Luận Hiển Dương Thánh Giáo Trọn Bộ 2 tập

Quyển Hai

Phẩm Một

NHIẾP SỰ (Phần 2)

[485c10] Như vậy đã nói về tạp nhiễm, nay nói về đế.

Kệ tụng:

Các đế có sáu loại (kệ 3c)

[485c12] Luận giải:

Đế có sáu loại: 1. Thế tục đế; 2. Thắng nghĩa đế; 3. Khổ đế; 4.

Tập đế; 5. Diệt đế; 6. Đạo đế.

1. Thế tục đế: Là danh, cú, văn thân, và dựa vào nghĩa của chúng mà có tất cả ngôn thuyết, và dựa vào ngôn thuyết mà hiểu được nghĩa. Lại từng có được tâm và tâm pháp thế gian, và sở hành cảnh nghĩa186 của chúng.

[485c16] 2. Thắng nghĩa đế: Là Thánh trí và sở hành cảnh nghĩa của Thánh trí, và Thánh trí tương ưng với tâm, tâm pháp, v.v.

[485c18] 3. Khổ đế: Có hai loại: 1. Khổ thuộc về thế tục đế; 2.

Khổ thuộc về thắng nghĩa đế. Khổ thuộc về thế tục đế, như trong kinh nói: “Sinh khổ, già khổ, bệnh khổ, chết khổ, oán tắng hội khổ, ái biệt ly khổ, cầu bất đắc khổ.” Khổ thuộc về thắng nghĩa đế, như trong kinh nói: “Tóm lại, hết thảy ngũ thủ uẩn khổ.”187 = thật Saccavibhaṅga-suttaṃ.

188 Tự thể là sinh mạng và thế giới của sinh mạng.

189 Duyên: là các khổ ở đời vị lai là do chủng tử huân tập, rồi lần lượt hiện hành các khổ tập.

190 Hậu hữu ái: là mong cầu tự thể (sanh mạng, thân hậu hữu) ở đời vị lai.

191 Hỷ câu hành ái (hỷ tham câu hành ái): là đối với cảnh giới hiện tiền, của cải đã thu nhận mà sanh tâm đắm trước.

192 Xứ xứ hỷ ái (bỉ bỉ hỷ ái): là đối với cảnh giới chẳng hiện tiền, của cải chưa thu nhận mà tâm truy cầu đủ chỗ.

193 Trung bộ kinh, kinh Phân biệt về sự thật: “Này chư Hiền, thế nào là Khổ tập Thánh đế? Sự tham ái đưa đến tái sanh, câu hữu với hỷ và tham, tìm cầu hỷ lạc chỗ này chỗ kia; như dục ái, hữu ái, vô hữu ái. Này chư Hiền, như vậy gọi là Khổ tập Thánh đế.” (HT. Thích Minh Châu dịch) [486a19] (1) Thế gian sơ tĩnh lự: Là duyên vào sự ly Dục giới, muốn tăng thượng giáo pháp; hoặc là duyên vào sự ly tăng thượng giáo thọ198 làm cảnh giới. Rồi do thế gian đạo199 bằng tác ý, quán sát, tu tập lìa thiêu đốt v.v… mà được sự chuyển y200. Tuy nhiên, vì [Sơ tĩnh lự] không thâm nhập được nghĩa của các pháp sở tri, nên cũng chưa diệt hẳn tùy miên201. Thế gian sơ tĩnh lự là sở y xứ của tự địa LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 Toàn nhiếp, là tất cả giác phần. Thắng nhiếp, là tám chi Thánh đạo. Thế tục đế nhiếp, là đối với khổ đế, tập đế và diệt đế thuộc về thế tục đế mà có thể biến tri, vĩnh đoạn và tác chứng.195 Nhất thiết Thánh đạo thắng nghĩa đế nhiếp, là là đối với khổ đế, tập đế và diệt đế thuộc về thắng nghĩa đế mà có thể biến tri, vĩnh đoạn và tác chứng. [486a11] Nghĩa của Thánh đế về khổ, tập, diệt, đạo, đó là, bốn đế là nơi Thánh trí sở hành. Khổ, tập, diệt, đạo là sự thật (đế), và do các Thánh giả cảm được sự thật ấy, nên gọi là Thánh đế.

Như vậy đã nói về đế, nay nói về y chỉ.

Kệ tụng:

Y chỉ tám và hai. (kệ 3d)

[486a15] Luận giải:

Y chỉ có tám loại. Những gì là tám? Là bốn tĩnh lự và bốn Vô sắc định196.

Lại có hai loại. Những gì là hai? Là sơ tĩnh lự có hai loại: thế gian sơ tĩnh lự và xuất thế gian sơ tĩnh lự; cho đến Vô sở hữu xứ định có hai loại: thế gian vô sở hữu xứ định và xuất thế gian vô sở hữu xứ định. Phi tưởng phi phi tưởng xứ định chỉ là thế gian định.197 nhiều không không phát khởi phương tiện tinh cần.” (No. 1605, tr. 683c13~23) Đại thừa A-tỳ-đạt-ma tạp tập luận, quyển 9: “Phi tưởng phi phi tưởng xứ định chỉ là thế gian định, vì cái tưởng không sáng tỏ thường xuyên hiện hành. Do cái tưởng không sáng tỏ thường xuyên hiện hành ở trước, nên nó chẳng phải là sở y chỉ của Thánh đạo hiện hành cực kỳ sáng tỏ, vì vậy nó một mặt thuộc về thế gian.

Do đạo lý này, tưởng này yếu ớt, không thể mạnh lẹ, là tướng nắm lấy sở duyên nên gọi là vô tướng.

Lại nữa, vì sao biết Phi tưởng phi phi tưởng xứ định không có Thánh đạo? Do đức Thế tôn nói: ‘Cho đến hữu tưởng tam-ma-bát-đề mới có khả năng như thật soi rõ, thông suốt.’ Diệt tận tam-ma-bát-đề là xuất thế gian định, vì sau Thánh đạo đã chứng đắc.” (No. 1606, tr. 737, a28~b6) Du-già sư địa luận, quyển 72: “Hỏi: Ở trong năm sự, tư duy sự nào để có thể đi vào định xuất thế sơ tĩnh lự? Đáp:

Chính là tư duy hệ thuộc dục giới, và tư duy các lĩnh vực như tướng, danh, phân biệt, chân như mà hệ thuộc sơ tĩnh lự. Như vậy cho đến Vô sở hữu xứ, theo chỗ tương ứng, nên biết như vậy. Tưởng phi tưởng xứ, bản tánh của nó là pháp nhĩ, chỉ là thế gian định. Hỏi: Phi tưởng phi phi tưởng xứ hệ thuộc tướng, có nên gọi nó là tướng? Đáp: Nên gọi nó là vô tưởng tướng, cũng gọi là vi tế tướng.” (No. 1579, tr. 699a14~19)

198 Hiển dương luận, quyển 4: “Giáo thọ: có 5 loại giáo thọ: 1. Giáo giáo thọ; 2. Chứng giáo thọ; 3.

Tùy thứ giáo thọ; 4. Bất điên đảo giáo thọ; 5. Thần biến giáo thọ.”

199 Thế gian đạo: còn gọi là hữu lậu đạo. Chín địa trong tam giới, thì ngoại trừ Hữu đảnh địa, còn LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 phiền não202, là pháp thối hoàn203, là sở y chỉ của tâm và tâm pháp ở tự địa tam-ma-địa. Như vậy cho đến thế gian Phi tưởng phi phi tưởng xứ định, mỗi định duyên vào sự xuất ly hạ địa204 mà muốn tăng thượng giáo pháp, nói rộng như trên.

(2) Xuất thế gian sơ tĩnh lự: Thế gian sơ tĩnh lự lấy sự hành như vậy, trạng như vậy, tướng như vậy mà tác ý đi vào sơ tĩnh lự. Xuất thế gian sơ tĩnh lự cũng lấy sự hành như vậy, trạng như vậy, tướng như vậy mà tác ý, tuy nhiên, hoặc đối với sắc, thọ, tưởng, hành, thức nhiếp thuộc các pháp, mà tư duy chúng như bệnh, như ung nhọt, như gai nhọn, như chướng ngại, là vô thường, khổ, không, vô ngã; hoặc lại tư duy khổ là khổ, tập là tập, diệt là diệt, đạo là đạo205; hoặc lại tư duy chân như, pháp tánh, thật tế206. Như vậy, ở trong các pháp, tư duy như bệnh cho đến thật tế; rồi nơi pháp như vậy, tâm sinh chán sợ; sinh chán sợ rồi, nhiếp tâm mà an trú nơi bất tử giới207, hoặc nhiếp tâm mà an trú nơi chân như, pháp tánh, thật tế. [Định] xứ này là trí vô phân biệt; có tâm và tâm pháp tương ưng với trí ấy; làm sở y chỉ cho sự chuyển y của trí ấy. Do thâm nhập được nghĩa của các pháp sở tri, nên [định xứ này] có khả năng diệt hẳn tùy miên, chẳng phải sở y xứ của tất cả phiền não, là pháp bất thối chuyển. Như vậy gọi là xuất thế gian sơ tĩnh lự, cho đến Vô sở hữu xứ, cần phải nói rộng.

