Luận Hiển Dương Thánh Giáo Trọn Bộ 2 tập

Quyển Mười Bảy

Phẩm Tám

THÀNH HIỆN QUÁN (Phần 2)

[562a23] Luận giải: Như vậy đã có được các thiện căn: noãn, đảnh, nhẫn, thế đệ nhất pháp. Nên biết từ đây đi vào hiện quán.

Kệ tụng:

‌ Từ đây không gia hành ‌ Giải thoát trí ba tâm ‌ Có một trăm mười hai ‌ Phiền não đoạn, mười nhiếp. (kệ 20) [562a27] Luận giải: (7) Từ đây không gián cách, không có gia hành, giải thoát kiến đạo, đã đoạn các tùy miên, trí của ba tâm sinh khởi: 1. Trí nội tại loại trừ hữu tình giả duyên;523 2. Trí nội tại loại trừ các pháp giả duyên; 3. Trí phổ biến loại trừ cả hữu tình và các pháp giả duyên. Ở đây, hai trí trước là pháp trí, trí thứ ba là chủng loại trí.524 Ba trí như vậy có năng lực đoạn trừ một trăm mười hai phiền não [thuộc kiến sở đoạn]. Phiền não như vậy được nhiếp trong mười thứ525 .

Một trăm mười hai phiền não: Dục giới, kiến sở đoạn phiền não của khổ đế, tập đế, diệt đế và đạo đế, mỗi đế đều có mười thứ; Sắc giới và Vô sắc giới, kiến sở đoạn phiền não của khổ đế, tập đế, diệt đế và đạo đế, mỗi đế đều có chín thứ, trừ sân; tổng cộng là một trăm mười hai phiền não.

Những gì được nhiếp trong mười thứ phiền não? Đó là năm kiến tự tánh và năm phi kiến tự tánh, như trước đã nói.526

thức hiện thực mà đối tượng là khái niệm giả danh về chúng sinh và pháp.

524 Thành duy thức luận: “Quán chân đế phi an lập có ba phẩm tâm: (1) Bằng duyên trí nội tại loại trừ hữu tình giả mà đoạn trừ các tùy miên phân biệt thuộc tầm yếu. (2) Bằng duyên trí nội tại loại trừ pháp giả mà đoạn trừ tùy phiền não phân biệt thuộc tầm trung. (3) Phổ biến bằng duyên trí loại trừ cả hữu tình và pháp giả mà đoạn trừ tất cả tùy miên thuộc loại phân biệt. Hai trí đầu gọi là pháp trí, vì duyên đến đối tượng riêng rẻ. Trí thứ ba được gọi là loại trí, vì duyên tổng hợp.” (Thích Tuệ Sỹ dịch giải) Và được chú thích: “Pháp trí và loại trí: Câu-xá 23, tr. 121a29: Từ thế đệ nhất, trực tiếp không gián cách, duyên đến đối tượng là khổ Thánh đế thuộc Dục giới, pháp trí nhẫn vô lậu phát sinh. Nhẫn này được gọi là khổ pháp trí nhẫn: sự nhẫn khả của trí hiện thực trong sự khổ). Tiếp theo ngay sau nhẫn, không gián cách, nhận thức hiện thực về khổ Dục giới phát sinh, gọi là khổ pháp trí. Trong đó, nhẫn được gọi là vô gián đạo, không có gì cản trở để loại trừ phiền não liên hệ. Trí được nói là giải thoát đạo, đã thoát ly hệ phược sau khi đoạn trừ phiền não liên hệ. Bốn Thánh đế Dục giới với LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Lại nữa, kệ tụng:

‌ Đây chứng bồ-đề phần ‌ Sáu thứ tịnh trí tướng ‌ Vì hành vô phân biệt ‌ Theo sở tác kiến lập. (kệ 21)

[562b10] Luận tụng: Nên biết trí ấy527 là chân chứng giác phần, không phải phương tiện vị, cũng là sáu thứ sắc thái của thanh tịnh trí, đó là: pháp trí, chủng loại trí, khổ trí, tập trí, diệt trí, đạo trí.528 Sáu trí này thuộc vô phân biệt [trí], chỉ theo sở tác mà kiến lập sáu sắc thái của trí, chứ không do hành sai biệt mà kiến lập sáu thứ trí.

Lại nữa, kệ tụng:

‌ Bồ-tát tại vị này ‌ Trước tu sức thắng nhân ‌ Khổ nơi thân mình người ‌ Khởi bình đẳng tâm tánh. (kệ 22) [562b17] Luận giải: Các Bồ-tát ở địa vị hiện quán, do trước tu tập sức thắng tư lương, ở trong sự tương tục khổ của mình người, khởi năm thứ tâm bình đẳng: tâm bình đẳng vô ngã, tâm bình đẳng thô trọng, tâm bình đẳng tinh tiến đoạn, tâm bình đẳng tinh tiến không ái vị và tâm bình đẳng tất cả Bồ-tát hiện quán.529

Lại nữa, kệ tụng: ‌ Là ý lạc đại ngã ‌ Nơi tự tánh vô đắc ‌ Và ý lạc quảng đại ‌ Hai tánh vô phân biệt. (kệ 23)530 [562b24] Luận giải: Nên biết, các tâm tánh bình đẳng này chính là a-thế-da đại ngã và a-thế-da quảng đại.531 Do a-thế-da đại ngã mà đối với tự tánh biến kế sở chấp không có gì thủ đắc. Do a-thế-da quảng y sự. Đó là hiện quán trí đế hiện quán.” (tr. 605c17~606a05) 529 Tương đương 5 tâm bình đẳng: vô ngã, hữu khổ, sở tác, bất cầu và đồng đắc. Đại thừa Trang nghiêm Kinh Luận, phẩm Giáo thọ, tr. 625b24: “Bồ-tát ở địa đầu tiên có được sự thông đạt về pháp Như vậy, các sự đã làm được thành tựu rốt ráo, nên gọi là chuyển y cứu cánh, còn gọi là hiện quán trí cứu cánh, cũng gọi là cứu cánh hiện quán.

Lại nữa, kệ tụng:

‌ Hiện quán ấy sai biệt ‌ Có sáu hoặc mười tám ‌ Tướng thắng lợi có nhiều ‌ Theo kinh luận đã nói. (kệ 25)

[562c13] Luận giải: Hiện quán lại có sáu thứ sai biệt: 1. Tư hiện quán; 2. Tín hiện quán; 3. Giới hiện quán; 4. Hiện quán trí đế hiện quán; 5. Hiện quán biên trí đế hiện quán; 6. Cứu cánh hiện quán.535 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 đại mà đối với hai tánh hữu lậu và vô lậu, tội lỗi và công đức không có gì thủ đắc, vì không có phân biệt.

Lại nữa, kệ tụng:

‌ Trở lên mười sáu hành ‌ Thanh tịnh thế gian trí ‌ Vì đối trị giới địa ‌ Cứu cánh sự thành tựu. (kệ 24)532 [562c01] Luận giải: (8) Từ đế hiện quán này trở lên, trong tu đạo có trí thế xuất thế thanh tịnh sinh khởi ngang qua mười sáu hành: Nơi khổ đế thuộc Dục giới, sinh hai trí: 1. Trí hiện quán thẩm sát; 2. Trí hiện quán quyết định. Nơi khổ đế thuộc Sắc giới và Vô sắc giới cũng có hai trí như vậy. Khổ đế [của cả ba giới] có bốn trí; nơi tập đế, diệt đế và đạo đế, mỗi đế có bốn trí; như vậy gồm có mười sáu thứ trí.533 (9) Lại nữa, trí hiện quán như vậy, nếu hàng Thanh văn, Độc giác có được trí ấy là để đối trị tạp nhiễm nơi ba giới: Dục, Sắc và Vô sắc;

nếu hàng Bồ-tát có được trí ấy là để đối trị mười thứ địa chướng534 .

bởi tà hành; 3. Chướng bởi ám độn; 4. Chướng bởi hiện hành phiền não vi tế; 5. Chướng bởi niết bàn hạ thừa; 6. Chướng bởi thô tướng hiện hành; 7. Chướng bởi tế tướng hiện hành; 8. Chướng bởi tác gia hành trong vô tướng; 9. Chướng bởi không muốn hành lợi tha; 10. Chướng bởi chưa tự tại với các pháp. Vì văn rất dài, muốn hiểu rõ, xin xem Thành duy thức luận, chương VIII, phần Tu tập vị, mục Mười trọng chướng, Tuệ Sỹ dịch và chú. Kinh Giải thâm mật, phẩm Phân biệt Du-già, tr.

