Luận Hiển Dương Thánh Giáo Trọn Bộ 2 tập

Quyển Năm

Phẩm Hai

NHIẾP TỊNH NGHĨA (Phần 1)

[502a07] Như vậy đã nói về chín sự, nay nói về tịnh nghĩa.

Kệ tụng:

Thắng luận trong các luận Cũng khéo nhập Du-già Nên biết thanh tịnh nghĩa Do đủ bốn tịnh đức. (kệ 1)

[502a10] Luận giải:

Thắng luận trong các luận: Luận Hiển dương Thánh giáo này rất là thù thắng hơn các luận khác. Các luận nào? Lược có bốn loại:

1. Tượng chánh pháp luận: Là dựa vào Thánh giáo để [giải thích] điên đảo pháp tướng.586 2. Ngoại y trị luận: Là y phương trị bệnh ở ngoài.

3. Cật tránh luận: Là những suy đạc hư vọng của ngoại đạo.

4. Kiểu cuống luận: Là các chú thuật tà ác của bà-la-môn.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 Vì sao luận này hơn hẳn các luận khác? Vì luận này hiển thị các pháp tướng theo cách không điên đảo, hoàn toàn chữa bệnh nội tâm, đối trị các tranh luận cật vấn và các chú thuật tà ác.

Lại nữa, luận này có được bốn thứ luận mà các luận khác không có, vì vậy nó tối thắng. Bốn luận thuyết nào? 1. Phi nhị biên luận; 2.

Phi nhất hướng luận; 3. Nhất thiết thủ đoạn biến tri luận; 4. Lập chánh tướng luận.

Phi nhị biên luận: Là phi hữu, phi vô, phi dị, phi bất dị, phi ngã, phi vô ngã, phi thường, phi đoạn. Như vậy các luận thuyết.

Phi nhất hướng luận: 1. Không phải tất cả lạc thọ đều nên tập quen, nghĩa là nó có thể dẫn đến việc không có nghĩa lợi; 2. Không phải tất cả lạc thọ đều không nên tập quen, nghĩa là nó có thể dẫn đến việc có nghĩa lợi. Khổ thọ cũng giống như lạc thọ. Như vậy các luận thuyết.

Nhất thiết thủ đoạn biến tri luận: Là luận thuyết biết thấu đáo587 vể sự đoạn trừ dục thủ, kiến thủ, giới cấm thủ và ngã ngữ thủ588 .

Lập chánh tướng luận: Là không điên đảo về tánh giả thi thiết của tất cả các pháp, bao gồm tự tướng, cộng tướng, nhân tướng và quả tướng. Như vậy các luận thuyết. [502a26] Cũng khéo nhập Du-già: Có bốn thứ Du-già: 1. Tín;

2. Dục; 3. Chánh cần; 4. Phương tiện.589 Luận này khéo thuận bốn thứ Du-già nên gọi là khéo nhập Du-già. [502a28] Nên biết thanh tịnh nghĩa: Nên biết sự thiết lập [Du-già] có thể hiển thị bất cộng đức590, tên thứ hai [của thanh tịnh nghĩa]. [502b01] Do đủ bốn tịnh đức: Muốn hiển thị tên này thì phải kiến lập đúng theo nghĩa.

Vì sao luận này có đủ bốn tịnh đức? Kệ tụng:

Nhiếp tất cả các nghĩa Ngoại đạo không hoại được Vì dễ nhập; đã nhập Tu hành không hoại mất. (kệ 2)

[502b05] Vì nhiếp tất cả nghĩa: Luận này nhiếp tất cả nghĩa, đó là chín thứ nghĩa, hoặc mười thứ nghĩa, hoặc năm thứ nghĩa, hoặc bốn thứ nghĩa.

Chín thứ nghĩa: Đã nói trong phẩm Nhiếp sự.

Mười thứ nghĩa: 1. Nghĩa tận sở tri; 2. Nghĩa như sở tri; 3. Nghĩa năng thủ; 4. Nghĩa sở thủ; 5. Nghĩa sở y trú; 6. Nghĩa sở thọ dụng; 7. Nghĩa điên đảo; 8. Nghĩa không điên đảo; 9. Nghĩa tạp nhiễm;

10. Nghĩa thanh tịnh.

Nghĩa tận sở tri: Là tận cùng biên cương tất cả chủng loại sai biệt trong các pháp tạp nhiễm và thanh tịnh, gọi là nghĩa tận sở tri, như năm số về uẩn, sáu số về nội xứ, ... những pháp số đại loại như vậy. Nghĩa như sở tri: Là thật tánh chân như nơi các pháp tạp nhiễm và thanh tịnh, gọi là nghĩa như sở tri. Chân như ấy có bảy thứ: chân như nơi sự lưu chuyển cho đến chân như nơi sự chánh hành. 591 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 Nghĩa năng thủ: Là năm sắc xứ ở trong, là tâm ý thức592 và các tâm pháp.

Nghĩa sở thủ: Là sáu xứ ở ngoài, và nghĩa năng thủ cũng là nghĩa sở thủ.

Nghĩa sở y trú: Là thế giới ở ngoài, dựa đây làm nơi cư trú cho giới hữu tình, tức ruộng đất một thôn, ruộng đất một trăm thôn, ruộng đất một ngàn thôn, ruộng đất một trăm ngàn thôn, cứ như thế nói rộng, cho đến ba ngàn đại thiên thế giới, cho đến vô số trăm ngàn [đại thiên] thế giới [tại một phương] nhiều như số lượng vi trần; ở khắp mười phương có vô lượng vô số những thế giới như vậy. Nghĩa sở thọ dụng: Là những hỗ trợ và đồ dùng của chúng sinh.593 Nghĩa điên đảo: Là đối với những sự từ nghĩa năng thủ sắp đi trên đây mà tưởng điên đảo, tâm điên đảo và thấy điên đảo cho vô thường là thường; tưởng điên đảo, tâm điên đảo và thấy điên đảo cho khổ là vui, cho bất tịnh là tịnh, cho vô ngã là ngã.

Nghĩa không điên đảo: Nên biết là trái ngược với những sự điên đảo ở trên, có sức đối trị những sự điên đảo ấy.

Nghĩa tạp nhiễm: Là ba sự tạp nhiễm khắp cả ba cõi: một là phiền não tạp nhiễm, hai là nghiệp tạp nhiễm, ba là sinh tạp nhiễm.

Nghĩa thanh tịnh: là tu tập những pháp bồ-đề phần có sức cởi mở sự thắt buộc của ba sự tạp nhiễm nói trên.

Mười thứ nghĩa như trên, nên biết đã bao quát tất cả các nghĩa. [502b29] Năm thứ nghĩa: 1. Sự sở biến tri; 2. Nghĩa sở biến tri; 3. Ưng tri biến tri; 4. Quả đắc biến tri; 5. Thọ dụng quả biến tri.

Sự sở biến tri: Là tất cả pháp sở tri, tức các uẩn sự, các nội xứ sự, các ngoại xứ sự, những sự như vậy.

Nghĩa sở biến tri: Là bao nhiêu phẩm loại khác nhau mà cần biết về sự ở trên, tức hoặc thế tục đế với thắng nghĩa đế; hoặc công đức với tội lỗi; hoặc các duyên với ba đời594, hoặc tướng trạng khởi trú hoại595 , hoặc như bịnh tật, [như ung thối, như trúng tên, như đau đớn]; hoặc khổ, tập, [diệt, đạo]; hoặc chân như, thật tế, pháp giới, [và những danh hiệu cùng loại]596; hoặc phong phú với khái quát; hoặc bốn loại vấn ký: quyết định, phân tách, hỏi lại và lặng bỏ597; hoặc những vấn ký ẩn mật và minh bạch; những pháp như vậy nên biết là nghĩa sở biến tri.

Ưng tri biến tri598: Là những pháp bồ-đề phần có sức thủ đắc hai loại biến tri ở trên, [tức bốn niệm trú, bốn chánh đoạn, và những pháp số cùng loại.] Quả đắc biến tri: Là bốn quả sa-môn đã vĩnh diệt tham dục, sân khuể, ngu si và sự đoạn trừ tham sân si không còn sót599, cùng với 594 Các duyên là 4 duyên: nhân duyên, đẳng vô gián duyên, sở duyên duyên và tăng thượng duyên;

chỉ không gian tánh. Ba đời chỉ cho thời gian tánh.

595 Khởi là sinh. Trú là thành. Hoại là bại hay diệt. Chỉ cho tánh chất của pháp hữu vi. 596 Luận Biện trung biên nói có 6 tên: không, chân như, thật tế, vô tướng, thắng nghĩa tánh, pháp giới. A-tỳ-đạt-ma Tập luận nói 7 tên, thêm vô ngã tánh. Đại niết bàn nói 12 tên: chân như, pháp giới, pháp tánh, bất hư vọng tánh, bất biến dị tánh, bình đẳng tánh, ly sinh tánh, pháp định (pháp vị), pháp trú, thật tế, hư không giới, bất tự nghị giới. Đại bát nhã nói 11 tên, thiếu ly sinh tánh.