Ở trong các tĩnh lự và các định Vô sắc, lại có bốn thứ nên biết:

1. Tạp nhiễm; 2. Khiết bạch; 3. Kiến lập; 4. Thanh tịnh. (1) Tạp nhiễm: Là đối với thượng tĩnh lự khởi sâu ái vị, kiến, mạn và nghi208.

có tứ. Vị này chánh quán mọi sắc pháp, thọ pháp, tưởng pháp, hành pháp, thức pháp là vô thường, khổ, như bệnh, như cục bướu, như mũi tên, như điều bất hạnh, như bệnh chướng, như kẻ địch, như phá hoại, là không, là vô ngã. Vị này giải thoát tâm khỏi các pháp ấy. Sau khi giải thoát tâm khỏi các pháp ấy, vị ấy tập trung tâm vào bất tử giới (Amatadhatu) và nghĩ rằng: “Đây là tịch tịnh, đây là vi diệu, tức là sự an chỉ tất cả hành, sự xả ly tất cả sanh y, sự ái diệt, vô tham, đoạn diệt, Niết-bàn”.

Nếu an trú vững chắc ở đây, vị này đạt đến sự đoạn tận các lậu hoặc. Nếu vị ấy không đạt đến sự đoạn tận các lậu hoặc, thời do sự tham pháp, hỷ pháp của mình, thời do sự đoạn tận năm hạ phần LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 Ái vị209 có mười thứ: 1. Ái vị do tác ý câu sinh; 2. Ái vị do tác ý phân biệt sở khởi; 3. Ái vị do tác ý tự địa; 4. Ái vị do tác ý tha địa; 5.

Ái vị quá khứ; 6. Ái vị vị lai; 7. Ái vị hiện tại; 8. Ái vị bậc thấp; 9. Ái vị bậc vừa; 10. Ái vị bậc cao.

[486b16] (2) Khiết bạch210: Là tịnh và vô lậu.

Tịnh, lại có ba thứ: 1. Dẫn phát; 2. Thượng luyện; 3. Trừ cấu, sở nhiếp và kham nhiệm.

Vô lậu, cũng có ba thứ: 1. Xuất thế gian vô lậu; 2. Đẳng lưu vô lậu; 3. Ly hệ vô lậu.211 [486b20] (3) Kiến lập: Lại có bốn thứ: 1. Kiến lập cận phần; 2.

Kiến lập căn bản; 3. Kiến lập định; 4. Kiến lập sinh.

[486b22] a. Kiến lập cận phần và b. kiến lập căn bản [của sơ tĩnh lự]: Như trong kinh nói, “Thân này có hỷ lạc do ly dục phát sinh, thấm nhuần khắp cả, thấm nhuần một cách phổ biến, ưa thích khắp cả, sung mãn khắp cả,” đó là cận phần của sơ tĩnh lự. Như kinh lại nói, “Ngay trong thân này, mọi chỗ, không có thiểu phần, hỷ lạc do ly dục sinh không chỗ nào không biến mãn,”212 đó là căn bản của sơ tĩnh lự. [486b27] Như trong kinh nói, “Ngay trong thân này có hỷ lạc phát sinh do đẳng trì, thấm nhuần khắp cả, thấm nhuần một cách phổ biến, ưa thích khắp cả, sung mãn khắp cả,” đó là cận phần của đệ nhị tĩnh lự. Kinh lại nói, “Ngay trong thân này, mọi chỗ, không có thiểu phần, hỷ lạc phát sinh do đẳng trì không chỗ nào không biến mãn,” đó là căn bản của đệ nhị tĩnh lự.

Như trong kinh nói, “Ngay trong thân này có lạc do ly hỷ, thấm nhuần khắp cả, thấm nhuần một cách phổ biến, ưa thích khắp cả, sung mãn khắp cả,” đó là cận phần của đệ tam tĩnh lự. Kinh lại nói, “Ngay trong thân này, mọi chỗ, không có thiểu phần, lạc do ly hỷ không chỗ nào không biến mãn,” đó là căn bản của đệ tam tĩnh lự.

Như trong kinh nói, “Ngay trong thân này, tâm thanh tịnh và phóng dật, tu hành tinh tấn, đoạn trừ các tai hoạn của tâm và được định tâm. Được định tâm rồi thì biết trên như thật. Ấy là Tỳ-kheo tu tập niệm thân.

“Lại nữa, Tỳ-kheo tu tập niệm thân như sau. Tỳ-kheo có hỷ lạc do định sanh nhuần thấm thân, phổ biến sung mãn. Khắp trong thân thể, hỷ lạc do định sanh không đâu không có. Cũng như suối trên núi trong sạch không nhơ, nước từ bốn phương chảy đến, đổ vào một cách tự nhiên, tức thì đáy suối trú đầy đủ,” đó là căn bản của Phi tưởng phi phi tưởng xứ. 216 [486c24] c. Kiến lập định: Như trong kinh nói, “Ly dục, ly pháp ác bất thiện, có tầm có tứ217, có hỷ và lạc phát sinh do viễn ly, an trú đầy đủ sơ tĩnh lự.”

Ly dục, là duyên vào sự xuất ly Dục giới, muốn tăng thượng giáo pháp; hoặc là duyên vào sự giáo thọ làm cảnh giới; đã đoạn phiền não tạp nhiễm ở Dục giới.

Ly pháp ác bất thiện, là đoạn trừ nghiệp và pháp tạp nhiễm ở Dục giới. Có thể đọa ác thú, gọi là ác. Có thể chướng điều thiện, gọi là bất thện.

Tầm, là năng lực đối trị hai thứ tạp nhiễm; gồm có tầm xuất ly, tầm không sân khuể và tầm không sát hại218 .

Tứ, là năng lực đối trị hai thứ tạp nhiễm; gồm có tứ xuất ly, tứ không sân khuể và tứ không sát hại.

Viễn ly, là do tu tập đối trị, đoạn sở trị chướng mà được chuyển y.

Sinh, là từ đây phát sinh.

Hỷ, là đã được chuyển y, dựa vào các chuyển thức mà có tâm hỷ duyệt, tâm dũng mãnh, tâm thỏa thích, tâm vừa ý, tâm điều hòa, bao gồm các cảm thọ dễ chịu.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 tâm khiết bạch213, ý giải biến mãn, an trú đầy đủ,”214 đó là cận phần của đệ tứ tĩnh lự. Kinh lại nói, “Ngay trong thân này, mọi chỗ, không có thiểu phần, tâm thanh tịnh và tâm khiết bạch không chỗ nào không biến mãn,” đó là căn bản của đệ tứ tĩnh lự. [486c10] Như trong kinh nói, “Vượt qua tất cả sắc tưởng, diệt hẳn tất cả hữu đối tưởng, không tác ý bất cứ loại tưởng nào, nhập vô biên hư không, [chứng] Hư không vô biên xứ,” đó là cận phần của Hư không vô biên xứ. Kinh lại nói, “An trú đầy đủ,” là căn bản của Hư không vô biên xứ.215 [486c14] Như trong kinh nói, “Vượt qua tất cả Hư không vô biên xứ, nhập vô biên thức, [chứng] Thức vô biên xứ,” đó là cận phần của Thức vô biên xứ. Kinh lại nói, “An trú đầy đủ,” là căn bản của Thức vô biên xứ.

[486c17] Như trong kinh nói, “Vượt qua tất cả Thức vô biên xứ, nhập vô thiểu sở hữu, [chứng] Vô sở hữu xứ,” đó là cận phần của Vô sở hữu xứ. Kinh lại nói, “An trú đầy đủ,” đó là căn bản của Vô sở hữu xứ.

[486c20] Như trong kinh nói, “Vượt qua tất cả Vô sở hữu xứ, nhập phi hữu tưởng phi vô tưởng, [chứng] Phi tưởng phi phi tưởng xứ,” đó là cận phần của Phi tưởng phi phi tưởng xứ. Kinh lại nói, “An LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 Lạc, là đã được chuyển y, dựa vào thức a-lại-da nắm giữ các sở y, làm cho thân khinh an, bao gồm các cảm thọ dễ chịu.

Sơ, chỉ cho thứ tự các định; sơ là số đầu tiên.

Tĩnh lự, là đã đoạn các pháp tạp nhiễm ở Dục giới, là sở y của tầm tứ hỷ lạc, dựa vào sự chuyển y, tâm trú nhất cảnh tánh219 .