701c28~702a13: “Bạch đức Thế tôn, từ Bồ tát địa đầu tiên cho đến Như lai địa, chỉ quán như thế này đối trị được những sự chướng ngại nào? Thiện nam tử, chỉ quán như thế này trong Bồ tát địa đầu tiên thì đối trị được sự chướng ngại vì hoặc nghiệp sinh tạp nhiễm của ác đạo, trong Bồ tát địa thứ hai thì đối trị được sự chướng ngại vì hiện hành của sự lầm lỡ vị phạm rất nhỏ, trong Bồ tát địa thứ LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Hỏi: Tư hiện quán lấy gì làm thể?

Đáp: Lấy tuệ thượng phẩm được tác thành bởi tư làm thể, hoặc nó đồng hành với các pháp bồ-đề phần làm thể. Hỏi: Tín hiện quán lấy gì làm thể?

Đáp: Lấy tịnh tín thượng phẩm thuộc thế gian và xuất thế gian, duyên đến đối tượng là Tam bảo làm thể, hoặc nó đồng hành với các pháp bồ-đề phần làm thể.

Hỏi: Giới hiện quán lấy gì làm thể?

Đáp: Lấy nghiệp thân, ngữ, ý được các bậc Thánh ưa thích làm thể, hoặc nó đồng hành với các pháp bồ-đề phần làm thể. Hỏi: Hiện quán trí đế hiện quán lấy gì làm thể?

Đáp: Lấy Thánh tuệ duyên đối tượng là phi an lập đế làm thể, hoặc nó đồng hành với các pháp bồ-đề phần làm thể. Hỏi: Hiện quán biên trí đế hiện quán lấy gì làm thể?

Đáp: Lấy Thánh tuệ duyên đối tượng là an lập đế làm thể, hoặc nó đồng hành với các pháp bồ-đề phần làm thể.

Hỏi: Cứu cánh hiện quán lấy gì làm thể?

Đáp: Lấy tận trí, vô sinh trí v.v… làm thể, hoặc nó đồng hành với các pháp bồ-đề phần làm thể.536 [562c27] Lại nữa, hiện quán ấy còn có mười tám thứ sai biệt: (1)

292 293

Hiện quán văn sở sinh trí; (2) Hiện quán tư sở sinh trí; (3) Hiện quán tu sở sinh trí; (4) Hiện quán thuận quyết trạch phần trí; (5) Hiện quán kiến đạo; (6) Hiện quán tu đạo; (7) Hiện quán cứu cánh đạo; (8) Hiện quán bất thiện thanh tịnh thế tục trí; (9) Hiện quán thiện thanh tịnh thế tục trí; (10) Hiện quán thắng nghĩa trí; (11) Hiện quán bất thiện thanh tịnh hành hữu phân biệt trí; (12) Hiện quán thiện thanh tịnh hành hữu phân biệt trí; (13) Hiện quán thiện thanh tịnh hành vô phân biệt trí;

(14) Hiện quán thành sở tác tiền hành trí; (15) Hiện quán thành sở tác trí; (16) Hiện quán thành sở tác hậu trí; (17) Hiện quán Thanh văn trí [và Độc giác trí]; (18) Hiện quán Bồ-tát trí [và tối cực thanh tịnh trí].

Lại nữa, sắc thái hiện quán như vậy, theo các kinh luận, có nhiều thứ lợi ích thù thắng.

Hỏi: Tư hiện quán có sắc thái gì?

Đáp: Nếu có người thành tựu tư hiện quán thì người ấy thấu suốt chính xác rằng các hành là vô thường, các hành đều là khổ, các pháp là vô ngã, niết bàn là tịch tĩnh. Tuy người ấy trú trong địa vị dị sinh mà vẫn có thể hiểu rõ tất cả, quyết định như vậy. Các sa-môn, bà-la-môn, chư thiên, ma vương, Phạm vương cùng với loài người không thể dẫn dắt, chiếm đoạt đúng pháp.

Hỏi: Tín hiện quán có sắc thái gì?

Đáp: Nếu có người thành tựu tín hiện quán, hoặc trú địa vị dị sinh, hoặc trú địa vị phi dị sinh, mà trong đời này hay đời sau, trọn LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Đáp: Nếu có người thành tựu giới hiện quán, thì trọn không cố ý giết hại mạng người, cho đến súc sinh; không lấy của không cho; không làm việc tà hạnh vì phóng túng; biết mà vọng ngữ; không uống những loại rượu mạnh537 như: rượu tốt-la538, rượu mê-lệ-da539, không buông thả rượu chè.

Hỏi: Hiện quán trí đế hiện quán có sắc thái gì?

Đáp: Nếu có người thành tựu hiện quán trí đế hiện quán, thì trọn không nương tựa dị kiến mà khởi nghiệp tạo tác; không khởi nghi hoặc với pháp tự sở chứng; không đắm nhiễm trong các nẻo đường sinh tử; không chấp những ảnh tượng tốt lành hiện hành [trong định] cho là thanh tịnh; không phỉ báng ba thừa là nhân tạo nghiệp đường ác;

không tạo các nghiệp vô gián như giết cha, giết mẹ, phá hòa hợp Tăng, gây thương tích nơi Phật; trọn không tái sinh lần thứ tám540 .

Hỏi: Hiện quán biên541 trí đế hiện quán có sắc thái gì? Đáp: Nếu có người thành tựu hiện quán biên trí đế hiện quán, thì đối với pháp tự sở chứng, nếu ai vấn nạn trọn không khiếp sợ.

Hỏi: Cứu cánh hiện quán có sắc thái gì? Đáp: Nếu có người thành tựu cứu cánh hiện quán, thì trọn không rơi vào năm xứ phạm542; trọn không cố giết sinh mạng chúng sinh;

không lấy của không cho; không tập gần sự dâm dật, là pháp phi phạm hạnh; không cố ý nói dối; không chứa cất của cải, tiền bạc, thọ dụng các dục; lại trọn không khiếp sợ đối với những sự không thể ký luận; trọn không chấp trước: khổ lạc do tự tác, khổ lạc do tha nhân tác, khổ lạc do vừa tự vừa tha nhân tác, khổ lạc chẳng phải vừa tự vừa tha nhân tác mà vô nhân sinh.543 Những loại như vậy gọi là sắc thái của hiện quán. Nên biết, đây chính là lợi ích thù thắng của hiện quán, mà theo kinh, theo luận, như trên đã nói rộng.

537 Mạt-đà 末陀 (S. Madhya): Còn gọi là mạt-đồ 末途, ma-thâu 摩偷. Hán dịch là tửu, chỉ cho những LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2

Quyển Mười Bảy

Phẩm Chín

THÀNH DU GIÀ

[563b05] Luận giải: Đã nói “Bồ-tát tại vị này, trước tu sức thắng nhân, v.v...”, như thế nào là trước tu sức thắng nhân?

Kệ tụng: ‌ Bát-nhã độ du-già ‌ Đẳng chí, vô phân biệt ‌ Tất cả, tất cả chủng ‌ Vì không có phân biệt. (kệ 1)

[563b09] Luận giải: Y chỉ tam-ma-bát-để (: đẳng chí) khởi tu Du-già thắng hạnh544 để phát sinh bát-nhã ba-la-mật-đa, tức chánh tuệ này có năng lực đến-bờ-bến-kia. Thắng hạnh ấy là phương tiện tối thắng của đại bồ-đề, nên gọi là du-già. Chỗ y chỉ của trí ấy là đẳng chí (: định) mà không có phân biệt, cho nên đối với tất cả pháp và tất cả chủng [hành tướng] là vô phân biệt. Thế nào là tất cả pháp và tất cả chủng [hành tướng]?

