Luận Hiển Dương Thánh Giáo Trọn Bộ 2 tập

[2. Tâm sở hữu]

Tâm sở hữu pháp: Là những pháp từ chủng tử của thức a-lại-da sinh ra, dựa vào tâm sinh khởi, cùng tương ưng với tâm, cùng tâm chuyển hiện. Tâm sở hữu pháp bao gồm: Biến hành: Có năm: 1. Tác ý; 2. Xúc; 3. Thọ; 4. Tưởng; 5. Tư.

Biệt cảnh: Có năm: 1. Dục; 2. Thắng giải; 3. Niệm; 4. Đẳng trì; 5. Tuệ.

Thiện: Có mười một: 1. Tín; 2. Tàm; 3. Quý; 4. Vô tham; 5. Vô sân; 6. Vô si; 7. Tinh tiến; 8. Khinh an; 9. Bất phóng dật; 10. Xả; 11.

Bất hại.

Phiền não: Có sáu: 1. Tham; 2. Sân; 3. Mạn; 4. Vô minh; 5.

Vô quý; 13. Hôn trầm; 14. Trạo cử; 15. Bất tín; 16. Giải đãi; 17. Phóng LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 dật; 18. Thất niệm; 19. Tâm loạn; 20. Bất chánh tri. Bất định: Có bốn: 1. Ố tác; 2. Thụy miên; 3. Tầm; 4. Tứ.

[Năm Biến hành]

[481a13] 1. Tác ý: Tác ý sinh ra từ chủng tử của thức a-lại-da, dựa vào tâm mà sinh khởi, cùng tương ưng với tâm, cùng tâm chuyển hiện. Tác ý, thể của nó là tâm đã được phát động; nghiệp dụng của nó là dẫn tâm đang hiện khởi [hướng đến cảnh sở duyên]35. Do tác ý và tâm cùng duyên một cảnh, nên nói [tác ý và tâm] hòa hợp, chẳng phải không hòa hợp. Trong kinh [Khởi tận] có nói: “Khi đối cảnh sinh khởi tác ý thì ngay đó có liễu biệt36; khi đối cảnh sinh khởi liễu biệt thì ngay đó có tác ý.” Như vậy, tác ý và liễu biệt luôn hòa hợp, chẳng phải không hòa hợp. Hai pháp này không thể hoạt động tách rời, riêng khác.37 Lại nói như vầy: “Hoạt động của tâm, tâm pháp thì không thể nghĩ bàn.” Lại nói: “Tác ý sinh ra từ tâm, hiện khởi đúng lúc, như vậy mà sinh ra nhãn thức, … , ý thức.” 38 [481a21] 2. Xúc: Tự thể của nó là sự phân biệt hòa hợp của ba sự [là căn, cảnh và thức]; nghiệp dụng của nó là làm sở y cho thọ. Như kinh nói: “Có sáu xúc thân.”39 Lại nói: “Nhãn và sắc làm duyên sinh ra nhãn thức. Ba pháp như vậy tụ tập, hòa hợp mà sinh ra xúc.”40 Lại nói: “Xúc là duyên của thọ.”41 3. Thọ: Tự thể của nó là lãnh nạp42; nghiệp dụng của nó là làm duyên cho ái. Như kinh nói: “Có sáu thọ thân.”43 Lại nói: “Thọ là duyên của ái.”44 [481a26] 4. Tưởng: Tưởng lấy danh, cú, văn thân huân tập làm duyên; sinh ra từ chủng tử của thức a-lại-da, dựa vào tâm mà sinh khởi, cùng tương ưng với tâm cùng tâm chuyển hiện. Tự thể của nó là tiếp thu ảnh tượng. Nghiệp dụng của nó là phát khởi [các loại] ngôn nghị45. Như kinh nói: “Có sáu tưởng thân.”46 Lại nói: “Những gì tâm tưởng mà khởi lên ngôn nghị.”47 5. Tư: Tự thể của nó là khiến tâm tạo tác, là ý nghiệp nơi cảnh thân, thiệt xúc thân, thân xúc thân, ý xúc thân. Đó là sáu xúc thân.” Tương ưng bộ kinh, S.12.1.1.2:

“Và này các Tỷ-kheo, thế nào là xúc? Này các Tỷ-kheo, có sáu xúc này: nhãn xúc, nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc. Này các Tỷ-kheo, đây gọi là xúc.” (HT. Thích Minh Châu dịch)

40 Tạp A-hàm, kinh Thủ thanh dụ, số 273: “Này Tỳ-kheo, thí như hai tay chập lại tạo thành âm thanh, cũng vậy duyên mắt và sắc sanh ranhãn thức. Ba sự này hòa hợp sanh ra xúc, xúc sanh ra thọ, tưởng, tư.”, và kinh Nhân, số 306. Trung A-hàm, kinh Mật hoàn dụ: “Này chư Hiền, duyên nhãn và sắc mà sanh nhãn thức. Ba sự này cùng tụ hội liền có xúc. Do duyên xúc nên có cảm thọ. Có cảm thọ thì có tưởng. Có tưởng thì có tư duy. Có tư duy thì có niệm. Có niệm thì có phân biệt.” (Thích LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 đắc, cảnh thất và cảnh phi đắc phi thất: hoặc là hòa hợp, hoặc là biệt ly, hoặc là trao tặng, hoặc là tham ái, hoặc là sân giận, hoặc là xả bỏ, hoặc là khởi tầm tư, hoặc là khởi thân nghiệp, ngữ nghiệp, hoặc là hành nhiễm ô, hoặc là hành thanh tịnh. Nghiệp dụng của nó là [tạo tác] các thứ thiện, bất thiện, phi thiện phi bất thiện. Như kinh nói: “Có sáu tư thân.”48 Lại nói: “Nên biết, Ta thuyết sáu xúc xứ49 đời nay chính là nghiệp cũ50 đời trước do tư tạo tác.”51

[Năm Biệt cảnh]

[481b06] 1. Dục: Tự thể của nó là hy vọng về cảnh được ưa thích; nghiệp dụng là làm y chỉ cho cần. Như kinh nói: “Dục là căn bản của tất cả các pháp.”52 [481b08] 2. Thắng giải: Tự thể của nó là nhận biết rõ ràng ấn tượng đi kèm theo với cảnh quyết định53; nghiệp dụng là không thể bị dẫn chuyển [bởi duyên khác]54. Như kinh nói: “Chúng con ngày nay tâm sinh thắng giải, biết chắc rằng sáu nội xứ đều vô ngã.”55 [481b11] 3. Niệm: Tự thể của nó là khiến tâm nhớ rõ, không quên lãng đối với cảnh quen thuộc; nghiệp dụng là làm sở y cho đẳng trì.56 Như kinh nói: “Đối với các pháp mà có các niệm, tùy niệm, biệt niệm, ức niệm, nhớ không quên mất, ghi nhận rõ ràng trong tâm làm tự tánh.”57 [481b14] 4. Đẳng trì: Tự thể của nó là đối với cảnh sở quán chuyên chú vào một đối tượng; nghiệp dụng là tâm không tán loạn, làm y chỉ cho trí. Như kinh nói: “Tâm trú, dữ đẳng trú, an trú, cận trú, định trú, bất loạn, bất tán, nhiếp tịch chỉ, đẳng trì, là các tâm trú vào một đối tượng làm tự tánh.”58 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 [481b18] 5. Tuệ: Tự thể của nó là giản trạch đối với cảnh sở quán; nghiệp dụng là [giản trạch] bằng như lý, bất như lý và phi như lý phi bất như lý59, và ngộ nhập [các pháp] sở tri. Như kinh nói: “Giản trạch chư pháp, tối cực giản trạch, cực giản trạch pháp, biến liễu, cận liễu, hiệt liễu, thông đạt, thẩm sát, thông duệ, giác, minh, tuệ hành, tỳ bát xá na.”60

[Mười một Thiện]

[481b22] 1. Tín: Tự thể của nó là tâm tịnh, nhẫn khả đối với những gì có thật thể, có công đức, có năng lực61. Nghiệp dụng là đoạn chướng bất tín; là viên mãn tư lương [phước trí] và chứng đắc bồ-đề; là lợi ích mình người; là thú hướng thiện đạo; là tăng trưởng tịnh tín. 62 Như kinh nói: “Sinh khởi đức tin kiên cố đối với đức Như lai.”63 [481b26] 2. Tàm: Tự thể của nó là dựa vào tăng thượng lực của bản thân64 và tăng thượng lực của giáo pháp65 mà có sự xấu hổ về lầm lỗi của mình. Nghiệp dụng là đoạn chướng vô tàm. Như trước [chưa có tàm] cho đến tăng trưởng tàm làm nghiệp dụng. Như kinh nói: “Tàm đối với sở tàm”, cho đến nói rộng.66 3. Quý: Tự thể của nó là dựa vào tăng thượng lực của thế gian67 mà có sự xấu hổ về lầm lỗi của mình. Nghiệp dụng là đoạn chướng vô quý. Như trước [chưa có quý] cho đến tăng trưởng quý làm nghiệp dụng. Như kinh nói: “Quý đối với sở quý”, cho đến nói rộng.