Đầy đủ, là tu tập viên mãn.

An trú, là nhập, trú và xuất [định] tùy ý tự tại. [0487a11] Như trong kinh nói, “Vắng lặng tầm tứ, nội tâm an tịnh220, tâm định một cảnh, một trạng thái hỷ lạc do tam-ma-địa sinh, không tầm không tứ, an trú đầy đủ đệ nhị tĩnh lự.”

Vắng lặng tầm tứ, là duyên sự xuất ly sơ tĩnh lự, muốn tăng thượng giáo pháp; hoặc duyên vào sự giáo thọ làm cảnh giới; đã [chứng] sơ tĩnh lự địa thì vắng lặng tầm tứ, không còn hiện hành.

Nội tâm an tịnh, là vì đối trị tầm tứ nên nhiếp niệm chánh tri, nơi tự nội [định] thể được tâm [bình đẳng] xả trú221, rời xa sự tầm tư về pháp trần cấu, nên gọi là nội tâm an tịnh.

Tâm định một cảnh, là khi nhập định như vậy, an trú định trong thời gian liên tục, các pháp được tầm tứ không còn hiện hành.

Không tầm không tứ, là chứng đắc pháp khi tầm tứ bị đoạn trừ222 .

Tam-ma-địa, là đã được chuyển y thì tâm trú nhất cảnh tánh.

Sinh, là từ tam-ma-địa sinh ra hỷ và lạc, như trước đã nói.

Đệ nhị tĩnh lự, là vắng lặng tầm tứ, nội [định] thể biến tịnh; tam-ma-địa làm sở y, sinh ra hỷ và lạc, y theo đó được chuyển y, tâm trú nhất cảnh tánh. Ngoài ra như trước đã nói. [487a24] Như trong kinh nói, “Do ly hỷ nên trú xả, niệm chánh tri, và thân cảm lạc của chánh thọ223 mà bậc Thánh tuyên thuyết là thành tựu xả niệm lạc trú, an trú đầy đủ đệ tam tĩnh lự.”224 Ly hỷ, là duyên vào sự xuất ly đệ nhị tĩnh lự, muốn tăng thượng giáo pháp; hoặc duyên vào sự giáo thọ làm cảnh giới; đã thấy trạng thái có hỷ ở đệ nhị thiền là lầm lỗi225.

Trú xả, là không chấp nhận đối với hỷ tưởng và tác ý đã sinh khởi, nên có sự chán lìa; tánh chất của nó là tâm trú bất nhiễm ô, tâm bình đẳng và tâm chánh trực, an trú mà không chuyển động. Niệm, là khi đã quán sát hỷ trong đó không có hành tướng, nhưng không quên mất sự phân minh và liễu tri, khiến cho hỷ chắc chắn không hiện hành trở lại.

Chánh tri, là khi nào thất niệm thì hỷ hiện hành trở lại, và khi hỷ tướng hiện hành thì phân biệt chánh tri.

Lạc, là được chuyển y thì ly hỷ, ly dũng ở trong các cảm thọ dễ chịu.226 Thân, là được chuyển y thì các chuyển thức, a-lại-da thức và Không khổ không lạc, là đã được chuyển y, các cảm thọ được nhiếp trong Sắc giới, chúng chẳng phải dễ chịu, chẳng phải không dễ chịu, tối cực tăng thượng vắng lặng, tối thắng nhiếp thọ, không có dao động.

Xả thanh tịnh, là vượt qua tầm, tứ, hỷ, lạc và tất cả dao động ở ba địa, có được những tánh chất của tâm bình đẳng, tâm chánh trực, tâm không chuyển động mà an trú.

Niệm thanh tịnh, là vượt qua tầm, tứ, hỷ, lạc và tất cả dao động ở ba địa, tâm không quên mất mà có tánh chất phân minh và liễu tri. Đệ tứ, là đứng thứ tư trong thứ tự các định. [Đệ tứ] Tĩnh lự, là lạc đã đoạn; không khổ không lạc, xả niệm thanh tịnh làm sở y chỉ, theo đó được chuyển y, tâm trú nhất cảnh tánh. Ngoài ra như trước đã nói.

[487b27] Lại như kinh nói, “Vượt qua tất cả sắc tưởng, diệt hết hữu đối tưởng, không tác ý đến các chủng loại tưởng, nhập vô biên hư không, an trú đầy đủ Hư không vô biên xứ.”

Tất cả, là các hành tướng.

Sắc tưởng, là tưởng về hiển sắc.

Vượt qua, rời xa sự tham đối với sắc.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 tâm tánh không còn riêng biệt, gọi chung là thân.227 Chánh thọ, là được chuyển y thì thường nhiếp thọ thân, khiến thân vui thích. Gồm chung gọi là thân cảm lạc của chánh thọ. Lạc thọ ở xứ này thâm cực vắng lặng, tối thắng vi diệu; thượng địa và hạ địa không có lạc thọ ấy.

Bậc Thánh, là Phật và đệ tử của Phật. Tuyên thuyết, là hiển thị thi thiết. Thành tựu xả niệm lạc trú228, là từ địa này trở lên không có diệu lạc; hạ địa không có thắng lạc như vậy, cũng không có xả và niệm để làm sự đối trị.

Đệ tam tĩnh lự, là ly hỷ rồi, xả, niệm, chánh tri, lạc được y chỉ; dựa vào chuyển y mà tâm trú nhất cảnh tánh. Ngoài ra như trước đã nói.

[487b14] Lại như kinh nói, “Do đoạn lạc, cùng với từ trước đã đoạn khổ, hỷ và ưu, an trú đầy đủ đệ tứ tĩnh lự, không khổ không lạc, xả niệm thanh tịnh.”

Đoạn lạc, là khi nhập đệ tứ tĩnh lự. Từ trước đã đoạn khổ, là khi nhập đệ nhị tĩnh lự.

Từ trước đã đoạn hỷ, là khi nhập đệ tam tĩnh lự.

Từ trước đã đoạn ưu, là khi nhập sơ tĩnh lự.229 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 bóng ảnh, sáng, tối; như vậy các giả sắc được nhiếp trong chủng chủng tưởng.

Khi chánh nhập Vô biên hư không xứ, diệt hết các hữu đối tưởng không cho hiện tiền, và không khởi tác ý đến các chủng chủng tưởng. Vì như vậy mà vượt qua các bậc thiền [Sắc giới] mà dựa vào tất cả sắc tưởng.

Vô biên, là không thể phân biệt các tướng ở mười phương.

Hư không, là sở duyên cảnh giới cho sự đối trị sắc.

Hư không vô biên xứ, là xứ này có sự chuyển y và luôn dựa vào định231. Ngoài ra như trước đã nói.

[487c11] Lại như kinh nói, “Vượt qua tất cả Hư không vô biên xứ, nhập vô biên thức, an trú đầy đủ Thức vô biên xứ.” Vượt qua tất cả Hư không vô biên xứ, là vượt qua cận phần và căn bản 232 [của Hư không vô biên xứ] Vô biên thức, là thức duyên hư không vô biên; nay duyên đây làm cảnh giới.

Thức vô biên xứ, là xứ này có sự chuyển y và luôn dựa vào định.

Ngoài ra như trước đã nói.

[487c16] Lại như kinh nói, “Vượt qua tất cả Thức vô biên xứ, nhập vô thiểu sở hữu, an trú đầy đủ Vô sở hữu xứ.” Vượt qua tất cả Thức vô biên xứ, là vượt qua cận phần và căn bản [của Thức vô biên xứ].

Vô thiểu sở hữu, là nơi Thức [vô biên] xứ, khi tìm cầu trên cảnh giới ấy, không có gì sở đắc; ngoài vô sở hữu không có cảnh giới nào khác, vì chỉ thấy cảnh này cực kỳ vắng lặng.

Vô sở hữu xứ, là xứ này có sự chuyển y và luôn dựa vào định.

Ngoài ra như trước đã nói.

[487c22] Lại như kinh nói, “Vượt qua tất cả Vô sở hữu xứ, nhập phi hữu tưởng phi vô tưởng, an trú đầy đủ Phi tưởng phi phi tưởng xứ.”

Vượt qua tất cả Vô sở hữu xứ, là vượt qua cận phần và căn bản [của Vô sở hữu xứ].

Phi hữu tưởng, là vượt qua cái tưởng về vô sở hữu.

Phi vô tưởng, là nơi Vô sở hữu xứ, khi tìm cầu trên cảnh giới ấy, chỉ có tâm và tâm pháp cực kỳ vi tế duyên với vô sở hữu, vì chỉ thấy cảnh này cực kỳ vắng lặng.

Phi tưởng phi phi tưởng xứ, là xứ này có sự chuyển y và luôn dựa vào định. Ngoài ra như trước đã nói.

