xót.

‌ Ái ngữ là hoan hỷ, an ủi, chỉ dạy, tuyên dương ân đức; đó gọi là Bồ-tát đối với các chúng sinh thường nói ái ngữ.

‌ Việc làm quyết đoán và mạnh mẽ là uy mãnh, không khiếp sợ và thành tựu thắng lực; đó là việc làm quyết đoán và mạnh mẽ của Bồ-tát.

‌ Dang tay ra ơn bố thí là các Bồ-tát thực hiện sự bố thí rộng lớn, hành thí mà không nhiễm trước; đó gọi là dang tay ra ơn bố thí của Bồ-tát.

xuất thế; (4) Nhất thừa tánh. Theo thứ tự trên, có năm thứ, mười thứ, sáu thứ và sáu thứ đạo lý cần phải biết.

‌ [581a02] (1) Hỏi: Thế nào là năm thứ đạo lý của chủng tánh sai biệt?

‌ Đáp: 1. Tất cả giới sai biệt thì khả đắc; 2. Hữu tình mà không có căn là không đúng đạo lý; 3. Thí dụ đồng loại là không đúng đạo lý, [vì lấy hữu tình làm đồng loại]; 4. Thí dụ dị loại là không đúng đạo lý, [vì lấy vô tình làm dị loại]; 5. “Chỉ có đời hiện tại, không có pháp bát niết bàn” là không đúng đạo lý. ‌ Nếu các Bồ-tát khéo phát khởi bốn vô ngại giải qua chánh phương tiện trí; đó gọi là bồ-tát khéo phân tích tự thể bằng nghĩa lý sâu xa. ‌ [581a06] (1) Tất cả giới sai biệt thì khả đắc: Đức Phật đã nói về hữu tình giới. Có đa dạng hữu tình giới, không phải có một hữu tình giới: có hữu tình giới thấp kém, có hữu tình giới thắng diệu, có hữu tình giới của Thanh văn thừa, v.v..., có hữu tình giới của chủng tánh bát ‌ [580c22] (8) Tư duy về thù đặc và không thù đặc: Lại nữa, Bồ-tát có năm sắc thái thù đặc và năm sắc thái không thù đặc, như trong phẩm Nhiếp tịnh nghĩa đã nói.784 ‌ [580c24] Lại nữa, trong sự công đức, nay sẽ nói thắng quyết trạch về sự y chỉ Đại thừa.

‌ Kệ tụng:

Chủng tánh, Như lai thuyết Nhiều Phật và nhất thừa Năm thứ và mười thứ niết bàn, có hữu tình giới của chủng tánh bất bát niết bàn.

‌ [581a10] (2) Hữu tình mà không có căn là không đúng đạo lý:

Không thể nói do đạo lý này mà có được hữu tình vô căn. Vì sao? Hữu tình mà vô căn thì như đất, nước, v.v... ở ngoài, không phải hữu tình.

‌ [581a13] (3) Thí dụ đồng loại là không đúng đạo lý: Không nên nói rằng, “sát-đế-lợi không phải là sát-đế-lợi,” v.v..., vì chủng loại có thể chuyển, và rằng “na-lạc-ca không phải là na-lạc-ca,” v.v..., vì tánh chất của các thú có thể chuyển. Như vậy, chủng tánh bát niết bàn hay chủng tánh bất bát niết bàn cũng có thể chuyển. Vì sao? Sát-đế-lợi,

Sáu, sáu thứ đạo lý. (kệ 41)

‌ [580c28] Luận giải: (1) Chủng tánh sai biệt; (2) Ngôn giáo của Đại thừa là đức Như lai thuyết; (3) Trong một thời gian có nhiều Phật v.v..., na-lạc-ca, v.v..., thì đầy đủ tất cả chủng loại giới tánh và chư thú giới tánh. Hai chủng tánh: bát niết bàn và bất bát niết bàn, thì trái ngược nhau. Nếu không có các giới tánh (chủng loại, chư thú) thì các chủng tánh hoàn toàn không thể hồi chuyển. Cho nên thí dụ đồng loại LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 ‌ [581a21] (4) Thí dụ dị loại là không đúng đạo lý: Không thể nói rằng, “tầng đất ở chỗ này chỗ kia, hoặc trước có các thứ chủng tánh vật loại như vàng, bạc, đồng, sắt, muối, v.v..., về sau lại không có, hoặc trước không sau có.” Như vậy, chủng tánh pháp bát niết bàn cũng nên trước có sau không, hay trước không sau có. Vì sao? Vì nếu có cái lý này thì thuận giải thoát phần phải trống rỗng, không có quả. Cho nên thí dụ dị loại cũng không đúng đạo lý. ‌ [581a27] (5) “Chỉ có đời hiện tại, không có pháp bát niết bàn”

là không đúng đạo lý: Không nên nói rằng, “ở đời hiện tại tuy không có pháp bát niết bàn nhưng ở trong đời khác lại có thể chuyển thành pháp bát niết bàn.” Vì sao? Vì không có chủng tánh của pháp bát niết bàn. Lại nữa, nếu ở đời này, trước đã tích tập thiện căn thuận giải thoát phần, thì sao không gọi là pháp bát niết bàn. Nếu ở đời này mà chưa tích tập thiện căn thuận giải thoát phần, thì đời sau làm gì có bát niết bàn. Cho nên chắc chắn có hữu tình với chủng tánh không có bát niết bàn.