[481c02] 4. Vô tham: Tự thể của nó là đối với hữu và tư cụ của một cách tương tục để nhiếp tâm vào cảnh vi tế. Ba, an trú, là do thất niệm đối với những tán động bên ngoài, thì thu nhiếp tâm mình trú vào cảnh bên trong. Bốn, cận trú, là gần gũi niệm trú nên lúc nào cũng tác ý nội trú tâm mình. Năm, điều thuận, là đem tâm điều phục không cho lưu tán đối với các tướng làm cho tâm tán loạn, như tướng sắc thanh hương vị xúc, tướng tham sân si, nam nữ v.v.

đó là những ý tưởng mang đến lầm lỗi cần phải kiềm chế. Sáu, tịch tĩnh, là các ác tầm tư: dục, sân, hại ..., cùng các tùy phiền não: tham dục ..., làm cho tâm nhiễu động, đó là những ý tưởng mang đến lầm lỗi cần phải chấm dứt, không cho tâm lưu tán. Bảy, tối cực tịch tĩnh, là do thất niệm mà tạm hiện khởi các ác tầm tư cùng tùy phiền não, vì vậy cần phải đoạn diệt. Tám, chuyên chú nhất thú, là hữu gia hành và hữu công dụng không có thiếu sót, không có gián đoạn, an trú liên tục trong tam ma địa. LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 hữu68 mà có tâm yểm ly, không nắm giữ, không dồn chứa, không yêu, không đắm. Nghiệp dụng là đoạn chướng tham. Như trước [chưa có vô tham] cho đến tăng trưởng vô tham làm nghiệp dụng. Như kinh nói: “Vô tham thiện căn”69 .

5. Vô sân: Tự thể của nó là tâm bi mẫn, không tổn hại tâm hữu tình. Nghiệp dụng là đoạn chướng sân. Như trước [chưa có vô sân] cho đến tăng trưởng vô sân làm nghiệp dụng. Như kinh nói: “Vô sân thiện căn.”

[481c07] 6. Vô si: Tự thể của nó là hiểu chính xác về chân thật. Nghiệp dụng là đoạn chướng si. Như trước [chưa có vô si] cho đến tăng trưởng vô si làm nghiệp dụng. Như kinh nói: “Vô si thiện căn.”

7. Tinh tiến: Tự thể của nó là tâm dũng mãnh, không biếng nhác, không khinh rẻ bản thân. Nghiệp dụng là đoạn chướng giải đãi.

Như trước [chưa có tinh tiến] cho đến tăng trưởng tinh tiến làm nghiệp dụng. Như kinh nói: “Phát khởi tinh tiến là an trú có thế lực, có tinh cần, có dũng hãn, có kiên mãnh và có bất xả thiện ách.”70 [481c12] 8. Khinh an: Tự thể của nó là rời xa [thân tâm] thô trọng để có được thân tâm nhẹ nhàng thư thái. Nghiệp dụng là đoạn chướng thô trọng. Như trước [chưa có khinh an] cho đến tăng trưởng khinh an làm nghiệp dụng. Như kinh nói: “Vui thích nơi ý thì thân an và tâm an.”71 9. Bất phóng dật: Tự thể của nó là nhiếp hết thảy vô tham, vô sân, vô si và tinh tiến, vì [vô tham, vô sân, vô si và tinh tiến] phải dựa vào bất phóng dật để có thể đoạn ác bất thiện pháp và có thể tu tập thiện pháp đối trị với ác bất thiện pháp72. Nghiệp dụng là đoạn chướng phóng dật. Như trước [chưa có bất phóng dật] cho đến tăng trưởng bất phóng dật làm nghiệp dụng. Như kinh nói: “Bao nhiêu vô lượng thiện pháp sinh khởi, tất cả đều dựa vào thiện căn bất phóng dật.”73 [481c19] 10. Xả: Tự thể của nó là nhiếp hết thảy vô tham, vô sân, vô si và tinh tiến, vì [vô tham, vô sân, vô si và tinh tiến] phải dựa vào xả mà được tâm bình đẳng, tâm chánh trực và tâm vô phát động74 . Nghiệp dụng là đoạn chướng phát động. Như trước [chưa có xả] cho đến tăng trưởng xả làm nghiệp dụng. Trước hết do bất phóng dật mà trừ bỏ được nhiễm pháp, sau đó cái tâm đã trừ bỏ nhiễm pháp75 sẽ an trú bất nhiễm ô76. Như kinh nói: “Vì trừ tham ưu, tâm y chỉ nơi xả.”77 [481c24] 11. Bất hại: Tự thể của nó là lòng bi mẫn, thương xót vật nên không làm não hại các hữu tình. Nghiệp dụng là đoạn chướng hại. Như trước [chưa có bất hại] cho đến tăng trưởng bất hại làm nghiệp dụng. Như kinh nói: “Do bất hại mà biết vị ấy thông duệ”78 , cho đến nói rộng.

71 Du-già sư địa luận, quyển 31: “Do nhân duyên ấy đối trị tất cả thân tâm thô trọng, có năng lực làm cho tất cả thân tâm vui thích, sanh khởi tất cả thân tâm khinh an, đó gọi là sanh khởi tác ý khinh LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 [Sáu Phiền não]

1. Tham: Tự thể của nó là sự yêu thích, che dấu, luyến giữ đối với năm thủ uẩn79. Tham sinh khởi do câu sinh hoặc do phân biệt 80 .

Nghiệp dụng là chướng ngại vô tham; chướng ngại viên mãn tư lương [phước trí] và chứng đắc bồ-đề; làm tổn hại lợi ích mình người; có năng lực thú hướng ác đạo; làm tăng trưởng tham dục. Như kinh nói:

“Người có tham ái bị tham che lấp.”81 [482a03] 2. Sân: Tự thể của nó là muốn gây tổn hại đối với hữu tình. Sân sinh khởi do câu sinh hoặc do phân biệt. Nghiệp dụng là chướng ngại vô sân. Như trước [có sân] cho đến tăng trưởng sân khuể làm nghiệp dụng. Như kinh nói: “Người có sân khuể bị sân che lấp.”

[482a06] 3. Mạn: Tự thể của nó là so sánh giữa mình với người cho rằng mình hơn, mình bằng, mình kém, khiến tâm tự thị, cất cao. Mạn sinh khởi do câu sinh hoặc do phân biệt. Nghiệp dụng là chướng ngại vô mạn. Như trước [có mạn] cho đến tăng trưởng mạn làm nghiệp dụng. Như kinh nói: “Ba loại mạn là mình hơn, mình bằng và mình kém.”82 4. Vô minh: Tự thể của nó là sự hiểu biết không chính xác về chân thật. Vô minh sinh khởi do câu sinh hoặc do phân biệt. Nghiệp dụng là chướng ngại sự hiểu biết chính xác. Như trước [có vô minh] cho đến tăng trưởng vô minh làm nghiệp dụng. Như kinh nói: “Người có ngu si bị vô minh che lấp.”