[487c29] d. Kiến lập sinh:233 chưa viên mãn, mà các thiên xứ có sai biệt. Lại do trú nhiều trong ái vị sơ tĩnh lự, cho đến ái vị Phi tưởng phi phi tưởng xứ, nên chưa hết thọ mạng mà bị chết yểu.

Nếu tạp tu hạ phẩm thế gian cùng với vô lậu đệ tứ tĩnh lự, thì kết quả thọ sinh tịnh cung trời Vô phiền.

Nếu tạp tu trung phẩm [đệ tứ tĩnh lự], thì kết quả thọ sinh tịnh cung trời Vô nhiệt.

Nếu tạp tu thượng phẩm [đệ tứ tĩnh lự], thì kết quả thọ sinh tịnh cung trời Diệu hiện. Nếu tạp tu thượng thắng phẩm [đệ tứ tĩnh lự], thì kết quả thọ sinh tịnh cung trời Diệu kiến.

Nếu tạp tu thượng cực phẩm [đệ tứ tĩnh lự], thì kết quả thọ sinh tịnh cung trời Vô ngại cứu cánh.

Nếu khéo tu tập vô lượng bất tư nghị tam-ma-địa của Bồ-tát, dẫn ra đệ tứ tĩnh lự trong địa thứ mười, thì vượt qua [ngũ] tịnh cung, và kết quả thọ sinh trời Đại tự tại.234 (4) Thanh tịnh: Là biên tế [định] trong sơ tĩnh lự, dựa vào đây dẫn sinh tất cả thắng đức và thần thông mau lẹ235. Như sắc thái thanh tịnh của sơ tĩnh lự, các tĩnh lự khác và các định Vô sắc, nên biết như vậy. Trong đây, sự sai biệt của Vô sắc là dẫn phát công đức của giải thoát v.v… nơi các địa kia.236 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 (1) Trước ở chỗ này tu tập sơ tĩnh lự bậc thấp, bậc vừa và bậc cao; sau ở sinh xứ kia, kết quả thọ sinh ba cõi trời: trời Phạm thân, trời Phạm phụ và trời Đại phạm. Nếu khéo tu tập sơ tĩnh lự không tầm có tứ, thì kết quả sinh về cõi trời Đại phạm, mà không có chỗ nào hơn được xứ ấy. (2) Trước ở chỗ này tu tập đệ nhị tĩnh lự bậc thấp, bậc vừa và bậc cao; sau ở sinh xứ kia, kết quả thọ sinh ba cõi trời: trời Thiểu quang, trời Vô lượng quang và trời Cực tịnh quang.

(3) Trước ở chỗ này tu tập đệ tam tĩnh lự bậc thấp, bậc vừa và bậc cao; sau ở sinh xứ kia, kết quả thọ sinh ba cõi trời: trời Thiểu tịnh, trời Vô lượng tịnh và trời Biến tịnh.

(4) Trước ở chỗ này tu tập đệ tứ tĩnh lự bậc thấp, bậc vừa và bậc cao; sau ở sinh xứ kia, kết quả thọ sinh ba cõi trời: trời Vô vân, trời

Phước sinh và trời Quảng quả. Từ đây trở lên rời xa sự mong muốn sắc pháp, nên không có phương xứ sai biệt. Tuy có tu tập nhân tố bậc thấp, bậc vừa và bậc cao, nhưng không kiến lập sinh quả sai biệt.

(5) Tu tập Hư không vô biên xứ bậc thấp, bậc vừa và bậc cao, thì kết quả thọ sinh trời Hư không vô biên xứ.

(6) Tu tập Thức vô biên xứ bậc thấp, bậc vừa và bậc cao, thì kết quả thọ sinh trời Thức vô biên xứ.

(7) Tu tập Vô sở hữu xứ bậc thấp, bậc vừa và bậc cao, thì kết quả thọ sinh trời Vô sở hữu xứ.

(8) Tu tập Phi tưởng phi phi tưởng xứ bậc thấp, bậc vừa và bậc cao, thì kết quả thọ sinh trời Phi tưởng phi phi tưởng xứ.

Do định tịch tĩnh có sai biệt và do thời gian an trú viên mãn hay 234 Du-già sư địa luận, quyển 4, tr. 295a10-14: “Lại có năm tịnh cung địa: Vô phiền, Vô nhiệt, Thiện hiện, Thiện kiến và Sắc cứu cánh, là nơi chư Thánh dừng trú nhưng không chung. Năm xứ này là do tạp huân tu Đệ tứ tĩnh lự với các phẩm nhuyễn, trung, thượng, thượng thắng, thượng cực. Lại vượt qua các tịnh cung là trú xứ Đại tự tại, có Bồ-tát Thập địa, do cực huân tu địa thứ mười mà được sanh về đây.”

235 Tốc tật thần thông.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 Trên đây là sự sai biệt về tạp nhiễm, khiết bạch, kiến lập và thanh tịnh ở trong các tĩnh lự và các định Vô sắc, nên biết như vậy.

Như vậy đã nói về y chỉ, nay nói về giác phần.

Kệ tụng:

Giác phần có rất nhiều

Trước hết ba mươi bảy (kệ 4ab)

[488b03] Luận giải: Phẩm loại của những pháp bồ-đề phần có rất nhiều, trước hết và hơn cả là ba mươi bảy [pháp bồ-đề phần]: bốn niệm trú, v.v. , trong kinh có nói rộng.

[488b05] 1. Bốn niệm trú:

Thân niệm trú, là hoặc duyên nơi thân, hoặc lại duyên thân để tăng thượng giáo pháp, hoặc duyên vào sự giáo thọ làm cảnh giới. Rồi do sự văn, tư, tu [giáo pháp] sinh ra tuệ237, làm cho niệm khéo an trú nơi cảnh xứ của thân - chỉ là ảnh tượng, hoặc là sự thành tựu, có được sự ly hệ đối với thân.

Như thân niệm trú, đối với thọ niệm trú, tâm niệm trú và pháp niệm trú cũng nên biết như vậy. Trong đây có sự sai biệt, nghĩa là mỗi [của sự quán sát ấy] có bốn sự: 1. Tâm sở chấp sự; 2. Tâm lãnh nạp sự;

3. Tâm liễu biệt sự; 4. Tâm nhiễm tịnh sự.238 2. Bốn chánh đoạn: Trong kinh có nói rộng.239 (1) “Pháp ác bất thiện đã sinh, vì để đoạn trừ chúng nên khởi ước muốn, nỗ lực, phát khởi chánh cần, giục tâm, giữ tâm.”

Đã sinh, là thuộc về thô triền240.

Pháp ác bất thiện, là có thể khởi ác hành, khởi phiền não và tùy phiền não ở Dục giới. Nghĩa của ác, bất thiện, như trước đã nói.241 Vì để đoạn trừ chúng, là tu tập sự đối trị pháp ác bất thiện, làm cho chúng ít đi, giảm bớt.

Khởi ước muốn, là khởi lên ý muốn đoạn niềm vui. Nỗ lực, là không nhận chịu điều ác và quy hướng sự đoạn. Phát khởi chánh cần, là nhiều thứ tu tập kiên cố để đối trị pháp ác bất thiện.

Ba câu trên hiển thị văn tuệ và tư tuệ, thuộc hạ phẩm đối trị trong LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 Giục tâm, là tu tập đối trị pháp ác bất thiện, tu tuệ hiện hành, nếu tâm sinh hôn trầm - một phiền não nhiễm ô243, thì thúc giục tâm khiến phấn chấn.

Giữ tâm, là ngay khi sự đối trị này hiện hành, nếu tâm sinh trạo cử - một loại phiền não nhiễm ô, thì chế giữ tâm khiến tịnh chỉ. (2) “Pháp ác bất thiện chưa sinh, vì để chúng không sinh nên khởi ước muốn, nỗ lực, phát khởi chánh cần, giục tâm, giữ tâm.”

Chưa sinh, là thuộc về tăng thịnh tùy miên, làm nhân tố khởi thô triền.

Vì để chúng không sinh, là làm cho thô triền không hiện hành.

Khởi ước muốn, khởi lên ý muốn không hiện hành [thô triền].

Nỗ lực, là do không quên trú, làm để không hiện hành, vì khéo trú niệm.

Phát khởi chánh cần, giục tâm, giữ tâm, thì như trước đã nói.

(3) “Pháp thiện chưa sinh, vì để phát sinh nên khởi ước muốn, nỗ lực, phát khởi chánh cần, giục tâm, giữ tâm.”

Chưa sinh, là chưa có được.

Pháp thiện, là văn, tư, tu sinh ra ba tuệ. Do cái nghĩa không tội lỗi nên gọi là thiện.

Vì để phát sinh, là để có được pháp thiện. Khởi ước muốn, là khởi lên ý muốn đạt được.