597 Bốn loại vấn ký hay bốn loại ký luận: Nhất hướng ký, phân biệt ký, phản vấn ký (cật vấn ký) và LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 những công đức tác chứng bốn quả sa-môn mà Như lai đã nói, tức những công đức cộng hữu hay đặc hữu mà bao gồm cả thế gian và xuất thế của Thanh văn, Độc giác và Như lai.

Thọ dụng quả biến tri: Chính là những công đức chứng quả sa môn nói trên, tức các trí giải thoát dùng khai thị, diễn thuyết, phân biệt một cách phong phú cho người.

Năm thứ nghĩa như trên, nên biết cũng bao quát tất cả các nghĩa.

[502c15] Bốn thứ nghĩa: 1. Nghĩa tâm sở chấp; 2. Nghĩa lãnh nạp; 3. Nghĩa liễu biệt; 4. Nghĩa tạp nhiễm thanh tịnh.600

Bốn thứ nghĩa như trên, nên biết cũng bao quát tất cả các nghĩa.

Ba thứ nghĩa: 1. Nghĩa văn; 2. Nghĩa nghĩa; 3. Nghĩa giới.

Nghĩa văn: Là danh thân, cú thân và văn thân.

Nghĩa nghĩa: 1. Sự chân thật; 2. Sự biến tri; 3. Sự vĩnh đoạn;

4. Sự tác chứng; 5. Sự tu tập; 6. Sự sai biệt của các sự nói trên; 7. Sự tương thuộc của sở y và năng y; 8. Sự chướng ngại của sự biến tri cho đến sự tu tập; 9. Sự tùy thuận của sự biến tri cho đến sự tu tập; 10. Tội lỗi với công đức của sự bất tri với sự biến tri, cho đến sự bất tu với sự tu tập.

Ba thứ nghĩa như trên, nên biết cũng bao quát tất cả các nghĩa.

[502c26] Ngoại đạo không hoại được: Tất cả ngoại đạo không thể hủy hoại các nghĩa ở trên, vì họ không thể chế phục lý luận của chánh đạo. Tất cả ngoại đạo lược có năm loại: 1. Ngoại đạo thuyết ngã603; 2.

Ngoại đạo thuyết thường604; 3. Ngoại đạo thuyết đoạn605; 4. Ngoại đạo

Nghĩa giới: Là năm loại giới: 1. Khí thế giới; 2. Hữu tình thế giới; 3. Pháp giới; 4. Sở điều phục giới601; 5. Sở điều phục phương tiện giới602.

602 Giới phương pháp điều phục.

603 Các học phái ngoại đạo ở Ấn độ chia “ngã” thành 16 loại, thường gọi là 16 tri kiến十六知見hoặc 16 thần ngã 十六神我, chỉ cho 16 kiến chấp đối với pháp 5 ấm. Tri kiến là biết và thấy, tức cho rằng ngã có năng lực biết và thấy. Mười sáu tri kiến: 1. Ngã: Trong 5 ấm, vọng chấp có thực ngã, ngã sở;

2. Chúng sinh: Trong pháp 5 ấm hòa hợp, vọng chấp có chúng sinh từ đó sinh ra; 3. Thọ giả: Trong 5 ấm, vọng chấp có thọ mạng dài ngắn; 4. Mạng giả: Trong 5 ấm, vọng chấp mạng căn của ta liên tục không dứt mất; 5. Sinh giả: Trong 5 ấm, vọng chấp ta có khả năng sinh khởi các việc, trong vị lai ta sẽ sinh vào cõi người; 6. Dưỡng dục: Trong 5 ấm, vọng chấp ta sinh ra được cha mẹ nuôi nấng và ta có thể nuôi dưỡng người khác; 7. Chúng số: Trong 5 ấm, vọng chấp ta có con số các pháp như 5 ấm, 12 nhập, 18 giới; 8. Nhân: Trong 5 ấm, vọng chấp ta là người có khả năng tu hành, khác với người không có khả năng tu hành; 9. Tác giả: Trong 5 ấm, vọng chấp ta có sức mạnh của thân thể, tay chân và có năng lực làm việc; 10. Sử tác giả: Trong 5 ấm, vọng chấp ta có thể sai khiến người khác làm việc; 11. Khởi giả: Trong 5 ấm, vọng chấp ta có năng lực khởi tạo các nghiệp tội phước ở đời sau; 12. Sử khởi giả: Trong 5 ấm, vọng chấp ta có thể sai khiến người khác khởi tạo các nghiệp tội phước ở đời sau; 13. Thọ giả: Trong 5 ấm, vọng chấp thân sau của ta sẽ nhận chịu quả báo tội phước; 14. Sử thọ giả: Trong 5 ấm, vọng chấp ta có khả năng sai khiến người khác nhận chịu quả báo tội phước đời sau; 15. Tri giả: Trong 5 ấm, vọng chấp ta có 5 căn và nhận biết được 5 trần; 16.

Kiến giả: Trong 5 ấm, vọng chấp ta có căn mắt, thấy được tất cả sắc tướng, lại vọng chấp ta có thể khởi lên các tà kiến, chính kiến cũng gọi là Kiến giả. Mười sáu tri kiến trên đây đều là tên khác của Ngã. (phẩm Tập ứng trong kinh Đại phẩm bát nhã, quyển 1; luận Đại trí độ, quyển 35; Đại thừa nghĩa chương, quyển 6)

604 Nhất phần thường luận一分常論, cũng gọi Tứ chủng nhất phần thường luận, Tứ nhất phần thường luận. Ngoại đạo chấp thường kiến, 1 trong 62 kiến chấp của ngoại đạo ở Ấn Độ đời xưa.

Ngoại đạo này chấp sắc pháp và tâm pháp thì 1 phần vô thường, 1 phần thường còn, vì thế gọi là Nhất phần thường luận, gồm có 4 loại: 1. Ngoại đạo được Túc trú thông có năng lực thấy được các việc đời trước, cho rằng các loài đều do ý muốn của Phạm thiên tạo ra, nhưng không thấy được sự bắt đầu và kết thúc của Phạm thiên, vì thế nên cho Phạm thiên là thường, còn tự thân mình và thế gian là vô thường; 2. Chấp sắc pháp diệt mất và tâm pháp thường còn, hoặc chấp tâm pháp diệt mất, sắc pháp thường còn, hoặc cho rằng sắc pháp là 1 phần của tâm pháp, nên là thường còn; 3.

Chấp mình từ cõi trời Hí vong (戲忘天) sinh xuống nhân gian, nhờ Túc trú thông biết được quá khứ, cho rằng trú xứ của mình ở kiếp trước là thường còn. 4. Chấp mình từ cõi trời Ý ức khuể (意億恚天)

sinh xuống nhân gian, nhờ Túc trú thông biết được quá khứ, nhận rằng chỗ mình ở trong đời trước là thường còn. Ngoại đạo chấp trước loại kiến giải trên, tương đương với tông Tự tại đẳng nhân trong LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 thuyết hiện pháp niết bàn606; 5. Ngoại đạo thuyết vô nhân607 .

[503a01] Vì dễ nhập: Do lời văn trong luận này rõ ràng, trọn vẹn; nghĩa lý của nó cũng dễ đi vào, chẳng phải như những ác chú luận của bà-la-môn, trong đó văn thì lờ mờ, thiếu sót, và nghĩa thì khó đi vào.

Đã nhập tu hành không hoại mất: Do nghĩa lý trong luận này chính xác, trọn vẹn, cho nên người đi vào nghĩa lý ấy, tu hành đúng như lời dạy thì chính mình sẽ được nghĩa lợi không mất. Chẳng phải như tà luận của ngoại đạo, ai mà tự đi vào, tuy thực hành đúng như lời dạy cũng chỉ luống công, chính mình không có nghĩa lợi gì cả.

[503a06] Như vậy, luận này bao quát sự thanh tịnh về các nghĩa, sự thanh tịnh không thể hủy hoại, sự thanh tịnh dễ đi vào và sự thanh tịnh tu hành, gọi là thanh tịnh nghĩa. Luận này trình bày những pháp gì mà đức Bạc-già-phạm đã tuyên thuyết? Kệ tụng: Chư Phật thuyết diệu pháp Chính dựa vào hai đế

Một là thế tục đế Hai là thắng nghĩa đế. (kệ 3)

[503a11] Luận giải: Sắc thái của thế tục đế và thắng nghĩa đế đã được nói ở trước.

Lại nữa, kệ tụng:

Trước nói ngã, pháp, dụng Theo cái khác mà nói Bảy thứ và bốn thứ Chân như gọi thắng nghĩa. (kệ 4)

[503a15] Luận giải: Trước hết, thế tục đế là nói về ngã, pháp và tác dụng. Ngã: Là nói hữu tình, mạng giả, sinh giả, bổ-đặc-già-la, nhân, thiên, nam, nữ, Phật-hữu, Pháp-hữu, ... những biệt danh đại loại như vậy.608

Pháp: Là nói sắc, thọ, ... những pháp đại loại như vậy.

