Luận Hiển Dương Thánh Giáo Trọn Bộ 2 tập

Quyển Ba

Phẩm Một

NHIẾP SỰ (Phần 3)

[491b07] Thông đạt: Là bảy thứ thông đạt, trong kinh có nói rộng.296 1. Thông đạt chữ: Không có phân biệt đối với ba mươi hai chữ297 , như thật hiểu rõ nghĩa của sở hành tướng [của các pháp], vì trước đã tăng thượng pháp hành298, khéo [tác ý] tu đối trị nơi tâm.

tu đối trị nơi tâm.299 3. Thông đạt năng thủ: Đối với mọi sở duyên tương ưng với tâm pháp, như thật hiểu rõ sự liễu biệt300, vì trước đã tăng thượng pháp hành, khéo [tác ý] tu đối trị nơi tâm. 4. Thông đạt sở thủ: Đối với mọi cảnh giới của các thức, như thật hiểu rõ ảnh tượng của các thức, vì trước đã tăng thượng pháp hành, khéo [tác ý] tu đối trị nơi tâm.

5. Thông đạt hệ phược: Đối với sự hệ phược của các tướng và sự hệ phược của các thô trọng, như thật hiểu rõ chúng, vì trước đã tăng thượng pháp hành, khéo [tác ý] tu đối trị nơi tâm.

6. Thông đạt giải thoát: Đối với sự giải thoát hệ phược của các tướng và sự giải thoát hệ phược của các thô trọng, như thật hiểu rõ chúng, vì trước đã tăng thượng pháp hành, khéo [tác ý] tu đối trị nơi tâm.

7. Thông đạt pháp tánh: Đối với sự hệ phược và sự giải thoát của các hành duyên khởi từ vô thỉ đến nay, và đối với tịch diệt, chân như, LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 chánh thức chứng được hiện quán vô thượng, nên các Bồ-tát ở trong địa này an trú tăng thượng hỷ, cho nên địa này gọi là Cực hỷ.

2. Ly cấu địa: Các Bồ-tát trú trong địa này, vì trước đã khéo tu đối trị ở Sơ địa hành, vượt qua tất cả Thanh văn, Độc giác địa, chứng được Cực tịnh302 diệu thi-la uẩn, đối trị tất cả vi phạm rất nhỏ giới dơ bẩn, cho nên địa này gọi là Ly cấu.

3. Phát quang địa: Các Bồ-tát trú trong địa này, vì trước đã khéo tu đối trị ở địa thứ hai, vượt qua tất cả Thanh văn, Độc giác địa, chứng được Cực tịnh tam-ma-địa uẩn, làm chỗ dựa cho ánh sáng của đại trí, cho nên địa này gọi là Phát quang.

4. Diệm tuệ địa: Các Bồ-tát trú trong địa này, vì trước đã khéo tu đối trị ở địa thứ ba, vượt qua tất cả Thanh văn, Độc giác địa, chứng được Cực tịnh duyên các giác phần303, năng thủ pháp cảnh là vi diệu tuệ uẩn mà luôn hiện tiền để đốt tiêu tất cả phiền não, cho nên địa này gọi là Diệm tuệ.

5. Nan thắng địa: Các Bồ-tát trú trong địa này, vì trước đã khéo tu đối trị ở địa thứ tư, vượt qua tất cả Thanh văn, Độc giác địa, chứng được Cực tịnh duyên các đế lý304, các pháp được biết đến bằng vi diệu tuệ uẩn, thành được sự cực kỳ khó thành305, không trú trong sự [sinh tử] lưu chuyển cũng như trong Thánh đạo tịch diệt, cho nên địa này gọi là Nan thắng.

6. Hiện tiền địa: Các Bồ-tát trú trong địa này, vì trước đã khéo tu đối trị ở địa thứ năm, vượt qua tất cả Thanh văn, Độc giác địa, chứng được Cực tịnh duyên trí và phi trí306, hai thứ tạo nên các hành lưu chuyển hay ngưng dứt, là vi diệu tuệ uẩn307 về pháp cảnh, mà phần nhiều là hữu tướng tương tục một cách nhiệm vận308, khiến cho diệu trí hiện ra trước mắt, cho nên địa này gọi là Hiện tiền.

7. Viễn hành địa: Các Bồ-tát trú trong địa này, vì trước đã khéo tu đối trị ở địa thứ sáu, vượt qua tất cả Thanh văn, Độc giác địa, chứng được Cực tịnh, vi diệu giải thoát uẩn và vi diệu giải thoát tri kiến uẩn.

Do đứng xa mà thể nhập tất cả hiện hành của các tướng đã được giải thoát, cho nên địa này gọi là Viễn hành.

8. Bất động địa: Các Bồ-tát trú trong địa này, vì trước đã khéo tu đối trị ở địa thứ bảy, vượt qua tất cả Thanh văn, Độc giác địa, chứng được Cực tịnh, vi diệu giải thoát uẩn và vi diệu giải thoát tri kiến uẩn, giải thoát tất cả [hữu] tướng vì tự tại với các chướng ngại, được vô công dụng tương tục một cách nhiệm vận, làm sở y chỉ cho đạo [cứu cánh], cho nên địa này gọi là Bất động.

9. Thiện tuệ địa: Các Bồ-tát trú trong địa này, vì trước đã khéo tu LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 đối trị ở địa thứ tám, vượt qua tất cả Thanh văn, Độc giác địa, chứng được Cực tịnh, vi diệu giải thoát uẩn và vi diệu giải thoát tri kiến uẩn, giải thoát tất cả chướng ngại cho vô ngại biện, làm sở y chỉ cho trí tuệ rộng lớn và không tội lỗi309, cho nên địa này gọi là Thiện tuệ.

10. Pháp vân địa: Các Bồ-tát trú trong địa này, vì trước đã khéo tu đối trị ở địa thứ chín, vượt qua tất cả Thanh văn, Độc giác địa, chứng được Cực tịnh, vi diệu giải thoát uẩn và vi diệu giải thoát tri kiến uẩn, giải thoát trí chướng310 nên phát khởi đại thần thông như mây311, làm chỗ dựa cho pháp thân viên mãn, cho nên địa này gọi là Pháp vân.312 [492a01] Ba-la-mật-đa: Là mười ba-la-mật-đa, trong kinh có nói rộng.

1. Thí ba-la-mật-đa: Dựa vào bồ-đề tâm mà dẫn đầu là lòng bi;

cùng với mười thứ pháp hành hỗ trợ cho sự khéo tu đối trị; bảy thứ thông đạt làm căn bản vững chắc, [mà thực hành bố thí] hoặc bằng của cải, hoặc bằng chánh pháp, hoặc bằng sự vô úy, mà có tánh chất của năm thứ công đức thuộc về đại ngã: (1) Xả mà không đắm trước; (2) Xả mà không quán thấy [ghét thương]; (3) Xả mà không lầm lỗi [nơi thân, miệng và niệm]313; (4) Xả bằng không phân biệt; (5) Xả qua sự chánh hồi hướng.314 Vì thực hành bố thí mà các Bồ-tát đem tư hữu nuôi sống để nhiếp hóa các hữu tình, và vì thân cận sự tu tập nhiều mà làm cho tư lương của Bồ-tát viên mãn, sẽ thành tựu quả Vô thượng chánh biến tri.

Như thí ba-la-mật-đa315, giới cho đến tuệ, nên biết như vậy; trong đó có những sai biệt:

2. Giới ba-la-mật-đa: [Thực hành trì giới] hoặc bằng sự dứt lìa pháp bất thiện, hoặc bằng sự nhiếp thọ pháp thiện, hoặc bằng sự lợi ích hữu tình luật nghi giới qua tánh chất thu nhiếp thân, ngữ, ý nghiệp. Vì thực hành trì giới mà các Bồ-tát đem sự không sân khuể và không não hại để nhiếp hóa các hữu tình.316 3. Nhẫn ba-la-mật-đa: [Thực hành nhẫn nhục] hoặc bằng sự nhẫn chịu những việc không lợi ích của người qua tâm không sân 309 Luận Đại thừa trang nghiêm kinh, phẩm Hành trú: “Bồ tát ở trong địa thứ chín được bốn vô ngại khuể, hoặc bằng sự yên chịu các khổ [của người] qua tâm bất loạn, tuệ (: pháp, nghĩa, từ và biện vô ngại) thuộc loại thù thắng nhất, nên ở trong khoảng một sát na, hết thảy người trời có chủng loại khác nhau nơi ba ngàn thế giới, cùng hỏi những câu hỏi khác nhau hoặc bằng sự thẩm sát các pháp qua chánh tuệ317. Vì thực hành nhẫn LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 nhục mà các Bồ-tát đem sự nhẫn chịu mọi điều không lợi ích và mọi sự tổn hại để nhiếp hóa các hữu tình.