Kệ tụng:

‌ Tất cả, tất cả chủng:

‌ Ba tướng và ba luân ‌ Gọi danh tướng, nhiễm tịnh ‌ Và không cả hai thứ. (kệ 2)

[563b16] Luận giải: Tất cả pháp: Là ba luân: 1. Cảnh sở tri; 2.

Trí năng tri; 3. Người năng tri.

Tất cả chủng [hành tướng]: Là ba tướng: 1. Tướng của danh; 2.

Nhiễm tịnh; 3. Không phải cả hai (nhiễm tịnh). Danh: Là mười hai thứ danh: giả lập danh, v.v...545 Tướng của danh: Là tự tướng và cộng tướng. Nhiễm: Là pháp nhiễm ô. Tịnh: Là các pháp thiện.

Không phải cả hai: Là pháp vô phú vô ký. Lại nữa, như vậy là đã nói về vô phân biệt. Nơi những pháp nào mà nói là vô phân biệt?

Kệ tụng:

‌ Nơi pháp và pháp không ‌ Không hai thứ hý luận ‌ Vô phân biệt, vô cùng

‌ Trên đây không đúng lý. (kệ 3)

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 [563b24] Luận giải: Pháp và pháp không, cả hai không có hai thứ hý luận. Thế nào là hai? Là có và không có.546 Vì sao? Sắc chẳng phải có, vì tướng biến sở chấp không có; cũng chẳng phải không có, vì các pháp vô ngã có sự hiển lộ. Giống với sắc, sắc không cũng như vậy; đối với tất cả pháp và pháp không cũng nên biết như vậy.

Không phải tách rời các pháp và pháp không mà có cảnh nào khác có thể thủ đắc, cho nên chỉ nói hai vô phân biệt, chứ không phải vô phân biệt rồi lại vô phân biệt, là có cái lỗi vô cùng, vì trên cái vô phân biệt đây thì không có cảnh sở tri.

Lại nữa, kệ tụng:

‌ Nếu toàn không gì thủ ‌ Không tuệ cũng không độ ‌ Cùng thành, thủ ly ngôn ‌ Là thuận, chẳng không dụng. (kệ 4)

[563c06] Luận giải: Đây nếu không có hai thứ phân biệt, thì tức không có thủ. Hoàn toàn không có thủ thì thể của tuệ còn không có, huống là đến-bờ-bến-kia, cho nên có cái thủ ly ngôn tướng. Do có thủ ấy nên tuệ và đến-bờ-bến-kia, cả hai cùng thành tựu. Vì sao? Vì Thánh tuệ này không thủ đặc tánh như được ngôn thuyết mà thủ đặc tánh ly ngôn thuyết.

Hỏi: Nếu Thánh tuệ ấy không thủ đặc tánh như được ngôn thuyết, thì sự tuyên thuyết chánh pháp phải không có chỗ dùng?

Đáp: Không đúng. Vì tùy thuận vậy. Vì sao? Vì muốn tùy thuận cái tánh ly ngôn [của các pháp] mà có thủ, vì vậy mà đức Như lai tuyên thuyết chánh pháp.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2

Luận Hiển Dương Thánh Giáo

Quyển Mười Bảy

Phẩm Mười

THÀNH BẤT TƯ NGHỊ

[563c14] Luận giải: Chính yếu là phải tư duy mới đi vào được hiện quán, cho nên phải lìa phương tiện là sự tư duy về những bất khả tư nghị xứ.

‌ Kệ tụng:

Chín sự bất tư nghị Do y chỉ năm sự Vì có năm lý do Được, mất đều ba thứ. (kệ 1) ‌ [563c19] Luận giải: Có chín sự bất khả tư nghị: 1. Ngã; 2.

Hữu tình; 3. Thế giới; 4. Nghiệp báo; 5. Cảnh giới của bậc tĩnh lự;

6. Cảnh giới của chư Phật;547 7. Mười bốn sự không thể xác định548; 547 Hiển dương, quyển 6, Nhiếp tịnh nghĩa, phần 2, mục Lý thú bất khả tư nghị: “Lược có sáu sự bất khả tư nghị: 1. Ngã thì bất khả tư nghị; 2. Hữu tình thì bất khả tư nghị; 3. Thế gian thì bất khả tư nghị; 4. Tất cả nghiệp báo của hữu tình thì bất khả tư nghị; 5. Bậc chứng tịnh lự và cảnh giới tịnh lự thì bất khả tư nghị; 6. Chư Phật và cảnh giới của chư Phật thì bất khả tư nghị.” Giải rộng thì xem Du-già sư LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 8. Phi chánh pháp; 9. Sự được dẫn nhiếp bởi tất cả phiền não. ‌ Nếu có tư duy chín sự như vậy thì ắt phải y chỉ năm xứ mới khởi tư duy: 1. Kiến549; 2. Nhẫn khả; 3. Suy tìm; 4. Lợi dưỡng; 5. Tán loạn. Y chỉ các kiến, tư duy về ngã và hữu tình. Y chỉ sự nhẫn khả, tư duy về thế giới. Y chỉ sự suy tìm, tư duy về nghiệp báo, cảnh giới của bậc tĩnh lự, cảnh giới của chư Phật và mười bốn sự không thể xác định. Y chỉ sự lợi dưỡng, tư duy về phi chánh pháp. Y chỉ sự tán loạn, tư duy về sự được dẫn nhiếp bởi tất cả phiền não.

Hỏi: Lý do gì chín sự như vậy không nên tư nghị?

Đáp: Có năm lý do: 1. Ngã và hữu tình không có tự tướng, không nên tư nghị; 2. Thế giới là tướng hiện thành, không nên tư nghị;

hồn chẳng phải không linh hồn đi đến đời sau? (13-14) Thân là linh hồn? hay thân khác linh hồn?

Nếu Phật là bậc Nhất thiết trí, vì sao không đáp mười bốn nạn vấn này?

Đáp: Việc ấy không thật nên không đáp. Các pháp là thường, không có lẽ đó. Các pháp là đoạn diệt, cũng không có lẽ đó; vì vậy nên Phật không đáp. Ví như có người hỏi vắt sừng trâu được mấy đấu sữa. Đó không phải câu hỏi không cần đáp.

Lại nữa, thế giới vô cùng như bánh xe, không đầu, không cuối.

Lại nữa, đáp vấn nạn ấy, không có lợi mà có hại, là rơi vào tà ác. Phật biết mười bốn nạn vấn ấy che lấp Tứ đế, che lấp Thật tướng các pháp. Như chỗ đi qua có ác thú, không nên dẫn người đi qua, chỗ an ổn không hoạn nạn, có thể chỉ cho người đi qua.

Lại nữa, có người nói việc ấy không phải là bậc Nhất thiết trí thời không thể hiểu. Vì người không thể hiểu nên Phật không đáp.

Lại nữa, nếu người, việc không nói có, việc có nói không, ấy gọi không phải là bậc Nhất thiết trí. Bậc Nhất thiết trí thì việc có nói có, việc không nói không. Đức Phật, việc có chẳng nói không, việc không chẳng nói có, chỉ nói: „Thật tướng các pháp, sao lại không gọi là bậc Nhất thiết trí? Ví như mặt trời, bình đẳng chiếu khắp, không tạo nên chỗ cao thấp, cũng không tạo nên bình địa. Phật cũng như thế, không khiến cho có làm thành không, không làm thành có, mà thường nói về trí tuệ chơn thật chiếu soi các pháp. Như có một đạo nhân hỏi Phật: „Mười hai nhân duyên do Phật làm hay do người khác làm.” Phật nói: „Ta không làm Mười hai nhân duyên, người khác cũng không làm.” Dù có Phật hay không có Phật, thì sanh vẫn làm nhân duyên cho già chết, pháp ấy quyết định thường trú. Phật thường nói sanh làm nhân duyên cho già chết, cho đến Vô minh làm nhân duyên cho các Hành. Lại nữa, trong mười bốn nạn vấn, nếu trả lời thì sai lầm. Như có người hỏi đứa con của người lại cái, của con gái đá là cao hay thấp, đẹp hay xấu? Điều ấy không nên trả lời vì không có đứa con ấy.

