Luận Biên Trung Biên

Phẩm Hai

Biện Chướng

[0466b24] Đã biện giải về tướng [của bảy nghĩa], nay sẽ nói về chướng.

Kệ tụng:

Toàn phần và một phần Tăng thịnh và bình đẳng Nơi sanh tử thủ xả Nói chướng hai chủng tánh.

[0466b27] Luận giải: Chướng toàn phần, là phiền não chướng và sở tri chướng, hoàn toàn là chướng ngại đối với pháp của chư vị chủng tánh Bồ tát. Chướng một phần, là phiền não chướng, thì chướng ngại đối với pháp của chư vị chủng tánh Thanh văn, Duyên giác. Chướng tăng thịnh, là chư vị chủng tánh ba thừa có tham hành, sân hành, si hành và tầm tư hành¹¹³ . Chướng bình đẳng, là chư vị chủng tánh ba thừa có đẳng phân hành¹¹⁴ . Sự thủ xả sanh tử¹¹⁵ thường chướng ngại chủng tánh Bồ tát đạt đến vô trú niết bàn¹¹⁶, gọi là ở nơi sanh tử có chướng thủ xả. Như vậy năm chướng tương ứng với từng chủng tánh, nên nói là chướng ngại hai loại chủng tánh là Bồ tát và nhị thừa: Thanh văn, Duyên giác¹¹⁷.

Kệ tụng:

Chín thứ phiền não tướng Chín kết: ái, vân vân Hai trước chướng yểm, xả Bảy sau chướng chân kiến:

Là năng chướng thân kiến, Sự, diệt, đạo, Tam bảo Lợi dưỡng cung kính đẳng Và viễn ly biến tri.

[0466c09] Luận giải: Sắc thái phiền não chướng lược có chín thứ: ái, khuể, mạn, vô minh, kiến, thủ, nghi, tật và xan, gọi là chín kết¹¹⁸ . Ái kết chướng ngại tâm yểm, do đối với thuận cảnh không biết chán rời. Khuể kết chướng ngại tâm xả, do đối với nghịch cảnh không thể buông xả. Bảy kết còn lại chướng ngại chân kiến¹²⁰, nghĩa là theo thứ tự¹¹⁹ chướng ngại bảy biến tri: (1) Mạn kết có khả năng chướng ngại biến tri về ngụy thân kiến¹²¹. Khi tu hiện quán thì ngã mạn có gián đoạn và ngã mạn không gián đoạn cùng hiện khởi¹²². Do thế lực của hai ngã mạn mà thân kiến không đoạn dứt. (2) Vô minh kết có khả năng chướng ngại biến tri về thân kiến sự¹²³, vì vô minh là không biết về các thủ uẩn¹²⁴ . (3) Kiến kết có khả năng chướng ngại biến tri về diệt đế; do có tát ca da kiến¹²⁵ và biên chấp kiến¹²⁶ nên sợ hãi diệt đế, và do có tà kiến¹²⁷ nên hủy báng diệt đế. (4) Thủ kết có khả năng chướng ngại biến tri về đạo đế, vì chấp thủ pháp khác để cầu được thanh tịnh¹²⁸. (5) Nghi kết có khả năng chướng ngại biến tri về Tam bảo, do sự hoài nghi mà không tin nhận công đức của Tam bảo¹²⁹. (6) Tật kết có khả năng chướng ngại biến tri về lợi dưỡng, cung kính và danh dự; do ganh ghét mà không thấy được lầm lỗi của lợi dưỡng, cung kính và danh dự. (7) Xan kết có khả năng chướng ngại biến tri về viễn ly¹³⁰ , vì tham luyến nên tích trữ đồ dùng, tài sản.

Lại có biệt chướng có khả năng chướng ngại mười thứ tịnh pháp: thiện, bồ đề, nhiếp thọ, hữu tuệ, không tán loạn, không chướng, hồi hướng, không sợ hãi, không keo lẫn¹³¹ và tự tại. Sắc thái của chúng như thế nào?