4. Cần ba-la-mật-đa: [Thực hành tinh cần] hoặc bằng sự trang bị áo giáp phát tâm, hoặc bằng sự gia hành phương tiện318, hoặc vì lợi ích hữu tình mà liên tục cái tâm thuần thục và tánh dũng mạnh, muốn dẫn sinh tất cả thiện căn. Vì thực hành tinh cần mà các Bồ-tát tuy chưa đè bẹp được các hoặc nhưng vẫn có thể một chiều chuyên tu các pháp thiện.

5. Tĩnh lự ba-la-mật-đa: [Thực hành tĩnh lự] hoặc bằng sự đối trị phiền não, hoặc bằng sự phát khởi công đức, hoặc vì lợi ích hữu tình mà tâm trú nhất duyên tánh. Vì thực hành tĩnh lự mà các Bồ-tát đè bẹp được các phiền não, làm cho an trú pháp không hiện hành319 .

6. Tuệ ba-la-mật-đa: [Thực hành trí tuệ] hoặc bằng sự đối trị phiền não, hoặc bằng sự phát khởi công đức, hoặc vì lợi ích hữu tình mà giản trạch các pháp. Vì thực hành trí tuệ mà các Bồ-tát vĩnh viễn đoạn trừ tất cả chủng tử của phiền não chướng và sở tri chướng.

7. Phương tiện thiện xảo ba-la-mật-đa: Các Bồ-tát lấy sáu ba-la-mật-đa ở trước làm phương tiện, hoặc bằng sự tùy thuận, hoặc bằng sự trái nghịch, hoặc bằng những ý lạc không đồng đều, hoặc bằng sự thi ân báo ân, hoặc bằng sự uy bức, hoặc bằng sự thanh tịnh320, dùng ba thứ lợi ích321 để nhiếp hóa hữu tình, ở mọi thiện xứ đều làm cho hữu tình tiếp nhận, điều phục, an trú và thành lập322 . 8. Nguyện ba-la-mật-đa: Các Bồ-tát đều có một thệ nguyện để làm bản thể của mình. Bồ-tát nếu vì biếng nhác, nhiều phiền não, thì phải phát thệ nguyện chánh yếu để tu tập các pháp thiện: “Làm cho tôi ở đời sau có được sự tự tại, dũng mãnh, chánh cần, phiền não được nhẹ và nhỏ đi.” Do nhân duyên này, trong các đời sống khác, theo ước muốn đã phát mà cảm được quả như nguyện; trong sự tu tập pháp thiện sẽ được cái lực mạnh mẽ.

9. Lực ba-la-mật-đa: Các Bồ-tát do khi tu tập pháp thiện được cái lực mạnh mẽ, nên dựa vào cái lực này mà mau chóng phát khởi tĩnh lự ba-la-mật-đa.

10. Trí ba-la-mật-đa: Các Bồ-tát đối với Bồ-tát tạng mà tĩnh lự ba-la-mật-đa nhiếp thọ được các pháp thì có được cái trí dẫn ra tuệ thế 319 Bất hiện hành pháp 不現行法: chỉ cho tâm ý; không phải thân, ngữ. LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 gian. Dựa vào tuệ thế gian này, các Bồ-tát mau chóng phát khởi [phần hậu đắc của trí] vô phân biệt xuất thế và đạo tịch diệt không trú lưu chuyển mà đều nhiếp vào tuệ ba-la-mật-đa.

[492b12] Mười ba-la-mật-đa như vậy đều được tu tập đầy đủ ở trong các địa. Nên biết, ở khía cạnh mười ba-la-mật-đa thêm hơn lên mà nói thì thí ba-la-mật-đa chỉ ở sơ địa, và theo thứ đệ thì tuệ ba-la-mật-đa ở địa thứ mười. Lại nữa, kệ tụng:

Bồ-tát hành, nhiếp sự

Và đà-la-ni môn Các tam-ma-địa môn Những vô lượng tác ý. (kệ 6)

[492b17] Bồ-tát hành: Là bốn thứ Bồ-tát hành, trong kinh có nói rộng.323 1. Đáo bỉ ngạn hành: Tổng nhiếp là mười ba-la-mật-đa, gọi là đáo bỉ ngạn hành; đều là nghĩa xuất ly của đại thừa.

2. Biến giác phần hành: Tổng nhiếp là ba mươi bảy pháp bồ-đề phần, gọi là biến giác phần hành; là như thật hiểu rõ nghĩa của tất cả sở tri.

4. Thành thục hữu tình hành: Tổng nhiếp là bốn nhiếp sự, gọi là thành thục hữu tình hành; là hữu tình đã đi vào Thánh giáo bằng các cảnh giới được hiện hóa, Bồ-tát dùng nghĩa của hai thứ nhiếp thọ là tài nhiếp và pháp nhiếp. Trong đó, tài nhiếp là nhiếp thọ hỗ trợ, là phương tiện [nhiếp thủ] làm cho thành thục; pháp nhiếp là nhiếp thọ chánh yếu, là phương tiện [chánh] chuyển và tùy chuyển324 làm cho thành thục. Như vậy, bốn nhiếp sự dựa theo năm thứ nhiếp hành nên gọi là nhiếp sự.

Năm thứ nhiếp hành: 1. Nhiếp hành làm cho nương tựa; 2. Nhiếp hành làm cho tiếp nhận pháp thiện; 3. Nhiếp hành làm cho sinh khởi pháp thiện thì chánh cần; 4. Nhiếp hành làm cho pháp thiện thành thục; 5. Nhiếp hành làm cho [tâm] khéo giải thoát.

Nhiếp sự: Là bốn nhiếp sự, trong kinh có nói rộng.325 Nên biết, nếu thiết lập được bốn nhiếp sự này thì cũng thiết lập được thành thục hữu tình hành.

tát, trong kinh có nói rộng.

[492c03] Đà-la-ni môn: Là vô lượng đà-la-ni môn của các Bồ-

Nếu muốn nói sơ lược thì sắc thái đà-la-ni môn là các Bồ-tát 3. Thần thông hành: Tổng nhiếp là sáu thần thông, gọi là thần thông hành; đều vì dẫn ra các cảnh giới để nhiếp hóa hữu tình, làm cho họ sinh lòng cung kính, đi vào nghĩa của Thánh đạo. phần pháp hành; 3. Thần thông hành; 4. Thành thục hữu tình hành.” (tr. 565, c15~18) 324 Luận Đại thừa trang nghiêm kinh, phẩm Độ nhiếp: “Bố thí là phương tiện tùy nhiếp, do thí của cải mà theo đó người nhận được nhiếp phục. Ái ngữ là phương tiện nhiếp thủ, do thí chánh pháp mà người vô tri và người nghi ngờ tiếp nhận được nghĩa lý. Lợi hành là phương tiện chánh chuyển, do lợi hành mà các điều thiện chuyển hóa. Đồng lợi là phương tiện tùy chuyển, do bồ tát thực hành những gì mình nói ra, chúng sanh thấy biết điều đó, nếu trước chưa thực hành điều thiện thì noi theo bồ tát mà thực hành điều thiện.” (tr. 633c11)

325 Tạp A-hàm, kinh Tứ nhiếp sự, số 668: “Lực Nhiếp là những gì? Là bốn nhiếp sự. Đó là Bố thí, Ái ngữ, Hành lợi, Đồng lợi. Bố thí tối thắng, đó là pháp thí. Ái ngữ tối thắng, là khiến thiện nam tử thích nghe, nói pháp đúng lúc. Hành lợi tối thắng là đối với người không có tín khiến có tín, xác lập trên tín;

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 thành tựu thông đạt tự loại 326 về danh thân, cú thân và văn thân327, tự tại như ý, có được cái lực niệm trì về các chủng loại như thế. Nhờ niệm lực ấy mà theo mỗi một chữ có thể hiển thị, phân biệt, khai diễn về nghĩa của tất cả các pháp nhiễm tịnh, đó gọi là đà-la-ni môn.

