Luận Hiển Dương Thánh Giáo Trọn Bộ 2 tập

Quyển Mười Chín

Phẩm Mười Một

NHIẾP THẮNG QUYẾT TRẠCH (phần 3)

[572c24] Luận giải: Như vậy là đã nói quyết trạch về sự giới.

Trong thắng quyết trạch về sự tạp nhiễm660, (1) Nay sẽ nói thắng quyết trạch về phiền não tạp nhiễm.

Kệ tụng: ‌ Ý tương ưng bốn hoặc ‌ Biến hành mà cùng khởi ‌ Vô ký, tối hậu diệt ‌ Theo đó sinh tánh kia. (kệ 15)

[572c28] Luận giải: Ý (: thức mạt-na) tương ưng với phiền não thì biến hành tất cả vị, hiện hành cùng lúc với tất cả tâm hữu lậu thiện v.v..., không có trái nghịch Lại nữa, phiền não này đều là câu sinh, không phải do phân biệt mà sinh khởi. Nó có tánh hữu phú vô ký, không phải lả tánh bất thiện, được đoạn diệt tức khắc ở giai đoạn tối hậu là kim cang dụ định661 . Lại nữa, phiền não này có bốn thứ: vô minh, tát-ca-da kiến, ngã mạn và ngã ái. Tùy theo bổ-đặc-già-la được sinh trong một giới địa, và ý này tương ưng với phiền não, tức là nói ý này được nhiếp vào thể tánh của giới địa ấy. Lại nữa, kệ tụng:

‌ Tất cả, sinh tương tục ‌ Hiện khởi và với duyên ‌ Tùy miên, cảnh, thô trọng ‌ Mỗi sai biệt hai mươi. (kệ 16)

[573a08] Luận giải: Nếu sinh ở giới này, địa này, thì tức là trong giới địa ấy, tất cà phiền não sinh khởi liên tục.

Lại nữa, phiền não tạp nhiễm này hoặc hiện hành, hoặc duyên, hoặc tùy miên, hoặc cảnh sở duyên, hoặc thô trọng, mà mỗi thứ có hai mươi sắc thái.

Phiền não hiện hành có hai mươi thứ: 1. Phiền não hiện hành theo những ham muốn: là người tại gia; 2. Phiền não hiện hành không theo những ham muốn: là người xuất gia; 3. Phiền não hiện hành do không biết rõ: là người sống với pháp [luật] được thuyết một cách tệ hại; 4. Phiền não hiện hành do có biết rõ: là người sống với pháp [luật] được thuyết một cách khéo léo; 5. Phiền não hiện hành hỗ tương tăng thượng: là người tham hành, sân hành và si hành; 6. Phiền não hiện hành đều bình đẳng: là người đẳng phần hành; 7. Phiền não hiện hành nhỏ nhẹ: là người bạc trần hành;662 8. Phiền não hiện hành ngoại môn:

là người chưa ly dục; 9. Phiền não hiện hành nội môn: là người ly dục bởi thế gian đạo; 10. Phiền não hiện hành tăng thượng: là các dị sinh;

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 11. Phiền não hiện hành do thất niệm: là các bậc hữu học; 12. Phiền não hiện hành do phân biệt: là người chấp trước cứng chắc; 13. Phiền não hiện hành do câu sinh663: là người không chấp trước cứng chắc;

14. Phiền não hiện hành do quán sát (: tầm tư): là người ưa thích quán sát; 15. Phiền não hiện hành do không tự tại: là người thụy miên664; 16. Phiền não hiện hành do tự tại: là người giác ngộ; 17. Phiền não hiện hành bất khả cứu: là người không có pháp đưa đến niết bàn; 18. Phiền não hiện hành khả cứu: là người có pháp đưa đến niết bàn;665 19. Phiền não hiện hành do nắm giữ các tướng: là người tầm tư tùy pháp quán mà nắm giữ các tướng; 20. Phiền não hiện hành do không nắm giữ các tướng: là người tầm tư tùy pháp quán mà không nắm giữ các tướng.666 Duyên của phiền não có hai mươi thứ: 1. Khổ; 2. Lạc; 3. Bất khổ bất lạc; 4. Dục; 5. Tầm; 6. Xúc; 7. Tập quen từ đời trước; 8. Tùy miên; 9. Không thân cận thiện hữu; 10. Không lắng nghe chánh pháp;

11. Không như lý tác ý; 12. Bất tín; 13. Giãi đãi; 14. Thất niệm; 15.

Tán loạn; 16. Bất chánh tri; 17. Phóng dật và phiền não; 18. Dị sinh tánh; 19. Chưa ly dục; 20. Do thọ sinh.667 [Dựa vào các duyên này mà phiền não hiện hành.] [573b02] Tùy miên của phiền não có hai mươi thứ: 1. Tùy miên ở Bất định địa; 2. Tùy miên ở Định địa; 3. Tùy miên theo tự cảnh; 4.

Tùy miên theo tha cảnh; 5. Tùy miên bị tổn; 6. Tùy miên chưa bị tổn; 7. Tùy miên tăng theo; 8. Tùy miên không tăng theo; 9. Tùy miên đầy đủ; 10. Tùy miên giảm thiếu; 11. Tùy miên có thể hại; 12. Tùy miên không thể hại; 13. Tùy miên thêm lên; 14. Tùy miên bình đẳng; 15.

Tùy miên nhỏ nhẹ; 16. Tùy miên được giác ngộ; 17. Tùy miên không được giác ngộ; 18. Tùy miên sinh nhiều khổ; 19. Tùy miên sinh ít khổ;

20. Tùy miên không sinh khổ.668 668 Phiền não là chỉ cho các pháp tối tăm, phiền muộn như: Kiến, tư, vô minh... làm não loạn tâm thần. Tùy miên là những phiền não đeo đuổi chúng sinh, ngủ ngầm trong thức A-lại-da, khi đủ nhân duyên thì hiện khởi. Hai mươi loại phiền não tùy miên là: 1. Bất định địa tùy miên: Phiền não ở cõi Dục. Bất định địa chỉ cho cõi Dục, là cõi tán loạn; nghĩa là người ở cõi Dục vì không tu thiền định nên bị phiền não của các căn theo đuổi không bỏ. 2. Định địa tùy miên: Định địa chỉ cho cõi Sắc và cõi Vô sắc; nghĩa là người ở 2 cõi này tuy tu thiền định, xa lìa các khổ của cõi Dục, nhưng vẫn còn bị các phiền não: tham, si, ái và mạn theo đuổi, không bỏ. 3. Tùy trục tự cảnh tùy miên: Phiền não theo đuổi tự cảnh. Trong 3 cõi, mỗi cõi đều có cảnh sở nhiếp riêng, tùy theo các căn khởi diệt mà sinh ra các phiền não kiến chấp, đeo đuổi liên tục không ngừng. 4. Tùy trục tha cảnh tùy miên: Phiền não theo đuổi cảnh khác. Nghĩa là ở cõi Sắc mà khởi phiền não cõi Dục, hoặc ở cõi Vô sắc mà khởi phiền não cõi Sắc, hoặc ở cõi Dục mà ưa thích thiền định của 2 cõi trên, sinh ra đắm trước, không biết xa lìa. 5. Bị tổn tùy miên: Bị tổn hại bởi tùy miên; nghĩa là chúng sinh luôn luôn bị các phiền não của cõi Dục làm tổn hại, vì các phiền não ấy thường ngấm ngầm theo đuổi không thôi. 6. Bất bị tổn tùy miên: Không bị tổn hại bởi tùy miên; nghĩa là người đã sinh lên cõi Sắc nên không còn bị phiền não của cõi Dục làm tổn hại; hoặc chưa lìa cõi Dục, tuy phiền não thường ngấm ngầm đeo đuổi nhưng không gây tổn hại. 7. Tùy tăng tùy miên: Tùy miên tăng theo; nghĩa là chúng sinh trong 3 cõi đều khởi phiền não ở nơi cảnh của mình, tùy thời mà các phiền não ấy tăng trưởng, đeo đuổi ngầm không thôi. 8. Bất tùy tăng tùy miên: Tùy miên không tăng theo; nghĩa là người trong thiền định ở cõi Sắc và cõi Vô sắc, không theo cảnh khác nên phiền não không tăng thêm, nhưng vì phiền não chưa bị đoạn trừ nên vẫn ngầm đeo đuổi, không rời bỏ. 9. Cụ phần tùy miên: Tùy miên toàn phần; nghĩa là chúng sinh đối với tất cả trần cảnh khởi lên đủ các phiền não tham, sân, si... không thiếu một phần nào. 10. Bất cụ phần tùy miên: Tùy miên không đủ phần; nghĩa là bậc Thánh Sơ quả Thanh văn (quả Tu đà hoàn) tuy đã dứt hết Kiến hoặc trong 3 cõi, nhưng còn Tư hoặc thì chưa dứt được toàn phần, nên gọi là Bất cụ phần tùy miên. 11. Khả hại tùy miên: Tùy miên có thể gây hại; nghĩa là bậc Thanh văn tu đạo phẩm (37 đạo phẩm), tuy đã dứt hết Kiến hoặc và Tư hoặc mà chứng niết bàn, nhưng tập khí vô minh vẫn còn đeo đuổi ngầm, không rời, nên có thể gây tổn hại. 12. Bất khả hại tùy miên: Tùy miên không thể hại; nghĩa là chúng sinh phàm phu không tu 37 đạo phẩm, không đoạn trừ phiền não hoặc nghiệp, cho nên phiền não theo đuổi không thôi. 13. Tăng thượng tùy miên: Tùy miên thêm lên;

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 [573b10] Cảnh sở duyên của phiền não có hai mươi thứ: 1. Duyên cảnh hữu sự; 2. Duyên cảnh vô sự; 669 3. Duyên cảnh tự tướng;

4. Duyên cảnh cộng tướng; 5. Duyên cảnh hiện thấy; 6. Duyên cảnh không hiện thấy;670 7. Duyên cảnh ngoại môn; 8. Duyên cảnh nội môn;671 9. Duyên cảnh phiền não tự loại; 10. Duyên cảnh phiền não tha loại;672 11. Duyên tự cảnh; 12. Duyên tha cảnh;673 13. Duyên vô cảnh674; 14. Duyên cảnh hữu lậu; 15. Duyên cảnh vô lậu; 16. Duyên cảnh hữu vi; 17. Duyên cảnh vô vi; 18. Duyên cảnh tự tâm phân biệt675;

19. Duyên cảnh ức niệm phân biệt676; 20. Duyên cảnh sự tướng677 .

Thô trọng của phiền não có hai mươi thứ: 1. Thô trọng tánh chấp; 2. Thô trọng tánh phiền não; 3. Thô trọng tánh nghiệp; 4. Thô trọng phiền não chướng; 5. Thô trọng sở tri chướng; 6. Thô trọng định chướng; 7. Thô trọng nghiệp chướng; 8. Thô trọng báo chướng; 9. Thô trọng triền cái chướng; 10. Thô trọng tư duy không chính xác; 11. Thô trọng sầu não; 12. Thô trọng sợ hãi; 13. Thô trọng mệt mỏi; 14. Thô trọng bốn thức ăn; 15. Thô trọng chiêm bao; 16. Thô trọng dâm dục;

17. Thô trọng đại chủng chống trái; 18. Thô trọng thời phần biến đổi;

19. Thô trọng sự chết; 20. Thô trọng biến hành.

Lại nữa, nói, sự hiểu biết sơ lược về phiền não thì nó có năm sắc thái: sắc thái tự thể, sắc thái nguyên nhân, sắc thái phẩm loại, sắc thái tâm tán loạn khi đối cảnh và sắc thái kết quả.