‌ [581b05] (2) Hỏi: Vì sao biết ngôn giáo của Đại thừa là đức

Như lai thuyết?785

‌ Đáp: Do mười thứ nhân:

‌ 1. Trước không ký biệt.

‌ 2. Nay không thể biết.

‌ 3. Có nhiều công việc.

‌ 4. Chướng cực trọng. ‌ 5. Không phải cảnh giới tầm tư: Nếu trước chưa nghe thì không thể suy tìm kế đạc như vậy, cho nên nếu bảo rằng Đại thừa do ai đó thuyết là không đúng đạo lý.

‌ 6. Chứng đắc tuệ giác vĩ đại: Nếu chưa thành Phật mà có thể nói được như lời dạy của Phật, là không đúng đạo lý.

‌ 7. Không có sai lầm ở thừa thứ ba (: Bồ-tát thừa).

‌ 8. Đại thừa nếu mà không có thì phải không có bậc Nhất thiết trí, thành ra sai lầm.

‌ 9. Duyên Đại thừa làm đối tượng cho sự như lý tác ý để đối trị tất cả phiền não.

‌ 10. Không nên nói rằng Đại thừa lấy ý tưởng của Thanh văn thừa.

‌ [581b14] (3) Hỏi: Vì sao biết trong một thời gian có nhiều Phật xuất hiện ở đời?

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 ‌ 1. Các pháp nhất thừa là đứng về tướng không sai biệt mà tuyên ‌ Đáp: Do sáu nhân:

‌ 1. Vô lượng hữu tình cùng một thời gian phát đại giác nguyện, thật sự có được. ‌ 2. Vô lượng hữu tình cùng tu phương tiện làm tư lương Bồ-đề, thật sự có được.

‌ 3. [Hai điều trên] chướng ngại lẫn nhau là không hợp lý.

‌ 4. [Hai Bồ-tát đồng thời tu tập] tư lương Bồ-đề mà đồng thời viên mãn, cùng xuất hiện ở thế gian, là không hợp lý.786 ‌ 5. Thứ tự xuất hiện, là không hợp lý.

‌ 6. Rốt cuộc không thành, là không hợp lý.787

‌ [581b20] (4) Hỏi: Vì sao đức Như lai tuyên thuyết nhất thừa?

‌ Đáp: Do sáu nhân: thuyết.

‌ 2. Đứng về hành tướng vô phân biệt mà tuyên thuyết.

‌ 3. Chúng sinh vô ngã và pháp vô ngã thì bình đẳng.

‌ 4. Giải thoát thì bình đẳng: sự tìm cầu sai biệt, hữu sự, hư vọng phân biệt, phiền não, đối trị sở duyên thì không chống trái pháp tánh.

‌ 5. Khéo năng trú biến hóa (: hóa thân).

‌ 6. Hành cứu cánh.788 ‌ Lại nữa, kệ tụng:

Chư Phật diệu công năng

Phật quả, độ thanh tịnh

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 thân và pháp thân790 của tất cả chư Phật đều bình đẳng, đều bất khả tư nghị và đều không có ai hơn.

‌ Lại nữa, kệ tụng:

Tuy không gia hành dụng Trước nguyện lực dẫn dắt Y vô vi phát khởi Sở tác không hai tướng. (kệ 43) ‌ [581c05] Luận giải: Y chỉ pháp thân vô vi, tuy không có gia hành dụng công, nhưng do bản nguyện lực dẫn dắt, nhiệm vận phát khởi tất cả sở tác Phật sự của Như lai. Thí như hành giả từ diệt tận định [nhiệm vận] khởi. Lại nữa, Phật sự được khởi là tướng vô tận (: không ngừng nghỉ), không phải tướng sinh tử, cũng không phải tướng niết bàn.791 ‌ [581c09] Thế nào là tố-đát-lãm tạng? Thế nào là tỳ-nại-da tạng?

Thế nào là ma-đát-lý-ca tạng?

‌ Kệ tụng:

Tuyên thuyết các sự pháp Biệt giải thoát phân biệt Các pháp tướng mười một Kinh, luật, bản mẫu tạng. (kệ 44) ‌ [581c13] Luận giải: Chư Phật Thế tôn chỉ dựa vào nhiếp sự để hiểu rõ các pháp, đó là tố-đát-lãm tạng.

‌ Hỏi: Những gì là nhiếp sự?