[492c09] Tam-ma-địa môn: Là vô lượng tam-ma-địa môn của các Bồ-tát, trong kinh có nói rộng.

Nếu muốn nói sơ lược thì có tám loại tam-ma-địa: Sơ tĩnh lự, đệ nhị tĩnh lự, đệ tam tĩnh lự, đệ tứ tĩnh lự, Hư không vô biên xứ, Thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ, Phi tưởng phi phi tưởng xứ. Các Bồ-tát ma-ha-tát y theo mỗi một tam-ma-địa môn này để xuất sinh vô lượng tam-ma-địa. Các vị Thanh văn, Độc giác không thể đạt đến vô lượng tam-ma-địa. Các tam-ma-địa này đều có thể thiết lập các sự mà tất cả tam-ma-địa làm được trong mười phương thế giới328, cho nên gọi đó là tam-ma-địa môn. Vô lượng tác ý: Là năm vô lượng tác ý329, trong kinh có nói rộng. 1. Vô lượng tác ý về hữu tình: Các Bồ-tát lấy pháp hành tăng thượng để khéo tu tập đối trị, tác ý vi diệu330, tư duy mười phương vô lượng thế giới, bao gồm tất cả hữu tình thế gian mà không thể nói hết sắc thái của các loại nghiệp báo sai biệt: hoặc [không chân], một chân, hai chân, bốn chân, nhiều chân; hoặc có sắc, vô sắc; hoặc có tưởng, vô tưởng, chẳng phải hoàn toàn có tưởng, chẳng phải hoàn toàn vô tưởng;

hoặc Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới; hoặc na-lạc-ca331 , bàng sinh, quỷ thú, người, trời; hoặc noãn sinh, thấp sinh, thai sinh, hóa sinh. Sau khi tư duy, như thật liễu tri: như vậy hữu tình lưu chuyển, như vậy hữu tình hoàn diệt, như vậy nhiễm ô, như vậy thanh tịnh, như vậy tà hành, như vậy chánh hành. Như vậy, như vậy là các hành sai biệt332, cho nên như vậy, như vậy có các dị thục sinh333.

2. Vô lượng tác ý về thế giới: Các Bồ-tát lấy pháp hành tăng thượng để khéo tu tập đối trị, tác ý vi diệu, tư duy mười phương vô lượng thế giới, có những sắc thái khí thế gian334. Sau khi tư duy, như thật liễu tri: thế giới này nhiễm, thế giới này tịnh, như thật liễu tri [thế giới] đều như huyễn hóa, chỉ là ảnh tượng của sự phân biệt hư vọng, hư ngụy không thật, theo nhau lưu chuyển, các thứ hình dạng sai biệt 326 Tự loại 字類: các loại văn tự. Thông đạt tự loại là thông đạt về danh thân, cú thân và văn thân.

327 Danh thân, cú thân và văn thân là tổng thuyết (hợp thể) của ý tưởng, chương cú và âm tiết.

sắc hệ343; học, vô học, phi học phi vô học344; kiến [sở] đoạn, tu [sở] đoạn, vô đoạn345; pháp chuyển, pháp hoàn346; pháp nhiễm, pháp tịnh;

pháp lưu chuyển, pháp tịch diệt347; pháp dị sinh, pháp hiền thánh; pháp Thanh văn, pháp Độc giác, pháp Như lai. Các pháp như vậy, như thật liễu tri.

4. Vô lượng tác ý về sự điều phục: Các Bồ-tát lấy pháp hành tăng thượng để khéo tu tập đối trị, tác ý vi diệu, tư duy mười phương vô lượng thế giới, sự hóa độ hữu tình có các thứ tâm hành, các loại chủng tánh: chủng tánh Thanh văn, chủng tánh Độc giác, chủng tánh Như lai; như vậy thảy các chủng tánh được điều phục. Sau khi tư duy, như thật liễu tri: Đối tượng được điều phục, đó là nhuyễn căn, trung căn và lợi căn; đó là thắng giải thấp kém và thắng giải rộng lớn; đó là tham hành tham a-thế-da348, sân hành sân a-thế-da, si hành si a-thế-da, LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 được thiết lập: hoặc thành hoặc hoại, hoặc tốt hoặc xấu, hoặc thô hoặc tế, hoặc xa hoặc gần, hoặc là chia chẻ cho đến cực vi335; như thật liễu tri: hoặc đối với sự quảng lược, hoặc đối với sự hiện hóa, hoặc đối với sự biến dị, hoặc đối với sự viễn cận, hoặc đối với sự ẩn hiển, đối với những sự như vậy [về thế giới] mà có được tự tại336 .

3. Vô lượng tác ý về pháp giới: Các Bồ-tát lấy pháp hành tăng thượng để khéo tu tập đối trị, tác ý vi diệu, tư duy mười phương vô lượng thế giới, tất cả tự tướng và cộng tướng của các pháp. Sau khi tư duy, như thật liễu tri: pháp này là sắc, pháp này là phi sắc337, pháp này là như sắc và như phi sắc; như vậy các pháp [có thể] là hữu kiến, vô kiến338; hữu đối, vô đối339; hữu lậu, vô lậu340; hữu vi, vô vi; thiện, bất thiện, vô ký341; có lầm lỗi, không lầm lỗi342; Dục hệ, Sắc hệ, Vô LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 miên giảm yếu, tùy miên không giảm yếu; đó là tùy miên hoàn toàn, tùy miên không hoàn toàn; đó là nói rộng mới hiểu, nghe qua liền hiểu;

đó là xua đuổi được điều phục, nhiếp thọ được điều phục; đó là nhu nhuyến được điều phục, thô tháo được điều phục, nhu nhuyến và thô tháo được điều phục; đó là phải gác lại, loại bỏ349 mới điều phục được. Các trường hợp như vậy, như thật liễu tri.

5. Vô lượng tác ý về phương tiện điều phục: Các Bồ-tát lấy pháp hành tăng thượng để khéo tu tập đối trị, tác ý vi diệu, tư duy mười phương vô lượng thế giới, sự hóa độ hữu tình cần có phương tiện điều phục. Sau khi tư duy, như thật liễu tri: Đây là do thuyết pháp bí mật mới điều phục được; đây là do thuyết pháp hiển liễu mới điều phục được; đây là do phương tiện nhiếp thọ; đây là do phương tiện chiết phục; đây là phương tiện [chánh] chuyển; đây là phương tiện tùy chuyển; đây là nên tùy thuận; đây là nên trái nghịch; đây là do a-thế-da không đồng phần; đây là nên thi ân báo ân; đây là nên cho thấy uy lực, sức mạnh; đây là do thanh tịnh; đây là do thị hiện thần biến kỳ đặc;

đây là do thị hiện ký biệt350 kỳ đặc; đây là do giáo giới kỳ đặc; đây là do thị hiện các thứ uy thế; đây là do khéo dẫn dụ các thứ giáo thọ; đây là do tướng thô tháo, đây là do tướng nhu nhuyến, đây là do tướng thô tháo và tướng nhu nhuyến; đây là do gác lại, loại bỏ; đây là do nói lược pháp yếu mới điều phục được; đây là do nói rộng pháp yếu mới điều phục được. Các phương tiện như vậy, như thật liễu tri. Lại nữa, kệ tụng:

Tướng tác ý chân như Tín giải bất tư nghị A-thế-da rộng lớn Nên biết các tự số. (kệ 7)

[493b10] Tướng tác ý chân như: Là tác ý duyên với bảy thứ chân như biến mãn, trong kinh có nói rộng.351 1. Tác ý chân như nơi sự lưu chuyển: Các Bồ-tát đã kiến đế352 lấy sự tăng thượng pháp hành mà khéo tu đối trị [nơi tâm]; khi tác ý về pháp nhiễm tịnh, thì tư duy về thật tánh của các hành thì lưu chuyển từ vô thỉ đến vị lai. Tư duy như vậy rồi, rời xa kiến chấp vô nhân353 và kiến chấp bất bình đẳng nhân354.