Lại nữa, ngang đâu để biết phiền não tùy miên và bất thiện?

Kệ tụng:

‌ Là tùy thuận tự sinh ‌ Chủng tử, tăng thượng sự ‌ Và sinh bốn lầm lỗi ‌ Là bất tịnh ba nhân. (kệ 17)

[573c01] Luận giải: Có bốn lý do để gọi là tùy miên: 1. Tùy thuận tự sinh: khi phiền não sự678 tùy thuận phiền não này; 2. Chủng tử của cõi Dục hay sinh ra nhiều đau khổ. 19. Năng sinh thiểu khổ tùy miên: Tùy miên hay sinh ít khổ;

nghĩa là người ở trong thiền định của cõi Sắc và cõi Vô sắc tuy không có các khổ của cõi Dục, nhưng vẫn còn tâm ưa thích cõi trên, nhàm chán cõi dưới, đó cũng là phiền não, cho nên gọi là Năng sinh thiểu khổ tùy miên. 20. Bất năng sinh khổ tùy miên: Tùy miên không thể sinh khổ; nghĩa là hàng Bồ tát tuy đã lìa các khổ, nhưng vẫn còn tâm tự hành lợi tha và đó cũng là phiền não.

669 Duyên cảnh hữu sự: là duyên đối tượng của tham dục. Duyên cảnh vô sự là duyên đối tượng của các kiến và mạn, vì trong các hành thật không có ngã mà có sự phân biệt. Đối tượng của vô minh và nghi thì gồm trong hữu sự và vô sự.

670 Cảnh hiện thấy là cảnh hiện tại. Cảnh không hiện thấy là cảnh quá khứ và vị lai.

671 Duyên cảnh ngoại môn là duyên năm thứ dục lạc. Duyên cảnh nội môn là duyên 6 xứ ở Bất định LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 theo đuổi trói buộc; 3. Do sự thêm lên chủng tử; 4. Sinh bốn lầm lỗi. Bốn lầm lỗi: 1. Lầm lỗi không tịch tĩnh; 2. Lầm lỗi sai biệt (: nội ngoại biến đổi)679; 4. Lầm lỗi phát khởi ác hành; 4. Lầm lỗi nhiếp thọ nhân.680 Ở đây, lầm lỗi thứ nhất do thứ hai hiển thị, và cả ba lầm lỗi do lầm lỗi thứ tư hiển thị.

Hỏi: Ngang đâu để biết sắc thái của phiền não bất thiện?

Đáp: Do ba lý do: 1. Cường thịnh; 2. Tán loạn hữu tình; 3.

Chướng ngại điều thiện.

(2) Lại nữa, nay sẽ nói thắng quyết trạch về nghiệp tạp nhiễm.

Kệ tụng: ‌ Nghiệp tư, nghiệp đã tư ‌ Sai biệt có mười ba

‌ Quả ấy sáu, ba vị ‌ Năm thứ nghiệp quyết định. (kệ 18)

[573c11] Luận giải: Nói sơ lược thì nghiệp có hai thứ: nghiệp tư và nghiệp đã tư.681 Nghiệp lại có mười ba thứ sai biệt: 1. Nghiệp thân; 2. Nghiệp ngữ; 3. Nghiệp ý; 4. Nghiệp luật nghi sở nhiếp; 5. Nghiệp bất luật nghi sở nhiếp; 6. Nghiệp phi luật nghi phi bất luật nghi sở nhiếp;682 7. Nghiệp phước; 8. Nghiệp phi phước; 9. Nghiệp bất động;683 10.

Nghiệp hắc hắc dị thục; 11. Nghiệp bạch bạch dị thục; 12. Nghiệp hắc bạch hắc bạch dị thục; 13. Nghiệp phi hắc bạch vô dị thục, có năng lực đoạn tận các nghiệp.684

Các nghiệp như vậy có sáu quả và ba vị.

biết sự diệt tận của nghiệp, biết nghiệp diệt đạo như vậy, đó gọi là đạt phạm hạnh, có thể diệt tận tất cả nghiệp.” (Thích Tuệ Sỹ dịch) Người ta thường dùng từ “nghiệp dĩ” để nói cái nghiệp đã trót làm, đã trót mang, vốn như thế.

682 Ba thứ nghiệp được chia loại theo luật nghi: 1. Luật nghi sở nhiếp nghiệp (cũng gọi Luật nghi ng-hiệp), có 3 thứ: Nghiệp được nhiếp vào Biệt giải thoát luật nghi, nghiệp được nhiếp vào Tĩnh lự đẳng chí quả đoạn luật nghi và nghiệp được nhiếp vào Vô lậu luật nghi. 2. Bất luật nghi sở nhiếp nghiệp (cũng gọi Bất luật nghi nghiệp): Du-già sư địa luận, quyển 9 liệt kê 12 thứ Bất luật nghi sở nhiếp ng-hiệp là: Giết dê, bán gà, bán lợn, bắt chim, bẫy thỏ, trộm cắp, đồ tể, giữ ngục, dèm pha, cai ngục, bắt voi, dùng chú thuật hại rồng. 3. Phi luật nghi phi bất luật nghi sở nhiếp nghiệp (cũng gọi Phi luật nghi phi bất luật nghi nghiệp): Trừ Luật nghi nghiệp và Bất luật nghi nghiệp nói trên, tất cả thiện nghiệp, bất thiện nghiệp và vô ký nghiệp còn lại đều thuộc Phi luật nghi phi bất luật nghi sở nhiếp nghiệp.

683 Ba thứ nghiệp được chia loại theo cảnh giới trên dưới và cảm quả đáng ưa, không đáng ưa khác nhau. Đó là: 1. Nghiệp phước: Nghiệp chiêu cảm quả thiện cõi Dục; nghiệp này có công năng mang lại quả đáng ưa, có ích cho hữu tình. 2. Nghiệp phi phước: Cũng gọi Tội nghiệp, là nghiệp chiêu cảm quả ác ở cõi Dục; nghiệp này có công năng mang lại quả không đáng ưa, gây tổn hại cho hữu tình.

3. Nghiệp bất động: Nghiệp chiêu cảm quả thiện ở cõi Sắc và cõi Vô sắc. Nghiệp ở cõi Sắc và cõi Vô LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Sáu quả: 1. Quả khả ái; 2. Quả không khả ái; 3. Quả thanh tịnh;

4. Quả dị thục; 5. Quả đẳng lưu; 6. Quả tăng thượng.

Ba vị: 1. Tác dụng vị; 2. Tập khí vị; 3. Dự quả vị. Lại nữa, các nghiệp như vậy có năm thứ quyết định: 1. Quyết định hiện pháp thọ; 2. Quyết định sinh thọ; 3. Quyết định hậu sai biệt thọ;685 4. Quyết định thọ báo; 5. Quyết định tác nghiệp.686 Lại nữa, kệ tụng:

‌ Tự nghiệp v.v... bốn thứ ‌ Đây tiên thục cũng bốn ‌ Lại chín thứ nên biết ‌ Tức hai thứ sai biệt. (kệ 19)

[573c25] Luận giải: Như đức Bạc-già-phạm dạy: “Ma-nạp-bà687 nên biết, tất cả hữu tình tạo tác tự nghiệp, nghiệp là gốc rễ tranh cãi, từ nghiệp được sinh ra, nghiệp làm chỗ y thú.”688 Như vậy, nghiệp là nghiệp tự mình tạo tác, có bốn đặc điểm nên biết: đối với sự tự tương tục, nghiệp (1) có năng lực đưa đến quả; (2) năng trị và sở trị ở ngay hiện tại; (3) từ đời quá khứ sinh đời hiện tại, chiêu cảm hữu ở vị lai; (4) làm nghiệp [năng dẫn] dứt hết; gọi nghiệp là chỗ y thú.

Lại nữa, về nghiệp báo nên biết có bốn thứ nghiệp báo thục trước sau: (1) Trọng nghiệp báo thục; (2) Tối cận nghiệp báo thục; (3) Quán tập nghiệp báo thục; (4) Tác nghiệp báo thục.689 Lại nữa, về nghiệp bất khả đoạn nên biết là dị thục quyết định690.

685 Ba quyết định đầu là thuận hiện nghiệp (nghiệp thiện ác tạo tác ở đời hiện tại chịu quả báo ngay nghiệp, trở lại tự thọ quả báo dị thục.

689 Tuỳ theo thứ tự ưu tiên của quả dị thục, nghiệp được phân làm 4 loại như sau:

(1) Trọng nghiệp: Đây là loại nghiệp tạo ra dị thục quả của nó ngay trong kiếp này hay kiếp kế. Về phương diện thiện của nghiệp này, thì các trạng thái tâm vi tế hay tâm thiền là trọng nghiệp. Bởi vì chúng tạo ra quả dị thục lẹ hơn những trạng thái tâm thô thông thường. Ngược lại, năm loại trọng tội cho quả tức thời, được gọi là trọng nghiệp. Năm trọng tội đó là: giết cha, giết mẹ, giết một vị A-la-hán, làm thân Phật ra máu và phá hoà hợp Tăng.

(2) Cận tử nghiệp: Nghiệp này là hành động mà người ta thực hiện lúc lâm chung hoặc bằng thân hay bằng tâm; bằng tâm là nghĩ đến những hành động thiện hay ác mà họ đã làm trước đây, hay có những ý nghĩ tốt hoặc xấu. Đây chính là loại nghiệp, mà nếu không có trọng nghiệp, nó sẽ quyết định điều kiện tái sanh.

(3) Thường nghiệp (tập quán nghiệp): Là nghiệp mà người ta thường xuyên làm trong kiếp sống. Nghiệp này trong trường hợp không có cận tử nghiệp, sẽ tạo ra hay quyết định sự tái sanh.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Nếu là nghiệp bất định báo thì đối với sự ly dục đoạn, nó không thể làm chướng ngại.

Lại nữa, có ngoại đạo khởi kiến như vầy, lập luận như vầy: Tùy theo các nghiệp mà chúng sinh tạo tác, hoặc là lạc câu hành, hoặc là khổ câu hành; quả báo dị thục nhận chịu cũng lại như vậy, [hoặc là lạc câu hành, hoặc là khổ câu hành].

Kiến luận của các ngoại đạo ấy đều là vọng chấp. Vì sao? Vì có đủ hai thọ, nghĩa là các nghiệp thiện vừa thọ khổ báo vừa thọ lạc báo, các nghiệp bất thiện cũng lại như vậy, [vừa thọ khổ báo vừa thọ lạc báo].