Lại nữa, mười bốn nạn vấn ấy là tà kiến không chân thật. Phật chỉ nói những gì chân thật, nên bỏ 3. Nghiệp báo và hai cảnh giới [của bậc tĩnh lự và chư Phật] là những sắc thái sâu xa, không nên tư nghị; 4. Mười bốn sự không thể xác định không phải là tướng trạng nhất định, không nên tư nghị; 5. Phi chánh pháp và sự được dẫn nhiếp bởi các phiền não thì đưa đến trạng huống vô nghĩa lợi, không nên tư nghị.

Nếu có tư nghị những sự như vậy thì có thể dẫn đến ba thứ tội lỗi và công đức: 1. Tội lỗi khởi tâm loạn; 2. Tội lỗi sinh phi phước đức; 3.

Tội lỗi không được điều thiện. Nếu không tư nghị những sự như vậy thì có thể dẫn đến ba thứ công đức, trái ngược với ba thứ tội lỗi ở trên.

Lại nữa, kệ tụng:

‌ Không nghĩ, không xác định ‌ Nên biết do bốn nhân ‌ Chẳng nhất định, sâu xa ‌ Dẫn vô nghĩa, tướng trú. (kệ 2)

[564a10] Luận giải: Nói sơ lược thì có bốn lý do mà tự mình không nên tư duy về sự không thể tư nghị, cũng không nên xác định sự ấy với người khác: 1. Ngã và hữu tình là có hoặc không có, không gì nhất định, nên không thể tư duy, không thể xác định; 2. Nghiệp báo và hai cảnh giới [của bậc tĩnh lự và chư Phật] đều sâu xa, nên không thể tư duy, không thể xác định; 3. Thế giới, [mười bốn] sự không thể xác định, phi chánh pháp và sự được dẫn nhiếp bởi các phiền não, tất cả đều dẫn đến vô nghĩa lợi, nên không thể tư duy, không thể xác định;

4. Chân như nơi các pháp: hành, v.v... không dính líu không tách rời550, LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 tướng của chúng là pháp nhĩ an trú551, nên không thể tư duy, không thể xác định.

‌ Lại nữa, kệ tụng:

Không nghĩ ngã có – không Vì thành hai lầm lỗi Với người cũng hai lỗi Không nên nghĩ: một – khác. (kệ 3)

‌ [564a20] Luận giải: Không nên tư duy rằng ngã là có hay không có. Vì sao? Vì thành hai lầm lỗi. (1) Nếu nghĩ ngã là có, tức nơi cái nghĩa chẳng thật có, khởi chấp tăng ích552, thành lỗi. (2) Nếu nghĩ ngã là không có, tức nơi cái nghĩa giả có, khởi chấp tổn giảm553 , thành lỗi.

‌ Đối với hữu tình khác [so với mình], nếu chấp là đồng nhất hay dị biệt, thì cũng thành hai lỗi. (1) Nếu chấp là đồng nhất, mà hữu tình thì đa dạng, thành lỗi. (2) Nếu chấp là dị biệt, mà chẳng có sáu xứ

[khác nhau]554, thành lỗi.

‌ Lại nữa, kệ tụng:

Hai tuy không y kiến Thành nên không phải nghĩ Không nghĩ sinh như vậy Vì ba lỗi đi theo. (kệ 4) ‌ [564a27] Luận giải: Hữu tình thế giới và khí thế giới, cả hai thế giới này mặc dù không y theo kiến nhưng cũng không nên nghĩ. Vì sao? Người thế gian đều hiểu biết tướng hiện thành của chúng.

‌ Hỏi: Vì sao không nghĩ sự thể ấy sinh ra như vậy, hay không đúng như vậy?

‌ Đáp: Nếu người suy nghĩ như vậy, thì sẽ nhận định: đúng là như vậy, hoặc khác biệt như vậy, hoặc không có như vậy. Ba lỗi này luôn đi theo.

‌ Lại nữa, kệ tụng: Thiện thú và ác thú Hai tác giả chẳng định Quá khứ nghiệp thiện ác hành thì nhất định sinh ác thú, vì không quyết định.

có những khái niệm đối lập lẫn nhau. Chính trong cái trạng thái chiếu sáng này mà thấy hằng sa thế giới y như hoa đốm nổi lên hay mất đi với bao nhiêu là hình thái, thấy các pháp không dính líu không tách rời (bất tức bất ly), không trói buộc không cởi mở, thấy chúng sinh vốn là Phật đà, sinh tử với niết bàn đều như giấc mộng. Vì đều như giấc mộng nên đối với sinh tử và niết bàn thì thấy không nổi không tan, không đến không đi; đối với chân lý sở chứng thì thấy không được không mất, không lấy không bỏ; đối với tuệ giác năng chứng thì thấy không làm không ngưng, không buông không dứt; đối với sự chứng ngộ thì thấy không năng chứng không sở chứng, cứu cánh không có sự chứng ngộ và người chứng ngộ. Thấy như vậy là vì toàn bộ các pháp đều bình đẳng và không phá hoại nhau.” ‌ Lại nữa, như trên đã nói, nếu tư duy về những điều ấy thì có ba thứ tội lỗi. Làm sao mà có?

‌ Kệ tụng:

Phi xứ siêng dụng công Hủy báng nghĩa đại ngã Không tu thanh tịnh thiện Nên thành ba lầm lỗi. (kệ 8)

‌ [564b27] Luận giải: Tội lỗi thứ nhất là do nơi phi xứ555 mà siêng năng dụng công thì khởi tâm loạn. Tội lỗi thứ hai là do nơi bậc có được tĩnh lự và chư Phật Thế tôn mà hủy báng công đức tối thắng thì phát sinh phi phước. Tội lỗi thứ ba là do không phát khởi pháp thiện thanh tịnh thì không có được điều thiện.

‌ Lại nữa, kệ tụng: Rời xa không tư nghị Nghĩ khả tư nghị xứ Đủ tám thứ công đức Nên như lý tư duy. (kệ 9)

‌ [564c04] Luận giải: Đối với bất tư nghị xứ mà gắng gượng tư nghị thì có tội lỗi như vậy, cần phải rời xa. Đối với khả tư nghị xứ thì cần tư duy đúng lý. Tư duy như vậy thì có đủ tám công đức: 1. Có thể khéo hiểu rõ ám thuyết và đại thuyết556; 2. Y theo nghĩa mà tư duy, chứ không y theo văn tự; 3. Tịnh tín dù ít cũng tín giải được; 4. Tuệ quán LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 ‌ Lại nữa, đối với nghiệp tịnh và bất tịnh ở đời quá khứ, hoặc xứ sở [sai biệt], hoặc sự [sai biệt], hoặc nhân [sai biệt], hoặc quả báo [sai biệt], đều không thể tư nghị.

‌ Lại nữa, kệ tụng:

Chân như, tánh vô lậu Thành sở tác nghĩa lợi Bậc tĩnh lự, Như lai Vì không dụ, tự tại. (kệ 6)‌ ‌ [564b11] Luận giải: Trong hai cảnh giới của bậc tĩnh lự và chư

Phật, chân như và tánh vô lậu đều không thể tư nghị.

‌ Lại nữa, cái nghĩa thành sở tác của chư Phật, v.v... là sự làm lợi ích cho chúng sinh cũng không thể tư nghị. Vì sao? Vì không có thí dụ:

tất cả thế gian không có việc nhỏ nào có thể thí dụ cho hai cảnh giới sâu xa. Lại vì tự tại: chư Như lai, v.v... do nội chứng đắc tâm tự tại, nên khởi làm bất cứ điều gì ở thế gian đều có tác dụng. Nếu tách rời nhân và duyên hòa hợp thì không được thấy [tác dụng].