349 Xả trí 捨置, chỉ những vấn đề thuộc bất khả thuyết. Trung A-hàm, kinh Kiến, số 220: “Sự kiện 350 Ký biệt 記別: ghi nhận, xác định, thọ ký. 351 Kinh Giải thâm mật: “Tánh như hữu là chân như nơi các pháp nhiễm tịnh, chân như ấy gọi là tánh như hữu. Chân như ấy có bảy: một là chân như nơi sự lưu chuyển, tức cái tánh không mở đầu không chấm hết của các hành; hai là chân như nơi các tướng, tức cái tánh nhân vô ngã và pháp vô ngã của các pháp; ba là chân như nơi sự liễu biệt, tức cái tánh duy thức của các hành; bốn là chân như nơi sự an lập, tức thánh đế về khổ mà Như lai nói; năm là chân như nơi sự tà hành, tức thánh đế về tập mà Như lai nói; sáu là chân như nơi sự thanh tịnh, tức thánh đế về diệt mà Như lai nói; bảy là chân như nơi sự chánh hành, tức thánh đế về đạo mà Như lai nói. Nên biết trong đây do chân như nơi sự lưu chuyển, nơi sự an lập và nơi sự tà hành nên tất cả chúng sinh rất là bình đẳng; do chân như nơi các tướng và nơi sự liễu biệt nên tất cả các pháp rất là bình đẳng; do chân như nơi sự thanh tịnh nên Thanh văn bồ-đề, Độc giác bồ-đề và Vô thượng bồ-đề rất là bình đẳng;

do chân như nơi sự chánh hành nên cái tuệ của chỉ quán siêu việt vin vào pháp tổng quát, sau khi nghe giáo pháp, rất là bình đẳng.” (HT. Thích Trí Quang dịch) Xem thêm mục Mười thứ nghĩa, phẩm Nhiếp tịnh nghĩa, phần 1.

352 Kiến đế, chỉ sự thấy và chứng bốn thánh đế.

353 Vô nhân: Chỉ cho vô nhân luận hay ngẫu nhiên luận. Ngoại đạo cho rằng do nguyên nhân tự nhiên, chứ không do hội đủ các điều kiện, quả thường xuyên được sản sanh một cách đột nhiên; [493b29] Tín giải bất tư nghị: Các Bồ-tát đối với cảnh giới khó tư duy mà đã được tín giải, trong kinh có nói rộng. Nếu muốn nói lược về những sắc thái tín giải này, thì đó là cái nghĩa của sở tri cực kỳ sâu xa, là cảnh giới sở hành của chư Như lai và các Bồ-tát đã nhập địa, và là uy đức cực kỳ rộng lớn của chư Phật, Bồ-tát. Bồ-tát khởi tâm ngay thẳng, chất phác355 mà tin vào cảnh giới khó nghĩ bàn này, chứ không phải cảnh giới của sự suy lường; khi đã thấu rõ rồi thì sinh tín giải.

[493c06] A-thế-da rộng lớn: Là A-thế-da đại ngã và a-thế-da quảng đại356 .

A-thế-da đại ngã: Các Bồ-tát hiểu được mình người bình đẳng, nên đem tín dục thanh tịnh mà làm cho các hữu tình đều được giải thoát.

A-thế-da rộng khắp: Các Bồ-tát đối với lưu chuyển và tịch diệt357, hiểu được cả hai bình đẳng, không có phân biệt, nên đem tín dục thanh tịnh mà làm lợi ích hữu tình, không trú cả hai.

[493c11] Nên biết các tự số: Là nên biết tự số của các loại giác phần.

Như vậy đã nói về giác phần, nay nói về bổ-đặc-già-la.

Kệ tụng:

Tùy tín hành, bảy hạng

Còn tám bậc nên biết

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 2. Tác ý chân như nơi thật tướng: Các Bồ-tát đã kiến đế lấy sự tăng thượng pháp hành mà khéo tu đối trị [nơi tâm]; khi tác ý về nhân tố của các pháp nhiễm tịnh, thì tư duy về cái tánh chúng sinh vô ngã và cái tánh pháp vô ngã của các pháp. Tư duy như vậy rồi, tất cả thân kiến và những tác ý để suy nghĩ phân biệt về các tướng không còn hiện hành nữa.

3. Tác ý chân như nơi duy thức: Các Bồ-tát đã kiến đế lấy sự tăng thượng pháp hành mà khéo tu đối trị [nơi tâm]; khi tác ý về sở y của các pháp nhiễm tịnh, thì tư duy về cái tánh duy thức của các pháp. Tư duy như vậy rồi, như thật liễu tri: chỉ vì tâm nhiễm nên chúng sinh nhiễm, chỉ vì tâm tịnh nên chúng sinh tịnh.

4. Tác ý chân như nơi sự an lập: Các Bồ-tát đã kiến đế lấy sự tăng thượng pháp hành mà khéo tu đối trị [nơi tâm]; khi tác ý về thể của các pháp nhiễm ô, thì tư duy về khổ đế. Tư duy như vậy rồi, muốn khổ đế phải được nhận thức nên thuyết giảng cho hữu tình. 5. Tác ý chân như nơi sự tà hành: Các Bồ-tát đã kiến đế lấy sự tăng thượng pháp hành mà khéo tu đối trị [nơi tâm]; khi tác ý về nhân của các pháp nhiễm ô, thì tư duy về tập đế. Tư duy như vậy rồi, muốn tập đế phải được đoạn diệt nên thuyết giảng cho hữu tình.

6. Tác ý chân như nơi sự thanh tịnh: Các Bồ-tát đã kiến đế lấy sự tăng thượng pháp hành mà khéo tu đối trị [nơi tâm]; khi tác ý về thể của các pháp thanh tịnh, thì tư duy về diệt đế. Tư duy như vậy rồi, muốn diệt đế phải được chứng ngộ nên thuyết giảng cho hữu tình.

7. Tác ý chân như nơi sự chánh hành: Các Bồ-tát đã kiến đế lấy muốn đạo đế phải được tu tập nên thuyết giảng cho hữu tình. LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 Cực thất phản vân vân

Thối pháp đẳng có sáu. (kệ 8)

[493c15] Luận giải: Nên biết có nhiều hạng bổ-đặc-già-la. Nay trước hết giải thích bảy hạng hiền thánh358, nghĩa là bảy hạng: tùy tín hành v.v…, trong kinh có nói rộng359 .

1. Tùy tín hành: Như một hạng người có nhuyến căn360 thuần thục liên tục, từ trước tới nay luôn tin hiểu và thực hành; do nhân duyên này mà hiện tại đối với các đế có sự tùy thuận, tin hiểu, thực hành, thú hướng đế quán361 .

2. Tùy pháp hành: Như một hạng người có lợi căn thuần thục liên tục, từ trước tới nay luôn trạch pháp362 và thực hành; do nhân duyên này mà hiện tại đối với các đế có sự tùy thuận, trạch pháp, thực hành, thú hướng đế quán.

3. Tín giải: Là bậc tùy tín hành đã thấy thánh đế363 . 4. Kiến chí: Là bậc tùy pháp hành đã thấy thánh đế.

5. Thân chứng: Đối với tám giải thoát364 thân chứng an trú đầy đủ365, nhưng chưa được tận diệt các lậu, không còn dư tàn.

6. Tuệ giải thoát: Đã được tận diệt các lậu, không còn dư tàn, nhưng chưa được tám giải thoát thân chứng an trú đầy đủ.

7. Câu giải thoát: Đã được tận diệt các lậu, không còn dư tàn, và đối với tám giải thoát thân chứng an trú đầy đủ.366 Còn tám bậc nên biết: Đó là tám bậc [thánh quả]: Dự lưu hướng, Dự lưu quả v.v…, trong kinh có nói rộng367 .