Lại nữa, nên biết nghiệp dựa vào hai căn nên thành tánh thiện và tánh bất thiện: dựa vào thiện căn nên khởi các nghiệp thiện, và dựa vào bất thiện căn nên khởi các nghiệp bất thiện.

Lại nữa, sắc thái sai biệt của nghiệp thiện và nghiệp bất thiện do chín thứ nhân:

1. Do nhân và ruộng: Do thiện căn, bất thiện căn và các thửa ruộng: tôn trọng, v.v...691 có sai biệt.

2. Do sự: Do sự viên mãn và sự không viên mãn.

3. Do phương tiện: Do [tu hành] không gián đoạn phương tiện ân trọng692.

4. Do y chỉ: Do y chỉ tịnh hay bất tịnh.

5. Do tác ý: Do tịnh tín một cách mãnh lợi và triền cái thêm lên.

6. Do muốn hiểu: Do hồi hướng, nguyện cầu quả bảo hơn kém.

7. Do trợ bạn: Do các pháp thiện hay bất thiện khác được nhiếp thọ.

8. Do nhiều tu tập: Tự mình tu hành, cũng dạy bảo người khác tán thán, tùy hỷ, thấy người đồng pháp [tu] thì tâm sinh vui mừng.

9. Do nhiều người: Cùng với nhiều người chung làm nghiệp này.

(3) Lại nữa, nay sẽ nói thắng quyết trạch về sinh tạp nhiễm.

Kệ tụng:

‌ Mạng chung: định, bất định

‌ Chết trẻ do sáu nhân ‌ Biết rõ vị ba tâm ‌ Trung hữu có hoặc không. (kệ 20)

[574a23] Luận giải: Có hai loại mạng chung: 1. Quyết định: là [hữu tình ở] Bắc thắng thượng châu693; 2. Không quyết định: là [hữu tình ở] tất cả xứ còn lại.694 có được tam-ma-địa.

693 Bắc Thắng thượng châu 北勝上洲 = Bắc câu lô châu 北俱盧洲 (S: Uttara-kuru): Một trong bốn châu Tu di, cũng gọi Bắc châu, Bắc đơn việt, Uất đơn việt, Bắc uất đơn việt, Úc-đa-la cứu-lưu, Ốt-đát-la củ-lỗ. Dịch ý là Thắng xứ, Thắng sinh, Cao thượng.

694 Du-già sư địa luận, quyển 4: “Người Nam thiệm-bộ châu tuổi thọ không nhất định. Ở cõi người lấy 30 ngày đêm làm 1 tháng, 12 tháng làm 1 tuổi, hoặc có lúc thọ vô lượng tuổi, hoặc có lúc thọ 80.000 tuổi, hoặc có lúc tuổi thọ giảm dần cho đến 10 tuổi. Người Đông tỳ-đề-ha châu tuổi thọ nhất định là 250 tuổi. Người Tây cù-đa-ni châu tuổi thọ nhất định là 500 tuổi. Người Bắc câu-lô châu tuổi LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Lại nữa, sự chết trẻ do sáu thứ nhân: 1. Không tránh né, không bình đẳng; 2. Niệm quên mất; 3. Ý tức giận; 4. Thọ mạng hết; 5.

Nghiệp hết; 6. Phước hết.

Lại nữa, khi mạng chung có ba thứ tâm: 1. Tâm thiện; 2. Tâm bất thiện; 3. Tâm vô ký. Đây là trường hợp tâm còn phân minh. Nếu đến lúc tâm không còn phân minh thì chắc chắn chỉ có tâm vô ký.

Lại nữa, sau khi mạng chung, hoặc có giai đoạn trung hữu, vì sẽ sinh vào cõi hữu sắc; hoặc không có giai đoạn trung hữu, vì sẽ sinh vào cõi vô sắc.

Lại nữa, kệ tụng:

‌ Dựa sở duyên hữu khác ‌ Tâm nhiễm ô sinh khởi. ‌ Ở trong bốn loài sinh ‌ Và ba giới, năm thú. (kệ 21) [574b04] Luận giải: Dựa vào trung hữu khác, duyên sinh xứ làm cảnh, tâm nhiễm ô sinh khởi để sinh hữu tương tục.695

của trời Hóa lạc thành tuổi thọ của địa ngục Đại hiệu khiếu; lấy tuổi thọ của trời Tha hóa tự tại thành tuổi thọ của địa ngục Thiêu nhiệt, nên biết cũng vậy. Hữu tình của địa ngục Cực thiêu nhiệt thọ nửa trung kiếp. Hữu tình của địa ngục Vô gián thọ 1 trung kiếp. Không phải thọ lượng cõi trời như trời Tam thập tam chư thiên, bàng sanh và ngạ quỷ có tuổi thọ không nhất định. Lại ở trong địa ngục Hàn, các địa ngục theo thứ lớp tiếp cận nhau có tuổi thọ giảm gần bằng một nửa. Lại hữu tình thọ sanh ở địa ngục Cận biên là địa ngục độc nhất có tuổi thọ không nhất định. Lại hữu tình của trời Phạm chúng thọ mạng một kiếp là 20 trung kiếp. Hữu tình của trời Phạm tiên ích thọ mạng một kiếp là 40 trung kiếp. Hữu tình của trời Đại phạm thọ mạng một kiếp là 60 trung kiếp. Hữu tình của trời Thiểu quang thọ mạng hai kiếp là 80 trung kiếp. Từ đây trở lên, cõi trời Sắc giới còn lại thọ mạng so với nhau mỗi mỗi dần dần tăng gấp bội. Chỉ trừ Vô vân, nên biết trời ấy thọ mạng giảm 3 kiếp. Không vô biên xứ thọ 20.000 kiếp. Thức vô biên xứ thọ 40.000 kiếp. Vô sở hữu xứ thọ 60.000 kiếp. Phi tưởng phi phi tưởng xứ thọ 80.000 kiếp. Trừ Bắc câu-lô châu, tất cả xứ còn lại đều có trường hợp chết trẻ. Lại loài người, quỷ, bàng sanh thú khi chết có thân cặn bã còn sót lại. Cõi trời và địa ngục thì thân và thức đều mất, không còn sót lại thân cặn bã.” (tr. 295b03~c06)

695 Trong một chu kỳ sinh tử, phân làm ba giai đoạn; sát na thứ nhất là sinh hữu; từ sát na thứ hai trở đi, bản hữu; sát na cuối cùng, tử hữu. Trung gian giữa tử hữu đời này và sinh hữu đời sau là trung hữu.

372 373

Lại nữa, ở trong bốn loài sinh: noãn sinh, thai sinh, thấp sinh và hóa sinh, thọ các sinh tử. Lại ở trong ba giới: Dục, Sắc, Vô sắc, và ở trong năm thú: địa ngục, quỷ, súc sinh, nhân và thiên, thọ các sinh tử.

Như vậy, hoặc tử, hoặc sinh, hoặc xứ sở, đã hiển thị sự quyết trạch về sinh tạp nhiễm.

Nay sẽ nói quyết trạch về sự đế. Kệ tụng:

‌ Nên biết thế tục đế ‌ Ý giải nghĩa và thuyết.

‌ Tịnh sở duyên, tánh tịnh ‌ Phương tiện gọi thắng nghĩa. (kệ 22)

[574b12] Luận giải: Tất cả ngôn thuyết và nghĩa được ý giải ngang qua ngôn thuyết đều gọi là thế tục đế.

Thanh tịnh sở duyên, tánh thanh tịnh hay phương tiện của thanh tịnh đều gọi là thắng nghĩa đế.

Thanh tịnh sở duyên: Là bốn Thánh đế và chân như.

Tánh thanh tịnh: Là diệt đế thanh tịnh.

Phương tiện: Là đạo đế.

Lại nữa, kệ tụng: ‌ Nên biết là bốn thứ ‌ Nhiễm và tịnh được nhiếp ‌ Chưa thấy, chưa cảm nhận ‌ Như bệnh, bệnh diệt nhân. (kệ 23) LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 [574b19] Luận giải: Nên biết hai pháp nhiễm ô và thanh tịnh được nhiếp trong bốn đế. Nhiễm ô có hai thứ: quả và nhân; thanh tịnh cũng vậy. Như vậy bốn đế, từ vô thủy đến nay tất cả hữu tình chưa như thật thấy hai đế diệt và đạo, cũng chưa trải nghiệm, cảm nhận.

Lại nữa, như bệnh và bệnh diệt, cùng hai nguyên nhân của chúng, qua đó thiết lập bốn đế: khổ đế như bệnh, tập đế như nguyên nhân của bệnh, diệt đế như bệnh diệt, đạo đế như nguyên nhân của bệnh diệt.

Lại nữa, kệ tụng:

‌ Nên biết tứ đế ấy ‌ Mỗi bốn tướng, bốn hành ‌ Biến tri v.v... bốn thứ ‌ Tánh nhân quả phân biệt. (kệ 24) [574b27] Luận giải: Nên biết bốn Thánh đế, mỗi đế có bốn tướng:

Khổ đế có bốn tướng: 1. Khổ khởi; 2. Khổ nội duyên; 3. Khổ ngoại duyên khổ; 4. Khổ thô trọng khổ. Khổ khởi là sinh khổ. Khổ nội duyên là già, bệnh, chết khổ. Khổ ngoại duyên là oán ghét mà phải gặp nhau khổ, yêu thương mà bị xa lìa khổ, mong muốn mà không được khổ. Khổ thô trọng là ngũ thủ uẩn khổ.

Tập đế có bốn tướng: 1. Luyến ái; 2. Ái hậu hữu; 3. Ái câu hành với hỷ và tham; 4. Hỷ ái chỗ này chỗ kia.

Diệt đế có bốn tướng: 1. Ái tận; 2. Ly dục; 3. Diệt; 4. Niết bàn.

Đạo đế có bốn tướng: 1. Khổ trì thông hành; 2. Khổ tốc thông hành; 3. Lạc trì thông hành; 4. Lạc tốc thông hành; đó là bốn thứ hành tích đã nói ở trước.696 Lại nữa, mỗi đế có bốn hành, như phẩm Thành hiện quán đã nói.697 Lại nữa, nơi các đế có biến tri, vĩnh đoạn, tác chứng và tu đạo; là thể tánh của nhân quả. Biến tri, vĩnh đoạn và tác chứng là quả. Tu đạo là nhân: biến tri nhân của khổ, vĩnh đoạn nhân của tập và tác chứng nhân của diệt.

[574c09] Vì sao thế tục, v.v... gọi là đế?

Kệ tụng: ‌ Hiểu biết không chống cãi ‌ Pháp nhĩ chứng cũng vậy ‌ Đế: ba thứ, chỉ thiện ‌ Lại hai thứ nên biết. (kệ 25)

[574c12] Luận giải: Hiểu biết không chống cãi pháp nhĩ: Phàm phu ngu si v.v... ở thế gian, do pháp nhĩ698 nên hiểu biết về các pháp mà không có chống cãi699, gọi là thế tục đế.