Tác dụng: Là nói năng kiến, năng văn, năng sinh, năng diệt, ...

những tác dụng đại loại như vậy. Nên biết, ngã, pháp và tác dụng chính là thế tục đế, và chúng tuy chẳng thật có, nhưng y theo thế tục nên nói có.

Hỏi: Nếu thế tục đế chẳng phải thắng nghĩa nên có, là vì nghĩa gì mà nói? Đáp: Theo cái khác mà nói: Là vì muốn tùy thuận thắng nghĩa đế nên nói thế tục đế.

khi chết là đoạn diệt; 2. Ngã ở các tầng trời cõi Dục sau khi chết là đoạn diệt; 3. Ngã ở các tầng trời cõi Sắc sau khi chết là đoạn diệt; 4. Ngã ở cõi Không vô biên sau khi chết là đoạn diệt; 5. Ngã ở cõi Thức vô biên sau khi chết là đoạn diệt; 6. Ngã ở cõi Vô sở hữu sau khi chết là đoạn diệt; 7. Ngã ở cõi Phi tưởng phi phi tưởng sau khi chết là đoạn diệt.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 Hỏi: Những gì là thắng nghĩa đế?

Đáp: Bảy thứ và bốn thứ, Chân như gọi thắng nghĩa, như đã

nói trong phẩm Nhiếp sự.609 [503a24] Như vậy là đã lược nói về hai đế. Phần này, Như lai lại có nói rộng:

Tự tánh, nghĩa, kiến lập Số, thứ đệ, thiện xảo Tưởng sai biệt, nên biết Hiển uẩn thế tục nghĩa. (kệ 5) [503a27] Luận giải:

1. Tự tánh: Biến hoại, lãnh nạp, liễu trí, tạo tác và liễu biệt là tự tánh của các uẩn.610 2. Nghĩa: Là nghĩa tích tụ, chính là nghĩa của uẩn. Nghĩa tích tụ này có bốn thứ, sẽ nói trong phẩm Thành thiện xảo.

3. Kiến lập:612 I. Kiến lập sắc uẩn: Có bốn thứ: 1. Kiến lập tướng; 2. Kiến lập sinh; 3. Kiến lập tổn giảm; 4. Kiến lập sai biệt. 609 Hiển dương, quyển 3, phẩm Nhiếp sự, phần 3, [493b10]. Trong 7 thứ chân như, 3 thứ chân như thuộc về 2 tánh biến kế và y tha: chân như nơi sự lưu chuyển, chân như nơi sự an lập và chân như nơi tà hành; 4 thứ chân như thuộc về tánh viên thành thật: chân như nơi thật tướng, chân như nơi duy thức, chân như nơi sự thanh tịnh và chân như nơi chánh hành.

610 Năm uẩn: sắc là thể xác, thọ là tình cảm, tưởng là lý trí, hành là ý chí, thức là nhận thức. Sắc lấy biến hoại hay biến ngại làm nghĩa, trong đó, biến là chuyển biến vô thường, ngại là ngăn ngại giữa căn và trần, giữa trần này với trần kia. Thọ là lãnh nạp, nghĩa là 5 căn lãnh nạp 5 trần bên ngoài (1) Kiến lập tướng: Tướng của sắc uẩn, lược có năm loại: 1. Tự tướng; 2. Cộng tướng; 3. Sở y năng y tương thuộc tướng; 4. Thọ dụng tướng; 5. Nghiệp tướng.

Tự tướng: Đất có tánh cứng, nước có tánh ướt, lửa có tánh nóng, gió có tánh động, và mắt, tai, mũi … đều lấy thanh tịnh sắc613 sai biệt làm tướng.

Cộng tướng: Là tất cả sắc đều có tướng biến hoại.

Sở y năng y tương thuộc tướng: Đại chủng là sở y, sở tạo sắc là năng y.614 Thọ dụng tướng: Là nội sắc xứ có sức thọ dụng tăng thượng nên ngoại sắc cảnh giới sai biệt hình thành: có sắc tụ, chỉ có tánh cứng, chỉ có tánh ướt, chỉ có tánh nóng, chỉ có tánh động, hoặc do xen tạp sinh ra, đó là do tùy thuận sự thọ dụng [sai biệt] của nội xứ. Nghiệp tướng: Là đất, nước … các đại chủng có tánh y trì, nhiếp thọ, thành thục và tăng trưởng, đại loại như vậy.611 [503b14] (2) Kiến lập sinh: Có năm thứ sinh: 1. Y chỉ sinh; 2.

Chủng tử sinh; 3. Thế dẫn sinh; 4. Thuận ích sinh; 5. Vi tổn sinh.

Y chỉ sinh: Là y chỉ đại chủng, tức đại chủng xứ sở sinh ra những sở tạo sắc khác. Vì bốn đại chủng làm nhân tố, nên nói bốn đại chủng tạo và sở tạo sắc cùng nhiếp một xứ, cùng có nghĩa tạo tác.

Chủng tử sinh: Là các sắc do chủng tử của chính nó sinh ra615, LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 như khối cứng chắc, khi gặp duyên nó biến sinh lỏng ướt; hoặc khối lỏng ướt biến sinh cứng chắc; hoặc khối không nóng biến sinh ấm nóng; hoặc khối nóng biến sinh mát lạnh, hoặc từ bất động biến sinh di động; hoặc từ di động biến sinh bất động. Như vậy, sắc tốt, sắc xấu, [sắc hơn, sắc kém] 616 triển chuyển tương sinh sai biệt, nên biết. Đứng về mặt tự tướng thì không có yếu tố tương quan, nhưng về mặt chủng tử thì có yếu tố tương quan. Từ yếu tố tương quan ấy mà các khối kia sinh ra các sắc pháp sai biệt thế này, thế khác. Nên biết, đại loại như vậy gọi là chủng tử sinh.

Thế dẫn sinh: Là nội sắc căn có sức tăng thượng617 nên hiện tại ngoại vật luôn sinh thành liên tục, như khí thế gian. Lại nữa, do sức thế dẫn của nghiệp mà các nội xứ sinh khởi, như chư thiên có lạc dục hiện tiền, và người ở Bắc câu lô châu sở hữu đồ ăn mặc nhiều tốt. Nên biết, do thế lực dẫn sinh mà có sự lưu chuyển, do vậy khí thế gian của cõi người luôn có tánh tương tục. Nên biết, đại loại như vậy gọi là thế dẫn sinh.618 Thuận ích sinh: Là tự thể có được duyên thuận ích nên các sắc pháp sinh thành, triển chuyển sinh trưởng, triển chuyển tăng ích, cũng như nước thấm ướt mầm v.v... Đại loại như vậy gọi là thuận ích sinh.

Nên biết, trái ngược với thuận ích sinh là vi tổn sinh. [503c04] (3) Kiến lập tổn giảm: Là kiến lập cực vi. Lại nữa, nên biết có năm thứ kiến lập cực vi: 1. Do phân tích; 2. Do sai biệt; 3. Do độc nhất; 4. Do trợ bạn; 5. Do không có phần tánh.

Kiến lập cực vi do phân tích: Dùng tuệ giác mà phân tích các sắc pháp thô, dần dần chuyển giảm, cho đến giới hạn rất nhỏ mới kiến lập cực vi619, [thì biết] chẳng phải có thật thể. Vì lý do như vậy mà nói cực vi không khởi không diệt. Lại nữa, [thể của cực vi chẳng phải thật nên]

chẳng phải tập hợp các cực vi để tạo thành thô sắc.

Kiến lập cực vi do sai biệt: Lược có mười lăm thứ cực vi: có năm căn cực vi: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân; có năm cảnh cực vi: sắc, thanh, hương, vị, xúc; có bốn giới cực vi: đất, nước, lửa, gió; có một thật [vật]

hữu sắc cực vi là pháp xứ sở nhiếp sắc620.

Kiến lập cực vi do độc nhất: Là kiến lập tự tướng của thật cực vi.621 Kiến lập cực vi do trợ bạn: Là kiến lập tụ cực vi,do các phần tử cực vi như đất, nước, ... tụ hội một chỗ. Vì có các sắc pháp khác nhau622 cùng chung một chỗ, không rời xa nhau, nên kiến lập tụ cực vi.

Kiến lập cực vi do không có phần tánh: Không phải cho rằng một cực vi còn có những phần nhỏ khác, bởi lẽ nó không phải là tụ cực vi. Nếu là tụ cực vi thì có nhiều phần. Nếu là một cực vi được trú một 12. Sắc không chấp thọ: Là các sắc ở ngoài sắc của chấp thọ.

13. Sắc đồng phần: Là tự thức không đi chung với sắc của căn, vì cảnh cùng với thức đồng chuyển.

14. Sắc bỉ đồng phần: Là tự thức đi chung với sắc của căn, [vì nếu lìa nơi thức thì] chỉ có tự loại tương tục, tương tự mà chuyển.