Nỗ lực, là cầu phương tiện chân chánh để nhiếp thọ pháp thiện. Phát khởi chánh cần, là trường thời chân thành tu tập nhiều và vững. Ba câu trên hiển thị có được sự đối trị pháp ác bất thiện ở bất định địa. Văn tuệ và tư tuệ thuộc về pháp thiện.

Giục tâm, giữ tâm, là có được tu tuệ.

Còn lại thì như trước đã nói.

(4) “Pháp thiện đã sinh, vì để an trú, để không quên lãng, để tu viên mãn, để tu gấp bội, để tăng trưởng, để rộng lớn, nên khởi ước muốn, nỗ lực, phát khởi chánh cần, giục tâm, giữ tâm.”

Đã sinh, là đã có được.

Để an trú, là văn tuệ.

Để không quên lãng, là tư tuệ.

Để tu viên mãn, là tu tuệ.

Ba câu trên hiển thị sự thủ hộ pháp thiện đã có được.

Để tu gấp bội, để tăng trưởng, để rộng lớn, theo thứ tự, là không biết đủ đối với pháp thiện đã sinh.

Khởi ước muốn, là khởi lên ý muốn đạt được.

Còn lại thì như trước đã nói. [488c14] 3. Bốn thần túc: Trong kinh có nói rộng.244 (1) Dục tăng thượng nên được tam-ma-địa:

Như có hành giả ở đời trước tu tập thiện căn thượng phẩm, đối với bậc đại sư, hoặc đối với bậc có trí đồng phạm hạnh, sinh lòng tin, khởi ước muốn245 lắng nghe chánh pháp. Sinh lòng tin, khởi ý muốn 243 Tùy phiền não.

244 Du-già sư địa luận, quyển 28: “Bốn thần túc là: 1. Dục tam ma địa đoạn hành thành tựu thần túc; LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 lắng nghe chánh pháp rồi, triển chuyển chứng đắc tâm trú nhất cảnh tánh. Do nương vào dục mà thành tựu tam-ma-địa.

Pháp ác bất thiện đã sinh, vì để đoạn trừ, nên khởi ước muốn, nỗ lực, phát khởi chánh cần, giục tâm, giữ tâm.

Pháp ác bất thiện chưa sinh, vì để không sinh, nên khởi ước muốn, nỗ lực, phát khởi chánh cần, giục tâm, giữ tâm. Pháp thiện chưa sinh, vì để phát sinh nên khởi ước muốn, nỗ lực, phát khởi chánh cần, giục tâm, giữ tâm.

Pháp thiện đã sinh, vì để an trú, để không quên lãng, để tu viên mãn, để tu gấp bội, để tăng trưởng, để rộng lớn, nên khởi ước muốn, nỗ lực, phát khởi chánh cần, giục tâm, giữ tâm.246 Hành giả như vậy còn tu thêm tám thứ đoạn hành: dục, sách cần, tín, an, chánh niệm, chánh tri, tư và xả.247 Do nương vào dục mà thành tựu tam-ma-địa, là ở trong dục định mà được tự tại.

Pháp ác bất thiện đã sinh, là thuộc về chư triền hạ phẩm. Pháp ác bất thiện chưa sinh, là thuộc về tùy miên nhỏ nhiệm, mà chưa làm tổn hại.

Còn tu dục, là muốn pháp ác bất thiện không hiện hành và không Để đoạn trừ, là rời xa chư triền nhuyễn phẩm248 đã sinh. Để không sinh, là không sinh khởi tùy miên nhỏ nhiệm, tổn hại.

Khởi ước muốn, nỗ lực, phát khởi chánh cần, giục tâm, giữ tâm, như trước đã nói rộng.

Pháp thiện chưa sinh, … đã sinh, vì để an trú, để không quên lãng, để tu viên mãn, để tu gấp bội, để tăng trưởng, để rộng lớn, nên khởi ước muốn, nỗ lực, phát khởi chánh cần, giục tâm, giữ tâm, như trước đã nói rộng, nên biết.

Hành giả như vậy, là người dành nhiều thời gian tu hành và trú như vậy.

địa”. Và nhờ tu thêm 8 thứ đoạn hành mà được 3 thần túc còn lại.

246 Chánh văn ở 4 câu này có chút giản lược, nếu dịch sát thì tối nghĩa, nên phải dịch như vậy.

247 Đại thừa trang nghiêm kinh luận sắp xếp 8 đoạn hành như sau: tín, dục, cần, khinh an, chánh niệm, chánh tri, tư và xả. Giải thích: “Ở đây, theo thứ tự là: (một) lấy ba hành tín, dục và cần để thành lập phương tiện khởi tác: do tín khởi dục, do dục khởi cần, theo thứ tự như vậy; (hai) lấy một hành khinh an để thành lập phương tiện tùy nhiếp: do khinh an mà tâm được định; (ba) lấy hai hành chánh niệm và chánh tri để thành lập phương tiện trói buộc: do chánh niệm nên trú tâm ở trong định, không cho rời cảnh sở duyên, và do chánh tri nên khi tâm rời cảnh sở duyên, biết rõ tâm mà tùy nhiếp; (bốn)

lấy hai hành tư và xả để thành lập phương tiện đối trị: nhờ có tư mà đối trị được chướng ngại của trị phiền não.” (No. 1604, tr. 643c14~21) làm tổn hại.

Sách cần, là dục làm nhân tố khởi chánh cần để tu xa-ma-tha và tỳ-bát-xá-na.

Tín, là nhân tố để khởi dục. Để [đoạn trừ] sự tổn hại của pháp ác bất thiện và có được [pháp thiện] thì nhất định phải có tín.

An, là nhờ có sách cần mà trừ được thân tâm thô nặng, làm cho thân tâm kham nhiệm249 . Chánh niệm, là phòng hộ tâm hôn trầm và trạo cử của tùy phiền não, khiến tâm không quên lãng.

Chánh tri, là khi thất niệm, hoặc khi tùy phiền não hiện hành, thì phân biệt chánh tri.

Tư, là tâm tạo tác trong khi [tịnh] chỉ và [sách] cử250 . 248 Nhuyễn phẩm = hạ phẩm: bậc thấp kém. LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 Xả, là tâm trú bất nhiễm ô, tâm bình đẳng và tâm chánh trực, [an trú mà] tánh không chuyển động.

Như vậy, trong tất cả thần túc, nên biết về tám thứ đoạn hành, mà trong đó có các sai biệt:

(2) Cần tăng thượng nên được tam-ma-địa:

Như có hành giả y theo pháp được truyền dạy, răn bảo; hoặc ngồi chốn trống vắng, hoặc sống nơi rừng cây, hoặc độc cư tịnh thất;

ở những nơi như vậy, trường thời [tu tập] thuần thục một cách dũng mãnh, chánh cần một cách nhiệt thành, chứng đắc tâm trú nhất cảnh tánh. Do nương vào chánh cần mà thành tựu tam-ma-địa. Ngoài ra như trước đã nói.

(3) Tâm tăng thượng nên được tam-ma-địa:

Như có hành giả trước đã tu tập hạnh xa-ma-tha, do nhân duyên này tư duy nội pháp251, mau chóng chứng đắc tâm trú nhất cảnh tánh.

Do tu tập tâm mà thành tựu tam-ma-địa. Ngoài ra như trước đã nói.

(4) Quán tăng thượng nên được tam-ma-địa:

Như có hành giả nghe nhiều, nghe rồi ghi nhớ, tích tập sự nghe, ở một mình nơi vắng vẻ yên tịnh, dùng tuệ giản trạch pháp được nghe, giản trạch cực vi, biến giác quán sát, nhân đây chứng đắc tâm trú nhất cảnh tánh. Do quán sát mà thành tựu tam-ma-địa. Ngoài ra như trước đã nói.

không dơ bẩn, lìa tùy phiền não, được trú bất động. Từ đây về sau, cầu Thánh đế để hiện quán252, vì vĩnh đoạn tùy miên; tu tập các phương tiện, để có được sự đối trị; nhờ đó khởi tăng thượng tín.

(2) Chánh cần căn, là dựa vào tín căn, [tu] tăng tiến, dũng mãnh;

câu hành với tín căn.

(3) Niệm căn, là dựa vào chánh cần, [trí] sáng tỏ, không quên lãng; câu hành với chánh cần căn. (4) Đẳng trì căn, là dựa vào niệm căn, tâm trú nhất cảnh; câu hành với niệm căn. (5) Tuệ căn, là dựa vào đẳng trì căn, [tuệ] giản trạch các pháp;

câu hành với đẳng trì căn.

[489b02] 5. Năm lực: Trong kinh có nói rộng.

Năm lực tức tín căn v.v... do khéo tu tập, nhiều tu tập, nên không bị các pháp như bất tín v.v.253 làm cho tạp loạn, còn có công năng đối trị các pháp tạp loạn. Với ý nghĩa không thể bị đàn áp nên gọi là lực.