‌ Đáp: Là bốn sự, chín sự và hai mươi chín sự.

‌ Những gì là bốn sự? 1. Sự lắng nghe; 2. Sự quy thú; 3. Sự tu học; 4. Sự Bồ-đề.792 ‌ Chín sự: 1. Sự giả lập hữu tình; 2. Sự hữu tình được thọ dụng; 3.

Sự hữu tình thọ sinh; 4. Sự hữu tình sinh rồi trú; 5. Sự hữu tình nhiễm ô và thanh tịnh; 6. Sự hữu tình đa dạng sai biệt; 7. Sự người thuyết; 8.

Sự pháp được thuyết; 9. Sự chúng hội.793 ‌ Hai mươi chín sự: Bàng bạc trong các kinh là chín sự794, trong đó:

‌ Y cứ phẩm loại tạp nhiễm, có bốn sự:

‌ 1. Sự nhiếp các hành;

‌ 2. Sự thứ tự lưu chuyển trong các hành;

Trí Quang dịch)

792 Hiển dương, quyển 6, phẩm Nhiếp tịnh nghĩa, có kệ tụng: “Văn, quy, học, Bồ-đề”, trong đó sự lắng nghe (6 thứ) và sự quy y (3 thứ), được nói trong quyển 6; còn ba học (12 thứ) và Bồ-đề (5 thứ) được nói ở quyển 7. Sự lắng nghe, là hai tuệ văn và tư (nghe và nghĩ); sự quy thú, là ba quy y (đức tin); sự tu học, là ba học; sự Bồ-đề, là 37 Bồ-đề phần, 4 hành tích, xa-ma-tha, tỳ-bát-xá-na, v.v... đưa đến đại Bồ-đề.

793 Chín sự: 1. Sự giả lập hữu tình: là 5 uẩn; 2. Sự hữu tình được thọ dụng: là 12 xứ, tức 6 căn, 6 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 ‌ 3. Sự kiến lập chúng sinh tưởng (: ngã chấp) làm nhân lưu chuyển trong các hành ở vị lai;

‌ 4. Sự kiến lập pháp tưởng (: pháp chấp) làm nhân lưu chuyển trong các hành ở vị lai.

‌ Lại y cứ phẩm loại thanh tịnh mà nói có hai mươi lăm sự:

1. Sự an trú [chánh niệm] đối với cảnh sở duyên; 2. Sự tinh tiến trong sự an trú ấy;

3. Sự tâm an định; 4. Sự hiện pháp lạc trú;

5. Sự phương tiện giải thoát tất cả sở duyên của khổ não;

6. Sự biến tri khổ não: sự này có ba là (a) biến tri y xứ của những thứ điên đảo, (b) biến tri y xứ của những thứ tà hành, (c) biến tri y xứ của những thứ nội ly tăng thượng mạn;

7. Sự tu y xứ (: diệt nhân);

8. Sự tác chứng;

9. Sự tu tập;

10. Sự kiên cố của sự tu tập;

11. Sự hành tướng của sự tu tập;

12. Sự sở duyên của sự tu tập;

13. Sự thiện xảo quan sát cái đã đoạn và cái chưa đoạn của sự 18. Sự thắng lợi của sự tu tập; 19. Sự bền chắc của sự thắng lợi;

20. Sự thu hoạch tuệ giác của Hiền Thánh;

21. Sự được viễn ly bởi sự thu hoạch của tuệ giác của Hiền Thánh;

22. Sự thông suốt chân như;

23. Sự chứng đắc niết bàn;

24. Sự vượt qua chánh kiến của tất cả ngoại đạo bởi sự chánh kiến về pháp luật được thuyết một cách khéo léo, mặc dù sự chánh kiến ấy đang còn hữu lậu; 25. Sự thoái giảm của sự chánh kiến ấy bởi không tu tập – đó là đối với pháp luật được được thuyết một cách khéo léo nhưng không tu tập nên nói là thoái giảm, chứ không phải sự chánh kiến ấy có gì sai lầm.795 tu tập;

14. Sự tán loạn của sự tu tập;

15. Sự không tán loạn của sự tu tập;

16. Sự y xứ của sự không tán loạn;

17. Sự tu tập phương tiện một cách cần cù nỗ lực, không rời xa;

795 Hai mươi chín sự này chia ra 2 loại là tạp nhiễm và thanh tịnh. Loại tạp nhiễm có 4 sự: sự 1 là 5 uẩn, sự 2 là 12 duyên sinh, sự 3 là ngã chấp, sự 4 là pháp chấp. Loại thanh tịnh chia 2 phần là thế gian và xuất thế. Loại thanh tịnh thuộc phần thế gian có 4 là sự 1 đến sự 4. Loại thanh tịnh thuộc phần xuất thế chia làm 6 nhóm: (1) nhóm giải thoát phần có 1 sự là sự 5, (2) nhóm tứ đế hay quyết trạch phần có 4 sự là sự 6 đến sự 9, (3) nhóm kiến đạo có 4 sự là sự 10 đến sự 13, (4) nhóm tu đạo có 4 sự là sự 14 đến sự 17, (5) nhóm giải thoát đạo hay vô học đạo có 6 sự là sự 18 đến sự 23, (6)