15. Sắc hữu kiến hữu đối: Là sắc của sắc xứ626 .

16. Sắc vô kiến hữu đối: Là sắc của chín xứ còn lại627 .

17. Sắc vô kiến vô đối: Là pháp xứ sở nhiếp sắc.628 18. Sắc thanh tịnh: Là năm nội xứ.

19. Sắc thanh tịnh sở thủ: Là năm ngoại xứ.

20. Sắc ý sở thủ: Là pháp xứ sở nhiếp sắc.

21. Sắc sở y trú: Là phong luân cho đến đại địa.

22. Sắc phú hộ: Là nhà cửa. 23. Sắc tư cụ: Là mười loại nhu yếu đời sống: 1. Ẩm thực; 2. Y phục và trang sức; 3. Đồ dùng; 4. Vui chơi; 5. Đánh trống nhảy múa;

6. Ca ngâm; 7. Âm nhạc; 8. Trang điểm vòng hoa, hương thơm; 9. Đèn sáng; 10. Trai gái phục dịch.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 chỗ, thì chỗ ấy không thể phân tích, cũng không thể kiến lập phần nào khác, cho nên nói cực vi không có phần nhỏ hơn. [503c19] (4) Kiến lập sai biệt: Có hai mươi sáu loại sắc:

1. Sắc của Dục giới hệ: Đủ cả các sắc623 . 2. Sắc của Sắc giới hệ: Trừ hương và vị.

3. Sắc của Vô sắc giới hệ: Là sắc tự tại của đẳng trì, không phải sắc của nghiệp dị thục.

4. Sắc của thanh tịnh giới: Là sắc được sinh ra từ pháp xuất thế tăng thượng, như sắc của [bốn] tịnh lự, sắc của [tám] giải thoát và sắc của chư Phật, Bồ-tát.

5. Nội sắc: Là sắc của căn và sắc của sở cư xứ của căn.

6. Ngoại sắc: Là trừ căn và sở cư xứ của căn, còn lại sắc, thanh, hương, vị, xúc.

7. Sắc của sở y: Là năm căn: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân.624 8. Sắc của sở duyên: Là năm cảnh giới và pháp xứ sở nhiếp sắc.

9. Sắc của năng thủ: Tức là sắc của sở y.

10. Sắc của sở thủ: Tức là sắc của sở duyên. 11. Sắc có chấp thọ: Là các sắc dựa vào sự chấp thọ mà sinh khởi, như sắc của căn và sắc của sở cư xứ của căn. Tâm và tâm pháp có chung chỗ cư xứ, đồng một lợi ích hay tổn hại, đó là nghĩa chấp thọ625 . 623 Sắc pháp có 15 loại: đất, nước, lửa, gió, nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, sắc, thanh, hương, vị, một cảm giác, tức cảm giác vui buồn khi tiếp xúc với các duyên. 626 Tỳ bà sa, quyển 73: “Nếu xứ nào có đủ hình sắc và hiển sắc thì được lập làm sắc xứ.” (tr. 379c27). Luận Câu-xá: “Lại nữa, trong các sắc, sắc xứ nổi trội hơn hết nên được lập thành tên chung; do vì nó có sự đối ngại, khi tay v.v... tiếp xúc liền sinh biến hoại; do vì hữu kiến nên có thể chỉ ở chỗ nầy, chỗ kia khác nhau. Vả lại thế gian cũng chỉ gọi xứ nầy là sắc xứ, không gọi một xứ nào khác như nhãn v.v... là sắc xứ.” (tr. 6a17~21)

627 Có 12 xứ là 6 căn và 6 cảnh. Trong 12 xứ này, trừ ý và pháp, còn lại 10 xứ đều là sắc pháp. Đối LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 24. Sắc của căn sở cư: Là năm thứ sở cư xứ của sắc căn. 25. Sắc của căn: Là năm thứ sắc căn.

26. Sắc của cảnh giới đẳng trì: Đã nói trong phẩm Nhiếp sự.

II. Kiến lập thọ uẩn: Có sáu thứ: 1. Kiến lập sai biệt; 2. Kiến lập xuất ly; 3. Kiến lập quán sát; 4. Kiến lập sinh; 5. Kiến lập tướng;

6. Kiến lập sư cú.

[504a17] (1) Kiến lập sai biệt: Hoặc lập một thọ, như nói “những gì thuộc về thọ thảy đều là khổ.”629 Hoặc lập hai thọ, là thân thọ và tâm thọ.630 Hoặc lập ba thọ, là lạc thọ, khổ thọ và bất khổ bất lạc thọ. Hoặc lập bốn thọ, là thọ hệ thuộc Dục giới, thọ hệ thuộc Sắc giới, thọ hệ thuộc Vô sắc giới và thọ không hệ thuộc. Hoặc lập năm thọ, là lạc căn, khổ căn, hỷ căn, ưu căn và xả căn.631 Hoặc lập sáu thọ, là thọ sinh từ nhãn xúc, cho đến thọ sinh từ ý xúc. Hoặc lập mười tám thọ, là mười tám ý cận hành, gồm sáu hỷ cận hành, sáu ưu cận hành và sáu xả cận hành.632 Hoặc lập ba mươi sáu thọ, là hỷ y sáu tham trước, hỷ y sáu xuất ly; ưu y sáu tham trước, ưu y sáu xuất ly; xả y sáu tham trước, xả y sáu xuất ly.633 Hoặc lập một trăm lẻ tám thọ, là ba mươi sáu thọ quá khứ, ba mươi sáu thọ vị lai và ba mươi sáu thọ hiện tại. Hoặc khai mở vô lượng thọ, như nói thọ này, thọ kia … sinh khởi vô số cảm thọ.634 [504a27] (2) Kiến lập xuất ly: Là sơ tĩnh lự xuất ly ưu căn, đệ nhị tĩnh lự xuất ly khổ căn, đệ tam tĩnh lự xuất ly hỷ căn, đệ tứ tĩnh lự xuất ly lạc căn, vô tướng tâm pháp tam-ma-địa xuất ly xả căn.

(3) Kiến lập quán sát: Là tám thứ quán sát635 về thọ: Thế nào là thọ? Thế nào là sự tập khởi của thọ? Thế nào là sự đoạn diệt của thọ?

Thế nào là con đường đưa đến sự tập khởi của thọ? Thế nào là con đường đưa đến sự đoạn diệt của thọ? Thế nào là vị ngọt của thọ? Thế nào là sự tai hại của thọ? Thế nào là sự xuất ly của thọ?636 [504b05] (4) Kiến lập sinh: Là các cảm thọ sinh từ mười sáu xúc. Những gì là mười sáu? 1. Nhãn xúc; 2. Nhĩ xúc; 3. Tỷ xúc; 4.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 Thiệt xúc; 5. Thân xúc; 6. Ý xúc; 7. Hữu đối xúc; 8. Tăng ngữ xúc; 9. Thuận lạc thọ xúc; 10. Thuận khổ thọ xúc; 11. Thuận bất khổ bất lạc xúc; 12. Ái xúc; 13. Khuể xúc; 14. Minh xúc; 15. Vô minh xúc; 16. Phi minh phi vô minh xúc.637 (5) Kiến lập tướng: Là tám thứ tướng: 1. Tướng dị thục; 2.

Tướng chẳng phải dị thục; 3. Tướng có ưa vị ngọt; 4. Tướng không ưa vị ngọt; 5. Tướng y tham trước; 6. Tướng y xuất ly; 7. Tướng động; 8.

Tướng trú.

Tướng dị thục: Là thức a-lại-da tương ưng thọ. Tướng chẳng phải dị thục: Là các chuyển thức tương ưng thọ.

Tướng có ưa vị ngọt: Là thọ hệ thuộc Dục giới.

Tướng không ưa vị ngọt: Là thọ hệ thuộc Sắc giới, thọ hệ thuộc Vô sắc giới và thọ không hệ thuộc.

Tướng y tham trước: Là dục tham tương ưng thọ.

Tướng y xuất ly: Là xuất gia dẫn ra thiện pháp [đối trị phiền não ở] bất định địa638, thiện pháp ấy tương ưng thọ.

Tướng động: Như trong kinh có thí dụ gió để hiển thị cảm thọ639 , với nghĩa trú ở liên tục mà không lâu.

Tướng trú: Như trong kinh có thí dụ nhà khách để hiển thị cảm thọ640, với nghĩa trú ở liên tục mà tạm thời. [504b20] (6) Kiến lập sư cú: Là ba mươi sáu sư cú641: là sáu hỷ y tham trước, sáu hỷ y xuất ly; sáu ưu y tham trước, sáu ưu y xuất ly;

sáu xả y tham trước, sáu xả y xuất ly. [504b23] Thế nào là hỷ y tham trước? Đối với các sắc được nhận thức bởi mắt là khả hỷ, khả lạc, khả ý, khả ái, có khả năng dẫn khởi các tham muốn, đắm trước sâu, hoặc hiện tại có được, hoặc có được những gì lúc trước ưa muốn nên sinh hoan hỷ; tướng hỷ như vậy gọi là hỷ y tham trước.