‌ Lại nữa, kệ tụng:

Tuyên thuyết của ngoại đạo Dẫn đến không nghĩa lợi Phi lý, rời bốn xứ Vô ký không nên nghĩ. (kệ 7) ‌ [564b20] Luận giải: Không nên tư nghị về tất cả sự không thể xác định, vì là những tà thuyết của các ngoại đạo, vì có thể dẫn đến các sự không duy xứ, quả tư duy xứ, tạp nhiễm tư duy xứ và thanh tịnh tư duy xứ. LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 dù ít cũng quán sát được; 5. Tư duy kiên cố; 6. Tư duy thẩm sát đế lý; 7. Thường chuyên cần tư duy; 8. Những gì được tư duy phải khéo tư duy rốt ráo, không có biếng nhác, thoái lui.557 ‌ Lại nữa, kệ tụng:

Giáo pháp chư Phật thuyết‌ Biến tri, đoạn ... không trái Vì năm nhân, hai nhân Ở đây không nên nghĩ. (kệ 10)

‌ [564c13] Luận giải: Không nên ưa thích tư nghị về bất tư nghị xứ, vì có năm nguyên do: những lời chư Phật dạy và bốn đế: biến tri khổ, đoạn tập, chứng diệt, tu đạo, không có chống trái nhau. Lại nữa, lược có hai nguyên do là giáo và chứng, nghĩa là (1) những lời chư Phật dạy [gọi là giáo], và (2) biến tri khổ, đoạn tập, chứng diệt, tu đạo [gọi là chứng].558

‌

Quyển Mười Bảy

Phẩm Mười Một

NHIẾP THẮNG QUYẾT TRẠCH (phần 1)

[564c18] Luận giải: Như vậy là đã rời xa bất tư nghị xứ, có được phương tiện tư duy, đối với chín sự559 nên lấy mười tướng để phát khởi các thứ quyết trạch tối thắng. Những gì là mười?

Kệ tụng: Số, tướng, biệt, hữu, xứ Biên tế và sinh khởi Tưởng, thiện xảo, nhiếp v.v...

Các sự thắng quyết trạch. (kệ 1)

[564c23] Luận giải: Mười tướng là: 1. Số; 2. Tướng; 3. Sai biệt;

4. Hữu tánh; 5. Xứ sở; 6. Biên tế; 7. Sinh khởi; 8. Tưởng; 9. Thiện xảo;

10. Nhiếp v.v.... Số: Là sắc số, có mười lăm loại, như vậy thảy.560 . Danh cũng gọi là tướng; tương LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 ưng cũng gọi là tướng, chúng đều là công cụ của năng tướng562. Như lửa và sắc tương ưng563 biểu lộ, biết có hơi ấm. Đại loại như vậy, chúng sinh cũng gọi là tướng, vì là đối tượng; thủ564 cũng gọi là tướng, vì là thể của năng tướng. Sai biệt: Là hữu sắc, vô sắc, hữu kiến, vô kiến, v.v... sai biệt.

Hữu tánh: Là giả hữu tánh, thật hữu tánh và thắng nghĩa hữu tánh.565 ‌ Xứ sở: Là bốn đại triển chuyển, cùng với tạo sắc đồng trú một xứ; lại nữa, sắc và tâm, v.v... đồng một xứ sở; lại nữa, dựa vào cái thân ở Dục giới, triển chuyển an trú tâm ở Sắc giới, Vô sắc giới.

‌ Biên tế: Là biên tế của sắc, cho đến biên tế của Sắc giới, và cực vi566; là biên tế của lạc thọ, cho đến biên tế của đệ tam tĩnh lự567; đại loại như vậy.

‌ Sinh khởi: Là do nhân duyên như vậy, pháp như vậy sinh khởi, như [các động từ:] dẫn đến, thế lực, phát sinh, v.v...

‌ Tưởng: Là cú, mê hoặc, v.v...568 ‌ Thiện xảo: Là thiện xảo uẩn, v.v...569 ‌ Nhiếp v.v...: Là nhiếp570, tương ưng571, y572, duyên573 và vấn luận.

Vấn luận lại có nhiều thứ: nhất hành, thuận tiền cú, thuận hậu cú, tứ câu, vô sự cú.574 Nếu có thể khéo hiểu biết như vậy gọi là khéo vấn ký575.

Lại nữa, nơi sự nhất thiết pháp nên khởi các thứ quyết trạch tối thắng. Nay sẽ nói trước quyết trạch về sự tâm576 .

Kệ tụng:

‌ Tâm tánh có hai thứ

‌ Dị thục tâm, chuyển tâm

tác ý, giáo thọ/ Đức, bồ-đề, thánh giáo.”

569 Bảy thứ thiện xảo: 1. Thiện xảo uẩn; 2. Thiện xảo giới; 3. Thiện xảo xứ; 4. Thiện xảo duyên khởi;

5. Thiện xảo xứ phi xứ; 6. Thiện xảo căn; 7. Thiện xảo đế.

570 Hiển dương, quyển 14, phẩm Thành thiện xảo, tr. [547b11]: “Thiện xảo chủng chủng nhiếp có mười một thứ: 1. Nhiếp giới; 2. Nhiếp tướng ; 3. Nhiếp chủng loại; 4. Nhiếp phần vị; 5. Nhiếp bất tương ly; 6. Nhiếp thời; 7. Nhiếp phương; 8. Nhiếp toàn phần; 9. Nhiếp nhất phần; 10. Nhiếp thắng nghĩa; 11. Nhiếp hỗ tương.” 571 Hiển dương, quyển 4, phẩm Nhiếp sự, phần 4: “Tương ưng: Có năm thứ [đồng hành tương ưng]: 1. Cùng tha tánh tương ưng, chẳng phải tự tánh; 2. Trong tha tánh tương ưng, cùng pháp bất tương vi tương ưng, chẳng phải pháp tương vi; 3. Trong pháp bất tương vi tương ưng, cùng hạ, LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 ‌ Đầu a-lại-da thức

‌ Chủng tử, hai nên biết. (kệ 2)

[565a15] Luận giải: Lược nói tâm tánh có hai thứ: 1. Tâm dị thục; 2. Tâm chuyển.

1. Tâm dị thục: chính là thức a-lại-da, cũng gọi là thức nhất thiết chủng tử. Ở đây lại có hai thứ nên biết: 1. Chứng thành; 2. Kiến lập. (1) Thế nào là chứng thành?

Kệ tụng:577 ‌ Chấp thọ, sơ, minh liễu ‌ Chủng tử, nghiệp, thân thọ ‌ Vô tâm định, mạng chung ‌ Vô đều không đúng lý. (tụng 1)

[565a21] Luận giải: Do tám sắc thái chứng minh thức a-lại-da chắc chắn là có. Nếu không có thức a-lại-da, thì (1) sự y chỉ chấp thọ phải không có được; (2) thức đầu tiên sinh khởi chắc chắn không có được; (3) tánh chất minh liễu sinh khởi phải không có được; (4) chủng tử các pháp phải không có được; (5) bốn thứ nghiệp dụng phải không có được; (6) các thứ thân thọ phải không có được; (7) hai vô tâm định phải không có được; (8) cái thức khi mạng chung phải không có được.

Hỏi: Vì sao không có thức a-lại-da thì sự y chỉ578 [cho các chuyển thức] chấp thọ579 không thể có được?

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 577 Từ kệ tụng này trở xuống đến hết quyển 17 thì tương đương với Du-già sư địa luận, quyển 51, Nhiếp quyết trạch phần, Năm thức thân tương ưng địa, Ý địa (phần 1), tr. 579a18~582a12. 578 Y chỉ: Sáu chuyển thức đầu đều lấy thức a-lại-da làm sở y trực tiếp chung.

579 Chấp thọ tức thủ (chấp thủ, trong thủ uẩn). Nó là tập khí của phân biệt ngã chấp và phân biệt của pháp chấp.

Đáp: Do năm lý do. Những gì là năm? (1) Thức a-lại-da làm nhân cho những hành nghiệp tạo tác ở đời trước sinh khởi; các chuyển thức ở đời nay sinh khởi [tùy thuộc] các duyên làm nhân tố. Như kinh nói: “Căn, cảnh và lực tác ý [hòa hợp] nên các chuyển thức phát sinh,” cho đến nói rộng. Đó là lý do thứ nhất. (2) Sáu thức thân có thể có tánh thiện và bất thiện, đó là lý do thứ hai. (3) Sáu thức thân mà được nhiếp vào một loại dị thục, vô ký, ắt không thể được, đó là lý do thứ ba. (4) Sáu thức thân, mỗi thức có sở y riêng biệt mà chuyển. Nếu dựa vào chỗ này, chỗ kia mà thức này, thức kia chuyển, thì các chỗ dựa ấy phải có sự chấp thọ. Không có sự chấp thọ là không đúng đạo lý. Dẫu chấp nhận [chỗ dựa] có tánh năng chấp cũng không đúng đạo lý, vì các thức tách rời [chỗ dựa ấy]. Đó là lý do thứ tư. (5) Chỗ y chỉ mà thành nhiều lần chấp thọ, thì có cái lỗi. Vì sao? Nhãn thức có lúc chuyển, có lúc không chuyển; các thức khác cũng như vậy. Đó là lý do thứ năm.