nhóm thù thắng và không thù thắng có 2 sự là sự 24 và sự 25. Giải thích thêm: sự nhiếp các hành là 5 uẩn. Sự thứ tự lưu chuyển trong các hành là 12 duyên khởi. Sự tâm an định là Vị chí định ở cõi Dục. Sự hiện pháp lạc trú là căn bản định của Sơ tĩnh lự trở lên. Sự phương tiện giải thoát tất cả sở duyên của khổ não là nói tổng quát phần xuất thế. Sự biến tri khổ não, trong đó biến tri y xứ của những thứ điên đảo là chỉ cho chúng sinh Dục giới (: ngã chấp); biến tri y xứ của những thứ tà hành là chỗ mà người tu 4 thiền định hướng đến, họ theo tà kiến cho rằng Phạm thiên hay Đại tự tại thiên ở Sắc giới là chúa tể (: tát-ca-da kiến); biến tri y xứ của những thứ nội ly tăng thượng mạn là chỗ những người tu 4 Vô sắc định hướng đến, những người này bên trong mới hết sự muốn hình sắc mà đã sinh thượng mạn, chưa giải thoát cho là đã giải thoát, chỗ ấy là cõi Vô sắc (: vô ngã chấp).

Sự tu y xứ là chỗ mà sự tu tập hướng đến. Kiên cố là kiến đạo thì không còn thoái đọa ác đạo nữa (: hành bất thoái). Hành tướng là tu tập thuộc hữu tướng hành. Sở duyên là sở duyên cảnh, tức đối tượng của hiện quán. Cái đã đoạn là kiến hoặc, cái chưa đoạn là tu hoặc. Sự thắng lợi của sự tu tập là không còn tạp nhiễm. Sự bền chắc của sự thắng lợi là nhờ tu gia hành và chánh định mà đoạn trừ tu sở đoạn phiền não ở Dục giới. Sự thu hoạch tuệ giác của Hiền Thánh là nhờ tu vô gián đạo và giải thoát đạo mà đoạn trừ tu sở đoạn phiền não ở Dục giới. Sự được viễn ly bởi sự thu hoạch của tuệ giác của Hiền Thánh là nhờ tu vô gián đạo và giải thoát đạo mà đoạn trừ tu sở đoạn phiền não ở Sắc giới. Sự thông suốt chân như là nhờ tu vô gián đạo mà đoạn trừ tu sở đoạn phiền não ở Vô sắc giới, nhập Kim cang dụ định. Sự chứng đắc niết bàn là được chánh trí vô sinh, hậu đắc trí, nhất thiết chủng trí, chứng đắc niết bàn sự. Ngoài ra, sự thu hoạch tuệ giác Hiền Thánh được hiểu LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 ‌ [582a10] Lại nữa, Phật Thế tôn vì các vị Thanh văn và các vị Bồ-tát mà nói về pháp biệt giải thoát và phân biệt rộng về pháp tương ứng với biệt giải thoát, đó là tỳ-nại-da tạng. Ở đây, do bảy sắc thái tóm lược pháp biệt giải thoát của Bồ-tát: 1. Nói về quy tắc thọ giới và giữ giới; 2. Nói về giới pháp ba-la-xà-dĩ-ca796; 3. Nói về sự hủy phạm giới; 4. Nói về thể tánh còn phạm giới; 5. Nói về thể tánh không phạm giới; 6. Nói về phương cách ra khỏi sự phạm giới; 7. Nói về sự xả bỏ luật nghi.

‌ [582a17] Chư Phật Thế tôn lấy mười một sắc thái để hiểu rõ, phân biệt, khai thị các pháp, đó là ma-đát-lý-ca tạng. Thế nào là mười một sắc thái: 1. Thế tục đế; 2. Thắng nghĩa đế; 3. Sở duyên của các pháp bồ đề phần; 4. Hành tướng; 5. Tự tánh; 6. Quả của tự tánh; 7. Sự tiếp nhận khai thị của tự tánh; 8. Pháp chướng ngại của tự tánh; 9. Pháp tùy thuận của tự tánh; 10. Tội lỗi của tự tánh; 11. Thắng ích của tự tánh. ‌ [582a23] (1) Thế tục đế: (a) Nói về bổ-đặc-già-la (: ngã chấp);

(b) Nói về tự tánh biến kế chấp; (c) Nói về tác dụng, nghiệp cụ v.v...

của các pháp (: tự tánh y tha khởi).797 ‌ (2) Thắng nghĩa đế: Là nói về bảy chân như.798 ‌ (3) Sở duyên của các pháp bồ đề phần: Là nói về tất cả chủng loại sở tri.