Pháp nhĩ chứng cũng vậy: Pháp tánh mà chư vị đã kiến đế chứng ngộ thì không có chống cãi, gọi là thắng nghĩa đế. Do đạo lý 696 Hiển dương, quyển 2, phẩm Nhiếp sự, phần 2, [490b07], mục Bốn thứ hành. 697 Hiển dương, quyển 16, phẩm Thành hiện quán, phần 1, [561c28], trí quán bốn đế qua mười sáu hành: 1. Khổ đế: vô thường, khổ, không, vô ngã; 2. Tập đế: nhân, tập, sinh, duyên; 3. Diệt đế: diệt, tĩnh, diệu, ly; 4. Đạo đế: đạo, như, hành, xuất.

698 Pháp nhĩ: Các pháp là thế đó, tức nói các pháp thường đồng thường biệt (thường duy nhất mà thường sai biệt). Như nói, tâm thể thì duy nhất nhưng tâm dụng có sai biệt.

699 Quai tránh 乖諍: chống cãi. Dịch sát là chống chõi, cãi cọ. Chống cãi là từ ngữ gọi thế giới luân hồi, bao gồm tất cả hoặc, nghiệp, khổ, vì toàn những thứ có tánh chất chống cãi. Còn pháp nhĩ hay pháp tánh thì không thể chống cãi. Trong Tăng chi bộ kinh, phẩm Kẻ chiến thắng, kinh Xuất hiện, số 134, có ghi rằng: Dù các Như lai có xuất hiện hay không xuất hiện, vẫn có cái được an trú, đó là pháp trú tánh của giới ấy, là pháp quyết định tánh, tức là tất cả các hành là vô thường, tất cả các hành là khổ, và tất cả các pháp là vô ngã. Như lai chánh giác tri, chánh giác ngộ, tuyên bố, thuyết giảng, tuyên thuyết, xác nhận, khai thị, phân biệt, hiển thị.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 này, đức Bạc-già-phạm nói: “Tất cả bậc Thánh lấy pháp tánh làm đế nên gọi là Thánh đế.”700 Lại nữa, bốn đế: khổ, tập, diệt, đạo; trong đó, khổ và tập thông ba tánh: thiện, bất thiện và vô ký; diệt và đạo chỉ có tánh thiện.

Lại nữa, thiện có hai thứ: thế gian thiện và xuất thế gian thiện.

Ở đây, lại có hai thứ được nhiếp [trong xuất thế gian thiện] là đoạn và đạo.701 Như vậy là đã nói quyết trạch về sự đế. Nay sẽ nói quyết trạch về sự y chỉ.

Kệ tụng: ‌ Nên biết bảy y chỉ

‌ Ba thứ tánh sở y ‌ Kia có hai thiện xảo ‌ Tứ cú phân biệt rộng. (kệ 26)

[0574c22] Luận giải: Nên biết do ba tánh chất sở y mà đức Bạc-già-phạm nói bảy y chỉ702. Những gì gọi là ba thứ sở y? 1. Sở y của lậu tận; 2. Sở y của công đức phát khởi; 3. Sở y của hiện pháp lạc trú.

Lại nữa, y chỉ này có hai thứ thiện xảo: 1. Thiện xảo tam-ma-địa (đẳng trì); 2. Thiện xảo tam-ma-bát-để (đẳng chí).

Ở đây có tứ cú để rộng phân biệt, như đức Bạc-già-phạm nói ôn-đà-nam già-tha:

‌ Có bậc tu tĩnh lự ‌ Thiện xảo tam-ma-địa ‌ Hay tam-ma-bát-để ‌ Cả hai, không cả hai.

[575a01] (1) Vì sao thiện xảo tam-ma-địa không phải là thiện xảo tam-ma-bát-để? Vì thiện xảo về ba tam-ma-địa: không, vô nguyện và vô tướng, thì không phải là thiện xảo về thắng xứ703, biến xứ704 hay diệt tận định v.v...

700 Du-già sư địa luận, quyển 95: “Các bậc Thánh biết đây chính là đế, nên gọi là Thánh đế. Nên biết ở đây do hai lý do được gọi là đế: 1. Pháp tánh: do nghĩa chân thật nên gọi là đế; 2. Thắng giải: do đối với nghĩa chân thật ấy khởi thắng giải chắc chắn nên gọi là đế. Tất cả ngu phu chỉ qua vậy, này các Tỳ-kheo, hãy học điều này!” (HT. Thích Thanh Từ dịch)

702 Bảy y chỉ: Chỉ cho 4 tĩnh lự và 3 định Vô sắc (Không vô biên xứ định, Thức vô biên xứ định, Vô sở hữu xứ định). Phi tưởng phi phi tưởng xứ định thuộc định thế gian nên không kể.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 (2) Vì sao thiện xảo tam-ma-bát-để không phải là thiện xảo tam-ma-địa? Vì thiện xảo tam-ma-bát-để để nhập hay xuất đối với thắng xứ, biến xứ hay vô tưởng định v.v..., thì không phải là thiện xảo về ba tam-ma-địa.

(3) Vì sao thiện xảo cả hai? Vì thiện xảo cả hai: tam-ma-địa và tam-ma-bát-để, được nói sai biệt ở trên.

(4) Vì sao không thiện xảo cả hai? Vì không thiện xảo cả hai: tam-ma-địa và tam-ma-bát-để, được nói sai biệt ở trên.

Lại nữa, thiện xảo tam-ma-địa không phải là thiện xảo tam-ma-bát-để: Khéo biết rõ sự sai biệt của danh, cú, văn thân để nhập tam-ma-địa, không phải khéo biết rõ các hành, trạng, tướng để nhập tam- ma-bát-để.

Thiện xảo tam-ma-bát-để không phải là thiện xảo tam-ma-địa:

Như có một người khéo biết rõ các hành, trạng, tướng để nhập tam-ma-địa; nhưng nhập định ấy mà không khéo biết rõ sự sai biệt của danh, cú, văn thân của tam-ma-địa, nói rằng: “Tôi nay nhập như vầy, như vầy là tam-ma-địa.”

Lại nữa, có vị Bồ-tát nhập được một trăm tam-ma-địa, hoặc một ngàn tam-ma-địa; tuy nhiên vị ấy không có khả năng biết rõ sự sai biệt của danh, cú, văn thân của những định ấy, nói rằng: “Tôi nay nhập như vầy, như vầy là tam-ma-địa,” cho đến chưa được nghe [pháp] từ chư Phật và từ các đại Bồ-tát đã được đệ nhất cứu cánh, hoặc tự thân chưa được đệ nhất cứu cánh.

[0575a19] Hỏi: Thế nào là trú định?

Đáp: Như có một người năng nhập định, khéo nắm biết các hành, trạng, tướng. Vì khéo nắm biết nên khi nào muốn trú thì có thể nhập định. Đối với các tam-ma-địa một khi đã đi vào thì không có thoái mất.

Như vậy có hai loại trú: 1. An trú nơi định nên gọi là trú; 2. Khả năng không có thoái mất nên gọi là trú. Hỏi: Thế nào là xuất định? Đáp: Như có một người năng nhập định nhưng không tư duy các hành, trạng, tướng; chỉ lấy sự tác ý tư duy cái tướng phân biệt của bất định địa, tức các pháp không đồng loại lại nhiếp ở định địa, từ đó xuất ly tam-ma-địa: hoặc do việc làm tùy thuộc nên xuất định, hoặc do việc làm nhất định nên xuất định, hoặc do việc làm theo mong cầu nên xuất định. Việc làm tùy thuộc: Là nghiệp y bát và các vật dụng cần thiết.

Việc làm nhất định: Là các hoạt động đại tiện, tiểu tiện, cung kính sư trưởng, khất thực, v.v...

Việc làm theo mong cầu: Như có người hứa hẹn làm việc gì cho ai, hoặc vì muốn nhập định khác nên phải xuất định này.

Hỏi: Thế nào là các hành?

Đáp: Nơi cảnh sở duyên tạo tác các loại hành để đi vào định, gọi là hành; nghĩa là dựa vào các hành: thô, tĩnh, bệnh, ung nhọt, gai nhọn, vô thường, khổ, không, phi ngã để khởi tam-ma-địa.

Hỏi: Thế nào là trạng?

Đáp: Khi người sắp nhập định, bấy giờ chắc chắn có định tướng705 sinh khởi. Do định tướng nên hành giả tự biết: “Tôi không lâu sẽ nhập định với tướng trạng như vầy, như vầy.” Hoặc đã chánh nhập.

705 Trung bộ kinh, Tiểu kinh Phương quảng:

“- Thưa Ni sư (Dhammadinna) thế nào là định, thế nào là định tướng (samadhinimitte), thế nào là định tư cụ, thế nào là định tu tập?

- Hiền giả Visakha, nhất tâm là định, bốn niệm xứ là định tướng, bốn tinh cần là định tư cụ; sự luyện tập, sự tu tập, sự tái tu tập của những pháp ấy là định tu tập ở đây vậy.” (HT. Thích Minh Châu)378 379 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Lại nữa, vị giáo thọ sư cũng biết hành giả này có tướng trạng như vầy, như vầy sinh khởi, không lâu sẽ nhập định như vầy, như vầy.

[575b08] Thế nào gọi là tướng?

Đáp: Tướng có hai thứ: 1. Cảnh tướng; 2. Nhân tướng706 .

Cảnh tướng: Là tướng phân biệt. Do duyên đây mà nhập vào định.

Nhân tướng: Là tư lương để nhập vào định, như là: tùy thuận ngôn giáo707, tích tập sở hành tư lương của các định, tu tâm ưa thích và yếm ly, rất khéo biết rõ các tướng tán loạn và không tán loạn, không bị xúc não gây ra bởi người, phi nhân, âm thanh hay dụng công.

[575b14] Thế nào là điều thuận?

Đáp: Tam-ma-địa bị câu chấp bởi các hành tướng thì giống như nước bị giữ lại. Pháp tánh bị câu chấp thì sự vắng lặng không có, sự nhiệm mầu không có, đó là con đường không an ổn, không thể chứng được tâm định một cảnh. Nên biết, bấy giờ tam-ma-địa này không được gọi là điều thuận, vì không tùy ý an trú. Trái ngược đây gọi là điều thuận.

[575b18] Thế nào là sở hành?

Đáp: Đối với cảnh giới tam-ma-địa đã chứng đắc, nếu vượt qua cảnh giới định này thì không thể biết [cảnh giới định sau đó]; như nhập sơ tĩnh lự thì không thể thấy biết các việc của đệ nhị tĩnh lự708. Như vậy, đối với trạng huống của các căn [tánh] và trạng huống của các bổ- đặc-già-la cũng không thể thấy biết.

[575b21] Thế nào là dẫn phát? Đáp: Khả năng tóm lược nghĩa rộng của văn thân, cú thân, và khả năng phát khởi các công đức thù thắng.

[575b23] Hỏi: Trong tam-ma-địa, những gì được gọi là khả ái?