[482a13] 5. Kiến: Tự thể của nó là năm kiến: a. Tát-ca-da kiến: Tự thể của nó là tuệ nhiễm ô83, là đối với năm thủ uẩn mà kế đạt chấp có ngã, ngã sở. Tát-ca-da kiến sinh khởi do câu sinh hoặc, do phân biệt. Nghiệp dụng là chướng ngại kiến giải không điên đảo về vô ngã. Như trước [có tát-ca-da kiến] cho đến tăng trưởng tát-ca-da kiến làm nghiệp dụng. Như kinh nói: “Thấy biết như vậy thì vĩnh viễn đoạn trừ ba kết là thân kiến, giới cấm thủ và nghi.”84 b. Biên chấp kiến: Tự thể của nó là tuệ nhiễm ô, là đối với năm thủ uẩn mà kế đạt chấp có đoạn thường. Biên chấp kiến sinh khởi do câu sinh hoặc do phân biệt. Nghiệp dụng là chướng ngại kiến giải không điên đảo về vô thường. Như trước [có biên chấp kiến] cho đến tăng trưởng biên chấp kiến làm nghiệp dụng. Như kinh nói: “Ca-đa-diễn-na, tất cả thế gian y chỉ hai thứ: hoặc có, hoặc không.”85 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 c. Tà kiến: Tự thể của nó là tuệ nhiễm ô, là bài bác nhân quả, hoặc bài bác công dụng86, hoặc hủy hoại sự thật87. Tà kiến sinh khởi chỉ do phân biệt. Nghiệp dụng là chướng ngại chánh kiến. Như trước [có tà kiến] cho đến tăng trưởng tà kiến làm nghiệp dụng. Như kinh nói: “Người có tà kiến thì mọi kiến chấp đều điên đảo”88, cho đến nói rộng89 .

d. Kiến thủ: Tự thể của nó là tuệ nhiễm ô, là đối với ba kiến ở trên và kiến sở y uẩn90 mà chấp là tối thắng, thượng diệu, nói rằng đệ nhất91. Kiến thủ sinh khởi chỉ do phân biệt. Nghiệp dụng là chướng ngại kiến giải không điên đảo về khổ và bất tịnh. Như trước [có kiến thủ] cho đến tăng trưởng kiến thủ làm nghiệp dụng. Như kinh nói:

“Nơi các kiến của mình, thủ chấp một cách kiên trú”, cho đến nói rộng.

e. Giới cấm thủ: Tự thể của nó là tuệ nhiễm ô, là đối với các kiến ở trên và kiến sở y uẩn mà chấp là thanh tịnh, giải thoát, xuất ly. Giới cấm thủ sinh khởi chỉ do phân biệt. Như trước [có giới cấm thủ] cho đến tăng trưởng giới cấm thủ làm nghiệp dụng. Như kinh nói: “Bị thủ kết trói buộc.”92 6. Nghi: Tự thể của nó là sự do dự, không quyết định nơi các [Thánh] đế. Nghi sinh khởi chỉ do phân biệt93. Nghiệp dụng là chướng ngại vô nghi. Như trước [có nghi] cho đến tăng trưởng nghi làm nghiệp dụng. Như kinh nói: “Do dự là hoài nghi.”

[Hai mươi Tùy phiền não]

[482b06] 1. Phẫn: Tự thể của nó là tâm phẫn nộ đối với nghịch duyên hiện tại. Nghiệp dụng là chướng ngại vô sân. Như trước [có phẫn] cho đến tăng trưởng phẫn làm nghiệp dụng.

[482b08] 2. Hận: Tự thể của nó là sự thắt kết oán thù, không dứt bỏ đối với nghịch duyên quá khứ. Nghiệp dụng là chướng ngại vô sân.

Như trước [có hận] cho đến tăng trưởng hận làm nghiệp dụng.

[482b10] 3. Phú: Tự thể của nó là đối với lầm lỗi mắc phải dù được người khuyên can hoặc không ai khuyên can vẫn che dấu lầm lỗi mình đã làm. Nghiệp dụng là chướng ngại sự bày tỏ hối lỗi. Như trước

[có phú] cho đến tăng trưởng phú làm nghiệp dụng.

[482b13] 4. Não: Tự thể của nó là đối với lầm lỗi mắc phải mà hoặc có hoặc không, bị xúc chạm bởi thủ. Do bị xúc chạm bởi thủ nên hoặc y có hoặc y không. Nếu không có chấp thủ này vốn là kết sử hệ lụy của tâm và cảnh; nếu không thủ, không trụ, không còn chấp ngã, thì khi khổ sanh là sanh, khổ diệt là diệt, đối với việc này không nghi, không hoặc, không do người khác mà tự biết; đó gọi là chánh kiến.”

86 Du-già sư địa luận, quyển 30 (tr. 317a07): “Công dụng là: công dụng thực chủng, công dụng nhậm trì, công dụng lai vãng và công dụng cảm sanh nghiệp.“ Công dụng thực chủng và nhậm trì là công dụng gieo giống của cha và công dụng mang thai của mẹ. Công dụng lai vãng là công dụng đời trước chuyển đến đời sau. Công dụng cảm sanh nghiệp công dụng cảm ra những tự thể chúng đến tăng trưởng kiêu làm nghiệp dụng. Như kinh nói: “Kẻ ngu phu không nghe chánh pháp, thấy mình tuổi trẻ không bệnh, thọ mạng v.v… tạm thời yên chí nên sinh ra cuồng ngạo, buông lung”, cho đến nói rộng.

[482b28] 10. Hại: Tự thể của nó là bức não hữu tình, không có tâm bi mẫn, không có tâm thương xót. Nghiệp dụng là chướng ngại bất hại. Như trước [có hại] cho đến tăng trưởng hại làm nghiệp dụng. Như kinh nói: “Người có tâm hại chắc chắn sẽ làm tổn não người khác.”

[482c02] 11. Vô tàm: Tự thể của nó là không dựa vào tăng thượng lực của bản thân và tăng thượng lực của giáo pháp nên không biết xấu hổ về lầm lỗi của mình. Nghiệp dụng là chướng ngại tàm. Như trước [có tàm] cho đến tăng trưởng vô tàm làm nghiệp dụng. Như kinh nói: “Không có tàm và sở tàm, [nên nói] vô tàm sinh khởi các ác bất thiện pháp”, cho đến nói rộng.

12. Vô quý: Tự thể của nó là không dựa vào tăng thượng lực của thế gian nên không biết xấu hổ về lầm lỗi của mình. Nghiệp dụng là chướng ngại quý. Như trước [có quý] cho đến tăng trưởng vô quý làm nghiệp dụng. Như kinh nói: “Không có quý và sở quý, [nên nói] vô quý sinh khởi các ác bất thiện pháp”, cho đến nói rộng.

[482c08] 13. Hôn trầm: Tự thể của nó là dựa vào thân nặng nề và chấp nhận không tiến tới, lấy đó làm vui, nên khiến tâm chìm xuống97. Nghiệp dụng là chướng ngại tỳ-bát-xá-na. Như trước [chưa có hôn trầm] cho đến tăng trưởng hôn trầm làm nghiệp dụng. Như kinh nói: “Vị ấy sinh khởi thân ý hôn trầm98.” LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 được người khuyên can liền phát lời thô lỗ, tánh nóng nảy không kiềm được. Nghiệp dụng là chướng ngại thiện hữu. Như trước [có não] cho đến tăng trưởng não làm nghiệp dụng.

[482b15] 5. Tật: Tự thể của nó là đối với người có được công đức, danh dự, cung kính, lợi dưỡng thì tâm sinh ganh ghét không vui.

Nghiệp dụng là chướng ngại tâm nhân từ. Như trước [có tật] cho đến tăng trưởng tật làm nghiệp dụng.

[482b17] 6. Xan: Tự thể của nó là tích chứa, yêu tiếc, tham đắm.

Nghiệp dụng là chướng ngại vô tham. Như trước [có xan] cho đến tăng trưởng xan làm nghiệp dụng.

[482b19] 7. Cuống: Tự thể của nó là làm mê hoặc rối loạn lòng người, hiện tướng không thật, tâm ý dối trá. Nghiệp dụng là chướng ngại ái kính94. Như trước [có cuống] cho đến tăng trưởng cuống làm nghiệp dụng.