Kệ tụng:

Không gia hành, phi xứ Không như lý, không sanh Không khởi chánh tư duy

Tư lương chưa viên mãn Thiếu chủng tánh, thiện hữu

Tâm cực nhọc chán lui Và thiếu sót chánh hành Người hèn ác đồng cư Đảo thô trọng, ba chướng Bát nhã chưa thành thục Và bản tánh thô trọng Tánh biếng nhác, phóng túng

Trước các hữu, tài sản Cùng tâm chí thấp kém Không tin, không thắng giải Như ngôn mà tư nghĩa Khinh pháp, trọng danh lợi Không bi với hữu tình Nghe thiếu và nghe ít Không tu trị diệu định.

[0467a03] Luận giải:

Như vậy gọi là các chướng đối với tịnh pháp: thiện, v.v… Sắc thái của tịnh pháp bị chướng ngại như thế nào?

Kệ tụng:

Thiện, bồ đề, nhiếp thọ, Hữu tuệ, không loạn, chướng, Hồi hướng, không sợ, xan,

Tự tại, gọi tịnh pháp.

[0467a07] Luận giải:

mấy thứ chướng ngại?

Như vậy mười thứ tịnh pháp: thiện, v.v… Mỗi tịnh pháp có

Kệ tụng:

Như vậy mười tịnh pháp

Mỗi pháp có ba chướng.

[0467a10] Luận giải:

Thiện có ba chướng: 1. Không có gia hành¹³²; 2. Chẳng phải chỗ gia hành¹³³; 3. Không hợp lý gia hành¹³⁴.

Bồ đề có ba chướng: 1. Không sanh thiện pháp¹³⁵; 2. Không khởi chánh tư duy¹³⁶; 3. Tư lương chưa viên mãn¹³⁷ .

Phát bồ đề tâm gọi là nhiếp thọ [bồ đề]. Đây có ba chướng: thiếu chủng tánh; 2. Thiếu thiện hữu; 3. Tâm cực nhọc chán lui. Hữu tuệ, là Bồ tát. Để hiểu tánh chất của hữu tuệ, phải biết ba thứ chướng: 1. Thiếu sót chánh hành¹³⁸; 2. Người hèn kém cùng trú ở; 3. Người xấu ác cùng trú ở. Ở đây, người hèn kém là loại người ngu si¹³⁹, và người xấu ác là loại người ưa thích hủy hoại người khác¹⁴⁰ .

Không tán loạn có ba chướng: 1. Điên đảo thô trọng¹⁴¹; 2. Trong ba chướng: phiền não, nghiệp và sanh (tạp nhiễm), tùy khởi một chướng mà vẫn có tánh chất của hai chướng kia¹⁴²; 3. Có khả năng thành thục giải thoát, nhưng tuệ giác vẫn chưa thành thục tánh¹⁴³ .

Chướng đoạn diệt gọi là không chướng. Đây có ba chướng: 1. Câu sanh nặng nề¹⁴⁴; 2. Tánh biếng nhác¹⁴⁵; 3. Tánh phóng túng¹⁴⁶ .

Hồi hướng có ba chướng làm cho tâm hướng đến cái khác mà không hướng đến tuệ giác Vô thượng chánh đẳng: 1. Tham trước các hữu¹⁴⁷; 2. Tham trước tài sản¹⁴⁸; 3. Tâm chí thấp kém¹⁴⁹ .

Không sợ hãi có ba chướng: 1. Không tin tưởng, không tôn trọng các bổ đặc già la¹⁵⁰; 2. Không có thắng giải đối với chánh pháp¹⁵¹; 3. Đúng theo ngôn ngữ mà suy nghĩ nghĩa lý¹⁵² .

Không keo lẫn có ba chướng: 1. Không tôn trọng chánh pháp¹⁵³; 2. Tôn trọng lợi dưỡng, cung kính, danh dự; 3. Không có tâm bi mẫn đối với các hữu tình. Tự tại có ba chướng làm cho không được tự tại: 1. Không nghe (chánh pháp), sự không nghe làm sanh trưởng năng lực cảm ra cái nghiệp thiếu mất chánh pháp; 2. Ít nghe (chánh pháp); 3. Không tu tập đối trị bằng tam ma địa thù thắng¹⁵⁴.