Đáp: Có đủ tàm quý, ái kính, tịnh tín, như lý tác ý, ức niệm (: chánh niệm), chánh tri, thủ hộ các căn, trì giới, vô hối, cho đến lạc là tối hậu, theo cái lạc đó mà nhập tam-ma-địa. Nên biết, trái ngược đây gọi là bất khả ái.

[575b27] Thế nào là khả ái: tàm quý v.v... và bất khả ái: vô tàm quý, v.v..., có ít phần thành tựu và có ít phần không thành tựu? Đáp: Có đủ tàm quý, không có tương ưng với ái kính, v.v... cho đến nói rộng.

[575c01] Hỏi: Thế nào là tăng?

Đáp: Có được tam-ma-địa, rồi [càng thêm] tăng trưởng.

Hỏi: Thế nào là giảm?

Đáp: Có được tam-ma-địa, rồi [lại dần] thoái mất.

Hỏi: Thế nào là phương tiện?

Đáp: Con đường dẫn đến hai sự ở trên.709 [575c04] Hỏi: Thế nào là xa-ma-tha?

Đáp: Sắc thái tác ý ảnh tượng mà không có phân biệt.

[575c05] Hỏi: Thế nào là chấp thọ?

Đáp: Tùy theo ấn tượng là thanh tịnh hay là ánh sáng mà sinh khởi chấp thủ ấn tượng. [575c07] Thế nào là khí xả (: vất bỏ)?

[575c16] Các chướng phải được đối trị ở đệ nhị tĩnh lự là gì?

Đáp: Có năm thứ, nên biết: 1. Tham của sơ tĩnh lự; 2. Tầm tứ; 3.

Khổ; 4. Trạo cử; 5. Tánh thấp kém của định (: sơ tĩnh lự).

[575c19] Hỏi: Các chướng phải được đối trị ở đệ tam tĩnh lự là gì?

Đáp: Có bốn thứ, nên biết: 1. Tham của đệ nhị tĩnh lự; 2. Hỷ; 3.

Xao động711; 4. Tánh thấp kém của định (: đệ nhị tĩnh lự).

[575c21] Hỏi: Các chướng phải được đối trị ở đệ tứ tĩnh lự là gì?

Đáp: Có năm thứ, nên biết: 1. Hơi thở vào, hơi thở ra; 2. Tham của đệ tam tĩnh lự; 3. Lạc; 4. Tác ý vin nơi lạc; 5. Tánh thấp kém của định (: đệ tam tĩnh lự). [575c24] Hỏi: Mỗi tĩnh lự có bao nhiêu chi?

Đáp: Sơ tĩnh lự có năm chi. Những gì là năm? 1. Tầm; 2. Tứ; 3. Hỷ; 4. Lạc; 5. Tâm nhất cảnh tánh.

Đệ nhị tĩnh lự có bốn chi: 1. Nội đẳng tịnh; 2. Hỷ; 3. Lạc; 4. Tâm nhất cảnh tánh.

Hỏi: Nội đẳng tịnh lấy pháp gì làm thể?

Đáp: Lấy niệm, chánh tri và xả làm thể.

Đệ tam tĩnh lự có năm chi: 1. Niệm; 2. Chánh tri; 3. Xả; 4. Lạc;

5. Tâm nhất cảnh tánh.

Đệ tứ tĩnh lự có bốn chi: 1. Xả thanh tịnh; 2. Niệm thanh tịnh; 3.

Bất khổ bất lạc; 4. Tâm nhất cảnh tánh.

Hỏi: Tất cả xứ đều có niệm, chánh tri và xả, vì lý do gì không đề cập đến chúng trong sơ tĩnh lự, v.v...?

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Đáp: Đã được cái tâm bình đẳng thì xả bỏ thêm nữa đối với thiện phẩm.

Lại nữa, nay sẽ nói thắng quyết trạch về sự y chỉ các tĩnh lự.

Kệ tụng:

‌ Tĩnh lự: số, chướng, phần ‌ Chúng được kiến lập rộng ‌ Rời xa nơi khổ, động ‌ Về sau phân thắng dị. (kệ 27)

[575c11] Luận giải: Ở trên đã nói về bốn thứ tĩnh lự.

Hỏi: Vì sao chỉ có bốn thứ tĩnh lự, không nhiều hơn, không ít hơn?

Đáp: Vì sự cứu cánh là xuất ly khổ lạc. Vì sao? Tuần tự [tu định từ sơ tĩnh lự] cho đến đệ tứ tĩnh lự thì [tuần tự] vượt qua được ưu, khổ, hỷ, lạc [mới đạt đến cứu cánh].

[575c14] Các chướng phải được đối trị ở sơ tĩnh lự là gì? Đáp: Có năm thứ, nên biết: 1. Dục tầm, sân tầm và hại tầm710; 2.

Khổ; 3. Ưu; 4. Phạm giới; 5. Tán loạn.

710 Tầm là sự tập trung của tâm. Nó có đặc tính của sự gắn tâm trên đối tượng. Nhờ nó, tâm được gắn chặt trên đối tượng. Ví như một người leo được lên cung điện của Đức Vua nhờ vào một người trong hoàng tộc hoặc một người bạn thân thiết của Vua, tâm cũng vậy, gắn được trên đối tượng nhờ vào tầm. Trong sơ thiền, tầm là yếu tố hướng tâm đến ảnh tượng. Trong tự thân, tầm không thiện cũng không bất thiện. Bản chất của nó là bất định và chỉ đơn thuần làm nhiệm vụ hướng tâm và các pháp đồng sinh khởi của tâm vào đối tượng. Khi tầm kết hợp với các bất thiện căn như tham, sân và si, nó trở thành bất thiện tầm (akusalavitakka); khi tầm kết hợp với các thiện căn như vô tham, vô sân, vô si, nó trở thành thiện tầm (kusalavitakka). Trong Kinh Điển, các bất thiện tầm này được phân thành ba loại là dục tầm (kāmavitakka), sân tầm (byāpādavitakka) và hại tầm (vihimsāvitakka). Dục (3) Lại nữa, vì làm sở y cho thuận ích, vì làm sở y cho tăng thượng tâm, vì làm sở y cho tăng thượng tuệ.717 (4) Lại nữa, vì đối trị cái chướng của ba thứ trú não loạn. Ba thứ trú não loạn: 1. Trú nhiễm ô; 2. Trú khổ não; 3. Trú mê loạn.

(5) Lại nữa, như người thọ dụng năm dục thì có ba việc làm căn bản để hiển thị người kia thọ dụng các dục: 1. Cầu sự thọ dụng bằng phương tiện; 2. Cầu được rồi thì thọ dụng; 3. Tự tại tùy chuyển. Như vậy, người tu tĩnh lự cũng dựa vào ba việc làm căn bản718, theo đó kiến lập các chi phần thích hợp.

(6) Lại nữa, vì đối trị các hạnh tự khổ não mà người tu tĩnh lự kiến lập các chi phần. Ở đây có ba thứ đối trị: 1. Đối trị ly dục; 2. Đối trị ngưng dứt sự bức não thân tâm; 3. Đối trị tâm tán loạn, không vắng lặng nơi ngoại cảnh. Hỏi: Vì sao ở sơ tĩnh lự đã nói “ly dục” mà còn nói “viễn ly ác bất thiện pháp”?

Đáp: Vì hiển thị tự tướng của các dục và hiển thị sắc thái quá hoạn của các dục.

Sắc thái quá hoạn của các dục: Do các dục mà khởi ác hành, rồi LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Đáp: Ở sơ tĩnh lự, tầm tứ là cửa ngõ dẫn phát ra niệm, chánh tri và xả, tuy chúng có mặt nhưng không đề cập đến.712 Ở đệ nhị tĩnh lự, có sự tác nghiệp của tự thể niệm, chánh tri và xả, nhưng nội tâm vẫn có sự xao động do có chút ít phiền não trói buộc, che lấp, cho nên gọi chung là nội đẳng tịnh.

Ở đệ tam tĩnh lự, chút ít phần phiền não đều viễn ly, cho nên nhấn mạnh đến tự tướng của tâm, như trong kinh thường nói là “viễn ly cái tham hỷ”. Ở sơ tĩnh lự tuy đã rời dục tham713, nhưng chưa rời cái tham hỷ. Ở đệ nhị tĩnh lự, tuy đã rời cái tham tầm tứ, nhưng chưa rời cái tham hỷ.

Ở đệ tứ tĩnh lự, “xả niệm cực thanh tịnh” hiển thị cho nội tâm ở cấp độ này.714 Như vậy, theo chỗ thích hợp mà biết sự [tùy chuyển] sai biệt của các tĩnh lự.

[576a11] Hỏi: Vì sao ở bốn tĩnh lự kiến lập bốn chi hay năm chi?

Đáp: (1) Vì trú sở y, vì trú thuận ích và vì trú tự thể.715 (2) Lại nữa, vì tư duy cảnh giới, vì thọ dụng cảnh giới, và vì ở nơi cảnh [sở duyên] không có tán loạn.716 Lại nữa, vì hiển thị sự đoạn dục tầm, và hiển thị sự đoạn sân tầm, Hỏi: Đệ tam tĩnh lự so với đệ nhị tĩnh lự có gì hơn khác? Đáp: Hơn khác vì thuận ích viên mãn.

Hỏi: Đệ tứ tĩnh lự so với đệ tam tĩnh lự có gì hơn khác? Đáp: Hơn khác vì thanh tịnh viên mãn.720 Lại nữa, kệ tụng:

‌ Cận phần hỷ có động ‌ Chỉ sơ dứt hết lậu ‌ Và hai thứ duyên thanh ‌ Tám đẳng chí xả tám. (kệ 28) [576b20] Luận giải: Hỷ của sơ cận phần và sơ tĩnh lự thì có xao động, không phải như hỷ của các căn bản tĩnh lự.721 Lại nữa, sơ cận phần hay vị chí định722 được nhiếp vào định mà có khả năng đoạn tận các lậu không còn dư tàn.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Lại nữa, vì hiển thị người tại gia đoạn các dục được sinh do sự thọ dụng, và hiển thị người xuất gia đoạn các pháp được sinh do tầm tứ.

hại tầm.

Lại nữa, vì hiển thị tướng sở đắc giống với các tiên ngoại đạo, và vì hiển thị sự đoạn việc thoái lui rồi khởi ác chú của họ.

[576b03] Hỏi: Vì sao nói ở sơ tĩnh lự chưa có đoạn khổ căn?

Đáp: Vì ở sơ tĩnh lự, chưa viễn ly thô trọng phẩm.719 Nếu ở sơ tĩnh lự mà đã đoạn được thô trọng phẩm của khổ căn, thì khi trú đệ nhị tĩnh lự phải không có khác biệt. Nên biết ở sơ tĩnh lự chưa đoạn được thô trọng phẩm của khổ căn.