‌ [582a27] (4) Hành tướng: Là nói tám hành quán sát: 1. Hành quán sát đế thật; 2. Hành quán sát kiến lập; 3. Hành quán sát tội lỗi;

4. Hành quán sát công đức; 5. Hành quán sát lý thú; 6. Hành quán sát lưu chuyển; 7. Hành quán sát đạo lý; 8. Hành quán sát quảng lược (:

tổng biệt).

Đế thật: Là nói về chân như của các pháp.

Kiến lập: Là lập ra bổ-đặc-già-la (: ngã chấp), là lập ra tự tánh biến kế sở chấp, là lập ra bốn ký luận: quyết định, phân tách, hỏi lại và lặng bỏ,799 là lập ra ký luận ẩn mật và minh bạch.800 Tội lỗi: Là các pháp tạp nhiễm được Phật nói thì có nhiều mặt tội lỗi, không phải có một mặt. Công đức: Là các pháp thanh tịnh được Phật nói thì có nhiều mặt thắng ích, không phải có một mặt.

Lý thú: Có sáu thứ: 1. Lý thú chân nghĩa; 2. Lý thú chứng đắc; là bồ-đề của Thanh văn, Độc giác và Vô thượng, và sự được viễn ly bởi sự thu hoạch của tuệ giác Hiền Thánh là 2 loại tư lương phước đức trí tuệ. Thiện thuyết pháp luật là pháp luật được thuyết một cách khéo léo. Thế gian chánh kiến được dịch là chánh kiến đang còn hữu lậu.

796 Ba-la-xà-dĩ-ca 波羅闍已迦 = ba-la-di 波羅夷 (pārājika): Dịch ý là tha thắng. Tha thắng nghĩa là bị cái khác chiến thắng, cái khác ấy là tội ác. Tha thắng được nói đến là vì đứng đầu các loại giới pháp.

Người tu hành nếu phạm giới này thì: 1. Mất tư cách tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, không có phần trong đạo quả; 2. Bị giáo đoàn trục xuất, không được ở chung với Tăng; 3. Sau khi chết rơi vào địa ngục. Tội này cũng giống như tội hình bị chặt đầu, không sống lại được, vĩnh viễn bị đuổi ra ngoài cửa Phật, nên gọi là cực ác. Lại tội này hay phá giới thể của sa-môn, khiến người ấy rơi xuống, ma quân được thắng thế, nên gọi là tha thắng; pháp lành gọi là mình, pháp ác gọi là người, vì pháp ác thắng pháp lành, nên phạm tội này gọi là tha thắng tội. Bốn Ba-la-di của tỳ-kheo là chỉ 4 tội: giết hại, trộm cướp, dâm dục, nói dối. Tỳ kheo-ni thì ngoài bốn tội trên đây còn thêm 4 tội nữa là: vuốt ve, tám sự thành tội nặng, che dấu tội nặng cho tỳ-kheo-ni khác, về hùa với tỳ-kheo-ni đã bị xử tội mà Ni đoàn can gián 3 lần không nghe; như vậy tỳ-kheo-ni có 8 ba-la-di. Bốn tội ba-la-di của tỳ-kheo giới và tám tội ba-la-di của tỳ-kheo-ni giới, gọi chung là bốn nặng tám nặng. Trong giới Đại thừa, tội ba-la-di của bố thí v.v... mà gọi chung là 10 trọng giới của Bồ-tát.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 3. Lý thú giáo đạo; 4. Lý thú ly nhị biên; 5. Lý thú bất tư nghị; 6. Lý thú ý lạc. Như phẩm Nhiếp sự [và phẩm Nhiếp tịnh nghĩa] đã nói.801 Lưu chuyển: Là ba thời gian, ba hữu vi tướng802 và bốn duyên tố803 .

Đạo lý: Là bốn đạo lý: (1) Đạo lý quán đãi; (2) Đạo lý tác dụng;

(3) Đạo lý chứng thành; (4) Đạo lý pháp nhĩ.

Đạo lý quán đãi là do nhân tố và duyên tố mà phát sinh các hành và phát sinh ngôn từ liên quan các hành. Đạo lý tác dụng là do nhân tố và duyên tố mà các pháp sinh, các pháp thành, các pháp sinh thành rồi tác dụng.

Đạo lý chứng thành là do nhân tố và duyên tố mà làm cho ý nghĩa nói ra được xác lập và làm cho người nghe hiểu biết chính xác.

Lại nữa, đạo lý chứng thành có hai loại: 1. Thanh tịnh; 2. Bất thanh tịnh. Do năm sắc thái mà thanh tịnh, và do bảy sắc thái mà bất thanh tịnh.

(Một) Do năm sắc thái mà thanh tịnh: (1) Hiện lượng thấy được;

(2) Dựa vào sự hiện thấy (: suy luận); (3) Dẫn chứng từ những thí dụ cùng tính chất (: luận cứ); (4) Thành tựu; (5) Những ngôn giáo tốt đẹp trong sáng (: chánh giáo).