[0467a27] Lại nữa, các chướng như vậy đối với mười tịnh pháp: thiện, v.v…, theo nghĩa lý [của kinh luận] khác¹⁵⁵ mà có mười năng tác nhân¹⁵⁶, tức là dựa nghĩa lý kia để biết tên gọi của mười năng tác nhân. Mười năng tác nhân là:

1. Năng tác sanh khởi, như nhãn v.v… đối với nhãn thức v.v… 2. Năng tác an trú, như bốn loại thức ăn đối với hữu tình¹⁵⁷ .

3. Năng tác nhậm trì, là năng lực nắm giữ một cách tự nhiên như khí thế gian đối với hữu tình thế gian.

4. Năng tác chiếu liễu, như ánh sáng đối với các sắc. 5. Năng tác biến hoại, như lửa để nấu chín thức ăn.

6. Năng tác phân ly, như cái liềm để cắt lúa.

7. Năng tác chuyển biến, như thợ kim hoàn chuyển biến vàng thành vòng xuyến.

8. Năng tác tín giải, như khói đối với lửa.

9. Năng tác hiển liễu, như nhân đối với tông¹⁵⁸ .

10. Năng tác chí đắc, như Thánh đạo đối với niết bàn.

Dựa vào những nghĩa như vậy mà nói kệ tụng rằng:

Năng tác có mười loại Là sanh, trú, trì, chiếu Biến, phân ly, chuyển biến Tín giải, hiển, chí đắc. Nhân là: thức¹⁵⁹, thực, địa Đèn, lửa, liềm, công xảo Khói, nhân và Thánh đạo.

Sở tác: thức, vân vân¹⁶⁰.

[0467b12] Các chướng đối với thiện v.v…, cũng vậy nên biết: 1. Chướng sanh khởi, là đối với thiện¹⁶¹ , đúng lý thiện pháp phải sanh khởi¹⁶².

2. Chướng an trú, là đối với bồ đề, đại bồ đề thì không thể dao động.

3. Chướng nhậm trì, là đối với nhiếp thọ, bồ đề tâm có năng lực nhậm trì.

4. Chướng chiếu liễu, là đối với hữu tuệ, tánh chất của hữu tuệ phải là chiếu soi hiểu rõ.

5. Chướng biến hoại, là đối với không tán loạn, thì sự chuyển diệt mê loạn¹⁶³ gọi là biến hoại. 6. Chướng phân ly, là đối với không chướng; không chướng là đối với các chướng mà tách rời sự trói buộc¹⁶⁴.

7. Chướng chuyển biến, là đối với hồi hướng, bồ đề tâm là trạng thái chuyển biến¹⁶⁵ [hướng đến Vô thượng bồ đề]. 8. Chướng tín giải, là đối với không sợ hãi; người không có tín giải thì có sợ hãi¹⁶⁶ .

9. Chướng hiện liễu, là đối với không keo lẫn; không keo lẫn chánh pháp¹⁶⁷ là vì chúng sanh khai mở, chỉ thị [chánh pháp]. 10. Chướng chí đắc, là đối với tự tại; chí đắc là khả năng có được sắc thái tự tại¹⁶⁸ .

Nghĩa của mười tịnh pháp bị chướng ngại, theo thứ tự là:

(1) Phát tâm mong cầu Vô thượng bồ đề, nên đầu tiên là sanh khởi thắng thiện căn¹⁶⁹ . (2) Năng lực của thắng thiện căn được nhậm trì, thì nhất định an trú trong Vô thượng bồ đề. (3) Vì muốn cho thiện căn được tăng trưởng, kế tiếp phải phát khởi đại bồ đề tâm170 .