[504b27] Thế nào là hỷ y xuất ly? Đối với các sắc, liễu tri tất cả đều là pháp vô thường, khổ, biến dịch, ly dục, diệt tận, tịch tĩnh, đoạn tận. Các sắc như vậy, từ xưa tới nay, liễu tri tất cả đều là pháp vô thường, khổ, biến dịch, nên sinh hoan hỷ642; tướng hỷ như vậy gọi là hỷ y xuất ly.

không khổ không lạc của thân; cảm thọ lạc của tâm, cảm thọ khổ của tâm, cảm thọ không khổ không lạc của tâm; cảm thọ thực vị lạc, cảm thọ thực vị khổ, cảm thọ thực vị không khổ không lạc; cảm lạc LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 [504c02] Như vậy, đối với thanh được nhận thức bởi tai, hương được nhận thức bởi mũi, vị được nhận thức bởi lưỡi, xúc được nhận thức bởi thân, pháp được nhận thức bởi ý, là khả hỷ, khả lạc, khả ý, khả ái, có khả năng dẫn khởi các tham muốn, đắm trước sâu, hoặc hiện tại có được, hoặc có được những gì lúc trước ưa muốn nên sinh hoan hỷ; tướng hỷ như vậy gọi là hỷ y tham trước.

Như vậy, đối với thanh được nhận thức bởi tai, hương được nhận thức bởi mũi, vị được nhận thức bởi lưỡi, xúc được nhận thức bởi thân, pháp được nhận thức bởi ý, liễu tri tất cả đều là pháp vô thường, khổ, biến dịch, ly dục, diệt tận, tịch tĩnh, đoạn tận. Các pháp như vậy, từ xưa tới nay, liễu tri tất cả đều là pháp vô thường, khổ, biến dịch, nên sinh hoan hỷ; tướng hỷ như vậy gọi là hỷ y xuất ly.

[504c10] Thế nào là ưu y tham trước? Đối với các sắc được nhận thức bởi mắt, là khả hỷ, khả lạc, khả ý, khả ái, có khả năng dẫn khởi các tham muốn, đắm trước sâu, hoặc hiện tại có được, hoặc có được những gì lúc trước ưa muốn, mà nay đã thành quá khứ, đã chấm hết, đã diệt mất, đã rời xa, đã biến đổi nên sinh ưu sầu; tướng ưu như vậy gọi là ưu y tham trước.

[504c14] Thế nào là ưu y xuất ly? Đối với các sắc, liễu tri tất cả đều là pháp vô thường, khổ, biến dịch, ly dục, diệt tận, tịch tĩnh, đoạn tận. Các sắc như vậy, từ xưa tới nay, liễu tri tất cả đều là pháp vô thường, khổ, biến dịch, rồi khởi lên ý muốn chứng được thắng giải thoát, nguyện rằng: “Tôi không biết lúc nào sẽ được an trú đầy đủ thắng giải thoát xứ như các bậc Thánh đã an trú đầy đủ?” Như vậy, còn gì để chấp trước. Khi đã không còn gì để chấp trước rồi, thì sống an lạc. Khi đã sống an lạc rồi, thì đạt được Bát-niết-bàn. Đối với thọ, tưởng, hành, thức lại cũng như vậy.” sự ưu tư, lo lắng, cầu nguyện, muốn chứng được thắng giải thoát, đó là ưu y xuất ly. Như vậy, đối với thanh được nhận thức bởi tai, hương được nhận thức bởi mũi, vị được nhận thức bởi lưỡi, xúc được nhận thức bởi thân, pháp được nhận thức bởi ý, là khả hỷ, khả lạc, khả ý, khả ái, có khả năng dẫn khởi các tham muốn, đắm trước sâu, hoặc hiện tại có được, hoặc có được những gì lúc trước ưa muốn, mà nay đã thành quá khứ, đã chấm hết, đã diệt mất, đã rời xa, đã biến đổi nên sinh ưu sầu; tướng ưu như vậy gọi là ưu y tham trước.

[504c23] Như vậy, đối với thanh được nhận thức bởi tai, hương được nhận thức bởi mũi, vị được nhận thức bởi lưỡi, xúc được nhận thức bởi thân, pháp được nhận thức bởi ý, liễu tri tất cả đều là pháp vô thường, khổ, biến dịch, ly dục, diệt tận, tịch tĩnh, đoạn tận. Các pháp như vậy, từ xưa tới nay, liễu tri tất cả đều là pháp vô thường, khổ, biến dịch, rồi khởi lên ý muốn chứng được thắng giải thoát, nguyện rằng:

“Tôi không biết lúc nào sẽ được an trú đầy đủ thắng giải thoát xứ như các bậc Thánh đã an trú đầy đủ?” Như vậy, sự ưu tư, lo lắng, cầu nguyện, muốn chứng được thắng giải thoát, đó là ưu y xuất ly. Thế nào là xả y tham trước? Có kẻ vô văn phàm phu, kẻ ngu si vô trí, đối với sắc được nhận thức bởi mắt mà quyến luyến nơi xả, chấp trước các nghiệp, thú hướng nơi sắc, y chỉ nơi sắc, không xả nơi sắc, không vượt qua sắc; sự xả ở đây gọi là xả y tham trước. Thế nào là xả y xuất ly? Đối với các sắc, liễu tri tất cả đều là pháp vô thường, khổ, biến dịch, ly dục, diệt tận, tịch tĩnh, đoạn tận. Các sắc như vậy, từ xưa tới nay, liễu tri tất cả đều là pháp vô thường, khổ, biến dịch, rồi giản trạch mà tu xả, đó là xả y xuất ly.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 Như vậy, có kẻ vô văn phàm phu, kẻ ngu si vô trí, đối với thanh được nhận thức bởi tai, hương được nhận thức bởi mũi, vị được nhận thức bởi lưỡi, xúc được nhận thức bởi thân, pháp được nhận thức bởi ý, mà quyến luyến nơi xả, chấp trước các nghiệp, thú hướng nơi các pháp, y chỉ nơi các pháp, không xả nơi các pháp, không vượt qua các pháp; sự xả ở đây gọi là xả y tham trước. Như vậy, đối với thanh được nhận thức bởi tai, hương được nhận thức bởi mũi, vị được nhận thức bởi lưỡi, xúc được nhận thức bởi thân, pháp được nhận thức bởi ý, liễu tri tất cả đều là pháp vô thường, khổ, biến dịch, ly dục, diệt tận, tịch tĩnh, đoạn tận. Các pháp như vậy, từ xưa tới nay, liễu tri tất cả đều là pháp vô thường, khổ, biến dịch, rồi giản trạch mà tu xả, đó là xả y xuất ly. Ở đây, sáu hỷ y tham trước, sáu hỷ y xuất ly; sáu ưu y tham trước, sáu ưu y xuất ly; sáu xả y tham trước, sáu xả y xuất ly; gồm chung là ba mươi sáu sư cú.

[505a14] Ở đây, y chỉ và trú nơi sáu hỷ y xuất ly, thì đoạn trừ, xả bỏ được cái hại của sáu hỷ y tham trước. Cũng vậy, y chỉ và trú nơi sáu ưu y xuất ly, thì đoạn trừ, xả bỏ được cái hại của sáu ưu y tham trước. Cũng vậy, y chỉ và trú nơi sáu xả y xuất ly, thì đoạn trừ, xả bỏ được cái hại của sáu xả y tham trước.

Lại nữa, ở đây, y chỉ và trú nơi sáu hỷ y xuất ly, thì đoạn trừ, xả bỏ được cái hại của sáu ưu y xuất ly; y chỉ và trú nơi sáu xả y xuất ly, chủng tánh.

Xả y một chủng tánh: Là xả y Hư không vô biên xứ cho đến y

Phi tưởng phi phi tưởng xứ.

Ở đây, y chỉ và trú nơi xả y một chủng tánh, thì đoạn trừ, xả bỏ được cái hại của xả y nhiều chủng tánh.

[505a25] III. Kiến lập tưởng uẩn: Có ba thứ: 1. Y sai biệt; 2.

Tác ý sai biệt; 3. Cảnh giới sai biệt.

(1) Y sai biệt: Là sáu tưởng thân: tưởng sinh từ nhãn xúc, tưởng sinh từ nhĩ xúc, tưởng sinh từ tỷ xúc, tưởng sinh từ thiệt xúc, tưởng sinh từ thân xúc và tưởng sinh từ ý xúc.643 (2) Tác ý sai biệt: Có hai thứ: 1. Tưởng hữu tướng; 2. Tưởng vô tướng.

Tưởng hữu tướng, là tưởng của những người chưa khéo ngôn thuyết mà muốn rời Dục giới, tưởng của đệ nhất hữu644 và tưởng của xuất thế gian.