Hỏi: Các pháp như tầm, tứ, v.v... ở trong sơ tĩnh lự, v.v... đều đưa tới thuận ích [cho tam-ma-địa], nhiếp thọ tự địa khiến được thanh tịnh, vì sao đức Như lai nói những pháp ấy là xao động? 720 Từ kệ tụng cho đến đây thì tương đương với Du-già sư địa luận, quyển 63, Tam-ma-hi-đa địa, Đáp: So sánh với tha địa nên nói là xao động, chứ không phải so sánh với tự địa.

[576b10] Hỏi: Vì sao từ Dục giới trở lên, ở sơ tĩnh lự, v.v... kiến lập các chi phần ở sau hơn hẳn các chi phần ở trước?

Đáp: Lược có ba lý do: 1. Vì năng trị, sở trị; 2. Vì chứng lợi ích;

3. Vì chứng tự thể. Ba lý do như vậy, theo chỗ thích hợp, được nhiếp vào năm chi của bốn tĩnh lự.

Hỏi: Đệ nhị tĩnh lự so với sơ tĩnh lự có gì hơn khác? Đáp: Hơn khác vì tam-ma-địa viên mãn.

719 Khổ thọ tuy không có nhưng còn có khổ thô trọng. Thô trọng chính là tánh chưa điều nhu, tánh chưa an ổn của khổ căn. Ở sơ tĩnh lự, vì có hỷ mà chưa đầy đủ nên chủng tử khổ căn vẫn còn. tr. 649a16~650a04.

721 Thành duy thức luận, Năm thọ: “Cảm thọ thích ý khoan khoái tương ưng với năm thức luôn luôn được gọi là lạc. Tương ưng với ý, nếu ở trong Dục giới, trong cận phần của hai tĩnh lự đầu, cảm thọ này được gọi là hỷ; vì đó duy hỷ là sự khoan khoái của tâm. Nếu trong căn bản hai tĩnh lự đầu, nó được gọi là lạc và hỷ, vì đó là sự khoan khoái của thân và tâm. Nếu trong cận phần và căn bản của tĩnh lự thứ ba, cảm thọ này được gọi là lạc, vì không phân biệt an tĩnh và trầm trọng. Cảm thọ bức bách tương ưng với năm thức luôn luôn được gọi là khổ.” (Thích Tuệ Sỹ dịch) Hiển dương, quyển 2, phẩm Nhiếp sự, phần 2: “Như trong kinh nói, ‘Ngay trong thân này có hỷ lạc do đẳng trì phát sinh, thấm nhuần khắp cả, thấm nhuần một cách phổ biến, ưa thích khắp cả, sung mãn khắp cả,’ đó là cận phần của đệ nhị tĩnh lự. Kinh lại nói, ‘Ngay trong thân này, mọi chỗ, không có thiểu phần, hỷ lạc do đẳng trì sinh không chỗ nào không biến mãn,’ đó là căn bản của đệ nhị tĩnh lự.”

722 Có 8 cận phần định là nhập môn cho 8 căn bản định (4 Sắc giới tĩnh lự và 4 Vô sắc định).

Trong cận phần định thì, cận phần của sơ tĩnh lự gọi là sơ cận phần hay vị chí định (chưa vào định, trình độ gần đạt mức căn bản), và 7 giai đoạn chuẩn bị vào 7 căn bản định còn lại thì gọi là cận phần định. Ngoài ra, giữa cận phần định của sơ tĩnh lự và đệ nhị tĩnh lự có giai đoạn trung gian, gọi là trung gian tĩnh lự hay trung gian định; người nào tu tập định này thì được sinh lên Trời Đại phạm. Như vậy, nói một cách tổng quát thì định gồm có: 8 định căn bản, 7 cận phần định, vị chí định (sơ cận phần) và trung gian định. Phật giáo căn cứ vào sự có mặt hay không có mặt của hai tâm sở tầm và tứ mà phân chia thành ba loại định: 1. Tam-ma-địa có tầm có tứ: vị chí định và sơ tĩnh lự; 2. Tam-ma-địa không tầm có tứ: trung gian định; 3. Tam-ma-địa không tầm không tứ: đệ nhị tĩnh lự trở lên. LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Lại nữa, sơ cận phần có hai thứ: 1. Sơ cận phần thuộc thế gian; 2. Sơ cận phần thuộc xuất thế gian. Các cận phần khác chỉ thuộc thế gian.

Do sơ căn bản tịnh lự đã được vô lậu, nên các cận phần định ở thượng địa không có vô lậu hiện tiền. Lại nữa, ở trong định xứ, khi thủ đắc (: nghe) âm thanh ở ngoài, nên biết do hai thứ thủ: 1. Do biết rõ cảnh sở duyên của định và các thứ cảnh sở duyên của ý thức;723 2. Do nhĩ thức câu sinh với định.

Tám đẳng chí xả tám: Tám thứ tam-ma-bát-để có thể xả bỏ tám sự. Xả tám sự gì? Xả ngữ, tầm, hỷ và lạc, nên chứng bốn tĩnh lự tam-ma-bát-để; xả các tưởng về sắc, không, thức và vô sở hữu xứ, nên chứng bốn Vô sắc tam-ma-bát-để.

Lại nữa, kệ tụng: ‌ Hiện pháp trú an lạc ‌ Năng nhập nơi hiện quán ‌ Tán thuyết, tưởng giải thoát ‌ Bốn thứ nhân nên biết. (kệ 29)

[576c04] Luận giải: Chỉ có các tĩnh lự là có tánh chất của sự trú an lạc nơi hiện pháp, tức có đủ hai thứ: thân an và tâm an; không như Vô sắc định không có thân an. Lại nữa, dựa vào các tịnh lự thì có khả năng đi vào hiện quán, không phải dựa vào Vô sắc định, bởi vì tỳ-bát-xá-na của các tĩnh lự thì cực kỳ nhạy bén.

Lại nữa, người tu tĩnh lự và các định thường nhập, thường xuất ở [bốn] Vô sắc giải thoát724, vì vậy tán thuyết hành tướng ấy là cực kỳ tịch tĩnh. Lại nữa, các ngoại đạo đối với Vô sắc định khởi ý tưởng giải thoát, cho nên thường xuyên tán thuyết.

Lại nữa, dựa vào hữu tưởng tam-ma-địa giải thoát thì dứt hết các lậu, cho đến [dựa vào] vô sở hữu xứ tam-ma-địa cực kỳ nhạy bén. Cho nên đức Bạc-già-phạm nói: “Chỉ dựa vào hữu tưởng tam-ma-bát-để thì lãnh ngộ, thông đạt [các pháp], không phải ở địa nào khác.”

Bốn thứ nhân tố: Các tam-ma-bát-để làm được bốn thứ nhân tố dựa vào, theo thứ tự là: trú an lạc nơi hiện pháp, khả năng đi vào hiện quán, tán thuyết và giải thoát các tưởng.

Lại nữa, kệ tụng:

‌ Ái vị, v.v... nên biết ‌ Mười thứ, sáu, ba thứ ‌ Thoái tương tục chướng trị ‌ Mỗi nhiều thứ sai biệt. (kệ 30)

[576c17] Luận giải: Các tĩnh lự tương ưng ba tánh chất: ái vị, thanh tịnh và vô lậu, theo thứ tự có mười thứ, sáu thứ và ba thứ.

Thế nào là mười thứ ái vị? Như trong phẩm Nhiếp sự đã nói.725 723 Kinh Giải thâm mật: “Như vậy nếu một lúc nào đó chỉ có một thức phát sinh thì lúc đó chỉ có một ý thức cùng phát sinh với một thức ấy, nếu một lúc nào đó có hai đến năm thức phát sinh thì lúc đó cũng chỉ có một ý thức cùng phát sinh với hai đến năm thức ấy. Ví như dòng nước chảy vừa mạnh vừa lớn, nếu có duyên tố nổi một cơn sóng thì một cơn sóng nổi lên, nếu có duyên tố nổi hai đến nhiều cơn sóng thì hai đến nhiều cơn sóng nổi lên, nhưng bản thân dòng nước vẫn chảy mãi, không đứt không hết. Lại như mặt gương tốt và sáng, nếu có duyên tố hiện một hình ảnh thì chỉ một hình ảnh hiện ra, nếu có hai đến nhiều duyên tố hiện hai đến nhiều hình ảnh thì hai đến nhiều hình ảnh sinh của hai đến năm thức thì lúc đó có hai đến năm thức phát sinh.” (HT. Thích Trí Quang dịch) LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Thế nào là sáu thứ thanh tịnh? 1. Dẫn phát thanh tịnh; 2. Thượng luyện thanh tịnh; 3. Hậu đắc thanh tịnh; 4. Cấu nhiễm thanh tịnh; 5. Sở nhiếp thanh tịnh; 6. Kham nhiệm thanh tịnh.

Thế nào là ba thứ vô lậu? 1. Xuất thế gian vô lậu; 2. Ly hệ vô lậu; 3. Hậu đắc vô lậu. [576c23] Lại nữa, từ sự ly dục, thoái lui sự liên tục ly dục, thoái lui sự đối trị chướng ngại của ly dục, có nhiều trường hợp: Hoặc do nương tựa vị Bất bình đẳng726 nên thoái lui. Như có người mắc phải chứng bệnh nặng nên thoái mất nơi định.

Như tôn giả Phạt-lặc-ca-lê727 nói: “Nay tôi không thể chứng nhập tam-ma-địa này, sẽ không trú trong tam-ma-địa này, do có nhiều thô trọng mà thoái mất chăng?”

Lại như có người do tập khí đời trước nên tâm tánh có nhiều thô trọng; do tâm tánh có nhiều thô trọng nên thoái mất tam-ma-địa. Hoặc do cảnh giới thắng diệu nên thoái mất: như có người có được cảnh giới thắng diệu ở hiện tiền nên thoái mất định. Như nghe có một tiên nhân ngoại đạo đạt được phi tưởng phi phi tưởng xứ định, do xúc chạm thân thiếu nữ đẹp đẽ khả ái nên thoái mất định kia.

Hoặc do kính dưỡng nên thoái mất: như có một người hiện tiền được sự kính dưỡng thắng diệu liền thoái mất định, như được so sánh bằng ông trời.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Ái vị bậc thấp; 9. Ái vị bậc vừa; 10. Ái vị bậc cao. Khiết bạch, là tịnh và vô lậu. Tịnh, lại có ba thứ: 1.

Dẫn phát; 2. Thượng luyện; 3. Trừ cấu, sở nhiếp và kham nhiệm. Vô lậu, cũng có 3 thứ: 1. Xuất thế gian vô lậu; 2. Đẳng lưu vô lậu; 3. Ly hệ vô lậu.”

390 391

Hoặc do khinh chê nên thoái mất: như có người bị người khác nóng giận, chê bai, mắng trách liền thoái mất định, và như các tiên nhân ngoại đạo giận dữ nên thoái mất định, rồi hành các ác chú.

Hoặc do kiêu mạn nên thoái mất: như có người đã được định mà đề cao mình, khinh chê người, nên thoái mất nơi định. Hoặc do tăng thượng mạn nên thoái mất: như có người đã được định, đối với cái định chưa được mà khởi tăng thượng mạn nói rằng đã đạt được, nên thoái mất cái định đã được.