1. Dự lưu hướng: Như có một vị thuần thục liên tục, vượt qua tất cả ngoại dị sinh địa368, nhập chánh tánh ly sinh [của Thanh văn]369; 364 Tám giải thoát: 1. Tự mình có sắc, thấy các sắc; 2. Quán tưởng nội sắc là vô sắc, thấy các ngoại sắc; 3. Quán tưởng sắc là tịnh, chú tâm trên suy tưởng ấy; 4. Vượt khỏi hoàn toàn sắc tưởng, diệt trừ các tưởng hữu đối, không tác ý đến những tưởng khác biệt, với suy tư «hư không là vô biên», chứng và trú Không vô biên xứ; 5. Vượt khỏi hoàn toàn Không vô biên xứ, với suy tư «thức là vô biên», chứng và trú Thức vô biên xứ; 6. Vượt khỏi hoàn toàn Thức vô biên xứ, với suy tư «không có vật gì», chứng và trú Vô sở hữu xứ; 7. Vượt khỏi hoàn toàn Vô sở hữu xứ, chứng và trú Phi tưởng phi phi tưởng xứ; 8. Vượt khỏi hoàn toàn Phi tưởng phi phi tưởng xứ, chứng và trú Diệt thọ tưởng;

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 nếu chưa chứng được sơ quả Dự lưu thì thân mạng không yểu thọ. 2. Dự lưu quả: Nếu theo sự thắng nhiếp mà ba kết vĩnh đoạn370 , hoặc nếu có được sự toàn nhiếp các kết371 thì vĩnh đoạn tất cả kiến sở đoạn hoặc372, nhờ đó vị thánh giả đã kiến đế, nên đầu tiên chứng được nghịch lưu hành quả373 .

3. Nhất lai hướng: Như có một vị y thế gian đạo, bội ly tham ở cõi Dục, bước tới sự nhập chánh tánh ly sinh374, hoặc vị đã đắc quả Dư lưu, vì đoạn trừ [tư] hoặc thượng phẩm và trung phẩm ở cõi Dục375 , nên tu các hạnh đối trị.

4. Nhất lai quả: Hoặc vị đã bội ly tham ở cõi Dục, nhập chánh tánh ly sinh, sau đó chứng đắc; hoặc vị đã đắc quả Dư lưu, đi tới sự đoạn trừ [tư] hoặc thượng phẩm và trung phẩm ở cõi Dục nên chứng đắc.

Dựa vào sự đoạn [tư] hoặc này mà nói mỏng nhẹ tham, sân, si ở cõi Dục. Làm sao biết được việc đó? Là do khi suy tư, tác ý, quán sát cảnh, tâm sinh nơi xả, không thường hướng tâm, không thường thú tâm, không thường trước tâm, cho nên biết vị ấy ba độc mỏng nhẹ.

5. Bất hoàn hướng: Như có một vị y thế gian đạo, trước đã ly tham ở cõi Dục, bước tới sự nhập chánh tánh ly sinh, hoặc vị đã đắc quả Nhất lai, đi tới sự đoạn trừ những phiền não còn lại ở cõi Dục, nên tu các hạnh đối trị.

6. Bất hoàn quả: Hoặc vị trước đã ly tham ở cõi Dục, nhập chánh tánh ly sinh, sau đó chứng đắc; hoặc vị đã đắc quả Nhất lai, đoạn hết những phiền não còn lại ở cõi Dục nên chứng đắc. 7. A-la-hán hướng: Như có một vị mà sự học đã thấy dấu376, vì đoạn phiền não ở Phi tưởng phi phi tưởng địa, nên tu các hạnh đối trị.

8. A-la-hán quả: Vị vĩnh đoạn tất cả phiền não ở Phi tưởng phi phi tưởng địa nên chứng đắc.

[494a18] Cực thất phản vân vân: Cực thất phản, v.v…, tám bậc dựa vào [tám] sự sinh mà thiết lập, trong kinh có nói rộng.

1. Cực thất phản: Bậc Dự lưu quả khéo tu thánh đạo nên, hoặc ở thiên thượng, hoặc ở nhân gian, hoặc thọ sinh thiên thượng, nhân gian

[tối đa] bảy lần377 thì đến được tận cùng biên tế khổ378.

2. Gia gia: Bậc Dự lưu quả khéo tu thánh đạo nên, hoặc sinh thiên thượng, hoặc sinh nhân gian, từ nhà đến nhà, thì đến được tận cùng biên tế khổ.379 cách định quán trên tham dục, hành giả có thể vào an định trong Chánh tánh ly sinh. Khi nhập chánh tánh ly sinh, tức không có sự lưu chuyển của tử và sinh, thì xả bỏ đồng phần của dị sinh và đắc được đồng phần của thánh giả. Theo Câu xá luận, có 16 loại tâm của Dự lưu hướng và Dự lưu quả. Mười sáu tâm là quán 4 đế, mỗi đế có pháp và loại, pháp và loại đều có nhẫn và trí (thí dụ khổ thì có khổ pháp nhẫn, khổ pháp trí, khổ loại nhẫn, khổ loại trí) thành 16 tâm. Trong 16 tâm này, 15 tâm đầu là hướng về kiến đạo (hướng quả), tâm cuối cùng (đạo loại trí) là ở vào kiến đạo (trú quả).

370 Ba kết: tát-ca-da kiến (thân kiến), giới cấm thủ và nghi. Do tát ca da kiến nên không muốn bước LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 3. Nhất gián: Bậc Nhất lai khéo tu thánh đạo nên, hoặc sinh thiên thượng, ở ngay xứ ấy quyết định chứng tịch diệt; hoặc sinh nhân gian, ở ngay xứ ấy quyết định chứng tịch diệt.380 4. Trung gian chứng tịch diệt: Bậc Bất hoàn quả đã đoạn sinh kết căn bản, nhưng chưa đoạn sinh kết thú hướng; do sức tu tập thánh đạo thuộc thượng phẩm nên sinh ở trung hữu, ngay đó chứng tịch diệt381; hoặc có vị chứng tịch diệt mà không cần tiến tới sinh xứ; hoặc có vị đang tiến tới sinh xứ nhưng chưa tới đúng chỗ sinh đã chứng tịch diệt.

5. Sinh chứng tịch diệt: Bậc Bất hoàn quả tu tập thánh đạo thuộc trung phẩm, chưa đoạn hai thứ sinh kết, tùy sinh một chỗ nào trong cõi trời Ý sinh382, khi mới sinh ra liền chứng tịch diệt.383 6. Vô hành chứng tịch diệt: Bậc Bất hoàn quả tu tập thánh đạo thuộc trung phẩm, chưa đoạn hai thứ sinh kết, tùy sinh một chỗ nào trong cõi trời Ý sinh, đã hành ít gia hạnh, và ít tinh tiến mà chứng tịch diệt.384 7. Hữu hành chứng tịch diệt: Bậc Bất hoàn quả tu tập thánh đạo thuộc hạ phẩm, chưa đoạn hai thứ sinh kết, tùy sinh một chỗ nào trong cõi trời Ý sinh, đã hành nhiều gia hạnh, và nhiều tinh tiến mà chứng tịch diệt.385 8. Thượng lưu: Bậc Bất hoàn quả tùy sinh một chỗ nào trong cõi trời Ý sinh; ở nơi cõi đó không thể hết được các lậu, nên phải chuyển sinh lên các cõi cao hơn, trong cái thân khác mới chứng tịch diệt.386 [494b09] Thối pháp đẳng có sáu: Sáu quả Vô học như thối pháp [A-la-hán] v.v…, trong kinh có nói rộng.

1. Thối pháp: Bậc thành tựu nhuyến căn như vậy, nghĩ tự hại387 hoặc không nghĩ tự hại, phóng dật hoặc không phóng dật, cả hai trường hợp đều thối thất hiện pháp lạc trú388 và công đức thế gian, không thể Lại nữa, kệ tụng:

Nhuyến căn đẳng bảy hạng Tại tục và xuất gia Có ba: Thanh văn thừa …

Khả cứu, bất khả cứu. (kệ 9)

[494b29] Nhuyến căn đẳng bảy hạng:

1. Nhuyến căn: Thành tựu năm căn: tín, tiến, niệm, định và tuệ.

Tự tánh của nó yếu ớt hoặc chưa tăng trưởng; khi mong cầu thăng tiến mà gia hạnh chậm lụt.

2. Lợi căn: Trái ngược với nhuyến căn.

3. Tham hành: Ở đời trước tập quen tham dục đã lâu, và không tu tập sự đối trị tham dục. Do nhân duyên ấy, ở trong đời này tuy gặp cảnh giới khả ái thấp kém, cũng khởi tham ái một cách nhanh nhạy và liên tục, khó rời, khó chán; đối với sự tu tập thiện pháp thì gia hạnh chậm lụt. 4. Sân hành: Giống như tham hành.