Như vậy, [các chuyển thức do] nhân tố của hành nghiệp đời trước sinh ra và nhân tố của các duyên hiện tại sinh ra; có tánh thiện và bất thiện; là một loại không thể có được; có sở y riêng biệt; mắc cái lỗi nhiều lần chấp thọ; tất cả đều không đúng đạo lý. Hỏi: Vì sao không có thức a-lại-da thì thức đầu tiên sinh khởi không có được?

Đáp: Giả sử có người chất vấn rằng: “Nếu có thức a-lại-da thì phải có hai thức đồng thời sinh khởi?” Nên bảo người kia rằng: “Ông từ chỗ không lỗi mà sinh ý tưởng hư vọng thành lỗi, vì chấp nhận có hai thức đồng thời chuyển. Vì sao? Vì như có một người đồng thời muốn thấy, muốn nghe, muốn hay, muốn biết, mà theo riêng một thức đầu tiên sinh khởi, là không đúng đạo lý. Vì sao? Vì vào lúc đó, người LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 kia có sự tác ý không có sai biệt, [hơn nữa] căn và cảnh không có biến mất ở hiện tiền, thì lý do gì các thức không đồng thời chuyển?”

Hỏi: Vì sao không có các thức cùng chuyển, tức năm thức đồng hành với ý thức, thì tánh chất minh liễu580 sinh khởi không có được?

Đáp: Nếu có định chấp rằng ý thức không cùng sinh khởi với năm thức nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, khi chúng đồng hành một cảnh với ý thức, thì tánh chất minh liễu (phân biệt rõ ràng) phải không có. Vì sao? Nếu khi duyên với cảnh quá khứ, sinh khởi sự nhớ nghĩ, bấy giờ ý thức bất minh liễu hiện hành ở trước, chứ không phải cái ý thức hiện cảnh hiện hành, nên mới có cái ấn tượng không rõ ràng như vậy. Vì vậy phải chấp nhận có các thức cùng chuyển, hoặc phải chấp nhận ý thức thứ sáu kia có tánh không rõ ràng. [Không chấp nhận] tức là có lỗi. Hỏi: Vì sao không có thức a-lại-da thì chủng tử các pháp không có được?

Đáp: Sáu chuyển thức thân đều khác biệt nhau. Vì sao? Sáu chuyển thức ấy từ thiện không gián đoạn, tánh bất thiện sinh; từ bất thiện không gián đoạn, tánh thiện lại sinh; từ hai tánh không gián đoạn, tánh vô ký sinh. Liệt giới không gián đoạn, trung giới sinh;

trung giới không gián đoạn, diệu giới sinh. Cứ như vậy, diệu giới không gián đoạn, liệt giới sinh, v.v... Hữu lậu không gián đoạn, vô lậu sinh; vô lậu không gián đoạn, hữu lậu sinh. Thế gian không gián đoạn, xuất thế sinh; xuất thế không gián đoạn, thế gian sinh. Các trạng thái như vậy không phải là thể của chủng tử581, không đúng đạo lý.

Lại nữa, các chuyển thức ấy có thể bị gián đoạn trong thời gian dài582, [trong khi chủng tử] liên tục trải qua một thời gian dài, lưu chuyển không ngưng nghỉ, mà nói các chuyển thức có khả năng duy trì chủng tử là không đúng đạo lý.

[565c02] Hỏi: Vì sao không các thức cùng chuyển thì các nghiệp không có được? Đáp: Không có các thức đồng thời sinh khởi mà các nghiệp dụng cùng chuyển, là không đúng đạo lý. Vì sao? Lược nói, nghiệp dụng có bốn thứ: 1. Nghiệp dụng liễu biệt khí; 2. Nghiệp dụng liễu biệt y;

3. Nghiệp dụng liễu biệt ngã; 4. Nghiệp dụng liễu biệt cảnh. Bốn thứ nghiệp dụng liễu biệt như vậy, chúng chung cùng hoạt động trong từng sát-na, chứ không phải một thức trong một sát-na có những nghiệp dụng khác nhau như vậy. Vì vậy ắt có các thức cùng khởi.

[565c08] Hỏi: Vì sao không có thức a-lại-da thì thân thọ583 không có được?

Đáp: Như có người tư duy đúng lý, hoặc tư duy không đúng lý, hoặc có suy tìm, [hoặc không có suy tìm], hoặc tâm ở trong định, hoặc tâm không ở trong định, luôn có nhiều thứ thân thọ sinh khởi, chứ ý thức minh liễu (ý thức phân biệt rõ ràng). 581 Các chuyển thức dễ biến mất, dễ xuất hiện vì tùy thuộc căn, cảnh, tác ý; và các trạng thái như trong 3 tánh: thiện, bất thiện, vô ký; trong 3 giới: hạ, trung, thượng; trong hữu lậu và vô lậu; trong thế gian và xuất thế gian. Chúng không thể bị huân tập, không thể duy trì chủng tử, không phải là tâm tập khởi của chủng tử nhiễm và tịnh, như thức a-lại-da.

582 Các chuyển thức đều bị gián đoạn trong trạng thái vô tâm như ngủ say, bất tỉnh, vô tưởng định, LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 không phải một thứ. Nếu không có thức này thì phải không có được những thân thọ như vậy; nhưng hiện tại có thân thọ, cho nên quyết chắc có thức a-lại-da.

[565c13] Vì sao không có thức a-lại-da thì các vô tâm định không có được?

Đáp: Như đức Bạc-già-phạm dạy: “Nhập vô tưởng định584 và diệt tận định585, bấy giờ thức không rời thân.” Nếu không có thức này thì bấy giờ [ở trong định] thức phải rời thân. Thức nếu rời thân thì phải như xả mạng586, chẳng gọi là ở trong định.587 584 Vô tưởng định = Vô tướng tâm định (animitta-cetosamādhi). Du-già sư địa luận, quyển 12, giải thích: “Sao gọi là vô tướng tâm tam-ma-địa? Tức là đối với sự diệt của các thủ uẩn kia, tư duy tĩnh lặng, tâm trụ vào một duyên. Như kinh nói: Vô tướng tâm tam-ma-địa không xuống thấp không lên cao … Lại do hai nhân duyên mà nhập vô tướng định: 1. Vì không tư duy về tất cả tướng; 2. Vì chánh tư duy về vô tướng giới. Do không tư duy về tất cả tướng nên đối với các tướng kia không có sự chán bỏ, không phá hủy, chỉ không tác ý tư duy thêm, nên gọi là không xuống thấp. Do chánh tư duy về vô tướng giới, đối với vô tướng kia không cố chấp, nên gọi là không lên cao.” (tr. 337b16~23) Xem Tạp A-hàm, Vô tướng tâm tam muội là trí quả và trí công đức, qua các kinh số 556-559.

585 Diệt tận định = Diệt thọ tưởng định: Nhập định này thì cảm giác (thọ) và tư tưởng (tưởng) đều không còn hiện hành. Tiểu thừa thì bậc hữu học A-na-hàm sắp lên, đại thừa thì bồ-tát bất thoái sắp lên, mới nhập được định này. 586 Tạp A-hàm, kinh Già-ma, số 568: “Trưởng giả Chất-đa-la lại hỏi Tôn giả Già-ma:

- Người chết và người nhập chánh thọ Diệt tận có khác nhau không?