Hiện lượng thấy được: Là các hành vô thường, các hành khổ

430 431

não, các pháp vô ngã, đại loại như vậy, đó là những điều mà thế gian thấy được bằng hiện lượng. Dựa vào sự hiện thấy: Là xét thấy các hành là tánh sát na, là tính có đời sau, là tính nghiệp lành nghiệp dữ không mất. Tánh sát na là do sự vô thường thô thiển mà hiện lượng thấy được. Tánh có đời sau là do chúng sinh có nhiều loại vì có nhiều loại nghiệp mà hiện lượng thấy được. Tánh nghiệp lành nghiệp dữ không mất là do chúng sinh có vui, có khổ mà hiện lượng thấy được. Đại loại như vậy, đó là những điều không hiện thấy mà có thể suy luận qua sự hiện lượng thấy được.

Dẫn chứng từ những thí dụ cùng tính chất: Là đối với các hành nơi bản thân hay nơi ngoại giới đều có thể dẫn sự sống chết mà ai cũng biết để ví dụ, dẫn mọi sự khổ não của sự sống chết mà ai cũng biết để ví dụ, dẫn sự bất tự do mà ai cũng biết để ví dụ, dẫn sự thịnh suy mà ai cũng biết để ví dụ, đại loại như vậy.

Thành tựu: Là do hiện lượng thấy được và do dẫn chứng từ những thí dụ cùng tính chất, từ đó chủ thuyết lập ra được quyết định.

Những ngôn giáo tốt đẹp trong sáng: Là những tuyên thuyết của bậc Nhất thiết trí, như tuyên thuyết niết bàn là vắng lặng trọn vẹn, đại loại như vậy. Ở đây có năm sắc thái có thể biểu thị chân thật về một bậc Nhất LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 môn quả v.v… toàn là những cái có thể thực hiện ngay trong hiện tại. Sự xuất hiện thế giới [với danh tiếng Nhất thiết trí và đầy đủ các tướng quý], sự giải quyết nghi hoặc, sự không bị khuất phục mà khuất phục được người khác, sự hiện tại có thể thực hiện Thánh đạo và sa-môn quả, năm sắc thái như vậy biểu thị chân thật về bậc Nhất thiết trí. Như vậy, đạo lý chứng thành do hiện lượng, do tỷ lượng đi cùng những thí dụ và sự thành tựu của tỷ lượng ấy, và do chánh giáo lượng, do 5 sắc thái như vậy mà gọi là thanh tịnh.

(Hai) Do bảy sắc thái mà bất thanh tịnh: (1) Một phần cùng tánh chất; (2) Một phần khác tánh chất; (3) Toàn phần cùng tánh chất; (4) Toàn phần khác tánh chất; (5) Thí dụ khác tánh chất; (6) Không phải thành tựu; (7) Những ngôn giáo không tốt đẹp trong sáng.

Nếu đưa ra lý do vì ý thức nhận biết tất cả pháp thì đó là toàn phần cùng tánh chất. Nếu đưa ra lý do vì sắc thái, vì đặc tính, vì tác dụng, vì nhân quả, v.v… mỗi lý do riêng biệt của mỗi pháp, quyết định các pháp là cùng tánh chất hay khác tánh chất, thì đó là một phần cùng tánh chất hay một phần khác tánh chất. Nếu đưa ra lý do vì sự khác nhau hoàn toàn để quyết định các pháp, thì đó là toàn phần khác tánh chất. Nếu một phần cùng tánh chất và thí dụ lại là toàn phần khác tánh chất thì vì vậy mà chủ thuyết lập ra không được quyết định, nên đó là không phải thành tựu. Nếu đưa ra lý do mà một phần khác tánh chất và thí dụ lại là toàn phần cùng tánh chất thì vì vậy mà chủ thuyết lập ra không được quyết định, nên đó là không phải thành tựu.

Do không phải thành tựu, nên gọi là quan sát bất thanh tịnh. Do quan sát bất thanh tịnh nên không đáng học tập. Những ngôn giáo không tốt đẹp trong sáng, nghĩa là bản chất của những giáo huấn ấy toàn là bất thanh tịnh.

Đạo lý pháp nhĩ là Như lai xuất thế hay không xuất thế, pháp tánh các pháp vẫn an lập, pháp giới các pháp vẫn an trú, không biến đổi.

Quảng lược: Là trước nói tổng quát bằng một câu về pháp, sau đó nói những câu phân tách khác nhau làm cho rõ ràng trọn vẹn.

[583a03] (5) Tự tánh: Là sự tu hành và sự duyên theo để thủ đắc các pháp bồ đề phần là bốn niệm trú và các mục cùng loại.

(6) Quả của tự tánh: Là những sự diệt trừ phiền não và những thành quả công đức thuộc cả phạm vi thế gian và phạm vi xuất thế gian.