[482b21] 8. Siểm: Tự thể của nó là vì để dối gạt người nên giả vờ hiện tướng cung thuận mà tâm cong vạy. Nghiệp dụng là chướng ngại ái kính. Như trước [có siểm] cho đến tăng trưởng siểm làm nghiệp dụng. Như kinh nói: “Phẫn, hận, phú, não, tật, xan, cuống, siểm”95 [482b24] 9. Kiêu: Tự thể của nó là tạm thời gặt hái những sự hưng thịnh trong cuộc đời mà sinh tâm tự thị, cất cao, không kiêng dè ai cả. Nghiệp dụng là chướng ngại yểm ly96. Như trước [có kiêu] cho 94 Ái nghĩa là yêu thương, thể của nó là tín. Ái có hai: nhiễm ô và không nhiễm ô. Nhiễm ô, đó là LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 14. Trạo cử: Tự thể của nó là dựa vào sự tìm cầu không chính xác, hoặc nhớ lại những cảnh đã từng trải qua như chuyện đùa vui, v.v… khiến tâm không yên tĩnh. Nghiệp dụng là chướng ngại xa-ma-tha. Như trước [chưa có trạo cử] cho đến tăng trưởng trạo cử làm nghiệp dụng. Như kinh nói: “Ông đã chao động và còn bay bổng99”, cho đến nói rộng.

[482c15] 15. Bất tín: Tự thể của nó là tâm không có tịnh tín100 đối với những gì có thật thể, có công đức, có năng lực. Nghiệp dụng là chướng ngại tín. Như trước [chưa có bất tín] cho đến tăng trưởng bất tín làm nghiệp dụng. Như kinh nói: “Người nào không trú cái tâm bất tịnh tín thì trọn không thối thất các thiện pháp”, cho đến nói rộng.

[482c18] 16. Giải đãi: Tự thể của nó là ham ngủ, thích nằm, ưa dựa, sợ thăng tiến, khinh rẻ chính mình nên tâm không nỗ lực gì cả.

Nghiệp dụng là chướng ngại phát khởi chánh cần. Như trước [chưa có giải đãi] cho đến tăng trưởng giải đãi làm nghiệp dụng. Như kinh nói: “Nếu có sự giải đãi thì chắc chắn thoái lui chánh cần”, cho đến nói rộng.

[482c22] 17. Phóng dật: Tự thể của nó là tham, sân, si và giải đãi hợp lại. Do dựa vào phóng dật mà tâm không chế ngự được các ác bất thiện pháp và không tu tập được các pháp đối trị.

Nghiệp dụng là chướng ngại bất phóng dật. Như trước [chưa có phóng dật] cho đến tăng trưởng phóng dật làm nghiệp dụng. Như kinh nói: “Phóng dật là dấu vết của sinh tử”101, cho đến nói rộng. [482c26] 18. Thất niệm: Tự thể của nó là niệm nhiễm ô102 , không ghi nhớ những việc làm, lời nói và suy nghĩ ở lâu xa, [không ghi nhớ] hoặc pháp hoặc nghĩa [hoặc văn hoặc ý của giáo pháp]. Nghiệp dụng là chướng ngại không quên chánh niệm. Như trước [chưa có thất niệm] cho đến tăng trưởng thất niệm làm nghiệp dụng. Như kinh nói:

“Người thất niệm không làm được gì cả”, cho đến nói rộng.

19. Tâm loạn: Tự thể của nó là lúc tu thiện pháp, tâm không có hỷ lạc làm chỗ dựa, vì vậy tâm rong ruổi, phân tán theo ngoại duyên.

Nghiệp dụng là chướng ngại đẳng trì. Như trước [chưa có tâm loạn]

cho đến tăng trưởng tâm loạn làm nghiệp dụng. Như kinh nói: “Sống trong cảnh năm dục thì tâm tán loạn, lưu chuyển không ngừng”, cho đến nói rộng.

[483a04] 20. Bất chánh tri: Tự thể của nó là tuệ nhiễm ô103, là có sự nhận thức không chính xác nơi thân, ngữ, ý hành. Nghiệp dụng là chướng ngại chánh tri. Như trước [chưa có bất chánh tri] cho đến tăng trưởng bất chánh tri làm nghiệp dụng. Như kinh nói: “Người có thất niệm thì trú bất chánh tri”, cho đến nói rộng.

[Bốn Bất định]

[483a07] 1. Ố tác: Tự thể của nó là buồn bã truy hối104 việc thiện hay bất thiện, điều nhiễm hay bất nhiễm105 mà mình đã làm hoặc chưa gì là thật, đức.”

101 Sanh tử tích (生死跡). Kinh Chánh pháp niệm xứ, quyển 59 (tr. 348b23): “Phóng dật là gốc của sanh tử. Bất phóng dật là nhân của giải thoát.”

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 làm. Nghiệp dụng là chướng ngại xa-ma-tha. Như trước [chưa có ố tác] cho đến tăng trưởng ố tác làm nghiệp dụng. Như kinh nói: “Ôm giữ sự truy hối thì tâm không yên ổn”, cho đến nói rộng.106 [483a11] 2. Thụy miên: Tự thể của nó là tóm lấy107 tâm khiến tâm dịch chuyển không tự tại. Nghiệp dụng là chướng ngại tỳ-bát-xá-na. Như trước [chưa có thụy miên] cho đến tăng trưởng thụy miên làm nghiệp dụng. Như kinh nói: “Tham đắm mùi vị ngủ nghỉ giống như bị cá lớn nuốt.”

3. Tầm: Tự thể của nó là khi tư [duy] về pháp mà tạo tác, hoặc khi tuệ [quán] về pháp mà tìm cầu, trong đó có sự hoạt động phân tán ra ngoại cảnh, khiến tâm dịch chuyển thô thiển. Nghiệp dụng là chướng ngại sự nội tịnh của tâm108. Như trước [chưa có tầm] cho đến tăng trưởng tầm làm nghiệp dụng. [483a16] 4. Tứ: Tự thể của nó là sinh ra từ chủng tử của thức a-lại-da, dựa vào tâm mà sinh khởi, cùng tương ưng với tâm, cùng tâm chuyển hiện; đối với pháp được tầm, có sự hoạt động giảm bớt [phân tán ra] ngoại cảnh, khiến tâm dịch chuyển tinh tế. Nghiệp dụng là chướng ngại sự nội tịnh của tâm. Như trước [chưa có tứ] cho đến tăng trưởng tứ làm nghiệp dụng.

Do tứ và tâm cùng duyên một cảnh, nên nói [tứ và tâm] hòa hợp, chẳng phải không hòa hợp. Như đức Bạc-già-phạm có nói: “Ở đây có tứ sát thì ngay đây có liễu biệt; ở đây có liễu biệt thì ngay đây có tứ sát.” Như vậy, tứ sát và liễu biệt luôn hòa hợp, chẳng phải không hòa hợp. Hai pháp này không thể hoạt động tách rời, riêng khác. Lại nói như vầy: “Hoạt động của tâm, tâm pháp thì không thể nghĩ bàn.”

[483a24] Chứng minh có hai pháp này, trong A cấp ma109, đức Bạc-già-phạm có nói: “Do dựa vào tầm tứ mà phát khởi ngôn thuyết;

chẳng phải không có tầm tứ [mà phát khởi ngôn thuyết].”110 [483a26] Trong các tâm pháp, nên biết có những điều được lược bớt không nói, có những điều tương ứng thì cần nói rộng. Như thức và tâm pháp thì không thể nghĩ bàn. Cũng vậy, nên biết các tâm pháp ấy triển chuyển hướng vào nhau.

[3. Sắc pháp]

[483a29] Sắc: Có mười lăm loại, đó là: đất, nước, lửa, gió, nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, sắc, thanh, hương, vị, một phần của xúc và pháp xứ sở nhiếp sắc.

106 Tạp A-hàm, kinh Thiêu đốt, số 1244: “Có pháp đốt cháy và pháp không đốt cháy. Hãy lắng nghe và suy nghĩ kỹ, Ta sẽ vì các ông mà giảng nói. Thế nào là pháp đốt cháy? Nếu người nam hay người nữ nào, hành pháp ác bất thiện, phạm giới; thân thành tựu ác hạnh; khẩu, ý thành tựu ác hạnh;

người ấy về sau, khi khốn khổ bởi tật bệnh, nằm liệt trên giường, chịu nhiều đau đớn. Lúc bấy giờ, tất cả những việc làm ác trước kia người ấy đều nhớ lại hết. Cũng như bóng núi lớn che ánh mặt trời Tây; cũng vậy, chúng sanh trước kia đã tạo ra mọi điều ác, những pháp ác bất thiện do thân, khẩu, ý nghiệp, đến lúc lâm chung, tất cả đều hiện ra, tâm sanh hối hận: ‘Than ôi! Than ôi! Vì trước kia không tu thiện, chỉ làm ác, nên sẽ đọa vào đường dữ, chịu nhiều khổ đau.’ Sau khi nhớ lại rồi, tâm bị đốt cháy, tâm sanh hối hận. Khi sanh tâm hối hận nên không được chết với tâm thiện; đời sau tâm bất thiện cũng tiếp nối sanh. Đó gọi là pháp đốt cháy.