Ngoài ra còn có những sắc thái tác ý mà tương ưng với tưởng. Tưởng vô tướng: Ngoài những tưởng hữu tướng ở trên, là tác ý vô tướng mà tương ưng với tưởng.

(3) Cảnh giới sai biệt: Có bốn thứ: 1. Tưởng nhỏ; 2. Tưởng lớn;

3. Tưởng vô lượng; 4. Tưởng vô sở hữu. Theo thứ tự như vậy, đó là tưởng duyên Dục giới, tưởng duyên Sắc giới, tưởng duyên Vô sắc giới

Xả y nhiều chủng tánh: Là xả y nơi sắc cho đến y nơi pháp. LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 [505b07] IV. Kiến lập hành uẩn: Có ba thứ: 1. Thắng sai biệt; 2. Y sai biệt; 3. Chư hành thi thiết sai biệt.

(1) Thắng sai biệt: Chỉ có tư [tâm sở] là tối thắng, nó được nhiếp trong hành uẩn. Do tâm tạo tác mà chuyển thành pháp tạp nhiễm hay pháp thanh tịnh.

(2) Y sai biệt: Là sáu loại tư thân: Tư sinh từ nhãn xúc, tư sinh từ nhĩ xúc, tư sinh từ tỷ xúc, tư sinh từ thiệt xúc, tư sinh từ thân xúc và tư sinh từ ý xúc.645 (3) Chư hành thi thiết sai biệt: Có ba thứ: 1. Tạp nhiễm thi thiết; 2. Thanh tịnh thi thiết; 3. Phần vị thi thiết. Tạp nhiễm thi thiết: Là phiền não và tùy phiền não.

Thanh tịnh thi thiết: Là tín, tàm, quý, … bất hại.646 Phần vị thi thiết: Là sinh, lão, trụ v.v… tâm bất tương ưng hành.647 Uẩn gọi là pháp giới, cũng gọi là pháp xứ, tức ba uẩn (thọ, tưởng, hành), pháp xứ sở nhiếp sắc648 và vô vi649 .

[505b13] V. Kiến lập thức uẩn: Có ba thứ: 1. Chủng loại sai biệt; 2. Y sai biệt; 3. Tạp nhiễm thanh tịnh sai biệt. (1) Chủng loại sai biệt: Có hai thứ: 1. A-lại-da thức; 2.

Chuyển thức. (2) Y sai biệt: Là sáu thức thân. Hỏi: Thức nào trong sáu thức được thu giữ bởi thức a-lại-da? Đáp: Cả sáu thức đều được thu giữ, vì thức a-lại-da thâu tàng chủng tử từ sáu thức. Do thức a-lại-da thu giữ và ghi nhớ một cách thầm lặng, nên đức Bạc-già-phạm đã không nói cho tất cả650. Người thiện xảo qua đây mà tùy giải.

(3) Tạp nhiễm thanh tịnh sai biệt: Trong kinh có nói: “Nội tâm có tham, như thật tri nội tâm có tham; nội tâm ly tham, như thật tri nội tâm ly tham.”651 Cũng vậy, có sân, ly sân; có si, ly si, cho đến nói rộng.

[505b27] Ở đây có những phẩm tâm: 1. Tâm chưa phát thú tam-ma-địa; 2. Tâm đã phát thú nhưng chưa được tam-ma-địa; 3. Tâm đã được tam-ma-địa; đây lại có hai: một là, tâm không thanh tịnh; hai là, tâm cực thanh tịnh.

Phẩm tâm thứ nhất: Là hoặc có lúc khởi tâm nhiễm ô, vì bị phiền não tham, sân, si trói buộc; hoặc có lúc khởi tâm thiện hay vô ký, vì rời xa phiền não tham, sân, si.

Phẩm tâm thứ hai: Là hoặc có lúc buộc tâm nội tĩnh, hoặc có lúc mất niệm đuổi theo năm dục, hoặc có lúc nhiếp tâm cho tĩnh lặng. Lại lúc nơi cảnh ấy không chánh an trú, nội tâm dao động, hoặc chánh an LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 trú, nội tâm không dao động. Hoặc có lúc chưa đoạn trừ triền cái hôn trầm và trạo cử.

Cả hai phẩm tâm trên là tâm chưa được tịch tĩnh. Do đoạn diệt [các triền cái] mà tâm được tịch tĩnh. Nếu do như lý tác ý, được [bốn] căn bản tịnh lự, gọi là tâm định. Chưa được những điều trên, gọi là tâm không định. Đạo cứu cánh, gọi là tâm cực tu652. Đoạn cứu cánh, gọi là tâm cực giải thoát. Ngược với hai điều trên gọi là tâm không tu và tâm không giải thoát. Nên biết, bắt đầu từ tâm định cho đến tâm không giải thoát, chính là phẩm tâm thứ ba.

4. Số: Do năm sự nhiếp hết tất cả sự lưu chuyển. Năm sự là gì? 1. Sự sở thọ dụng; 2. Sự năng thọ dụng; 3. Sự thọ dụng chấp thủ; 4. Sự thọ dụng tạp nhiễm; 5. Sự thọ dụng dựa vào pháp biến hành. Sự sở thọ dụng: Là sắc uẩn. Cửa ngõ y chấp653 là năm thứ sắc căn làm sở thọ dụng, và cánh cửa sở duyên là các sắc cảnh giới làm sở thọ dụng.

Sự năng thọ dụng: Là thọ uẩn.

Sự thọ dụng chấp thủ: Là tưởng uẩn.

Sự thọ dụng tạp nhiễm: Là hành uẩn.

Sự thọ dụng dựa vào pháp biến hành: Là thức uẩn. Do kể thức uẩn này là thức thọ dụng, cho đến là thức bị tạp nhiễm654, từ đó nghĩa thứ đệ được thành lập. 5. Lại do năm nhân duyên mà kiến lập thứ đệ: 1. Do sinh khởi;

2. Do đối trị; 3. Do lưu chuyển; 4. Do thức trú; 5. Do hiển liễu. [505c23] (1) Thứ đệ do sinh khởi: Như kinh nói: “Do duyên mắt và sắc nên thức của mắt sinh, cho đến do duyên ý và pháp nên thức của ý sinh.”655 Ở đây, trước nói sắc uẩn, sau nói thức uẩn. Hai uẩn này là sở y chỉ của các tâm pháp, tức dựa vào hai uẩn mà khởi các tâm pháp: thọ, tưởng, tư v.v… Tiếp theo, kinh nói: “Ba sự hòa hợp sinh xúc; xúc làm duyên sinh các pháp: thọ, ái v.v…” Do nhân duyên sinh khởi này mà nói thứ đệ của các uẩn.

(2) Thứ đệ do đối trị: Là đối trị bốn điên đảo nên nói bốn niệm trú. Bốn điên đảo: 1. Đối với bất tịnh mà điên đảo cho là tịnh; 2. Đối với khổ mà điên đảo cho là lạc; 3. Đối với vô thường mà điên đảo cho là thường; 4. Đối với vô ngã mà điên đảo cho là ngã. Ở đây, trước nói sắc uẩn, sau là thọ uẩn, rồi thức uẩn, sau chót là hai uẩn tưởng và hành.

Như vậy, do đối trị nên nói thứ đệ của các uẩn.

[506a04] (3) Thứ đệ do lưu chuyển: Các căn lấy cảnh giới làm sở y nên sinh khởi hai uẩn [thọ và tưởng], tức là cảnh giới lãnh nạp và cảnh giới khắc họa656. Do nhân duyên này mà khởi sự thọ dụng các pháp não loạn nơi cảnh giới hiện pháp (: phiền não tạp nhiễm) và tạo tác các nghiệp thiện, bất thiện (: nghiệp tạp nhiễm). Do nhân tố này mà chiêu cảm khổ não sinh, già, bệnh, chết ở đời sau (: sinh tạp nhiễm).

Thức uẩn là một loại bị não loạn nên nói sau cùng. báo khổ vui, diễn biến qua 3 tâm sở thọ, tưởng và tư. 655 Tạp A-hàm, kinh Lục nhập xứ, số 68: “Thế nào là sự tập khởi của sắc? sự tập khởi của thọ, tưởng, hành, thức? Do duyên mắt và sắc nên thức của mắt sanh; ba sự hòa hợp sanh xúc; duyên LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 [506a09] (4) Thứ đệ do thức trú: Là bốn trú xứ của thức657 .

Thức theo thứ đệ khởi của sắc, thọ, tưởng và hành mà an trú.