- Xả thọ và hơi ấm, các căn hư hoại, thân mạng phân ly, đó gọi là chết. Người Diệt tận định, thân, khẩu, ý hành diệt, nhưng không xả thọ mạng, chẳng lìa hơi ấm, các căn không hoại, thân mạng thuộc nhau. Đó là tướng sai khác giữa người chết và người nhập Diệt tận định.” 587 Nhiếp đại thừa luận bản, tr. 137a02~14: “Nhập diệt định thì thức vẫn không rời thân, Phật đã dạy như vậy. Ở đây thức dị thục mới thích đáng không rời thân, vì không do đối trị thức ấy mà có lý.” (HT. Thích Trí Quang dịch)

[565c17] Hỏi: Vì sao không có thức a-lại-da thì cái thức khi mạng chung không có được?

Đáp: Như có người đến lúc mạng chung, từ thân phần trên [đi xuống] hay từ thân phần dưới [đi lên], thức dần dần rời bỏ, cảm xúc lạnh dần dần khởi lên, ý thức của người ấy phải có lúc không chuyển, cho nên biết chỉ có thức a-lại-da mới có khả năng chấp trì thân. Thức này nếu rời bỏ thì chỉ còn cảm xúc lạnh nơi thân phần của người ấy, thân không còn cảm thọ nhận biết, ý thức cũng vậy. Cho nên nói không có thức này là không đúng đạo lý.588

Như vậy đã nói đạo lý chứng thành về thức a-lại-da.

(2) Thế nào là kiến lập?

Kệ tụng:

‌ Sở duyên cảnh, tương ưng ‌ Hỗ tương hai nhân tánh

‌ Các thức cùng lưu chuyển ‌ Tạp nhiễm ô hoàn diệt. (tụng 2)

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 [565c26] Luận giải: Nếu lược nói thì thức này được kiến lập bởi năm sắc thái: 1. Sắc thái cảnh sở duyên; 2. Sắc thái tương ưng chuyển;

3. Sắc thái làm nhân duyên cho nhau; 4. Sắc thái cùng chuyển; 5. Sắc thái nhiễm ô hoàn diệt. Nên biết, bốn sắc thái trước là sự kiến lập lưu chuyển, sắc thái nhiễm ô hoàn diệt là sự kiến lập hoàn diệt.

[566a01] Hỏi: (1) Thế nào là kiến lập sắc thái cảnh sở duyên?

Đáp: Nếu lược nói thì thức này do liễu biệt (: nhận thức) hai thứ cảnh sở duyên nên chuyển vận: 1. Do liễu biệt đối tượng nội giới là chấp thọ; 2. Do liễu biệt đối tượng ngoại giới là vô phân biệt tướng của khí thế gian.

Liễu biệt đối tượng nội giới là chấp thọ: Là liễu biệt tập khí vọng chấp của tự tánh biến kế sở chấp, liễu biệt các sắc căn và sở y xứ của căn.589 Đây là ở hữu sắc giới. Ở vô sắc giới chỉ có liễu biệt tập khí chấp thọ.

Liễu biệt đối tượng ngoại giới là vô phân biệt tướng của khí thế gian: Là liễu biệt y chỉ590, tức là thức a-lại-da duyên chấp thọ nội tại, nên ở tất cả thời gian không có gián đoạn các tướng của khí thế giới.

Ví như cây đèn đang cháy, trong giữ chặt tim đèn, ngoài phát ra ánh sáng; thức a-lại-da cũng vậy, bên trong duyên cảnh chấp thọ, bên ngoài duyên cảnh khí thế giới. Đạo lý sinh khởi nên biết cũng như vậy.

Lại nữa, thức này duyên cảnh một cách vi tế, người thông tuệ thế gian rất khó để nhận biết.

Lại nữa, thức này duyên cảnh không lúc nào ngưng, không thay đổi từ sát-na chấp thọ đầu tiên cho đến khi mạng chung, chỉ có một hành tướng là liễu biệt trong dòng lưu chuyển.

Lại nữa, thức này sinh diệt trong từng ý niệm đối với cảnh sở duyên, lưu chuyển trong từng sát-na liên tục, chẳng phải thường, chẳng phải một. Lại nữa, thức này ở trong Dục giới thì duyên cảnh chấp thọ nhỏ hẹp, ở trong Sắc giới thì duyên cảnh chấp thọ rộng lớn; ở trong Vô sắc giới, thuộc Không vô biên xứ, Thức vô biên xứ thì duyên cảnh chấp thọ vô lượng, thuộc Vô sở hữu xứ thì duyên cảnh chấp thọ vi tế, thuộc

Phi tưởng phi phi tưởng xứ thì duyên cảnh chấp thọ cực vi tế.

Như vậy, liễu biệt hai thứ cảnh sở duyên, liễu biệt cảnh sở duyên một cách vi tế, liễu biệt tương tự, liễu biệt sát-na, liễu biệt cảnh sở duyên chấp thọ nhỏ hẹp, liễu biệt cảnh sở duyên chấp thọ rộng lớn, liễu biệt cảnh sở duyên chấp thọ vô lượng, liễu biệt cảnh sở duyên chấp thọ vi tế, liễu biệt cảnh sở duyên chấp thọ cực vi tế, tất cả kiến lập sắc thái cảnh sở duyên của thức a-lại-da.

pháp biến hành, đó là: tác ý, xúc, thọ, tưởng, tư.591 Năm pháp như vậy LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 nhiếp thuộc thức dị thục, tối cực vi tế, người thông tuệ thế gian rất khó để nhận biết. Những tâm pháp như vậy cũng thường chuyển dịch theo đối tượng đồng nhất loại.

Lại nữa, thức này tương ưng với một chiều bất khổ bất lạc thọ, mà nhiếp vào tánh vô ký592. Nên biết, đặc tánh của những tâm sở pháp [biến hành] còn lại cũng như vậy. Như vậy thức này tương ưng với tâm pháp biến hành, bao gồm:

tương ưng với nhất loại dị thục, tương ưng với tối cực vi tế, tương ưng với sự thường sinh khởi theo đối tượng đồng nhất loại, tương ưng với bất khổ bất lạc, tương ưng một chiều vô ký, đó gọi là kiến lập sắc thái tương ưng chuyển của thức a-lại-da.

[566b05] Hỏi: (3) Thế nào là kiến lập sắc thái làm nhân duyên cho nhau?

Đáp: Thức a-lại-da làm hai duyên tánh cho các chuyển thức: 1.

Duyên tánh làm chủng tử; 2. Duyên tánh làm sở y chỉ.593 Duyên tánh làm chủng tử: Các chuyển thức khi sinh khởi, dù có tánh thiện, bất thiện hay vô ký594, tất cả đều nhờ chủng tử của thức a-lại-da mà sinh khởi.

Duyên tánh làm sở y chỉ: Là do thức a-lại-da chấp thọ [năm] sắc căn, và năm thức thân y chỉ sự chấp thọ đó mà chuyển vận, chẳng phải không có chấp thọ. Lại nữa, do có thức này nên có được ý căn. Do ý căn này làm y chỉ nên ý thức được sinh. Ví như y chỉ năm sắc căn: nhãn căn, v.v... mà năm thức thân chuyển vận, 596 Ý căn = thức mạt-na.

318 319

chẳng phải không có năm căn. Ý thức cũng vậy, chẳng phải không có ý căn.

Lại nữa, các chuyển thức cũng làm hai duyên tánh cho thức a-lại-da: 1. Trong đời hiện tại, các chuyển thức nuôi lớn chủng tử cho thức a-lại-da; 2. Trong đời sau, các chuyển thức làm sinh sôi chủng tử của thức a-lại-da dẫn đến tái sinh.595 Trong đời hiện tại, các chuyển thức nuôi lớn chủng tử cho thức a-lại-da: Y chỉ theo thức a-lại-da, các chuyển thức với tánh thiện, bất thiện, vô ký sinh khởi như vầy, như vầy. Nơi một y chỉ đồng sinh đồng diệt, các chuyển thức huân tập thức này như vầy, như vầy. Do nhân duyên tánh ấy, các chuyển thức với tánh thiện, bất thiện, vô ký lần lượt chuyển, rồi chuyển thêm lên, rồi chuyển mạnh mẽ, rồi tánh chất minh liễu (phân biệt rõ ràng) của chúng được sinh khởi.