“Thế nào gọi là pháp không đốt cháy? Nếu người nam hay người nữ nào thọ trì tịnh giới, tu pháp chân thật, thân thành tựu nghiệp thiện; khẩu, ý thành tựu nghiệp thiện; khi lâm chung tuy thân gặp phải khổ nạn, nằm liệt trên giường bệnh, thân thể chịu nhiều đau đớn, nhưng tâm người ấy nhớ lại pháp thiện trước kia đã tu; thân, khẩu và ý đã thành tựu thiện hạnh. Lúc bấy giờ, duyên vào những LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 1. Đất: Có hai loại: 1. Đất ở trong; 2. Đất ở ngoài. Đất ở trong: Là nhóm khác biệt ở trong thân, là sở y chỉ của năm căn: nhãn v.v… và chỗ ở của năm căn, thuộc thể cứng chắc, có tánh chấp thọ111. Lại có sự tích tập tăng thượng, đó là các vật bất tịnh như:

tóc, lông, móng, răng, cáu bẩn, da, thịt, gân, xương, mạch máu v.v… Đó là tự thể của đất ở trong. Nghiệp dụng là thọ dụng hình dáng. Đất ở ngoài: Là nhóm khác biệt ở ngoài thân, là sở y chỉ của năm cảnh: sắc v.v…, thuộc thể cứng chắc, không có tánh chấp thọ. Lại có sự tích tập tăng thượng, đó là sỏi đá, đồi núi, cây rừng, gạch, v.v…; khi các tai họa do nước, v.v… xảy ra thì chẳng bao lâu chúng bị hoại diệt.

Đó là tự thể của đất ở ngoài. Nghiệp dụng của nó bao gồm: thọ dụng hình dáng, thọ dụng y trì112, thọ dụng phá hoại và đối trị nuôi dưỡng113 . [483b11] 2. Nước: Có hai loại: 1. Nước ở trong; 2. Nước ở ngoài.

Nước ở trong: Là nhóm khác biệt ở trong thân, là sở y chỉ của năm căn: nhãn, v.v… và chỗ ở của năm căn, thuộc thể lỏng ướt, có tánh chấp thọ. Lại có sự tích tập tăng thượng, đó là các vật bất tịnh như: nước mũi, nước mắt, nước miếng, mồ hôi, mỡ, tủy, đàm, v.v…

Đó là tự thể của nước ở trong. Nghiệp dụng của nó là thọ dụng thấm ướt và tụ tập.

Nước ở ngoài: Là nhóm khác biệt ở ngoài thân, là sở y chỉ của năm cảnh: sắc, v.v…, thuộc thể lỏng ướt, không có tánh chấp thọ. Lại có sự tích tập tăng thượng, đó là suối nguồi, khe ao, hồ to, sông lớn, v.v…; khi các tai họa do lửa, v.v… xảy ra thì chẳng bao lâu chúng bị giảm cạn. Đó là tự thể của nước ở ngoài. Nghiệp dụng của nó bao gồm:

thọ dụng y trì, thọ dụng biến hoại và đối trị nuôi dưỡng.

3. Lửa: Có hai loại: 1. Lửa ở trong; 2. Lửa ở ngoài. Lửa ở trong: Là nhóm khác biệt ở trong thân, là sở y chỉ của năm căn: nhãn, v.v… và chỗ ở của năm căn, thuộc thể nóng ấm, có tánh chấp thọ. Lại có sự tích tập tăng thượng, đó là khả năng ấm khắp, tăng nhiệt trong thân hữu tình; là khả năng tiêu hóa các thứ uống ăn. Những thứ ấy là tự thể của lửa ở trong. Nghiệp dụng của nó là thọ dụng thành thục và hòa hợp.

Lửa ở ngoài: Là nhóm khác biệt ở ngoài thân, là sở y chỉ của năm cảnh: sắc, v.v…, thuộc thể nóng ấm, không có tánh chấp thọ. Lại có sự tích tập tăng thượng, đó là sự đốt cháy thôn làng, thành trì, lan rộng đến bờ nước, cho đến khoảng đất trống mới tắt, vì không có chỗ dựa; hoặc dùi gỗ, đánh đá, các cách tìm lửa, và lửa này sinh ra không bao lâu thì thành tro tàn. Đó là tự thể của lửa ở ngoài. Nghiệp dụng của nó là thọ dụng biến hoại và đối trị nuôi dưỡng. 4. Gió: Có hai loại: 1. Gió ở trong; 2. Gió ở ngoài.

Gió ở trong: Là nhóm khác biệt ở trong thân, là sở y chỉ của năm căn: nhãn, v.v… và chỗ ở của năm căn, thuộc thể lay động, có tánh chấp thọ. Lại có sự tích tập tăng thượng, đó là hơi thở vào ra, lên xuống, đi khắp. Những thứ ấy là tự thể của gió ở trong. Nghiệp dụng của nó là thọ dụng phát động và tác sự.

Gió ở ngoài: Là nhóm khác biệt ở ngoài thân, là sở y chỉ của năm cảnh: sắc, v.v…, thuộc thể lay động, không có tánh chấp thọ.

Lại có sự tích tập tăng thượng, đó là phá hủy vách núi, đè rạp cây rừng, v.v… Cảnh vật tan hoang rồi, gió mới yên vì không còn chỗ

88 89

111 Chấp thọ (執受, upātta): tánh được tiếp thu, tánh chất gần với khái niệm vật hữu cơ.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 dựa. Người muốn có gió thì phất áo, vẫy quạt; không phất vẫy tức không có duyên tố nên hết gió. Những thứ ấy là tự thể của gió ở ngoài. Nghiệp dụng của nó bao gồm: thọ dụng y trì, thọ dụng biến hoại và đối trị nuôi dưỡng.

[483c09] 5. Nhãn: Là đối tượng chấp thọ của thức Nhất thiết chủng tử a-lại-da; tứ đại sở tạo sắc114 là cảnh giới, duyên với sắc cảnh, làm sở y chỉ cho thức115. Tự thể của nó là tịnh sắc116. Nhãn thuộc về sắc uẩn117, có tánh vô kiến hữu đối118 .

Cũng vậy, (6 – 9) nhĩ, tỷ, thiệt, thân giống như nhãn. Sự sai biệt ở đây là, mỗi căn hiện hành tự cảnh119, duyên với tự cảnh, làm sở y chỉ cho thức.

[483c14] 10. Sắc: Là sở hành cảnh120 của nhãn, là sở duyên của nhãn thức, do tứ đại tạo thành121, tự thể là hiển sắc, hình sắc và biểu sắc122, thuộc về sắc uẩn, có tánh hữu kiến hữu đối. Sắc có ba loại: đẹp, không đẹp và trung dung. Sắc thái thế nào? Đó là xanh, vàng, đỏ, trắng, các màu sắc đại loại như thế, dài, ngắn, vuông, tròn, thô, tế, cao, thấp, thẳng, nghiêng, khói, mây, bụi, sương, ánh sáng, bóng ảnh, sáng, tối, bầu trời một màu sắc123, sắc của các ảnh tượng, đó được gọi là sắc.

[483c20] 11. Thanh: Là sở hành cảnh của nhĩ, là sở duyên của nhĩ thức, do tứ đại tạo thành, tự thể là âm thanh có thể nghe được, thuộc về sắc uẩn, có tánh vô kiến hữu đối. Thanh có ba loại: vừa ý, không vửa ý và trung tánh124. (1) Hoặc dùng tay, v.v… vỗ gõ vào nhau mà tạo ra âm thanh; hoặc tìm tòi mà gảy đàn, vỗ trống; (2) hoặc dựa thế tục125, hoặc vì nuôi thân mạng, hoặc tuyên dương pháp nghĩa mà khởi lời nói; (3) hoặc nhờ hẻm núi, mượn vòm hang mà phát tiếng vang. Như vậy, tự tướng, phân biệt hay hưởng âm126 đều gọi là thanh.