Hoặc do không tác ý nên thoái mất: như có người trước do có các hành - trạng - tướng như vầy mà được nhập các định; người ấy về sau không tư duy về các hành - trạng - tướng này, nên thoái mất nơi định.

Hoặc do không thuần thục nên thoái mất: như có người tu tập nghiệp ban đầu là xây dựng, phát huy thiện phẩm, [nhưng do không thuần thục nên thoái mất định]. Hoặc do mình có nhiều phiền não trong đời sống hiện tại nên thoái mất định: như có người ưa thích thượng tĩnh lự, rồi thì nghi ngờ thượng tĩnh lự, nên thoái mất định. Hoặc do thọ mạng hết, phước hết, nghiệp hết nên thoái mất: như có người từ sinh xứ thượng địa, xả mạng thì sinh xuống hạ địa. Lại nữa, (1) nếu bổ-đặc-già-la có phiền não hạ phẩm, thiện căn hạ phẩm, thì do nhiều sát-na dụng công mới thoái mất định, do nhiều sát-na dụng công mới được nhập định. (2) Nếu bổ-đặc-già-la có phiền não hạ phẩm, thiện căn thượng phẩm, thì do nhiều sát-na dụng công xả ly nhiễm ô; 3. Phương tiện điều thuận tu trị nội tâm; 4. Phương tiện chánh pháp dẫn phát xuất thế; 5. Phương tiện chánh pháp không gián khuyết; 6. Phương tiện hiện giác chân thật; 7. Phương tiện chứng tịch diệt vô dư; 8. Phương tiện nhập [các pháp] sở tri; 9. Phương tiện nhập đoạn [các lậu]; 10. Phương tiện thông đạt bất tịnh, không vui, có khổ;

11. Phương tiện học viên mãn; 12. Phương tiện quán sát không tán loạn nơi cảnh; 13. Phương tiện [đức tin] Thánh giáo bất hoại; 14. Phương tiện nhiếp quả do trí mới biết; 15. Phương tiện chí nguyện; 16. Phương tiện bi mẫn hữu tình; 17. Phương tiện trí tu trị; 18. Phương tiện hiện quán pháp; 19. Phương tiện tiến đến năng trị sở trị; 20. Phương tiện tích tập tư lương phước đức [trí tuệ]; 21. Phương tiện thành thục hữu tình; 22. Phương tiện đạo nhiếp tất cả bồ-đề; 23. Phương tiện dẫn phát uy đức; 24. Phương tiện dẫn phát ngôn giáo; 25. Phương tiện tích tập cái tâm sâu xa, rộng lớn; 26. Phương tiện rời xa cái nghiệp thiếu mất chánh pháp728; 27. Phương tiện an trú hai cảnh giới sinh tử niết bàn729 .

Lại nữa, kệ tụng: ‌ Thân, thọ, ..., ba sai biệt ‌ Tùy quán ảnh tượng kia ‌ Ba trí: văn, tư, tu ‌ Niệm pháp không mê hoặc. (kệ 33)

[577b20] Luận giải: Nên biết thân, thọ, tâm, pháp, mỗi xứ có ba thứ sai biệt.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 do một sát-na mau thoái mất định, do nhiều niệm dụng công mới được nhập định. (4) Nếu bổ-đặc-già-la có phiền não thượng phẩm, thiện căn thượng phẩm, thì do một sát-na mau thoái mất định, do một sát-na mau được nhập định.

Lại nữa, kệ tụng:

‌ Lợi căn và sinh chuyển ‌ Nên biết không có thoái ‌ Y hạ địa phát định ‌ Ly dục về sau sinh. (kệ 31)

[577a26] Luận giải: Người lợi căn thì không thoái mất định. Nếu chuyển thành dị sinh, tuy là người độn căn cũng không có thoái mất. Lại nữa, các tĩnh lự, các định trước phải dựa vào hạ địa phát khởi, bởi trước ở giai đoạn này nhập định, rồi sau sinh địa kia. Vì sao? Trước phải ly dục, thời gian sau được sinh địa kia. Như vậy là đã nói quyết trạch về sự y chỉ.

Nay sẽ nói quyết trạch về sự giác phần.

Kệ tụng:

‌ Y nhị thừa, đại thừa ‌ Do hai mươi bảy tướng ‌ Chánh phương tiện nên biết ‌ Kiến lập nơi giác phần. (kệ 32)

Phương tiện chánh quán hệ thuộc sở duyên; 2. Phương tiện nhiếp tịnh Lại nữa, kệ tụng:

‌ Sở trị kia chín thứ ‌ Biết tác ý có hai ‌ Tu sai biệt có ba ‌ Hai thứ không mất hoại. (kệ 34) [577c05] Luận giải: Các niệm trú có chín thứ chướng được đối trị732: 1. Không yếm ly; 2. Không tác ý; 3. Ngừng quán sát tùy phiền não; 4. Hôn trầm thấp kém; 5. Không thể kham nhẫn; 6. Hỷ túc ít ỏi; 7.

Quên mất sự dạy bảo; 8. Vi phạm giới hạnh; 9. Trừ bỏ cái ách của các diệu thiện733 làm cho dục lạc tăng thêm mạnh mẽ.734 Lại nữa, tu niệm trú có hai thứ tác ý: 1. Tác ý không buông lơi; 2. Tác ý không nhiễm ô. Khế kinh ghi: “xí thạnh”735, đây chỉ cho tác ý thứ nhất; “chánh trí, ức niệm, trừ tham ưu thế gian”736, đây chỉ cho tác ý thứ hai.

Lại nữa, tác ý không nhiễm ô có khả năng trừ khử ba thứ tạp nhiễm. Những gì gọi là ba thứ tạp nhiễm? 1. Phạm giới làm nhân LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 Thân có ba thứ: 1. Có phần thân mang bản chất dơ bẩn, như phần bên trong của thân; 2. Có phần thân tương tự trong sạch, như phần da của thân; 3. Có phần thân biến hoại thành bất tịnh, như sau khi mạng chung, phần thân bầm xanh, sình trương, cho đến xương trắng dính nhau, v.v... Thọ có ba thứ: Khổ thọ, lạc thọ và bất khổ bất lạc thọ.

Tâm có ba thứ: Giống như thọ, tâm có khổ, lạc và bất khổ bất lạc.

Pháp có ba thứ: Hắc pháp, bạch pháp và tạp pháp.

Tùy quán ảnh tượng kia: Như kinh Tầm tư: “Tùy quán nơi ảnh tượng của thân, thọ, tâm, pháp.”730 Đồng phần, đồng loại với sự mà được biết đến, gọi là ảnh tượng

(ấn tượng).

Chữ “tùy” mang ý nghĩa tương tự.

Lại nữa, tùy quán chính là ba trí: văn sở sinh trí, tư sở sinh trí và tu sở sinh trí. Ba trí như vậy là do niệm lực. Tăng thượng duyên cho niệm lực là đối với giáo pháp: khế kinh, ứng tụng, ký biệt, phúng tụng, tự thuyết, duyên khởi, thí dụ, bản sự, bản sinh, phương quảng, vị tằng hữu pháp và luận nghị, mà không có mê hoặc. Cho nên nói rằng: “niệm trú nơi thân, thọ, tâm, pháp”, vì nhờ có niệm lực mà an trú.731 cực quyết trạch, tầm tư toàn bộ, tứ sát toàn bộ, rồi xác nhận, ưa thích, hiểu biết, nhìn thấy, xét thấy, thì đó là quán, và Bồ tát như vậy là khéo về quán.” (HT. Thích Trí Quang dịch)

732 Nói cách khác, vì đối trị chín thứ chướng cần được đối trị nên phải tu bốn niệm trú.

733 Trong kinh đại thừa thường nói “tu tập thiện pháp, bất xả thiện ách”. Ách là khúc gỗ ở hai bên LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 duyên cho tâm sinh hối hận737: Do chướng này mà làm cho lúc đầu tâm không được định; 2. Nội tâm hôn trầm: Tuy đã được định nhưng do chướng này mà tâm trở nên chìm đắm, quên mất cảnh sở duyên; 3.

Ngoại tâm tán loạn: Tuy đã chứng pháp thắng tiến nhưng do chướng này mà dính mắc tiếng tăm, lợi dưỡng thế gian, hoặc chưa thể chứng được pháp thắng tiến nên tâm sinh ưu não.

Tu sai biệt có ba: Tu các niệm trú, mỗi xứ đều có ba thứ: Tùy quán nội thân, ngoại thân và nội ngoại thân; tùy quán nội thọ, ngoại thọ, nội ngoại thọ; v.v...

Lại nữa, nơi thân: (1) hoặc chỉ có quán ảnh tượng, (2) hoặc lấy ảnh tượng so sánh với thân, (3) hoặc kết hợp lại mà quán chung. Nơi thân có ba thứ quán sai biệt như vậy, cho đến nơi pháp cũng như vậy.

Lại nữa, các niệm trú có hai thứ không mất hoại: 1. Ban đầu không mất hoại: Là không có tán loạn; do cái lực này mà thiện pháp phát khởi được; 2. Về sau không mất hoại: Là không có tăng thượng mạn; do cái lực này khéo tu đến cứu cánh.

Lại nữa, kệ tụng:

‌ Vì đoạn nơi trầm, trạo

‌ Tương ưng đạo hai thứ

‌ Quán sát xả phiền não

‌ Và vì tận hai ái. (kệ 35)

[577c26] Luận giải: Ở trong giai vị tu [bốn] niệm trú, vì đoạn hôn trầm và trạo cử nên phải tu hai thứ đạo tương ứng. Như kinh Tỳ- kheo-ni738 và kinh Thủ tự tâm tướng739 có đề cập.