5. Si hành: Giống như tham hành. Ở đây có sai biệt: Tuy gặp cảnh giới khả sân nhỏ nhặt, cũng khởi sân giận một cách nhanh nhạy và liên tục. Tuy gặp cảnh giới khả si thô thiển, cũng khởi ngu si một cách nhanh nhạy và liên tục. 6. Đẳng phần hành: Ở đời trước không tập quen thượng phẩm LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 luyện căn, không thể phát khởi công đức thắng phẩm. 2. Tư pháp: Bậc thành tựu nhuyến căn như vậy, nếu nghĩ tự hại thì có thể không thối thất, khi không nghĩ [tự] hại thì có thể thối thất389 .

Vị này khởi lên suy nghĩ: “Thà khiến tôi thắng các ma390 , không làm cho các ma thắng tôi.” Nghĩ như vậy để rồi nghĩ tự hại. Vị này không thể luyện căn, không thể phát khởi công đức thắng phẩm.

3. Hộ pháp: Bậc thành tựu nhuyến căn như vậy, tuy không nghĩ tự hại, nhưng vì không phóng dật391 nên có thể không thối thất. Nếu tâm phóng dật thì có thể thối thất, vị này không thể luyện căn, không thể phát khởi công đức thắng phẩm.

4. Trú bất động: Bậc thành tựu nhuyến căn như vậy, tuy không nghĩ tự hại và [dù] hành phóng dật, mà đều không thối thất392. Vị này không thể luyện căn, không thể phát khởi công đức thắng phẩm.

5. Kham năng thông đạt: Bậc thành tựu nhuyến căn như vậy, kham năng [tu hành], không thối thất, có thể luyện các căn và có thể phát khởi công đức thắng phẩm. 6. Bất động pháp: Bậc mà từ trước đến nay thành tựu tự tánh lợi căn. Vị này đối với các thiện căn không bị thối pháp đã được làm cho lay động, cũng không bị sự phát khởi công đức thắng phẩm và sự luyện căn làm cho lay động, cho nên gọi là bất động pháp.393 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 sân, khả si, tùy phẩm loại mỗi cảnh mà khởi ba thứ hoặc trói buộc: tham, sân, si, không khó rời, không dễ rời, không khó chán, không dễ chán;

đối với sự tu tập thiện pháp thì [gia hạnh] không chậm, không nhanh.394 7. Bạc trần hành: Như có người ở đời quá khứ tập quen tham dục, sân, si không lâu, nhưng đã tu tập pháp đối trị chúng. Do nhân duyên ấy, ở trong đời này, tuy gặp những cảnh thắng thượng khả ái, khả sân, khả si, vẫn có thể không khởi ba trói buộc tham, sân, si một cách nhanh nhạy và liên tục. Cũng có lúc khởi hạ phẩm, trung phẩm [tham dục, sân, si], nhưng dễ rời, dễ chán; đối với sự tu tập thiện pháp thì gia hạnh mau lẹ.

[494c18] Tại tục: Người bạch y ở nhà, thọ dụng năm dục, tạo dựng sự nghiệp thế tục, để tự nuôi sống.

Xuất gia: Gìn giữ tướng mạo uy nghi của người xuất gia, xả bỏ cảnh tục, thọ trì giới cấm, như pháp khất cầu, thanh bạch tự sống.

Có ba: Thanh văn thừa

1. Thanh văn thừa: Trú pháp tánh395 Thanh văn, vì để tự thân chứng tịch diệt, đã phát chánh nguyện396, tu phương tiện hạnh397 .

2. Độc giác thừa: Trú pháp tánh Độc giác, vì để tự thân chứng tịch diệt, không do Thầy dạy398, đã phát chánh nguyện399, tu phương tiện hạnh.

3. Đại thừa: Trú pháp tánh Đại thừa, vì để tự thân và tha nhân chứng tịch diệt, không do Thầy dạy400, đã phát chánh nguyện401, tu phương tiện hạnh402 . Khả cứu: Có pháp tánh ba thừa tịch diệt.

Bất khả cứu: Không có pháp tánh ba thừa tịch diệt.

Lại nữa, kệ tụng:

Có chín: nhập phương tiện …

Sinh sai biệt có hai Do các giới sai biệt Nên biết mười ba bậc. (kệ 10)

[495a03] Luận giải: [Có chín: nhập phương tiện …] 1. Đã nhập phương tiện: Đối với tuệ giác Phật tự chứng, pháp Phật tự thuyết403 và Tỳ-nại-da404 mà có được tịnh tín kiên cố, đã thọ Thi-la405, đã nghe chánh pháp, đã tăng trưởng xả406, đã thẳng đến chánh kiến407.

2. Chưa nhập phương tiện: Ngược với điều trên.

3. Có chướng: Có ba chướng: a. Phiền não chướng; b. Nghiệp 399 Chánh nguyện thành tựu Độc giác bồ-đề hay tuệ giác Độc giác. 400 Không do Thầy dạy mà được chánh kiến. 401 Chánh nguyện thành tựu Vô thượng bồ-đề hay tuệ giác Vô thượng.

402 Phương tiện hạnh là thu nhiếp thiện pháp, làm sạch quốc độ, thành tựu chúng sinh.

403 Ưu đà na (Udana = 2. Dục giới hữu học: Sáu bậc hữu học thọ sinh Dục giới, đã kiến thánh đế, tức từ Dự lưu quả [thứ hai] đến A-la-hán hướng thứ sáu.

3. Dục giới vô học: Vị thọ sinh Dục giới, chứng A-la-hán quả.

4. Sắc giới dị sinh: Vị thọ sinh Sắc giới, chưa kiến đế.

5. Sắc giới hữu học: Vị thọ sinh Sắc giới, đã kiến thánh đế, tức hai bậc hữu học: Bất hoàn quả và A-la-hán hướng.

6. Sắc giới vô học: Vị thọ sinh Sắc giới, chứng A-la-hán quả.

7. Vô sắc dị sinh: Vị thọ sinh Vô sắc giới, chưa kiến đế.

8. Vô sắc hữu học: Vị thọ sinh Vô sắc giới, đã kiến thánh đế, tức hai bậc hữu học: Bất hoàn quả và A-la-hán hướng.

9. Vô sắc vô học: Vị thọ sinh Vô sắc giới, chứng A-la-hán quả.

10. Dục giới Độc giác: Vị trú pháp tánh Độc giác, ở trong đời trước hoặc chưa kiến đế, hoặc đã kiến đế; đời này thọ sinh Dục giới, không do Thầy dạy, dựa vào cái lực của nhân tố đời trước, tu pháp giác phần mà chứng được, vĩnh viễn diệt tận tất cả kết hoặc. Ở đây có hai trường hợp: một là, như con tê ngưu [một sừng] lẻ loi mà đi410; hai là, như con vật độc thắng cầm đầu đoàn mà đi.

11. Dục giới Bồ-tát: Vị thọ sinh Dục giới, trú pháp tánh Bồ-tát, vì để tự thân và tha nhân chứng tịch diệt, đã phát chánh nguyện, tu tập tất cả phương tiện hạnh để đạt Vô thượng bồ-đề.

12. Sắc giới Bồ-tát: Vị thọ sinh Sắc giới, trú pháp tánh Bồ-tát, viễn ly Vô sắc, tu các tĩnh lự, vì để tự thân và tha nhân chứng tịch diệt, đã phát chánh nguyện, tu tập tất cả phương tiện hạnh để đạt Vô thượng bồ-đề.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 chướng; c. Báo chướng; vì có thể chướng ngại sự tu tập thiện pháp.

4. Không chướng: Ngược với điều trên.

5. Chưa thành thục: Chưa có được thiện căn giúp tâm tương tục408 nên không thể có được hiện pháp [lạc trú], chứng kiến đế lý.

Không có được hiện pháp [lạc trú] của thừa bậc thấp, bậc vừa và bậc cao, chưa chứng tịch diệt.

6. Đã thành thục: Ngược với điều trên.

7. Cụ phược: Là hàng dị sinh.409 8. Không cụ phược: Là sáu bậc thánh giả hữu học ở trên, từ Dự lưu quả [thứ hai] đến A-la-hán hướng thứ sáu.