[483c26] 12. Hương: Là sở hành cảnh của tỷ, là sở duyên của tỷ thức, do tứ đại tạo thành, tự thể là vật chất có thể ngửi được, thuộc về sắc uẩn, có tánh vô kiến hữu đối. Hương có ba loại: thơm, hôi và LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 không thơm không hôi127. Hương như thế nào? Đó là mùi của rễ cây, cọng, vỏ, lá, hoa, quả, khói, hương bột, v.v… Hoặc câu sinh, hoặc hòa hợp, hoặc biến dị128, đều gọi là hương.

13. Vị: Là sở hành cảnh của thiệt, là sở duyên của thiệt thức, do tứ đại tạo thành, tự thể là vật chất có thể nếm, thuộc về sắc uẩn, có tánh vô kiến hữu đối. Vị có ba loại: ngon, không ngon và trung dung129. Vị như thế nào? Đó là vị của bơ, đường cát, đường phèn, trái cây chín, v.v… Hoặc câu sinh, hoặc hòa hợp, hoặc biến dị130, đều gọi là vị.

14. Một phần của xúc: Là sở hành cảnh của thân, là sở duyên của thân thức, do tứ đại tạo thành, tự thể là vật chất có thể cảm xúc, thuộc về sắc uẩn, có tánh vô kiến hữu đối. Xúc có ba loại: tốt, không tốt và trung dung. Xúc như thế nào? Đó là nhám trơn, nhẹ nặng, chậm gấp, ấm lạnh, đói khát, no căng, khỏe yếu, ngứa, bệnh, già, chết, thở dốc, dính cứng, hoặc duyên với mịn màng hay không mịn màng, hoặc duyên với chắc thật hay không chắc thật, hoặc duyên với trói buộc, hoặc duyên với dồn nén, hoặc duyên với trái nghịch, hoặc duyên với hòa thuận. Hoặc câu sinh, hoặc hòa hợp, hoặc biến dị, đều gọi là một phần của xúc131.

[484a13] 15. Pháp xứ sở nhiếp sắc132, là sở hành cảnh của ý trong tất cả thời gian, thuộc về sắc uẩn, có tánh vô kiến hữu đối. Pháp xứ sở nhiếp sắc có ba loại: luật nghi sắc, bất luật nghi sắc và tam-ma-địa sở hành cảnh sắc. Thế nào là luật nghi sắc? Là sự phòng hộ thân nghiệp và ngữ nghiệp, từ đó tăng thượng sự tạo tác tâm và tâm pháp, và dựa vào pháp không hiện hành133 mà thiết lập sắc tánh134. Thế nào là bất luật nghi sắc? Là sự không phòng hộ thân nghiệp và ngữ nghiệp, từ đó tăng thượng sự tạo tác tâm và tâm pháp, và dựa vào đó pháp hiện hành mà thiết lập sắc tánh135. Thế nào là tam-ma-địa sở hành cảnh sắc? Là tam-ma-địa bậc thấp, bậc vừa và bậc cao136 cùng chuyển hiện, tương ưng với tâm và tâm pháp, khởi sắc tánh của ảnh tượng mà

132 Pháp xứ sở nhiếp sắc còn gọi là pháp xứ sắc, là sắc pháp thứ 11 trong 11 sắc pháp trong Duy thức (5 căn, 5 cảnh và pháp xứ sắc). Xứ trong pháp xứ là chỗ nương tựa và nuôi lớn tâm sở, chia làm 12 loại gọi là thập nhị xứ (6 căn và 6 cảnh). Pháp cảnh trong 12 xứ là đối cảnh khách quan của ý căn. Pháp xứ bao gồm 11 xứ kia cùng làm nhiệm vụ trưởng dưỡng tâm và tâm sở. Trong tất cả sắc pháp, hễ pháp nào bị gom vào pháp xứ thì gọi là pháp xứ sở nhiếp sắc. Pháp xứ sở nhiếp sắc có 5 loại: 1. Cực lược sắc: đơn vị vật chất nhỏ nhất do phân tách thực sắc của 5 cảnh và 5 căn. Tiểu thừa Hữu bộ cho nó là vật có thực, và thuộc về sắc xứ, sở duyên của nhãn thức, nhưng đại thừa Duy thức thì cho nó có là do phân tích trên mặt giả tưởng, và thuộc về pháp xứ, sở duyên của LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 tam-ma-địa duyên với, cũng như khởi sắc tánh của thành tựu mà tam-ma-địa tạo ra. Đó gọi là pháp xứ sở nhiếp sắc.

[4. Tâm bất tương ưng hành]

Tâm bất tương ưng hành là các hành không tương ưng với tâm; đối với các phần vị [sai biệt] là tâm, tâm pháp và sắc pháp, các hành chỉ có tánh giả thi thiết137, không thể quy ước138 là đồng nhất hay biệt lập với tâm, tâm sở và sắc pháp139 .

Các hành sai biệt có hai mươi bốn loại: đắc, vô tưởng định, diệt tận định, vô tưởng thiên, mạng căn, chúng đồng phận, sinh, lão, trụ, vô thường, danh thân, cú thân, văn thân, dị sinh tánh, lưu chuyển, định dị, tương ưng, thứ đệ, thế tốc, thời, phương, số, hòa hợp, bất hòa hợp140 .

Lại có những loại pháp khác như thế, có chủng loại sai biệt, phải biết.

1. Đắc: Lại có ba loại: 1. Tánh tương tục sai biệt của chủng tử chư hành được nhiếp trì141; 2. Tánh tương tục sai biệt của tự tại sinh khởi142; 3. Tánh tương tục sai biệt của tự tướng sinh khởi143 .

2. Vô tưởng định: Là đã rời ý muốn trú cõi Biến tịnh144, nhưng chưa rời ý muốn trú các địa ở trên, quán tưởng như bệnh, như ung nhọt, như gai nhọn145, chỉ có sự tịch tĩnh vi diệu của Vô tưởng thiên.

Do ở trong Vô tưởng thiên, khởi tiền phương tiện146 bằng tác ý về sự xuất ly tưởng, khiến tâm và tâm pháp không thường hiện hành bị diệt.

3. Diệt tận định: Là đã rời ý muốn trú cõi Vô sở hữu xứ, [Thánh giả] nhập Phi tưởng phi phi tưởng xứ định, rồi tiến lên nữa; hoặc [phàm phu] nhập Vô tưởng thiên147, rồi tiến lên nữa; do khởi tiền phương tiện bằng tác ý về sự tạm tức tưởng, khiến ngưng dứt sở duyên, là tâm và tâm pháp không thường hiện hành148 bị diệt, và một phần tâm và tâm pháp thường hiện hành149 bị diệt.

4. Vô tưởng thiên: Là trước ở nơi này đắc vô tưởng định, sau gọi là hiện hành thành tựu).

144 Trung A-hàm, kinh Ý hành, số 168: “Lại nữa Tỳ-kheo, ly hỷ dục, xả, vô cầu, an trụ, chánh niệm, LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 đó sinh về Vô tưởng hữu tình thiên xứ150, do tâm và tâm pháp không thường hiện hành bị diệt.151 5. Mạng căn: Là nghiệp đời trước dẫn dắt, thức dị thục quyết định thời gian mà sáu xứ152 an trú.

6. Chúng đồng phận: Là các hữu tình có những đặc điểm tương tợ. 7. Dị sinh tánh153: Có hai loại: một, ngu phu dị sinh tánh; hai, vô văn dị sinh tánh. Ngu phu dị sinh tánh, là tánh ngu phàm trong thân hữu tình từ đời vô thỉ đến nay. Vô văn dị sinh tánh, là pháp của các tà đạo ở ngoài pháp của Như lai.

8. Sinh: Là tự tướng của các hành phát khởi.

9. Lão: Là sự biến dị của các hành trước và sau.

10. Trụ: Là các hành ở giai đoạn sinh thì liên tục, không ngừng.

11. Vô thường: Là tự tướng của các hành sau khi sinh thì hoại diệt. 12. Danh thân: Là giải bày các hành v.v… tự thể các pháp là những khái niệm giả lập.

13. Cú thân: Là tập hợp các danh từ để diễn đạt nghĩa nhiễm tịnh, là sở y của ngôn thuyết.

14. Văn thân: Là chữ cái làm sở y cho danh thân và cú thân. 15. Lưu chuyển: Là nhân quả của các hành liên tục, không ngừng.

16. Định dị: Là nhân quả của các hành có nhiều dị biệt.