[583a07] (7) Sự tiếp nhận khai thị của tự tánh: Là đối với cái quả nói trên, đem cái trí giải thoát mà lãnh nhận và khai thị phong phú cho người.

[583a10] (8) Pháp chướng ngại của tự tánh: Là chính các pháp nhiễm ô gây chướng ngại cho sự tu hành các pháp bồ đề phần. (9) Pháp tùy thuận của tự tánh: Là những gì làm cho sự tu hành ấy nhiều hơn lên.

[583a14] (10) Tội lỗi của tự tánh: Là những tội lỗi của các pháp chướng ngại nói trên.

[583a16] (11) Thắng ích của tự tánh: Là những công đức của các pháp tùy thuận nói trên.

Theo từng trường hợp, chư Phật Thế tôn lấy mười một sắc thái trên để hiểu rõ, phân biệt, khai thị các pháp, đó là ma-đát-lý-ca tạng.804 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Lại nữa, kệ tụng:

‌ Các tướng và đoạn diệt ‌ Không đánh mất phương tiện ‌ Hai quả trên, sai biệt ‌ Nói lược nghĩa các kinh. (kệ 45)

[583a22] Luận giải: Nghĩa của các kinh, lược nói có năm điều:

1. Các tướng; 2. Đoạn diệt; 3. Không mất hoại và phương tiện không mất hoại805; 4. Hai quả của không mất hoại và phương tiện không mất hoại; 5. Sai biệt không mất hoại. Như kinh Thiện Sinh806 có nói sơ lược năm điều này: “Phật bảo Thiện Sinh: ‘Này người dòng họ cao quý, có hai sự đều là tốt đẹp:” Tốt đẹp là chỉ cho các tướng.

Đoạn diệt: Có hai thứ sự, nghĩa là: “Muốn có được sự đoạn diệt và có được sự đoạn diệt y sự.” Câu kinh này cũng hiển thị cho hai thứ:

không mất hoại và phương tiện không mất hoại.

Không mất hoại và phương tiện không mất hoại: Là “Một là

cạo bỏ râu tóc, mặc áo ca-sa, chánh tín, xuất gia học đạo, sống không nhà; hai là đã tận trừ các hữu lậu, vô lậu tâm giải thoát, tuệ giải thoát, hiện tại tự biết tác chứng: ‘Ta, sự sanh đã dứt, phạm hạnh đã lập, những việc cần làm đã làm xong, tự biết không còn tái sanh đời sau nữa.’”

Hai quả của không mất hoại và phương tiện không mất hoại:

Thành quả của sự không mất hoại và phương tiện không mất hoại là tánh tịch tĩnh.

Sai biệt không mất hoại: Là năm sự tịch tĩnh sai biệt: 1. Các triền tịch tĩnh; 2. Thế gian ly dục tịch tĩnh; 3. Thuận hạ phần tịch tĩnh807; 4. Thuận thượng phần tịch tĩnh808; 5. Y sự tịch tĩnh.809 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Để hiển thị năm sự tịch tĩnh ở trên, kinh Thiện Sinh có chỉnh cú rằng:

‌ Các tỳ-kheo tốt đẹp

‌ Tịch tĩnh, lìa các lậu

‌ Ly dục, ly hệ phược

‌ Không thọ sinh, niết bàn

‌ Gìn giữ thân sau cùng

‌ Hàng phục giặc ma oán.

[583b08] Lại nữa, kệ tụng:

‌ Lược nói Du-già đạo

‌ Duyên chánh pháp được nghe

‌ Xa-ma-tha và quán ‌ Y ảnh tượng, thành tựu. (kệ 46)

[583b11] Luận giải: Nếu lược nói Du-già đạo, nên biết đa văn được nhiếp, chánh pháp làm cảnh giới, xa-ma-tha và tỳ-bát-xá-na làm tự thể, y chỉ ảnh tượng và y chỉ sự thành tựu. Như đức Bạc già phạm nói: “Có năm thứ pháp có thể nhiếp lấy tất cả hành giả Du-già, các