9. Vô phược: Là bậc vô học a-la-hán quả.

Sinh sai biệt có hai:

1. Nhân thú: Là sinh cõi người, được chủng loại là con người. 2. Phi nhân thú: Là sinh các cõi khác, như na-lạc-ca, bàng sinh, quỷ thú, cùng với trời, rồng, dược xoa, a-tố-lạc, yết-lộ-trà, khẩn-nại-lạc, mâu-hô-lạc-già, các sinh loài sai biệt.

[495a17] Lại do các giới sai biệt, nên biết mười ba bậc:

1. Dục giới dị sinh: Vị thọ sinh Dục giới, chưa kiến đế.

408 Thiện căn tư tâm tương tục 善根資心相續: Du-già sư địa luận, quyển 58: “Hỏi: Các tu hành giả hàng phục phiền não trói buộc, làm sao hàng phục? Đáp: Lấy cái lực của sự tu ba thứ đối trị để hàng phục phiền não trói buộc: 1. Hiểu rõ tội lỗi của tự tánh phiền não; 2. Tư duy về sự đối trị cảnh tướng sở duyên; 3. Lấy thắng thiện phẩm thấm nhuần tâm tương tục. Nên biết, ba thứ đối trị này là con đường vĩnh đoạn chánh kiến nới sự tu hành trước đó.” (tr. 623b13~17) Đại thừa nhập đạo thứ đệ 大 乘入道次第, No. 1864, giải thích thêm: đối trị 1 để “biết phiền não có năng lực phát nghiệp, năng lực chiêu khổ não đời này và đời sau”, đối trị 2 bằng cách “học quán hai không để hiển lộ chân như”, đối LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 13. Bất khả tư nghị chư Phật Như lai: Dựa vào sự tu tập, không trú lưu chuyển và đạo vô phân biệt đưa đến tịch diệt, chứng đắc pháp thân giải thoát cộng hữu của chư Phật, nhiếp lấy sự chuyển y vô thượng, biến hành mười phương tất cả thế giới, làm tất cả sự lợi ích cho mọi loài hữu tình không có ngưng nghỉ.

Như vậy đã nói về bổ-đặc-già-la, nay nói về quả.

Kệ tụng:

Quả đoạn có năm thứ Biến tri và thanh tịnh Tịnh, quả, giới, bồ-đề Vô học, do tự số. (kệ 11)

[495b14] Luận giải:

Quả đoạn có năm thứ: Trong các quả, các đoạn có năm thứ:

1. Đoạn các triền: Do bốn thứ đối trị nên rời xa sự hiện hành các phiền não trói buộc. Bốn thứ đối trị là: (1) Đối trị tán loạn; (2) Đối trị hiển liễu; (3) Đối trị luy liệt; (4) Đối trị tồi phục.

Đối trị tán loạn: Tu tập phương tiện trong tám diệu pháp hành đã nói ở trên411, hoặc tu tập phương tiện thiện pháp ở trong các định địa khác412.

Đối trị luy liệt: Do các thiện căn trước trợ giúp tâm nên phiền não yếu kém. Đối trị tồi phục: Do thế gian đạo, tùy sức mà chế phục các chủng tử phiền não.

các chủng tử phiền não.

phiền não được đoạn trừ.

2. Đoạn tùy miên: Do xuất thế gian đạo413, tùy sức mà vĩnh đoạn

3. Đoạn vĩnh tận tham: Do vĩnh đoạn tùy miên hoặc mà tham 4. Đoạn vĩnh tận sân: Do vĩnh đoạn tùy miên hoặc mà sân phiền não được đoạn trừ.

5. Đoạn vĩnh tận si: Do vĩnh đoạn tùy miên hoặc mà si phiền não được đoạn trừ.

Nên biết, do cái lực của tri kiến cực tịnh khéo thông đạt mà các nguyên nhân của phiền não414 được hoàn toàn đoạn trừ, gọi là đoạn vĩnh tận.

[495b27] Biến tri: Là chín biến tri415. Các quả được sắp xếp là dựa vào đoạn biến tri mà nói.

Đối trị hiển liễu: Tu tập phương tiện trong pháp hành thứ chín.

địa vị tu học của các thánh giả từ Bất hoàn đến A-la-hán. 413 Xuất thế gian đạo: Đạo xuất thế đưa đến giác ngộ. Đạo giác ngộ được hành trì để tăng trưởng đạo tâm: đó là Kiến đạo, Tu đạo và Cứu cánh đạo.

414 Chánh văn là chư sự phiền não. Sự, là nguyên nhân, gốc rễ.

415 HT. Thích Thiện Siêu, Đại cương về Luận Câu Xá: “Biến tri nghĩa là biết cùng khắp. Có hai thứ là Trí biến tri và Đoạn biến tri . Trí vô lậu cùng khắp lý Tứ đế gọi là Trí biến tri, kết quả đoạn trừ hết các phiền não bởi kiến đạo và tu đạo gọi là Đoạn biến tri. Nhưng đây từ Đoạn biến tri lập ra chín thứ gọi là Chín biến tri. Biến tri là trí, nhưng đây không gọi trí, là biến tri mà chủ yếu gọi đoạn là biến tri, vì đoạn là quả (trạch diệt, ly hệ) mà trí là nhân. Nhân trí biết cùng khắp lý Tứ đế mà phiền não được đoạn trừ, được thành ly hệ quả, nơi quả đã hàm có nhân, nên gọi là đoạn biến tri. Chín biến tri là kết quả đoạn trừ những phiền não do kiến đạo sở đoạn trong ba cõi, lập sáu biến tri; kết quả đoạn trừ những phiền não do tu đạo sở đoạn trong ba cõi, lập ba kiến tri. Cọng cả hai kết qủa trên thành chín.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 1. Dục hệ, kiến khổ tập sở đoạn phiền não416 đoạn biến tri, do hai đế này thuộc vào hữu lậu.

2. Sắc và Vô sắc hệ, kiến khổ tập sở đoạn phiền não đoạn biến tri, do hai cõi này thuộc định địa.

3. Dục hệ, kiến diệt sở đoạn phiền não đoạn biến tri, do vô lậu này thuộc vô vi.

4. Sắc và Vô sắc hệ, kiến diệt sở đoạn phiền não đoạn biến tri, do định địa này thuộc tăng thượng. 5. Dục hệ, kiến đạo sở đoạn phiền não đoạn biến tri, do vô lậu này thuộc hữu vi. 6. Sắc và Vô sắc hệ, kiến đạo sở đoạn phiền não đoạn biến tri, do định địa này thuộc tăng thượng. 7. Ngũ thuận hạ phần kết417 đoạn biến tri, do thoát khỏi lầm lỗi ở hạ giới.

8. Sắc tham tận biến tri, do thoát khỏi lầm lỗi ở trung giới.

9. Vô sắc tham tận biến tri, do ra thoát khỏi lầm lỗi ở diệu giới.

[495c09] Thanh tịnh: Là chín thứ thanh tịnh, trong kinh có nói rộng418.

1. Thi-la thanh tịnh: Như có một vị khéo trú thi-la và khéo thủ hộ biệt giải thoát giới419, uy nghi đúng pháp, hành xử đầy đủ, đối với một tội nhỏ cũng thấy lớn lao mà lo sợ, thọ học các học xứ [trong giới bổn].

2. Tâm thanh tịnh: Như có một vị dựa vào giới thanh tịnh, viễn ly dục và ác bất thiện pháp (đã nói ở trên), an trú đầy đủ sơ tĩnh lự, đệ nhị tĩnh lự, đệ tam tĩnh lự và đệ tứ tĩnh lự.

3. Kiến thanh tịnh: Như có một vị đầy đủ tâm thanh tịnh, trong sạch không dơ, lìa các phiền não, được trú bất động, vì muốn chứng đắc lậu tận trí mà quán sát các đế, như thật liễu tri: đây là khổ thánh đế, đây là khổ tập thánh đế, đây là khổ diệt thánh đế, đây là hành đạo thánh đế đưa đến diệt khổ.

4. Độ nghi thanh tịnh: Như có một vị y theo kiến thanh tịnh, đối với Phật, Pháp, Tăng, không có nghi hoặc.