(5) Thứ đệ do hiển liễu: Khi gặp một bổ-đặc-già-la, trước tiên ghi nhận hình sắc của người ấy, cho nên trước nói sắc uẩn. Tiếp theo, qua thọ uẩn hiển lộ người ấy sang hay hèn, vui hay khổ. Kế đó, qua tưởng uẩn hiển lộ người ấy có tên như vậy, họ như vậy, chủng tộc như vậy v.v… Tiếp nữa, qua hành uẩn hiển lộ người ấy ngu si như vậy hay thông tuệ như vậy. Sau cùng, qua thức uẩn hiển lộ người ấy có cái nội ngã sai biệt, nghĩa là đối với các uẩn ở trước, sự đã ghi nhận, sự có khổ vui, sự đã nói ra, sự ngu si hay thông tuệ, đó gọi là do hiển liễu mà nói thứ đệ của các uẩn.

[506a17] Lại nữa, do y chỉ hai sự mà kiến lập thứ đệ: 1. Sự tư trợ ngã; 2. Sự tự nội ngã.

(1) Sự tư trợ ngã: là ban đầu y chỉ cái thân sống trong các cảnh giới, sau đó thọ khổ vui, kế đó tùy trường hợp nói về mình, về người, như có tên như vậy, họ như vậy, chủng tộc như vậy v.v… Rồi y chỉ hai tập hợp này658 để khởi tất cả hoạt động theo pháp, theo phi pháp.

(2) Sự nội tự ngã: Chính là thức uẩn659 .

[506a22] 6. Thiện xảo: Sẽ nói rộng trong phẩm Thành thiện xảo.

7. Tưởng sai biệt: Là hữu sắc, vô sắc, hữu kiến, vô kiến, hữu đối, vô đối, hữu lậu, vô lậu, hữu vi, vô vi, đại loại các pháp như vậy.

[Hiển uẩn thế tục nghĩa:]

Hỏi: [Trong các uẩn], nghĩa gì, uẩn nào là hữu sắc?

Đáp: Lấy nghĩa sắc tự thể làm nghĩa hữu sắc, và sắc uẩn là hữu sắc.

Hỏi: Nghĩa gì, uẩn nào là hữu kiến?

Đáp: Nghĩa sở hành của mắt, và một phần của sắc uẩn là hữu kiến.

Hỏi: Nghĩa gì, uẩn nào là hữu đối? Đáp: Là nghĩa chiếm cứ xứ sở khi xúc đối lẫn nhau và nghĩa thô đại. Một phần của sắc uẩn là hữu đối. Nghĩa thô đại, là rời ba loại vi tế: 1. Tổn giảm vi tế; 2. Chủng loại vi tế; 3. Tâm tự tại chuyển vi tế.

Hỏi: Nghĩa gì, uẩn nào là hữu lậu?

Đáp: Là nghĩa thô trọng theo sát, nên cùng các phiền não nương nhau mà sinh. Một phần của các uẩn là hữu lậu. Lại nữa, nghĩa của hữu lậu là xứ nào mà trong đó có phiền não có thể khởi bốn thứ lỗi, xứ ấy gọi là hữu lậu. Bốn lỗi là: 1. Lỗi không tịch tĩnh, là làm cho các triền hiện hành; 2. Lỗi nội ngoại biến dị, là làm cho phiền não [ở trong] dựa vào duyên sự rồi tùy thuận phiền não [ở ngoài]; 3. Lỗi phát khởi các ác hành, là làm cho khởi phiền não;

657 Bốn thức trú: Tạp A-hàm, kinh số 64, Ưu-đà-na: “Do vin bám mà có bốn trú xứ của thức. Thức trụ nơi sắc, vin bám sắc, ham muốn sắc, để tăng tiến, sanh trưởng rộng lớn. Thức trụ nơi thọ, tưởng, hành, vin bám hành, ham muốn hành, để tăng tiến, sanh trưởng rộng lớn. Tỳ kheo, thức ở nơi này, hoặc đến, hoặc đi, hoặc ở, hoặc khởi, hoặc diệt, tăng tiến, sanh trưởng rộng lớn. Nếu nói rằng lại có pháp khác, và ở đó thức hoặc đến, hoặc đi, hoặc ở, hoặc khởi, hoặc diệt, tăng tiến, sanh trưởng rộng lớn; thì đây chỉ có trên ngôn thuyết, chứ nếu hỏi đến, thì sẽ không biết, chỉ tăng thêm ngu si, vì chúng chẳng phải là cảnh giới. Vì sao? Vì Tỳ kheo, xa lìa tham dục của sắc giơi, thì triền phược của ý sanh đối với sắc cũng sẽ bị đoạn trừ. Khi triền phược của ý sanh đối với sắc bị đoạn trừ rồi, thì sự vin bám của thức cũng sẽ bị đọan trừ. Khi ấy, thức không có chỗ trú, cũng không tăng tiến, sanh trưởng rộng lớn trở lại. Khi triền phược của ý sanh đối với thọ, tưởng, hành giới, nếu đã lìa tham dục LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 4. Lỗi nhân tố của nhiếp thọ, là làm cho dẫn phát hậu hữu. Hỏi: Nghĩa gì, uẩn nào là hữu vi?

Đáp: Là nghĩa từ nhân tố đã sinh, đang sinh và sẽ sinh. Tất cả uẩn đều là hữu vi.

Hỏi: Nghĩa gì, uẩn nào là có tranh cãi660?

Đáp: Là nghĩa sân hận góp phần nhiều và nó chuyển động tự tại.

Một phần của các uẩn là có tranh cãi.

Hỏi: Nghĩa gì, uẩn nào là có ưa thích vị ngọt?

Đáp: Là nghĩa ái kiến góp phần nhiều và nó chuyển động tự tại.

Một phần của các uẩn là có ưa thích vị ngọt.

Hỏi: Nghĩa gì, uẩn nào là có tham trước?

Đáp: Là nghĩa dục tham góp phần nhiều và nó chuyển động tự tại. Một phần của các uẩn là có tham trước. Hỏi: Nghĩa gì, uẩn nào là thế gian? Đáp: Là nghĩa sở y của ngôn luận. Một phần của các uẩn là thế gian.

Hỏi: Nghĩa gì, uẩn nào là giới nhiếp?

Đáp: Là nghĩa thế gian được nhiếp trong ba giới (Dục, Sắc, Vô sắc). Một phần của các uẩn là giới nhiếp.

Hỏi: Nghĩa gì, uẩn nào là quá khứ?

Đáp: Là nghĩa đã thọ dụng hết nhân quả. Một phần của các uẩn là quá khứ.

258 259

Đáp: Là nghĩa chưa thọ dụng hết nhân quả. Một phần của các uẩn là vị lai. Hỏi: Nghĩa gì, uẩn nào là hiện tại?

Đáp: Là nghĩa đã thọ dụng hết nhân, chưa thọ dụng hết quả. Một phần của các uẩn là hiện tại.661 Hỏi: Nghĩa gì, uẩn nào là nội?

Đáp: Là nghĩa sáu nội xứ và những gì không rời sáu nội xứ. Một phần của sắc uẩn và bốn uẩn còn lại là nội.

Hỏi: Nghĩa gì, uẩn nào là ngoại?

Đáp: Là nghĩa sáu ngoại xứ và những gì không rời sáu ngoại xứ.

Một phần của sắc uẩn là ngoại.

Hỏi: Nghĩa gì, uẩn nào là thô?

Đáp: Là nghĩa tướng trạng không tinh tế tụ tập tràn đầy. Một phần của các uẩn là thô.

Hỏi: Nghĩa gì, uẩn nào là tế?

Đáp: Là nghĩa tướng trạng tinh tế tụ tập tràn đầy. Một phần của các uẩn là tế.

Hỏi: Nghĩa gì, uẩn nào là liệt? Đáp: Là nghĩa vô thường, khổ, bất tịnh, nhiễm ô. Một phần của các uẩn là liệt.

Hỏi: Nghĩa gì, uẩn nào là thắng?

Đáp: Là nghĩa thường, lạc, tịnh, thanh tịnh. Một phần của các uẩn là thắng. hành thời thứ ba.664 Một phần của các uẩn là Vô sắc giới hệ. Lại có nghĩa khác, là nghĩa khinh an câu hữu với định bất tương ưng, bao gồm các pháp cộng hữu và các pháp là kết quả của định. Đó là nghĩa Dục giới hệ, dựa vào phiền não Sắc giới, và những gì trái ngược với Dục giới (tức Sắc giới hệ). Đó là nghĩa Sắc giới hệ, đã rời những phiền não còn lại ở Sắc giới, và những gì trái ngược với Sắc giới (tức Vô sắc giới hệ). Đó là Vô sắc giới hệ, nên biết.

Hỏi: Nghĩa gì, uẩn nào là thiện?

Đáp: Là nghĩa cảm quả báo lạc đời sau, là nghĩa vĩnh đoạn phiền não khổ, là nghĩa đối trị phiền não khổ. Một phần của các uẩn là thiện.

Hỏi: Nghĩa gì, uẩn nào là bất thiện?

Đáp: Là nghĩa cảm quả báo khổ đời sau, và nghĩa phát khởi các ác hành. Một phần của các uẩn là bất thiện.

Hỏi: Nghĩa gì, uẩn nào là vô ký?