[489b05] 6. Bảy biến giác chi: Trong kinh có nói rộng.

(1) Niệm biến giác chi: do thế gian đạo cụ bị thiện lực cho kiến đạo hiện tiền254, và do trước tu tập thế gian niệm biến giác chi, dẫn đến có được xuất thế vô công dụng, vô phân biệt, vì vậy [tâm trí] sáng tỏ

Thánh đế, không quên mất Thánh đế.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 (2) Trạch pháp biến giác chi: do trước đã dẫn phát vô công dụng, vô phân biệt, y chỉ nơi niệm, cùng niệm câu hành, vì vậy hiểu rõ Thánh đế, giác ngộ Thánh đế. Như vậy, tất cả biến giác chi [còn lại] do trước dẫn phát vô công dụng, vô phân biệt [ở niệm giác chi]; sau y chỉ giác chi ở trước nó và cùng câu hành với giác chi ấy. Nên hiểu rõ như vậy, trong đây có phân biệt: (3) Chánh cần biến giác chi: nơi Thánh đế sinh tâm dũng mãnh.

(4) Hỷ biến giác chi: nơi Thánh đế sinh tâm hỷ duyệt.

(5) An biến giác chi: ở trong chân đế255, thân tâm kham nhiệm.

(6) Tam-ma-địa biến giác chi: ở trong chân đế, tâm trú nhất cảnh.

(7) Xả biến giác chi: ở trong chân đế, tâm bình đẳng, tâm chánh trực, tâm không chuyển động.

[489b17] Lại như kinh nói, “Còn khéo tu tập y chỉ tịch diệt, y chỉ ly dục, y chỉ diệt, thú hướng khí xả.” Y chỉ tịch diệt, là y chỉ tịch diệt ở Dục giới.

Y chỉ ly dục, là y chỉ ly dục ở Sắc và Vô sắc giới.

Y chỉ diệt, là y chỉ vĩnh đoạn, không còn dư đối với uẩn, giới, xứ đã được. Thú hướng khí xả, là làm cho không tương tục uẩn, giới, xứ ở (2) Chánh tư duy: Dựa vào chánh kiến và câu hành với chánh kiến, tư duy ly dục, tư duy không sân khuể, tư duy không sát hại. Ở giai đoạn tu đạo, liên tục tác ý, tư duy các đế, cùng tương ưng với tác ý vô lậu, khiến tâm hướng vào, cực độ hướng vào, tìm cầu, cực độ tìm cầu, hiện tiền tìm cầu, giác liễu suy nghĩ, quán sát tư duy, đặc tánh tư duy.256 (4). Chánh ngữ: Ở giai đoạn tu đạo, dựa vào chánh tư duy, do liên tục tác ý vô lậu, tư duy các đế, nên có được bốn thứ ngữ nghiệp, thuộc về Thánh ái giới257, bất lạc ly lạc, trừ diệt các thứ ly, trừng tịnh258, phòng hộ, bất tác ly tác, không hành, không hủy, không phạm, cầu kiều thuyền bè, viễn ly không trái vượt, đặc tánh không có các thứ trái vượt.259 (4) Chánh nghiệp: Ở giai đoạn tu đạo, do liên tục tác ý vô lậu, tư duy các đế, nên có được ba thứ thân nghiệp, thuộc về Thánh ái giới, bất lạc ly lạc, trừ diệt các thứ ly, trừng tịnh, phòng hộ, bất tác ly tác, không hành, không hủy, không phạm, cầu kiều thuyền bè, viễn ly không trái vượt, đặc tánh không có các thứ trái vượt. (5) Chánh mạng: Ở giai đoạn tu đạo, do liên tục tác ý vô lậu, tư duy các đế, nên viễn ly pháp ác, tà mạng đã làm, thuộc về Thánh ái vị lai.

[489b22] 7. Tám Thánh đạo chi: Trong kinh có nói rộng.

(1) Chánh kiến: Ở giai đoạn kiến đạo, có được biến giác chi thì kiến thanh tịnh, và ở giai đoạn tu đạo, sau khi an lập biến giác chi đã được, thì kiến thanh tịnh. Tổng hợp hai kiến này gọi là chánh kiến.

255 Chân đế: chỉ cho chân đế hiện quán, tức kiến đạo. Chân đế hiện quán thì ly dục ở cả tam giới. 256 Thể của tư duy là tầm (tìm cầu, suy tìm).

257 Thánh ái giới 聖愛戒: còn gọi Thánh sở ái giới 聖所愛戒, giới được các Thánh hiền hâm mộ, đi đến.

258 Trừng tịnh: tâm trừng tịnh, lắng trong chất bẩn của phiền não và tùy phiền não, như nước lắng trong do liên hệ với minh châu tịnh thủy.

259 A-tỳ-đạt-ma phẩm loại túc luận, quyển 8: “Thế nào là chánh ngữ? Là chư vị Thánh đệ tử với khổ tư duy khổ, với tập tư duy tập, với diệt tư duy diệt, với đạo tư duy đạo, bỏ xu hướng tà mạng ngữ với bốn ác hành và các ngữ ác hành khác. Do lực quyết trạch dẫn ra vô lậu, viễn ly chỉ tức, mỗi riêng viễn ly, tịch tĩnh luật nghi, không tác không tạo, không hành không phạm, không hủy bổn phận, con đê, cầu, thuyền bè, xả bỏ quỹ tắc, không trái không vượt, an trú không trái vượt, đó gọi là chánh ngữ.” (tr. 722a07~23) 1. Pháp trí: Trí vô lậu mà cùng liễu tri, hiện kiến sở tri đối với cảnh giới chư nghĩa.

2. Chủng loại trí: Trí vô lậu mà không cùng liễu tri, không hiện kiến sở tri đối với cảnh giới chư nghĩa. 3. Tha tâm trí: Trí biết tâm và tâm pháp của người khác, có được do tu tập sinh ra tu quả; và chư Như lai biết các chúng sinh, theo ý giải của chúng sinh, theo tùy miên của chúng sinh, mà chuyển khởi diệu trí giáo thọ, giáo huấn.

4. Thế tục trí: Tuệ thế gian, dựa vào tuệ này mà chư Như lai theo ý giải của chúng sinh, theo tùy miên của chúng sinh, mà tuyên thuyết diệu pháp.

5. Khổ trí: Nơi các hành hữu lậu262, tư duy [bốn hành tướng] vô thường, khổ, không, ly ngã263; hoặc trí, hoặc kiến264 hiểu rõ, giác ngộ [các hành]; đặc tánh là tuệ quán sát.

6. Tập trí: Nơi nhân tố của các hành hữu lậu, tư duy [bốn hành tướng] nhân, tập, sinh, duyên; hoặc trí, hoặc kiến hiểu rõ, giác ngộ [nhân tố của các hành]; đặc tánh là tuệ quán sát.

7. Diệt trí: Nơi sự diệt của các hành hữu lậu, tư duy [bốn hành LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 giới, bất lạc ly lạc, trừ diệt các thứ ly, trừng tịnh, phòng hộ, bất tác ly tác, không hành, không hủy, không phạm, cầu kiều thuyền bè, viễn ly không trái vượt, đặc tánh không có các thứ trái vượt.

(6) Chánh sách lệ: Ở giai đoạn tu đạo, do liên tục tác ý vô lậu, tư duy các đế, nên đối với sự tu tập niệm trú, chánh đoạn, thần túc, căn, lực, giác chi, mà ưa muốn chánh cần, nỗ lực, dũng mãnh, kham nhiệm tâm khó chế ngự, gắng sức, đặc tánh liên tục tinh tiến.

(7) Chánh niệm: Ở giai đoạn tu đạo, do liên tục tác ý vô lậu, tư duy các đế, hoặc y theo con đường xa-ma-tha, hoặc y theo con đường tỳ-bát-xá-na, hoặc y theo cả hai con đường, đối với sự tu tập các biến giác chi: trạch pháp, chánh cần, hỷ, an, đẳng trì và xả, mà niệm và chánh niệm, tùy niệm, các niệm không quên lãng, niệm tâm sáng tỏ, không quên mất, tuyệt đối không quên mất, tuyệt đối không quên mất các pháp.

(8) Chánh đẳng trì: Ở giai đoạn tu đạo, do liên tục tác ý vô lậu, tư duy các đế, lại dựa vào ba con đường260 cho sự tu tập [đẳng trì] như:

chánh niệm nhiếp tâm, tâm trú, an trú, cận trú, đẳng trú, bất loạn bất tán, chánh nhiếp trì, xa-ma-tha261, tâm trú nhất cảnh tánh; các đạo chi này, cái sau dựa vào cái trước, tương ứng cùng khởi, nên biết.

Lại nữa, kệ tụng:

Trí và giải thoát môn

Hành, tích và chỉ quán. (kệ 4cd)

[489c22] Luận giải: Trí: Là mười loại trí, trong kinh có nói rộng.