17. Tương ưng: Là nhân quả của các hành thì tương xứng154 .

18. Thế tốc: Là các hành lưu chuyển nhanh chóng.

19. Thứ đệ: Là các hành lưu chuyển có thứ tự.

20. Thời: Là các hành triển chuyển sinh diệt trong từng sát na155 . 21. Phương: Là các sắc hành phân bổ như nhau [ở các phương hướng].

22. Số: Là các hành, v.v… mỗi một sai biệt tương tục, thể tướng lưu chuyển.

23. Hòa hợp: Là các hành do nhiều duyên tập hợp. 24. Bất hòa hợp: Là các hành do nhiều duyên chống trái.

[5. Vô vi]

[484b28] Vô vi có tám loại: hư không, phi trạch diệt, trạch diệt, bất động, tưởng thọ diệt, thiện pháp chân như, bất thiện pháp chân như, vô ký pháp chân như.

150 Câu xá luận, quyển 5 (tr. 24b19): “Dị thục ở trên Quảng quả ... Trong trời Quảng quả, có vị trí cao nhất, như trung gian tĩnh lự, được gọi là Vô tưởng thiên. Vô tưởng hữu tình cư trú tại đó.” Trong Đại thừa A-tỳ-đạt-ma tập luận, 151 A-tỳ-đạt-ma tạp tập luận: “Sự diệt tận của các tâm và tâm pháp vốn không thường hiện hành nơi chúng sinh đã sinh trong các trời hữu tình vô tưởng; y trên sự diệt tận này mà thiết lập vô tưởng dị thục.” (tr. 700b12) 152 Lục xứ là lục nhập của 12 chi phần duyên khởi. Sáu xứ gồm sáu nội xứ (nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân và ý căn) và sáu ngoại xứ (sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp).

153 Dị sanh tánh: Hàng phàm phu, đặc tánh khiến cho chúng sanh thành kẻ phàm phu. Đặc LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 1. Hư không: Là đối tượng của tâm và tâm pháp, tức cảnh giới đối trị ngoại sắc156 .

2. Phi trạch diệt: Là nhân duyên chưa tập hợp, ở khoảng giữa ấy, các hành không khởi diệt, nhưng chẳng phải ly hệ157 .

3. Trạch diệt: Là do phương tiện tuệ158 mà các hành hữu lậu hoàn toàn không khởi diệt, và đó là ly hệ.

4. Bất động: Là rời ý muốn trú cõi Biến tịnh, đắc đệ tứ tĩnh lự159 , ở khoảng giữa ấy, ly hệ đối với khổ lạc.160 5. Tưởng thọ diệt: Là rời ý muốn trú cõi Vô sở hữu xứ, nhập diệt tận định, ly hệ vì tâm và tâm pháp không thường hiện hành bị diệt, và vì một phần tâm và tâm pháp thường hiện hành bị diệt.

6. Thiện pháp chân như: Là cảnh giới thanh tịnh nơi thiện pháp 7. Bất thiện pháp chân như: Là cảnh giới thanh tịnh nơi bất thiện pháp.

ký pháp.161 [484c10] Lại nữa, năm pháp như vậy (tâm, tâm sở hữu pháp, sắc pháp, bất tương ưng hành pháp, vô vi) còn có ba sắc thái, nên biết: 1.

98 99

8. Vô ký pháp chân như: Là cảnh giới thanh tịnh nơi vô

Sắc thái tăng ích; 2. Sắc thái tăng ích sở khởi; 3. Sắc thái pháp tánh.

Sắc thái tăng ích: Là tự tánh biến kế sở chấp nơi các pháp.

Sắc thái tăng ích sở khởi: Là tự tánh y tha khởi nơi các pháp tương ứng với nó.

Sắc thái pháp tánh: Là tự tánh viên thành thật nơi các pháp.

Như vậy đã nói xong nhất thiết, nay sẽ nói về giới.

Kệ tụng:

Giới: Dục, Sắc, Vô sắc Và tam thiên thế giới. (kệ 2cd)

[484c16] Luận giải: Giới có hai loại: 1. Tam giới: Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới; 2. Tam thiên thế giới.

1. Tam giới: 1. Dục giới, là [hành giả] chưa rời địa vị ở cõi Dục, còn phiền não tạp nhiễm và các uẩn sai biệt; 2. Sắc giới, là [hành giả] đã rời địa vị ở cõi Dục162, nhưng còn phiền não tạp nhiễm và các uẩn sai biệt; 3. Vô sắc giới, là [hành giả] đã rời địa vị ở cõi Dục và cõi Sắc, cũng còn phiền não tạp nhiễm và các uẩn sai biệt.

Trong tam giới lại còn có năm thứ sai biệt: 1. Tướng sai biệt;

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 về vô kiến, vô đối. Lại nữa, trong cõi Dục có tướng khổ thọ tương ưng, tướng sân khuể tương ưng và tướng nhiều tùy phiền não tương ưng.

Trong cõi Sắc và Vô sắc có tướng khổ thọ bất tương ưng, tướng sân khuể bất tương ưng và tướng ít tùy phiền não tương ưng.

Thô trọng sai biệt, là trong cõi Dục có những sự thô trọng163 phần thô mà tổn hại; trong cõi Sắc và Vô sắc sự thô trọng phần tế mà không tổn hại.

Phương xứ sai biệt, là cõi Dục ở phương dưới, cõi Sắc ở phương trên, còn cõi Vô sắc thì không phương xứ.

Thọ dụng sai biệt, là [chúng sinh] cõi Dục thọ dụng cảnh giới bên ngoài, [chúng sinh] cõi Sắc và Vô sắc thọ dụng cảnh giới bên trong.

Nhiệm trì sai biệt, là các uẩn dựa vào bốn loại thức ăn164 mà trú trong cõi Dục triền; các uẩn dựa vào ba loại thức ăn165 mà trú trong cõi

Sắc triền và Vô sắc triền.

2. Tam thiên thế giới: (1) Tiểu thiên thế giới; (2) Trung thiên thế giới; (3) Đại thiên thế giới.

Một thế giới có một mặt trời và một mặt trăng chiếu soi. Như vậy, trong một ngàn thế giới có một ngàn mặt trời, một ngàn mặt trăng, một ngàn núi Tô-mê-lô lớn166, một ngàn Nam Thiệm-bộ châu, một ngàn Đông Tỳ-đề-ha châu, một ngàn Tây Cù-đà-ni châu, một ngàn Bắc Câu-lô châu, một ngàn Tứ đại vương chúng thiên, một ngàn Tam thập tam thiên, một ngàn Dạ ma thiên, một ngàn Đỗ sử đa thiên, một ngàn Lạc biến hóa thiên, một ngàn Tha hóa tự tại thiên, một ngàn Phạm thế thiên, hợp lại thành một tiểu thiên thế giới. Một ngàn tiểu thiên thế giới hợp thành một trung thiên thế giới. Một ngàn trung thiên thế giới hợp thành một đại thiên thế giới.

Hỏi: Lý do gì tiểu thiên thế giới gọi là kém nhỏ? Đáp: Giống như con trâu đực gãy mất hai sừng, vì sự giảm thiếu nên gọi là kém nhỏ. Cũng vậy, từ cõi Phạm thế thiên trở xuống, trong đó có ngàn thế giới không bằng những cõi trên, nên gọi là kém nhỏ.

Tam thiên thế giới bị ba thứ tai kiếp hủy hoại, đó là tai kiếp lửa, tai kiếp nước và tai kiếp gió. Có giới hạn tột cùng của ba tai kiếp, đó là cõi đệ nhị tĩnh lự, cõi đệ tam tĩnh lự và cõi đệ tứ tĩnh lự167. Ở cõi đệ

165 Ba loại thức ăn là xúc thực, ý tư thực và thức thực.

166 Núi Tô-mê-lô (蘇迷盧) hay còn gọi là núi Tu Di. Núi này là trung tâm của một tiểu thế giới. Trong thế giới này, thấp nhất là phong luân, trên là thủy luân, trên nữa là kim luân (hay địa luân), tiếp đến LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 tứ tĩnh lự168, cung điện cư trú của chư thiên cùng khởi cùng diệt169 một cách tự nhiên.