Đáp: Là nghĩa trái ngược với thiện và bất thiện. Một phần của các uẩn là vô ký. Lại có nghĩa khác, đó là nghĩa không lầm lỗi, là nghĩa đối trị lầm lỗi, là nghĩa tùy thuận công đức, nên gọi là thiện. Nghĩa trái ngược với thiện là bất thiện. Nghĩa trái ngược Hỏi: Nghĩa gì, uẩn nào là học? LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 Hỏi: Nghĩa gì, uẩn nào là viễn? Đáp: Là nghĩa xứ sở và thời gian quá khứ, vị lai ở xa. Một phần của các uẩn là viễn.

Hỏi: Nghĩa gì, uẩn nào là cận?

Đáp: Là nghĩa xứ sở và thời gian quá khứ, vị lai ở gần. Một phần của các uẩn là cận.

Hỏi: Nghĩa gì, uẩn nào là Dục giới hệ? Đáp: Là nghĩa nếu sinh ở Dục giới mà chưa được tâm đối trị, hoặc đã được [thời thứ hai], đã xuất hiện hành thời thứ ba.662 Một phần của các uẩn là Dục giới hệ.

Hỏi: Nghĩa gì, uẩn nào là Sắc giới hệ?

Đáp: Là nghĩa đã được tâm đối trị thuộc Sắc giới, nếu an trú định ở Sắc giới, hoặc nếu sinh nơi Sắc giới, chưa được cái tâm đối trị ở thượng địa (: Vô sắc giới), hoặc đã được, đã xuất hiện hành thời thứ ba.663 Một phần của các uẩn là Sắc giới hệ.

Hỏi: Nghĩa gì, uẩn nào là Vô sắc giới hệ?

Đáp: Là nghĩa đã được tâm đối trị thuộc Vô sắc giới, nếu an trú định ở Vô sắc giới, hoặc nếu sinh nơi Vô sắc giới, chưa được cái tâm đối trị ở thượng địa (: Cứu cánh), hoặc đã được, đã xuất hiện LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 Đáp: Là nghĩa tu học phương tiện thiện. Một phần của các uẩn là học.

Hỏi: Nghĩa gì, uẩn nào là vô học?

Đáp: Là nghĩa tu học cứu cánh thiện. Một phần của các uẩn là vô học.

Hỏi: Nghĩa gì, uẩn nào là phi học, phi vô học?

Đáp: Là nghĩa rời học và vô học ở trên, bao gồm thiện, nhiễm ô và vô ký. Một phần của các uẩn là phi học, phi vô học.

Hỏi: Nghĩa gì, uẩn nào là kiến sở đoạn?

Đáp: Là nghĩa hiện quán trí, hiện quán đế sở đoạn. Một phần của các uẩn là kiến sở đoạn. Hỏi: Nghĩa gì, uẩn nào là tu sở đoạn?

Đáp: Là nghĩa tu đạo sở đoạn sau khi hiện quán trí, hiện quán đế.

Một phần của các uẩn là tu sở đoạn.

Hỏi: Nghĩa gì, uẩn nào là vô đoạn? Đáp: Là nghĩa cứu cánh đối trị tất cả nhiễm ô và nghĩa tất cả nhiễm ô vĩnh đoạn. Một phần của các uẩn là vô đoạn.

Hỏi: Nghĩa gì, uẩn nào là vô sắc … cho đến nói rộng665?

Đáp: Là nghĩa ngược lại với nghĩa sắc v.v…666 đã nói. Nên biết, đó là nghĩa vô sắc v.v…667

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1

Luận Hiển Dương Thánh Giáo

Quyển Sáu

Phẩm Hai

NHIẾP TỊNH NGHĨA (Phần 2)

[507a13] Luận giải: Như vậy là đã nói rộng về thế tục đế. Thế

nào là thắng nghĩa đế?

Kệ tụng:

Năm, ba pháp, chân thật

Kia có bốn nên biết Và bốn thứ tầm tư Bốn thứ như thật trí. (kệ 6)

[507a17] Luận giải: Năm pháp: 1. Tướng; 2. Danh; 3. Phân biệt; 4. Chân như; 5. Chánh trí.

Tướng: Là sở y xứ của tất cả ngôn thuyết.

Danh: Là nơi các tướng thì dựa vào tăng ngữ [xúc]668.

Phân biệt: Là các tâm và tâm pháp nhiếp thuộc ba cõi.

Chân như: Là pháp tánh vô ngã hiển lộ bằng Thánh trí sở hành, không phải chỗ y xứ của tất cả ngôn thuyết.

Chánh trí: Lược có hai thứ: 1. Chánh trí duy xuất thế gian; 2.

Chánh trí thế gian và xuất thế gian. 667 Toàn bộ phần hỏi đáp cũng nằm trong Du-già sư địa luận, quyển 56, tr. 608a07~c15. [507b09] Kia có bốn nên biết: Chân thật kia lại có bốn thứ: 1.

Chân thật thế gian; 2. Chân thật đạo lý; 3. Chân thật phiền não chướng tịnh trí sở hành; 4. Chân thật sở tri chướng tịnh trí sở hành.672 [507b12] (1) Chân thật thế gian: Là tất cả thế gian đối với các sự [tùy thuận giả lập], do tập quen mà được ngộ nhập trí kiến về tánh chất thế tục thi thiết chung có, như đất thì chỉ là đất, chẳng phải lửa v.v…, cũng vậy đối với nước, lửa, gió, sắc, thanh, hương, vị, xúc, ẩm thực, y phục, xe cộ, các thứ trang sức, đồ đạc, hương xoa, tràng hoa, ca múa, âm nhạc, các loại ánh sáng, trai gái [phục dịch], các hạnh uy nghi, ruộng vườn, nhà cửa, tài vật và khổ vui v.v… Khổ chính là khổ, chẳng phải vui. Vui chính là vui, chẳng phải khổ. Tóm yếu mà nói, cái này chính là cái này, chẳng phải cái kia; cái kia chính là cái kia, chẳng phải cái khác, điều đó quyết định cho sự thắng giải về vận hành của sự thế gian hữu tình, ngang qua danh ngôn mà tất cả thế gian từ xa xưa truyền lại673, nó cũng quyết định cho sự phân biệt về tự thân và tha nhân, gom lại làm thành chân thật, chẳng phải tà tư duy, quán sát rồi mới chấp nhận. Đó là chân thật thế gian. [507b22] (2) Chân thật đạo lý: Là các bậc chánh trí có đạo lý nghĩa. Những bậc thông duệ, những vị hiệt tuệ, những người suy cầu, LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 Chánh trí duy xuất thế gian: Là chánh trí mà Thanh văn, Độc giác và các Bồ-tát thông đạt chân như. Lại nữa, các Bồ-tát dùng trí xuất thế gian, tinh tiến tu học đối với năm minh xứ. Do cái trí biến mãn chân như phần nhiều hiện hữu trước mắt nên mau chóng chứng đắc sở tri chướng tịnh.

Chánh trí thế gian và xuất thế gian: Là các Thanh văn và Độc giác vừa mới thông đạt chân như, do trước chỉ có cái lực của chánh trí xuất thế gian, sau có được chánh trí thế gian và xuất thế gian, nên ở trong chư an lập đế669 khởi tâm chán sợ [tội lỗi] nơi ba cõi và tâm ưa thích tịch tịnh xứ nơi ba cõi. Do chánh trí ấy phần nhiều hiện hữu trước mắt nên mau chóng chứng đắc phiền não chướng tịnh.

[507b02] Ba pháp: Là ba tự tánh: 1. Tự tánh biến kế sở chấp;

2. Tự tánh y tha khởi; 3. Tự tánh viên thành thật.

Tự tánh biến kế sở chấp: Là tự thể dựa vào danh ngôn giả lập, vì muốn tùy thuận ngôn thuyết thế gian.

Tự tánh y tha khởi: Là tự thể các pháp từ nhân duyên mà sinh.670 Tự tánh viên thành thật: Là chân như của các pháp, là sở hành của Thánh trí, cảnh giới của Thánh trí, sở duyên của Thánh trí, vì muốn chứng đắc cực thanh tịnh, vì muốn được giải thoát hai sự trói buộc là tất cả tướng và thô trọng671, vì muốn dẫn phát các công đức.

không có tánh kham năng, bị trói buộc một cách vi tế. (Du-già sư địa luận, quyển 58, tr. 625b16~22) 672 1. Chân thật thế gian là sự thật được nhận thức theo tập quán và quy ước của thế gian; 2. Chân LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 những vị thẩm sát, những bậc trú tầm tư địa, những bậc tự đủ biện tài, những vị trú ở dị sinh vị, những vị tùy quán sát hành,674 y chỉ hiện lượng, tỷ lượng và chánh giáo lượng675, cực kỳ khéo léo vận dụng trí tuệ quyết trạch đối với sở hành sự và sở tri sự676 để đạo lý chứng thành677 được [thi thiết] kiến lập. Đó là chân thật đạo lý.