261 Thêm quán (tỳ-bát-xá-na) và chỉ quán song hành. 262 Các hành hữu lậu: Các hành chỉ cho các pháp hữu vi. Đặc tính của các pháp ấy là diễn biến trong thời gian, nên gọi là các hành. Các pháp hữu vi thì hữu lậu, vì các pháp đó nó làm sanh ra và tăng trưởng phiền não, lậu hoặc. 263 Thích Thiện Siêu, Đại cương về luận Câu xá: “Tu mười sáu hành tướng để đối trị mười sáu bịnh vọng chấp. Quán bốn hành tướng vô thường, khổ, vô ngã của Khổ đế đối trị bốn vọng chấp là chấp thường, chấp lạc, chấp ngã sở (các sở hữu của ta), chấp ngã. Quán bốn hành tướng nhân, tập, sanh, duyên của Tập đế để đối trị bốn vọng chấp của ngoại đạo là vô nhân luận, nhất nhân luận, thường nhân luận, năng sanh luận. Quán bốn hành tướng diệt, tịnh, diệu, ly của Diệt đế để đối trị bốn vọng chấp sanh cõi trời Tự tại là Niết-bàn, tự thể sẵn giải thoát, Niết-bàn là hoại diệt như bị bùa chú, giải thoát rồi vẫn sanh tử. Quán bốn hành tướng đạo, như, hành, xuất của Đạo đế để đối trị bốn vọng chấp là không có đạo giải thoát, khổ hạnh là chánh đạo giải thoát, không tu đạo mà vẫn thanh tịnh và chấp Thánh đạo không có khả năng giải thoát.” LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 tướng] diệt, tĩnh, diệu, ly; hoặc trí, hoặc kiến hiểu rõ, giác ngộ [sự diệt của các hành]; đặc tánh là tuệ quán sát.

8. Đạo trí: Nơi vô lậu đạo có khả năng đoạn trừ các hành hữu lậu, tư duy [bốn hành tướng] đạo, như, hành, xuất; hoặc trí, hoặc kiến hiểu rõ, giác ngộ [vô lậu đạo có khả năng đoạn trừ các hành hữu lậu]; đặc tánh là tuệ quán sát.

9. Tận trí: Khổ đã biết, tập đã đoạn, diệt đã chứng, đạo đã tu, hoặc duyên cảnh giới cùng tận [về tứ đế], hoặc việc làm đã hết265; hoặc trí, hoặc kiến hiểu rõ, giác ngộ [cảnh giới cùng tận về tứ đế]; đặc tánh là tuệ quán sát.

10. Vô sinh trí: Khổ đã biết, không còn phải biết nữa; tập đã đoạn, không còn phải đoạn nữa; diệt đã chứng, không còn phải chứng nữa; đạo đã tu, không còn phải tu nữa; hoặc duyên cảnh giới vô sinh, hoặc làm sự vô sinh266; hoặc trí, hoặc kiến hiểu rõ, giác ngộ [cảnh giới vô sinh]; đặc tánh là tuệ quán sát.

[490a12] Giải thoát môn: Là ba giải thoát môn: 1. Không giải thoát môn; 2. Vô tướng giải thoát môn; 3. Vô nguyện giải thoát môn. Không có hai thứ: 1. Sở tri không; 2. Trí không. Sở tri không: pháp được chấp trước là tánh biến kế về chúng sinh267 và tánh biến kế về pháp; hai tánh biến kế này đều tách rời vô tánh, và ngoài hai tánh biến kế này là vô ngã hữu tánh268. Trong các pháp, tánh biến kế là chẳng có, tức tánh vô ngã là có. Trong các pháp, tánh vô ngã là có, tức tánh biến kế là chẳng có. Ở đây, có và chẳng có, tánh của chúng là không hai269, là vô phân biệt cảnh giới. Trí không, là duyên cảnh giới ấy, như thật liễu tri.

Vô tướng cũng có hai thứ: 1. Sở tri vô tướng; 2. Trí vô tướng.

Sở tri vô tướng, là sở tri về không cảnh270; do cảnh tướng này mà mọi ý tưởng271 không hiện hành.

Trí vô tướng, như trên đã nói.

Vô nguyện cũng có hai thứ: 1. Sở tri vô nguyện; 2. Trí vô nguyện.

Sở tri vô nguyện, là do không có trí [vô tướng] nên đối với tướng trạng của các hành còn khởi [cái thấy] điên đảo.

Trí vô nguyện, là duyên cảnh kia, biết rõ nên chán ghét.

Hành tướng của không, là nơi các hành, không thể thủ đắc ngã, và nơi các ý tưởng và sự phân biệt thế tục, không thể thủ đắc pháp.

Hành tướng của vô tướng, là nơi các hành, có thể thủ đắc vô ngã tánh ở chúng sinh; là nơi các ý tưởng và sự phân biệt thế tục, có thể thủ đắc vô ngã tánh ở pháp; và là hành tướng diệt, tĩnh, diệu, ly của diệt đế.272

Hành tướng của vô nguyện, là vô thường, khổ và bất tịnh273, như LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 bệnh, như ung nhọt, như gai nhọn [của khổ đế]; và là hành tướng nhân, tập, sinh, duyên [của tập đế].

Duyên trí không nơi đạo đế, là tạo tác hành tướng đạo, như, hành, xuất; đây cũng là hành tướng của không.

Duyên trí vô tướng nơi đạo đế, là tạo tác hành tướng đạo, như, hành, xuất; đây cũng là hành tướng của vô tướng. Duyên trí vô nguyện nơi đạo đế, là tạo tác hành tướng đạo, như, hành, xuất; đây cũng là hành tướng của vô nguyện.274 Nếu không có sai biệt, gọi chung là không, vô tướng, vô nguyện, ba pháp này là ba tuệ văn, tư, tu, thông với thế gian và xuất thế gian, nên biết.

Nếu gọi là không, vô tướng, vô nguyện tam-ma-địa, thì chỉ có tu tuệ, thông với thế gian và xuất thế gian, nên biết.

Nếu gọi là không, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn, thì ba giải thoát môn này chỉ có ở xuất thế gian, nên biết. [490b07] Hành: Là bốn thứ hành, trong kinh có nói rộng275 . 1. Khổ trì thông, là bậc độn căn, chưa được hiện pháp lạc trú276 , dứt hết các lậu, hoặc đạo, hoặc hành.

2. Khổ tốc thông, là bậc lợi căn, chưa được hiện pháp lạc trú, dứt hết các lậu, hoặc đạo, hoặc hành. 3. Lạc trì thông, là bậc độn căn, đã được hiện pháp lạc trú, dứt hết các lậu, hoặc đạo, hoặc hành.

4. Lạc tốc thông, là bậc lợi căn, đã được hiện pháp lạc trú, dứt hết các lậu, hoặc đạo, hoặc hành.

[490b12] Tích: Là bốn pháp tích, trong kinh có nói rộng277 .

1. Vô tham tích: Khả năng nắm giữ pháp nghĩa của thi-la uẩn278 , nên gọi là tích. Người chưa tiếp nhận thi-la, thì làm cho đi đến tiếp nhận; người đã tiếp nhận thi-la, thì làm cho thủ hộ, làm cho tăng trưởng, làm cho rộng lớn.

2. Vô sân tích: Giống như vô tham tích.

3. Chánh niệm tích: Khả năng nắm giữ pháp nghĩa tam-ma-địa năm căn thượng phẩm, gọi là lạc tốc thông hành.” (No. 1536, tr. 395b11~17). 276 Hiện pháp lạc trú: An trú pháp lạc của giải thoát. Các bậc thánh cõi sắc nhờ tu tập các thiền định LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 uẩn, nên gọi là tích. Người chưa sinh chánh niệm thì làm cho sinh; người đã sinh chánh niệm thì làm cho tăng trưởng.

4. Chánh đẳng trì tích: Khả năng nắm giữ pháp nghĩa của tuệ uẩn, giải thoát uẩn, giải thoát trí kiến uẩn, nên gọi là tích. Người chưa sinh, chưa chứng tuệ, giải thoát và giải thoát trí kiến thì làm cho sinh, làm cho chứng; người đã sinh, đã chứng tuệ, giải thoát và giải thoát trí kiến thì làm cho tăng trưởng, làm cho rộng lớn.

[490b20] Chỉ: Là khi chính xác tu hành, nơi các pháp được nghe và tư duy; do duyên cảnh là các ảnh tượng trong tam-ma-địa mà tác ý, nên được yên ổn trong tam-ma-địa, trú tâm ở trong.

[490b23] Quán: Là khi chính xác tu hành, nơi các pháp được nghe và tư duy; do duyên cảnh là các ảnh tượng trong tam-ma-địa mà tác ý, nên được yên ổn trong tam-ma-địa, giản trạch các pháp.