Kinh Tỳ-kheo-ni nói thế nào? Như kinh ấy nói: Vì đoạn tâm

737 Biến hối 變悔, Pāli: avippaṭisāro. 738 Tạp A-hàm, kinh Tỳ-kheo-ni, số 615: “Các Tỳ-kheo-ni đảnh lễ dưới chân Tôn giả A-nan, rồi ngồi lui qua một bên, bạch Tôn giả A-nan: ‘Các Tỳ-kheo-ni chúng con đang sống buộc tâm tu bốn Niệm xứ, tự biết có sự trước sau lên xuống.’ Tôn giả A-nan bảo các Tỳ-kheo-ni: ‘Lành thay! Lành thay! Các cô! Hãy như những gì các cô đã nói mà học. Phàm tu tập bốn Niệm xứ, an trú với tâm được buộc chặt, tự biết có sự trước sau lên xuống như vậy.’ Rồi, Tôn giả A-nan vì các Tỳ-kheo-ni thuyết pháp với nhiều hình thức. Sau khi thuyết pháp với nhiều hình thức xong, từ chỗ ngồi đứng dậy ra về. Bấy giờ, Tôn giả A-nan sau khi vào thành Xá-vệ khất thực trở về, cất y bát, rửa chân xong, đi đến chỗ Thế Tôn, cúi đầu lễ chân sát Phật, rồi ngồi lui qua một bên, đem những gì các Tỳ-kheo-ni đã nói, trình bày lại đầy đủ cho Thế Tôn. Phật bảo Tôn giả A-nan: ‘Lành thay! Lành thay! Nên học như vậy, an trụ nơi bốn Niệm xứ với tâm được buộc chặt, biết có sự trước sau lên xuống. Vì sao? Tâm tìm cầu bên ngoài, sau đó mới chế phục khiến tìm cầu tâm ấy; tâm tán loạn, không giải thoát, thảy đều như thật biết. Nếu Tỳ-kheo an trụ niệm xứ quán thân trên thân; vị ấy sau khi an trụ niệm xứ quán thân trên thân, nếu thân ham ngủ, tâm pháp biếng nhác, thì Tỳ-kheo này nên khởi tịnh tín, nắm lấy tướng tịnh. Sau khi khởi tín tâm thanh tịnh, nhớ nghĩ tướng tịnh rồi, tâm vị ấy sẽ khoan khoái; do tâm khoan khoái mà sanh hỷ. Do tâm hỷ nên thân khinh an. Sau khi thân khinh an thì sẽ được cảm thọ thân lạc. Sau khi cảm thọ thân lạc thì tâm sẽ định. Với tâm định, Thánh đệ tử hãy học điều này: ‘Tôi đối với nghĩa này, nếu tâm còn phân tán ra ngoài, thì nên nhiếp phục khiến cho nó dừng nghỉ, không còn khởi giác tưởng và quán tưởng. Không giác, không quán, an trụ lạc với xả và chánh niệm.

Sau an trú lạc, thì biết như thật. Niệm xứ thọ, tâm, pháp cũng nói như vậy.’” (Thích Đức Thắng dịch)

739 Kinh Thủ tự tâm tướng 取自心相經 = Tạp A-hàm, kinh Trù sĩ (Đầu bếp), số 616: “Hãy nắm chặt tướng tự tâm, chớ để phân tán ra ngoài. Vì sao? Vì nếu Tỳ-kheo ngu si, không hiểu biết rõ ràng, không khéo léo, không nắm lấy tướng nội tâm, mà chạy theo tướng bên ngoài, thì Tỳ-kheo này sau đó sẽ bị thoái giảm và tự sanh ra chướng ngại. Giống như người đầu bếp ngu si nếu không hiểu biết, không khéo léo điều hòa các vị để phụng dưỡng tôn chủ; chua, mặn, lạt, không vừa ý; không giỏi nắm bắt sở thích của chủ để điều các vị chua, mặn, lạt; không hay tự thân hầu hạ hai bên chủ, dò xem những nhu cầu của chủ, lắng nghe những sở thích của chủ, khéo nắm bắt được tâm ý chủ, rồi tùy ý pha chế điều hòa các vị để dâng cho chủ. Nếu không vừa ý, ông chủ sẽ không vui lòng; vì không vui lòng nên không ban thưởng và cũng không thương mến. Tỳ-kheo ngu si cũng lại như vậy, nếu không hiểu biết, không khéo léo, sống quán thân trên thân mà không thể dứt trừ tùy phiền não, không thể nhiếp giữ tâm mình; lại cũng không được nội tâm tịch tĩnh, không được chánh niệm, chánh tri thắng diệu; trong hiện tại, cũng không được bốn thứ pháp tăng thượng tâm sống an lạc ngay trong hiện tại, cứu cánh Niết-bàn an ổn vốn chưa chứng đắc thì không thể chứng đắc. Đó gọi là Tỳ-kheo ngu si không hiểu biết, không khéo léo, không thể khéo thu nhiếp tướng nội tâm, mà chạy theo tướng bên ngoài, tự sanh chướng ngại.”

“Nếu Tỳ-kheo nào, có trí tuệ biện tài, có phương tiện thiện xảo, sau khi nắm chặt nội tâm, rồi sau đó tiếp nhận tướng bên ngoài, thì Tỳ-kheo này về sau hoàn toàn không bị thoái giảm, hay tự tạo ra chướng ngại. Giống như người đầu bếp trí tuệ thông minh hiểu biết, có phương tiện thiện xảo, để cung phụng tôn chủ; có khả năng điều hòa các vị chua, ngọt, lạt, mặn; khéo bắt nắm dấu hiệu sở thích của chủ mà điều hòa các vị làm sao cho vừa lòng; lắng nghe vị mà chủ ưa thích, nhiều lần cung phụng. Khi chủ đã vừa lòng rồi, thì chắc chắn sẽ được yêu mến gấp bội và sẽ được trọng thưởng.

Như vậy người đầu bếp có trí tuệ, khéo léo nắm bắt được tâm người chủ. Tỳ-kheo cũng lại như vậy, sống quán thân trên thân, đoạn trừ tùy phiền não, khéo biết nhiếp tâm mình, nội tâm tịch tĩnh, chánh niệm, chánh tri, đạt được bốn pháp tăng thượng tâm, sống an lạc ngay trong đời, đạt được cứu cánh an ổn Niết-bàn vốn chưa từng chứng đắc. Đó gọi là Tỳ-kheo có trí tuệ, biện tài, có phương tiện thiện xảo, hay nắm bắt tướng nội tâm và nắm bắt tướng bên ngoài, không bao giờ thoái giảm và tự bị chướng ngại. Quán thọ, tâm, pháp cũng như vậy.” (Thích Đức Thắng dịch)

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 trầm một nên phải tư duy một chút phần tướng mạo khả ái, thanh tịnh; vì đoạn tâm trạo động nên phải nhiếp phục tâm.

Kinh Thủ tự tâm tướng nói thế nào? Như kinh ấy nói: Do không nhiếp giữ tướng tự tâm nên tâm trầm một. Do nhiếp giữ một chút phần tướng bên ngoài khả ái nên tùy phiền não mà trầm một được đoạn dứt tạm thời. Tuy nhiên tâm chưa được định, liền phải nhiếp giữ tâm ấy.

Thấy tâm trầm một ngang qua sự nắm giữ tướng bên ngoài. Thấy tâm trạo động ngang qua sự nắm giữ tướng tự tâm. Bấy giờ đoạn được tùy phiền não khi trầm một hay khi trạo động, tâm được chánh định, nhiếp phục tâm mình, nắm giữ tướng tự tâm, rời trầm một và trạo động.

[578a07] Lại nữa, do quán sát đạo tương ứng mà có thể xả bỏ phiền não, như kinh Yến740 có đề cập. Kinh Yến nói: (1) Chim yến dụ cho tâm hành của hành giả. (2) Đi không phải chỗ hành xứ của mình dụ cho cảnh giới khả ái mà hành giả ấy tư duy. (3) Bị con chim ưng bắt dụ cho hành giả ấy bị tham triền nắm giữ. (4) Chim yến kêu la dụ cho hành giả ấy sinh tâm hối hận. (5)

Tạm buông tha dụ cho tham triền của hành giả ấy tạm dứt. (6) Khối đất dụ cho năm thủ uẩn. (7) Rãnh cày dài dụ cho vô thường quán. (8) Hang hốc dụ cho thấu suốt chân như quán. (9) Mời gọi chim ưng dụ cho quán sát tác ý. (10) Chim ưng lao thẳng tới dụ cho tham ái trói buộc ngay trong hiện tại. (11) Chui vào hang hốc dụ cho tư duy chân như quán. (12) Chim ưng tự bể ngực dụ cho tùy miên đoạn dứt.741 [578a16] Lại nữa, đạo tương ứng này có thể dứt hết ba ái: 1. Ái trợ bạn; 2. Ái lợi dưỡng; 3. Ái hậu hữu. Vì đối trị các ái này mà hiển thị ngã và pháp không có sai khác.

Lại nữa, kệ tụng: ‌ Vì đoạn tăng thượng mạn ‌ Vị sở y, điên đảo ‌ Và ba tâm thú nhập ‌ Tu tập nơi niệm trú. (kệ 36)

740 Kinh Yến 鷃經: Tạp A-hàm, kinh Điểu, số 617: “Thời quá khứ có một con chim tên là La-bà, bị chim Ưng bắt bay lên hư không. Ở giữa hư không nó kêu la: ‘Vì ta không tự cảnh giác nên bỗng gặp nạn này. Vì ta đã lìa bỏ chỗ ở của cha mẹ mà đi chơi chỗ khác nên mới gặp nạn này. Hôm nay bị kẻ khác làm khốn khổ, không được tự do!’ “Chim Ưng bảo La-bà: ‘Nơi nào là chỗ ở tự do của ngươi?’ “La-bà đáp: ‘Tôi có cảnh giới của mình nơi rãnh cày trong đồng ruộng, đủ để tránh các tai nạn. Đó là nhà tôi, cảnh giới của cha mẹ nhà tôi.’ “Chim Ưng tỏ vẻ kiêu mạn đối với La-bà, bảo: ‘Cho ngươi trở về nơi rãnh cày trong đồng ruộng, thử có thoát được không?’ “La-bà này thoát khỏi móng vuốt chim Ưng trở về ở yên dưới một khối đất to nơi rãnh cày. Sau đó ở trên khối đất to, La-bà muốn khiêu chiến cùng chim Ưng. Chim Ưng phẫn nộ mắng: ‘Ngươi là loài Xem Tương ưng bộ, 47.6 – Con chim ưng.

LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2 [578a21] Luận giải: Vì muốn đối trị tăng thượng mạn, vì muốn đối trị ái vị y chỉ nơi định742, và vì đối trị bốn điên đảo mà tu tập niệm trú.743 Vì muốn đối trị tăng thượng mạn: Như kinh nói: “Chỉ nên ở nơi thân, thọ, tâm, pháp mà trú trong sự nhớ nghĩ,” cho đến hoặc “chỉ có trí,” hoặc “chỉ có kiến,” hoặc “chỉ buộc niệm.” Tăng thượng mạn này có hai thứ: 1. Chưa đoạn [phiền não] thô trọng đối với thân, thọ, tâm, pháp nên chướng khởi; 2. Chưa viên mãn nơi chỉ, quán và cả hai nên đối trị khởi. Vì muốn đối trị ái vị y chỉ nơi định: Như kinh nói: “Không có chỗ y chỉ.”

Vì đối trị bốn điên đảo: Như kinh nói: “Đối với thế gian không ít chấp thủ.” Do điên đảo đoạn nên không còn chấp năm thủ uẩn là thường, là lạc, là ngã, là tịnh.

Lại đi vào sự tu tập niệm trú bằng ba tâm thú hướng: (1) Khi du hành nơi thôn xóm thì tâm thú hướng xuất ly; (2) Khi ở chỗ huyên náo thì tâm thú hướng viễn ly; (3) Khi ở tĩnh thất thì tâm thú hướng niết bàn. Lại nữa, (1) thú hướng xuất ly sinh tử; (2) thú hướng viễn ly phiền não; (3) ưa thích tịch diệt nên tâm thú hướng niết bàn.744 LUẬN HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO - TẬP 2