Du-già địa, đó là trì, trú, minh, kính và chuyển y”. Nên biết, nghe chánh pháp là trì, sở duyên là trú (: nhậm), chỉ quán là minh, ảnh tượng là kính, sự thành tựu là chuyển y.810 dựa vào các thánh đế mà có được đa văn; từ những gì đa văn an lập đối cảnh sở duyên cho chỉ quán, gọi là trì. Lại tích tập tư lương bồ đề rồi, vì cầu hiện quán chắc thật mà lắng nghe và tiếp nhận giáo pháp nơi khế kinh v.v…, gọi là đa văn (huân tập). Nhậm, là duyên đối cảnh chỉ quán mà tác ý đúng lý; do tác ý như vậy và dựa vào sự đa văn mà tư duy không điên đảo về nghĩa tướng (của giáo pháp), nắm giữ nội tâm một cách tự nhiên. Kính, duyên đối cảnh chỉ quán mà tu chánh định hữu tướng; chánh định này duyên với sự đa văn; vì đối cảnh và ấn tượng trong định cùng có mặt nên gọi là hữu tướng. Do chánh định này còn mang ấn tượng có phân biệt của quán, và chánh định này có năng lực quán sát thấu hiểu các pháp cần thấu hiểu, nên ví như tấm gương. Minh, là trí không có thủ đắc năng thủ và sở thủ; do trí này mà nhiếp lấy hiện quán chuyển y ở kiến đạo. Vì sao các bồ tát dựa vào phương tiện tu học của Du-già địa để chứng sự không thể thủ đắc? Đó là các bồ tát đã khéo dồn chứa hai thứ tư lương phước đức và trí tuệ, trải qua vô số đại kiếp thứ nhất, đa văn và tùy thuận sự thấu triệt chân như, tác ý đúng lý về giáo pháp nơi khế kinh v.v… mà tu tập chánh định dựa vào sự khinh an nơi tâm, tư duy đối với ấn tượng được xác lập trong định, quán ấn tượng ấy không biệt lập với sự khinh an nơi tâm. Dựa vào ấn tượng này để buông xả phân biệt ngoại cảnh, chỉ quán chuyên chú vào ấn tượng có phân biệt của chánh định. Bấy giờ bồ tát liễu tri các pháp chỉ là tự tâm, trú ở nơi nội tâm, biết tất cả cảnh giới sở thủ đều không sở hữu. Vì sở thủ không có nên tất cả năng thủ cũng chẳng phải chân thật, cho nên liễu tri năng thủ chẳng có. Lại nữa, nơi nội tâm xả ly hai thứ sở đắc, nơi tự tánh chứng vô sở đắc. Dựa vào đạo lý này mà đức Phật khéo tuyên thuyết, bồ tát ở định vị quán ấn tượng chánh định là tâm thức, phân biệt về nghĩa đã dứt trừ, thấu triệt chỉ là sự tự phân biệt, biết đã an trú nội tâm, biết sở thủ chẳng có, biết năng thủ cũng không, sau đó chạm đến sự vô sở đắc. Y, là chuyển y, nghĩa là rời xa tất cả (tạp nhiễm) thô trọng mà được thanh tịnh chuyển y.” Luận Đại thừa trang nghiêm kinh, phẩm Thuật cầu: “Nên biết năm học cảnh: Chánh pháp, chánh ức niệm/ Tâm giới, hữu phi hữu/ Thứ năm là chuyển y. [0614a18] Giải thích: Năng tướng kia lại có năm thứ đối cảnh tu học: 1. Năng trì; 2. Sở trì; 3. Kính tượng; 4. Minh ngộ; 5. Chuyển y. Năng trì, là chánh pháp của Phật thuyết, vì chánh pháp nuôi giữ sự năng duyên của hiện quán. Sở trì, là nghĩ nhớ chánh pháp, tức lấy chánh pháp làm đối tượng nắm giữ. Kính tượng, là tâm giới, có được bằng thiền định, nghĩa là, như trước đã nói, an trú tâm nơi pháp giới thì thấy các pháp toàn là danh ngôn;

định tâm dụ cho tấm kính, pháp giới dụ cho ảnh tượng. Minh ngộ, là tuệ giác xuất thế gian, rằng các pháp có thì như thật thấy có, các pháp chẳng có thì như thật thấy chẳng có; thấy có là thấy các pháp vô ngã, thấy chẳng có là thấy rõ ràng các pháp toàn là năng thủ và sở thủ. Chuyển y là: Thánh tánh chứng bình đẳng/ Sự giải thoát cũng một/ Thắng thì có năm nghĩa/ Không giảm cũng không tăng. [0614a28] Giải thích: Thánh tánh chứng bình đẳng, Sự giải thoát cũng một: Thánh tánh, là pháp giới vô lậu. Chứng bình đẳng, là chư thánh đồng chứng đắc pháp giới vô lậu. Sự giải thoát cũng một:

Thánh tánh của chư Phật cùng thánh tánh của hàng thanh văn, duyên giác thì bình đẳng, do sự giải thoát thì đồng nhất. Thắng thì có năm nghĩa, Không giảm cũng không tăng: Tuy rằng thánh tánh thì bình đẳng nhưng chư Phật thì tối thắng, tự có năm nghĩa: 1. Thanh tịnh thắng, do dứt sạch tập khí phiền não; 2. Phổ biến thắng, do quốc độ đều thông suốt và thanh tịnh; 3. Thân thắng, do thân ấy là pháp thân; 4. Thọ dụng thắng, do chuyển pháp luân và thọ dụng không ngừng nghỉ; 5. Nghiệp thắng, do trú Đâu suất thiên, hiện các hóa sự làm lợi ích chúng sanh. Không giảm, là khi phần nhiễm ô giảm, LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2