Lại nữa, kệ tụng:

Cư xứ và sở y Phát tâm và bi mẫn Các hành, thông đạt tánh Địa, ba-la-mật-đa. (kệ 5)

[490b28] Luận giải:

Cư xứ: Là bốn cư xứ, trong kinh có nói rộng.279 1. Tuệ cư xứ, là tuệ thế gian quán sát kỹ càng phương tiện, để an lập nghĩa của trí xuất thế thể chứng đế lý.

2. Đế cư xứ, là đã được tuệ xuất thế quán sát kỹ càng [đế lý], để an lập nghĩa của sự đoạn trừ điên đảo hữu sự280 . 3. Xả cư xứ, là đoạn trừ điên đảo hữu sự, để an lập nghĩa phiền não được hủy diệt không dư tàn.

4. Tịch tĩnh cư xứ, phiền não [được hủy diệt] không dư tàn, được tịch tĩnh, để an lập nghĩa tất cả khổ không còn sinh khởi.

Sở y: Là bốn thứ y, trong kinh có nói rộng281 . 1. Y pháp, không y chúng sinh: Pháp là mười hai phần giáo được đức Như lai tuyên thuyết hay các đệ tử tuyên thuyết, y theo pháp ấy tùy học, tùy chuyển; không y theo sở hành của chúng sinh mà hành, học, cũng không tùy chuyển.

2. Y nghĩa, không y văn: Pháp chẳng phải ngôn từ trau chuốt được làm đẹp bởi văn tự, cú pháp; [hành giả] chỉ bày tỏ sự cô độc nhưng sung mãn phạm hạnh thanh tịnh trong sáng; ở trong pháp ấy cung kính, tín giải; chẳng phải sự bày tỏ phạm hạnh điên đảo 282, và không bày tỏ phạm hạnh bằng ngôn từ trau chuốt được làm đẹp bởi văn tự, cú pháp.

3. Y kinh liễu nghĩa, không y kinh bất liễu nghĩa: Đức Như lai tuyên thuyết không tánh tương tự và sâu xa, mà tương ứng các pháp nhân duyên, tùy thuận các pháp duyên khởi; không vọng tưởng chấp trước ngôn từ đúng đắn, nghĩa lý cạn cợt; cũng không trú kiến thủ tâm phiền não và chư sự; (4) như chỗ đắc đạo, chuyển đổi sự tu tập.” (tr. 350c17~20)

280 Sự là nguyên nhân. Nguyên nhân có ra điên đảo nên gọi là hữu sự điên đảo (điên đảo có nguyên nhân). Sự còn có nghĩa là rắc rối. Hữu sự là có rắc rối, có khổ đau. Vì có điên đảo nên có rắc rối, có khổ đau, nên gọi là hữu sự điên đảo.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 ở bên trong, chỉ siêng năng tìm cầu, thấu đạt kinh liễu nghĩa283 .

4. Y trí, không y thức: Không chỉ biết lắng nghe [pháp] mà sinh tâm biết đủ, rồi không tiến tu pháp, không tùy thuận pháp mà thực hành; ngược lại, vì chấm dứt các lậu, cần cầu tự nội, chứng trí chân đế284 .

[490c18] Phát tâm: Là các Bồ-tát phát bồ-đề tâm. Nếu các Bồ-tát trú Bồ-tát pháp tánh, [lấy bồ-đề tâm làm y chỉ], vì muốn lợi ích tất cả hữu tình trong các thế giới mười phương, y theo hành tướng [bồ-đề tâm] ấy làm cường thắng nhân duyên285, phát đại thệ nguyện đối với Vô thượng chánh đẳng chánh giác, phép tắc của thọ phát tâm, rằng:

“Tôi nhất định sẽ chứng Vô thượng chánh đẳng chánh giác, vì hóa độ tất cả hữu tình trong mười phương, làm cho rời xa các phiền não và các khổ nạn.”

Thọ phát tâm này lại có hai thứ: 1. Thế tục phát tâm; 2. Chứng pháp tánh phát tâm.

Thế tục phát tâm: Như có người đi theo bậc trí, cung kính đứng trước bậc ấy, khởi tăng thượng ý, phát thệ nguyện rằng: “Xin trưởng lão ghi nhớ, {hoặc nói xin Thánh giả ghi nhớ, hoặc nói xin ô-ba-đà-da 286 ghi nhớ,} tôi tên như vầy, từ hôm nay bắt đầu phát tâm Vô thượng chánh đẳng chánh giác, vì muốn lợi ích các hữu tình. Từ hôm nay trở về sau, hễ tôi tu tập được bố thí, trì giới, nhẫn nhục, chánh cần, tĩnh lự và tuệ, tất cả đều vì chứng đắc Vô thượng chánh đẳng chánh giác. Nay tôi cùng với các vị đại Bồ-tát hòa hợp xuất gia, nguyện tôn đức chứng tri, tôi là Bồ-tát.” Bạch lần thứ hai, lần thứ ba cũng như vậy.

Chứng pháp tánh phát tâm: Như có người trải qua kiếp a-tăng-xí-da287 thứ nhất, đã chứng Sơ cực hỷ địa của Bồ-tát; đã nhập địa vị Bồ-tát quyết định vô sinh; đã như thật tri về Vô thượng bồ-đề và phương tiện của bồ-đề; đã ngộ tự thân sẽ đến, gần đến quả đại bồ-đề, chứng giải mình người đều bình đẳng nên biết được ý đại ngã 288; đã đến đạo bồ-đề, tịch diệt, không trú lưu chuyển, nên biết được ý quảng đại. Vì những nguyên do như vậy, người ấy phát nguyện không thoái chuyển đối với đại bồ-đề. Đó gọi là chứng pháp tánh phát tâm. [491a10] Bi mẫn: Đã phát tâm như vậy, ở các thế giới mười phương, đối với hữu tình khổ vì ba thứ thối đọa289, hoặc hữu tình khổ thọ giới, cho nên các tông Hoa nghiêm, Thiên thai, Tịnh độ đều gọi là Giới hòa thượng 戒和尚.

287 A-tăng-xí-da 阿僧企耶Còn gọi là a-tăng-già, a-tăng-kỳ, a-tăng, tăng-kỳ; dịch ý là vô lượng số.

Theo luận Đại tỳ bà sa, quyển 177, thì có 3 loại a-tăng-xí-da, tức là: 1. Kiếp a-tăng-xí-da, lấy đại kiếp làm một, tích chứa đến lạc-xoa-câu-chi, dần dà cho đến quá số bà-yết-la; 2. Sinh a-tăng-xí-da, chỉ mỗi mỗi kiếp trải vô số đời; 3. Diệu hành a-tăng-xí-da, trong mỗi mỗi kiếp tu vô số diệu hạnh. Do 3 loại a-tăng-xí-da ấy mà chứng Vô thượng chánh giác.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 vì năm [ác] thú định290, hoặc hữu tình khổ vì bốn thứ cực [ác]291, hoặc hữu tình khổ vì sáu thứ trọng khổ292, hoặc hữu tình khổ vì ba thứ tướng khổ293, Bồ-tát làm cho các hữu tình rời xa các khổ như vậy. Đặc tánh của bi mẫn là hành bất hại. [491a14] Các hành: Là mười thứ pháp hành, trong kinh có nói rộng.294

cúng pháp.

thí cho người pháp. 1. Đối với giáo pháp của Bồ-tát tạng, hoặc nhiều hoặc ít tôn trọng cung kính, thực hành sao chép thọ trì pháp.

2. Các vật phẩm hiến cúng hoặc kém hoặc tốt, thực hành hiến

3. Hoặc tự mình sao chép rồi, do tâm thương xót, thực hành bố

4. Người phát ý cung kính tôn trọng, dùng âm thanh vi diệu tuyên dương, đọc tụng pháp, thì mình kính ngưỡng, thực hành lắng nghe pháp.

5. Phát tín giải thanh tịnh, tâm cung kính tôn trọng, thực hành mở đọc pháp. 6. Vì muốn tu tập pháp tùy pháp hành295, từ thầy thọ học rồi, thực hành cao giọng tụng pháp. 7. Đã cao giọng tụng pháp rồi, vì thọ trì chắc chắn, bằng âm thanh rộng hay, thực hành ôn tập pháp.

8. Bi mẫn với người, truyền trao cho người, theo chỗ rộng lược, thực hành khai mở diễn giảng pháp.

9. Ở một mình nơi vắng vẻ yên tịnh, rất khéo nghiên tầm, xứng lý quán sát, thực hành tư duy pháp. 10. Theo chỗ tư duy, tu hành xa-ma-tha và tỳ-bát-xá-na, vì muốn thú nhập, cho đến vì đạt các nghĩa tìm cầu, thực hành thành tựu pháp.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 Luận Hiển Dương Thánh Giáo