Tam thiên thế giới còn có ba kiếp nạn khởi lên, đó là đói kém, dịch bệnh, chiến tranh.170 Hai mươi trung kiếp, thế giới đúng lúc hoại. Hai mươi trung kiếp, thế giới hoại rồi trụ. Hai mươi trung kiếp, thế giới đúng lúc thành. Hai mươi trung kiếp, thế giới thành rồi trụ. Như vậy, hợp lại có tám mươi trung kiếp, gọi là một đại kiếp. Thí như mưa cõi trời, những giọt nước mưa như trục bánh xe, từ hư không trút nước xuống không có gián đoạn. Như vậy ở phương Đông, vô biên thế giới không có gián đoạn, hoặc thành, hoặc hoại, hoặc đúng lúc hoại, hoặc hoại rồi trú, hoặc đúng lúc thành, hoặc thành rồi trú; như vậy cho đến mười phương thế giới.

Như vậy đã nói về giới, nay nói về tạp nhiễm.

Kệ tụng:

Phiền não, nghiệp, sinh tánh

Tướng tạp nhiễm nên biết. (kệ 3ab)

[485a28] Luận giải: Tánh tạp nhiễm có ba loại: 1. Phiền não tạp nhiễm; 2. Nghiệp tạp nhiễm; 3. Sinh tạp nhiễm.

1. Phiền não tạp nhiễm: Là tất cả phiền não và tùy phiền não, gọi chung là phiền não tạp nhiễm.

Phiền não lược có mười loại: 1. Tát-ca-da kiến; 2. Biên chấp kiến; 3. Tà kiến; 4. Kiến thủ; 5. Giới cấm thủ; 6. Tham; 7. Sân; 8. Vô minh; 9. Mạn; 10. Nghi.

Lại có hai loại; 1. Kiến sở đoạn; 2. Tu sở đoạn. 171 Lại có ba loại: 1. Dục giới hệ; 2. Sắc giới hệ; 3. Vô sắc giới hệ.172 Lại có bảy loại điên đảo hành: 1. Tà giải hành; 2. Bất giải hành;

3. Phi giải phi bất giải hành; 4. Chấp tà giải hành; 5. Bỉ nhân y xứ hành; 6. Bỉ bố sinh hành; 7. Nhiệm vận khởi hành. Tà giải hành, đó là tát-ca-da kiến, biên chấp kiến, tà kiến; là khởi tà chấp đối với các pháp sở tri.

Bất giải hành, là vô minh, không biết [như thật]173.

Phi giải phi bất giải hành, chính là nghi174. bệnh độc (biến đổi khí hậu, nhiễm phóng xạ), chiến tranh. 171 Kiến sở đoạn (見所斷, Skt. Darzana-prahàtavya) là những thứ được đoạn trừ nhờ kiến đạo; còn Tu sở đoạn (修所斷 Bhàvanà- prahàtavya) là những thứ được đoạn trừ ở giai đoạn tu đạo. Theo Câu-xá luận, quyển 2, Kiến sở đoạn là khi ở giai vị kiến đạo đoạn trừ 88 tùy miên và các pháp câu hữu, tùy hành với nó. Tu sở đoạn là khi ở giai vị tu đạo đoạn trừ 81 phẩm tư hoặc và các pháp câu hữu, tùy hành với nó (còn Phi sở đoạn là người đã chứng quả A-la-hán, không còn lậu hoặc nào để đoạn). Còn theo Đại thừa A-tỳ-đạt-ma tạp luận, quyển 4: Kiến sở đoạn là đoạn trừ Phân biệt hoặc và các phiền não hoặc nghiệp do Kiến hoặc phát khởi; Tu sở đoạn là đoạn trừ các pháp hữu lậu còn lại, (còn Phi sở đoạn là các pháp vô lậu, vô vi, tự tánh thanh tịnh).

172 Hệ (繫): trói buộc, tên khác của phiền não. Phiền não trong 3 cõi thường trói buộc các pháp hữu lậu, do đó, các pháp phải hệ thuộc vào 3 cõi nên gọi là giới hệ hoặc tam giới hệ. Nói rõ hơn, các pháp LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 Chấp tà giải hành, đó là kiến thủ, giới cấm thủ và các kiến175 sinh khởi tham, sân, si v.v…

Bỉ nhân y xứ hành, là [phiền não] thuộc kiến khổ tập sở đoạn.176 Bỉ bố sinh hành, là [phiền não] thuộc kiến diệt đạo sở đoạn.177 Nhiệm vận khởi hành, là [phiền não] thuộc kiến sở đoạn và tu sở đoạn. Kiến sở đoạn có một trăm mười hai phiền não178. Tu sở đoạn có mười sáu phiền não179. Như vậy, kiến tu sở đoạn hợp lại có một trăm hai mươi tám phiền não.183 Như vậy, phiền não tạp nhiễm vì có nhiều nghĩa sai biệt nên lập ra nhiều danh, như là: kết, phược, tùy miên, tùy phiền não, triền, dòng nước dốc, ách, thủ, hệ, cái, gốc cây180, cấu, thiêu hại, gai nhọn, sở hữu, ác hành, lậu, thiếu thốn181, nhiệt não, đấu tranh, lửa bốc cháy, rừng rậm, ngăn ngại. Tất cả có danh sai biệt và nghĩa sai biệt.

[485b20] 2. Nghiệp tạp nhiễm: Là do phiền não sinh khởi, hoặc do phiền não làm duyên tố hỗ trợ mà thiện pháp sinh khởi; những gì tương ứng đều nhiếp hết thân nghiệp, khẩu nghiệp và ý nghiệp trong tam giới.

Lại có hai loại: 1. Tư; 2. Sinh khởi bởi tư.182 Nghiệp sai biệt còn có nhiều loại: Nghiệp nhiếp trong Dục giới gọi là phước và phi phước; trong Sắc giới và Vô sắc giới gọi là bất động.

Lại có dẫn nghiệp, là nghiệp tạo tác và tăng trưởng có năng lực dẫn phát quả [đẳng lưu] và quả dị thục184 của hữu tình thế gian và khí thế gian.

Lại có sinh nghiệp, là dẫn nghiệp hỗ trợ sự thọ sinh. [485b27] 3. Sinh tạp nhiễm: Là do phiền não và nghiệp nên sinh; do sinh nên khổ. Khổ lại có nhiều thứ: khổ vì bức bách trong bào thai, khổ vì già bệnh chết, khổ vì oán tắng hội, khổ vì ái biệt ly, khổ vì cầu bất đắc, khổ vì sinh trưởng với thân thể thô trọng185, khổ vì bao lần sinh tử, khổ vì sinh trong kiếp nạn. Đó gọi là sinh. [485c22] 4. Tập đế: Có bốn loại: 1. Toàn nhiếp; 2. Thắng nhiếp; 3. Thế tục đế nhiếp; 4. Thắng nghĩa đế nhiếp. Toàn nhiếp, là tất cả phiền não và nghiệp trong ba cõi, đều gọi là tập đế. Thắng nhiếp, là tự thể188 mà duyên189 đã có được hay tự thể mà duyên chưa có được, và cảnh sở khởi ái, hậu hữu ái 190, hỷ câu hành ái191, xứ xứ hỷ ái 192, đều gọi là tập đế193 . Thế tục đế nhiếp, là nhân tố nào có thể cảm được cái khổ thuộc về thế tục đế. Thắng nghĩa đế nhiếp, là nhân tố nào có thể cảm được cái khổ thuộc về thắng nghĩa đế.

5. Diệt đế: Cũng có bốn loại như đã nói ở tập đế. Toàn nhiếp, là tập đế [của toàn nhiếp] đã đoạn trừ không còn dư tàn, đã xả hết, ly dục, diệt tận, tịch tĩnh.194 Thắng nhiếp, là tập đế của thắng nhiếp đã đoạn trừ không còn dư tàn, đã xả hết, ly dục, diệt tận, tịch tĩnh. Thế tục đế nhiếp, là tập đế của thế tục đế nhiếp đã đoạn trừ không còn dư tàn, đã xả hết, ly dục, diệt tận, tịch tĩnh. Thắng nghĩa đế nhiếp, là tập đế của thắng nghĩa đế nhiếp đã đoạn trừ không còn dư tàn, đã xả hết, ly dục, diệt tận, tịch tĩnh.

[486a05] 6. Đạo đế: Cũng có bốn loại như đã nói ở diệt đế.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 Luận Hiển Dương Thánh Giáo