Trong đời sau, chúng làm sinh sôi chủng tử của thức a-lại-da dẫn đến tái sinh: Các chuyển thức huân tập chủng loại (thiện, bất thiện, vô ký) nơi thức a-lại-da để dẫn nhiếp quả dị thục vô ký ở đời vị lai.

Như vậy, duyên tánh làm chủng tử, duyên tánh làm y chỉ, nuôi lớn chủng tử, sinh sôi chủng tử, đó gọi là kiến lập sắc thái làm nhân duyên cho nhau của thức a-lại-da và các chuyển thức.

[566b24] Hỏi: (4) Thế nào là kiến lập sắc thái cùng chuyển của thức a-lại-da?

Đáp: Thức a-lại-da có lúc chỉ cùng khởi với một chuyển thức đó là ý căn596. Vì sao? Vì ý căn này luôn tương ưng với ngã kiến, ngã mạn, LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Hữu tâm vị và vô tâm vị thường cùng thức này đồng thời sinh khởi.597 Lại nữa, ý căn luôn duyên với thức a-lại-da làm cảnh giới của nó, rồi chấp ngã, khởi mạn, hoạt động với tánh tự thị cao cử. Lại nữa, thức này có lúc cùng hai chuyển thức đồng thời sinh khởi: là ý căn và ý thức; hoặc có lúc cùng ba chuyển thức đồng thời sinh khởi: là ý căn và ý thức, tùy theo một thức nào trong năm thức thân khởi; hoặc có lúc cùng bốn chuyển thức đồng thời sinh khởi: là ý căn và ý thức, tùy theo hai thức nào trong năm thức thân khởi. Như vậy, hoặc có lúc thức này cùng bảy chuyển thức đồng thời sinh khởi: là ý căn, ý thức và cả năm thức thân cùng hòa hợp khởi.598 Lại nữa, trước có nói ý thức dựa vào ý nhiễm ô mà sinh khởi.

Khi ý nhiễm ô (mạt-na) chưa diệt thì triền phược đối với sự liễu biệt [của ý thức] về các tướng chưa thể được giải thoát. Sau khi ý nhiễm ô diệt, sự triền phược bởi tướng599 mới được giải thoát.600 Lại nữa, ý thức này có thể duyên với tha cảnh và duyên với tự cảnh. Duyên với tha cảnh: là duyên với đối tượng của năm thức thân, hoặc duyên chung, hoặc duyên riêng, [hoặc tức khắc, hoặc thong thả].

Duyên với tự cảnh: là duyên pháp cảnh601 .

Lại nữa, thức a-lại-da hoặc có lúc cùng chuyển với khổ thọ, lạc thọ, bất khổ bất lạc thọ. Các cảm thọ này cùng các chuyển thức tương ưng, dựa vào các chuyển thức mà sinh khởi, từ chủng tử của thức này phát sinh. Ở trong loài người, hoặc chư thiên Dục giới, hoặc ở một phần quỷ thú, bàng sinh, đều phát sinh bất khổ bất lạc thọ. Các chuyển thức thân tương ưng với khổ thọ, lạc thọ, bất khổ bất lạc thọ. Các cảm thọ ấy liên tục đan xen nhau nhất thời cùng chuyển. Ở trong địa ngục thú vì bị cảm thọ khác lấn áp bất khổ bất lạc thọ, nên các chuyển thức thân chỉ tương ưng và cùng chuyển với cảm thọ thuần khổ, không có cảm thọ khác liên tục đan xen. Nên biết, những cảm thọ nào bị lấn áp thì khó có thể nhận biết chúng. Như trong địa ngục thú thì một chiều khổ thọ cùng chuyển. Như vậy, từ đệ tam tĩnh lự địa trở xuống thì một chiều lạc thọ cùng chuyển; ở đệ tứ tĩnh lự địa cho đến hữu đảnh địa thì một chiều bất khổ bất lạc thọ cùng chuyển. [566c21] Lại nữa, thức a-lại-da hoặc có lúc cùng các chuyển thức tương ưng với các tâm pháp: thiện, bất thiện, vô ký, đồng thời chuyển vận.

Như vậy, thức a-lại-da cùng các chuyển thức nhất thời cùng chuyển, cũng cùng các khách thọ và các tâm pháp làm khách: thiện, bất thiện, vô ký cùng chuyển, nhưng không nên nói thức a-lại-da tương ưng với các chuyển thức. Vì sao? Vì thức a-lại-da và các chuyển thức không có chung một duyên để chuyển vận. Giống như nhãn thức và 597 Hữu tâm vị: chỉ cho lúc tâm thức khởi tác dụng. Đối lại là vô tâm vị. Cứ theo Du-già sư địa luận, quyển 13, thì trừ 6 vị là vô tâm thụy miên vị, vô tâm muộn tuyệt vị, vô tưởng định vị, vô tưởng sinh vị, diệt tận định vị và vô dư niết bàn giới vị ra, còn tất cả các vị khác đều là hữu tâm vị. Ngoài ra, tông Duy thức cho rằng 8 thức cùng khởi, nhưng thức thứ 7, thứ 8 thường nối nhau không gián đoạn, còn lại 5 thức trước, lúc khởi tác dụng thì tất nhiên cùng khởi với thức thứ 6, vì thế tông Duy thức chỉ căn cứ vào thức thứ 6 có khởi hay không mà nhận định hữu tâm hay vô tâm. Nhưng tông Câu xá không thừa nhận 2 tâm cùng khởi một lúc, nên cho rằng bất cứ một thức nào trong 6 thức khởi tác dụng thì đều gọi là Hữu tâm vị. Du-già sư địa luận quyển 51, Nhiếp quyết trạch phần, tr. 582a8~12, nêu bốn trường hợp: 1. Thành tựu a-lại-da chứ không chuyển thức: các trường hợp của trạng thái vô tâm vị;

2. Thành tựu chuyển thức, không a-lại-da: A-la-hán, Độc giác, Bồ tát hàng bất thối, và các Như lai trụ hữu tâm vị; 3. Thành tựu cả hai: các hạng hữu tình còn lại trụ hữu tâm vị; 4. Không cả hai: A-la-hán, Độc giác, Bồ tát bất thối và các Như lai nhập diệt tận định, trụ vô dư y niết bàn giới. LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 nhãn căn tuy cùng chuyển, nhưng không tương ưng. Ở đây cũng như vậy, vì có chút phần tương tự pháp kia nên lấy làm thí dụ. Đạo lý của thí dụ nên biết như vậy.

Lại nữa, về các tâm pháp, tuy thể của các tâm pháp không có sai biệt, nhưng tướng trạng có khác nhau, nên ở trong một thân thể, chúng cùng chuyển, không chống trái nhau. Như vậy, thức này và các chuyển thức cùng chuyển, cũng không chống trái nhau.

Lại nữa, như dòng thác lũ có nhiều ngọn sóng lớp lớp cùng khởi, không chống trái nhau. Lại như y chỉ mặt gương trong sáng, nhiều loại hình ảnh đồng thời cùng khởi, không chống trái nhau.

Cũng vậy, y chỉ thức a-lại-da có nhiều chuyển thức cùng khởi, cũng không chống trái nhau. Lại nữa, như một nhãn thức có lúc đối với một sự cảnh, chỉ nắm giữ một loại sắc tướng, không có sắc tướng khác; hoặc có lúc nắm giữ ngay lập tức nhiều loại sắc tướng, chẳng phải một loại. Như nhãn thức đối với sắc, cũng vậy nhĩ thức đối với thanh, .... cho đến thân thức đối với xúc, ở một thời gian, đối với một sự cảnh, hoặc nắm giữ một cảnh tướng, hoặc nắm giữ ngay lập tức nhiều loại cảnh tướng. Như vậy, ý thức phân biệt, ở một thời gian, hoặc nắm giữ một không chống trái với pháp thiện, v.v..., vì thuộc tánh hữu phú vô ký602 .

Như vậy, thức này cùng chuyển với các chuyển thức, cùng chuyển với các thọ, cùng chuyển với thiện, v.v..., đó gọi là kiến lập sắc thái cùng chuyển của thức a-lại-da.