5. Đạo phi đạo trí kiến thanh tịnh: Như có một vị y theo độ nghi thanh tịnh mà được diệu trí kiến rằng: chỉ có đạo do Phật giảng dạy, do Tăng thực hành, mới có thể xuất ly được. Vì sao nói vậy? Vì có thể đủ, đối với tội vi tế cũng sanh sợ hãi, giữ gìn các học giới, giới thân chưa trọn vẹn có thể làm cho đầy đủ hoàn toàn, đã đầy đủ rồi tùy thuận giữ gìn. Dục, tinh tấn phương tiện siêu xuất, siêng năng dũng mãnh, thân, tâm pháp luôn luôn nhiếp thọ; đó gọi là Giới tịnh đoạn. “Này các Hổ chủng? Thế nào là Tâm tịnh đoạn? Thánh đệ tử ly dục, lìa pháp ác bất thiện chứng và 1. Phật chứng tịnh: Vị đã kiến đế, đối với đức Như lai, khéo trú đức tin xuất thế gian, và sau khi có được [đức tin ấy], khéo trú đức tin thế gian. 2. Pháp chứng tịnh: Vị đã kiến đế, đối với chánh pháp, khéo trú đức tin xuất thế gian, và sau khi có được [đức tin ấy], khéo trú đức tin thế gian.

3. Tăng chứng tịnh: Vị đã kiến đế, đối với chư Tăng, khéo trú đức tin xuất thế gian, và sau khi có được [đức tin ấy], khéo trú đức tin thế gian.

4. Thánh sở ái giới chứng tịnh: Vị đã kiến đế, đối với sự quyết định có được luật nghi bất tác423 và thánh sở ái giới424, khéo trú đức tin xuất thế gian, và sau khi có được [đức tin ấy], khéo trú đức tin thế gian.

[496a10] Quả: Là bốn quả sa-môn, trong kinh có nói rộng.425 1. Quả sa-môn Dự lưu: Nếu tùy thắng nhiếp426 thì ba kết vĩnh đoạn, là thân kiến, giới cấm thủ và nghi. Nếu nhiếp toàn phần thì tất cả kiến đạo sở đoạn phiền não427 vĩnh viễn được đoạn trừ. Do sự đoạn ấy mà được quả Dự lưu, không còn đọa lạc, hoặc là bậc cực thất phản, LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 chấm dứt khổ và chứng được biên tế khổ. Đạo do các ngoại đạo giảng dạy thì không thể chấm dứt khổ và chứng được biên tế khổ.

6. Hành trí kiến thanh tịnh: Như có một vị y theo đạo phi đạo trí kiến thanh tịnh mà được diệu trí kiến, biết đạo xuất ly có bậc thấp, bậc vừa, bậc cao. Bậc thấp nhiếp vào khổ trì thông hành. Bậc vừa nhiếp vào khổ tốc thông hành và lạc trì thông hành. Bậc cao nhiếp vào lạc tốc thông hành.420 7. Hành đoạn trí kiến thanh tịnh: Như có một vị y theo hành trí kiến thanh tịnh mà được diệu trí kiến421, rằng: “Tôi nên đoạn các hạnh của bậc thấp và bậc vừa, mà vì phát khởi Thánh hạnh thượng diệu.”

8. Vô duyên tịch diệt thanh tịnh: Như có một vị y theo hành đoạn trí kiến thanh tịnh, chứng được Vô dư, dứt hết các lậu.

9. Quốc độ thanh tịnh: Chư Phật có chung cái quả công năng vô thượng, có năng lực thị hiện quốc độ trang nghiêm không thể nghĩ bàn, đức Phật cực kỳ trong sáng, Bồ-tát cực kỳ trong sáng, pháp và quyến thuộc cũng cực kỳ trong sáng.

[496a04] Tịnh: Là bốn chứng tịnh, trong kinh có nói rộng.422 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 đoạn, làm mỏng nhẹ tham, sân, si. Nếu nhiếp toàn phần thì tất cả kiến đạo sở đoạn phiền não vĩnh viễn được đoạn trừ, và Dục giới hệ, tu đạo sở đoạn phiền não thượng phẩm và trung phẩm vĩnh viễn được đoạn trừ. Do sự đoạn ấy mà được quả Nhất lai, hoặc là bậc Nhất gián.

3. Quả sa-môn Bất hoàn: Nếu nhiếp tùy thắng thì ngũ thuận hạ phần kết vĩnh đoạn, đó là: thân kiến, giới cấm thủ, nghi, tham dục và sân khuể. Nếu nhiếp toàn phần thì tất cả kiến đạo sở đoạn phiền não vĩnh viễn được đoạn trừ, và Dục giới hệ, tu đạo sở đoạn phiền não vĩnh viễn được đoạn trừ; hoặc Sắc giới hệ, phiền não vĩnh đoạn; hoặc Vô sắc giới, một phần phiền não vĩnh đoạn. Do sự đoạn ấy mà được quả Bất hoàn, hoặc là bậc trung gian tịch diệt, hoặc là bậc sinh tịch diệt, hoặc là bậc vô hành tịch diệt, hoặc là bậc hữu hành tịch diệt, hoặc là bậc thượng lưu.

4. Quả sa-môn A-la-hán: Nếu nhiếp tùy thắng thì tham dục, sân, si vĩnh đoạn, không còn dư tàn. Nếu nhiếp toàn phần thì tất cả kiến tu sở đoạn phiền não vĩnh viễn đoạn, không còn dư tàn. Do sự đoạn ấy mà được quả A-la-hán, các lậu vĩnh tận. Cho đến nói rộng về sáu bậc

A-la-hán428 hằng an trú pháp.

Giới: Là ba loại giới, trong kinh có nói rộng.

1. Đoạn giới: Đoạn chư hành429 ở kiến đạo sở đoạn.

2. Ly giới: Ly chư hành ở tu đạo sở đoạn. 3. Diệt giới: Diệt sở y và sở nhiếp431 của chư hành. [496b01] Bồ-đề: Là ba loại bồ-đề, trong kinh có nói rộng.

1. Thanh văn bồ-đề: Là chuyển y của Thanh văn thừa để đạt được tịch diệt và đi tới tịch diệt đạo.

2. Độc giác bồ-đề: Là chuyển y của Độc giác thừa để đạt được432 tịch diệt và đi tới tịch diệt đạo. 3. Vô thượng chánh đẳng bồ-đề: Là chuyển y của Đại thừa để đạt được tịch diệt và đi tới tịch diệt đạo, đồng thời hành đạo vì lợi ích an lạc cho tất cả hữu tình.

Vô học: Là mười pháp vô học, trong kinh có nói rộng433.

1. Vô học chánh kiến: Bậc A-la-hán đối với khổ tư duy khổ, đối với tập tư duy tập, đối với diệt tư duy diệt, đối với đạo tư duy đạo, trạch pháp, cực giản trạch v.v… tương ưng với tác ý vô lậu. Như vô học chánh kiến434, nên biết về:

2. Vô học chánh tư duy, cho đến 8. Vô học chánh tam-ma-địa.

9. Vô học chánh giải thoát: Lìa tất cả phiền não thô trọng, lìa phiền não chướng trên tâm vô học, thích hợp pháp kham nhiệm.

430 Ly giới 離界: Còn gọi là Vô dục giới 無欲界.

431 Sở y sở nhiếp là tánh vô thường, khổ não, vô ngã của các pháp hữu lậu. Dứt bặt các pháp chuyển biến toàn không cố định (vô thường) và các pháp tổ hợp toàn không cá thể (vô ngã), là niết bàn tịch tịnh. Diệt giới bao gồm 2 giới: hữu dư y niết bàn giới và vô dư y niết bàn giới.

432 Chuyển y: chuyển bỏ 2 trọng chướng (phiền não chướng và sở tri chướng) mà chuyển được 2 đại quả là: đại niết bàn và đại bồ-đề. Hiển dương, quyển 16: “Chuyển y của Thanh văn, nên biết, có LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 1 10. Vô học chánh trí: Là tận trí435 và vô sinh trí436 của bậc A-la-hán.

[496b13] Do tự số: Nên biết, các quả đã nói ở trước, mỗi quả do tự số sai biệt.

Lại nữa, kệ tụng:

Đoạn nhiều nhân nên đoạn