(4) Bồ đề tâm này làm chỗ y chỉ cho chủng tánh Bồ tát¹⁷¹. (5) Như vậy, do đã phát khởi đại bồ đề tâm và năng lực của thắng thiện căn được nhậm trì, nên Bồ tát đoạn trừ các tán loạn và điên đảo; sanh khởi sự không tán loạn, không điên đảo [của hiện quán kiến đạo]. (6) Do sự không tán loạn và không điên đảo ở giai đoạn kiến đạo, kế tiếp là đoạn trừ tất cả chướng ở giai đoạn tu đạo. (7) Đã đoạn trừ các chướng rồi, nhiếp trì các thiện căn mà hồi hướng Vô thượng chánh đẳng bồ đề. (8) Do năng lực của sự hồi hướng được nhậm trì, nên đối với giáo pháp rộng sâu không có sự sợ hãi. (9) Do không có sự sợ hãi thì ở nơi giáo pháp rộng sâu, Bồ tát thấy được công đức thù thắng, nên có thể khắp vì chúng sanh tuyên thuyết, khai thị [chánh pháp]. (10) Bồ tát nhờ có năng lực của các thứ công đức gìn giữ, nên mau chứng Vô thượng chánh đẳng bồ đề, đối với tất cả pháp đều được tự tại.¹⁷² Đó là thứ tự các nghĩa của mười tịnh pháp bị chướng ngại. Tuy biết mười tịnh pháp chính là giác phần, ba-la-mật-đa và công đức của các địa, nhưng [các chướng] có chung riêng khác nhau.

Nay nên hiển thị các chướng sai biệt của giác phần, ba-la-mật-đa và công đức của các địa.

Kệ tụng:

Ở giác phần, độ, địa

Có chướng riêng nên biết.

[0467c08] Luận giải:

170 Pháp hoa huyền tán: “Đại bồ đề tâm lấy thiện căn làm tự thể, lấy thiện hữu làm duyên, Lại nữa, mỗi giác phần, ba-la-mật-đa và công đức của các địa, đều có những chướng riêng. Ở giác phần có chướng riêng là:

Kệ tụng: Các sự không thiện xảo Biếng nhác, định giảm hai Không trồng, tánh yếu đuối Kiến, thô trọng lầm lỗi.

[0467c12] Luận giải:

Đối với bốn niệm trú, có chướng không thiện xảo với các sự¹⁷³ .

Đối với bốn chánh đoạn, có chướng biếng nhác¹⁷⁴. Đối với bốn thần túc¹⁷⁵, có chướng tam ma địa làm giảm hai sự: 1. Giai đoạn viên mãn, dục, cần, tâm, quán, tùy giảm đi một176; 2. Giai đoạn tu tập, trong tám đoạn hành, tùy giảm đi một177 . Đối với năm căn có chướng thắng thiện căn do không trồng viên mãn thuận giải thoát phần178 .

Đối với năm lực có chướng làm tánh yếu đuối, tức là năm căn có tánh yếu đuối do chướng của nó hỗn hợp179. Đối với bảy đẳng giác chi có chướng lầm lỗi thấy biết; đây là kiến đạo được hiển thị180. Đối với tám chi Thánh đạo có chướng lầm lỗi thô trọng; đây là tu đạo được hiển thị¹⁸¹ . Ở Đến bờ bên kia¹⁸² có những chướng riêng là:

Kệ tụng:

Chướng giàu sang, thiện thú Không bỏ các hữu tình Lỗi giảm công đức tăng Khiến thú nhập, giải thoát Chướng thí đẳng các thiện

Vô tận và vô gián Quyết định làm việc thiện Thọ dụng pháp thành thục.

[0467c25] Luận giải:

Đây là nói về chướng trên thành quả của mười thứ ba-la-mật-đa, để hiển thị chướng của tự tánh mười thứ ba-la-mật-đa¹⁸³: Với bố thí ba-la-mật-đa, nói đến chướng giàu sang tự tại. Với tịnh giới ba-la-mật-đa, nói đến chướng thiện thú¹⁸⁴. Với an nhẫn ba-la-mật-đa, nói đến chướng không bỏ hữu tình. Với tinh tiến ba-la-mật-đa, nói đến chướng giảm lầm lỗi, tăng công đức. Với tĩnh lự ba-la-mật-đa, nói đến chướng nhiếp hóa làm cho [hữu tình] thú nhập chánh pháp. Với bát nhã ba-la-mật-đa, nói đến chướng giải thoát. Với phương tiện thiện xảo ba-la-mật-đa, nói đến chướng thí, giới, nhẫn, v.v… thiện pháp vô cùng tận; do đem phương tiện thiện xảo hồi hướng Vô thượng bồ đề, khiến cho thí, giới, nhẫn, v.v… thiện pháp vô cùng tận¹⁸⁵. Với nguyện ba-la-mật-đa, nói đến chướng thiện pháp chuyển vận không gián đoạn trong tất cả thọ sanh; do đại nguyện lực nhiếp thọ mà có khả năng thuận theo sự sanh khởi thiện pháp¹⁸⁶. Với lực ba-la-mật-đa, nói đến chướng việc làm thiện được quyết định; do sức tư trạch và sức tu tập có khả năng đàn áp cái chướng cho việc làm thiện, chứ chẳng phải việc làm thiện đàn áp chướng ấy¹⁸⁷ . Với trí ba-la-mật-đa, nói đến chướng mình người thọ dụng pháp lạc [đại thừa] và thành thục [hữu tình]; do [trí ấy] không phải như nghe ngôn từ mà thấu hiểu nghĩa lý¹⁸⁸ .

Ở công đức của các địa có chướng riêng là:

Kệ tụng:

Biến hành và tối thắng Thắng lưu, không nhiếp thọ

Tương tục không sai biệt Không tạp nhiễm thanh tịnh Muôn pháp không sai biệt Và không thêm không bớt Không phân biệt vân vân Bốn tự tại y chỉ Mười pháp giới như thế Có bất nhiễm vô minh Chướng công đức mười địa

Nên nói là mười chướng.

sắc thái của 6 ba la mật, là tùy thuận của 6 ba la mật, là đẳng lưu của 6 ba la mật.” (H.T [0468a16] Luận giải:

Trong mười pháp giới: biến hành, tối thắng, v.v…, có chướng vô tri không ô nhiễm. Theo công đức của mười địa, tuần tự thiết lập những chướng ngại của mười địa: Ở địa đầu tiên, Bồ tát chứng được pháp giới, danh nghĩa biến hành; do thông đạt đây mà chứng đắc pháp tánh mình người bình đẳng. Ở địa thứ hai, Bồ tát chứng được pháp giới, danh nghĩa tối thắng; do thông đạt đây mà có sự tư duy thế này: “Tôi nay đối với sự đồng xuất ly¹⁸⁹, tất cả hành tướng¹⁹⁰ , phải tu tập đối trị khắp cả”; đây là tinh cần tu tập tương ưng xuất ly. Ở địa thứ ba, Bồ tát chứng được pháp giới, danh nghĩa thắng lưu; do thông đạt đây mà biết giáo pháp được nghe là pháp giới thanh tịnh, tối thắng, bình đẳng lưu xuất; vì cầu giáo pháp này, giả sử có hầm lửa to lớn bằng ba ngàn đại thiên thế giới, dẫu phải gieo mình vào hầm lửa ấy để được tiếp nhận, việc đó không khó. Ở địa thứ tư, Bồ tát chứng được pháp giới, danh nghĩa không nhiếp thọ; do thông đạt đây thì cho đến pháp ái¹⁹¹ cũng đều chuyển diệt. Ở địa thứ năm, Bồ tát chứng được pháp giới, danh nghĩa tương tục không sai biệt; do thông đạt đây mà được mười ý lạc bình đẳng tịnh tâm¹⁹². Ở địa thứ sáu, Bồ tát chứng được pháp giới, danh nghĩa không tạp nhiễm không thanh tịnh; do thông đạt đây mà biết pháp duyên khởi thì không nhiễm không tịnh. Ở địa thứ bảy, Bồ tát chứng được pháp giới, danh nghĩa muôn pháp không sai biệt, do thông đạt đây mà biết các pháp thì vô tướng, nên không lấy hữu tướng hành đối với khế kinh v.v… muôn vàn sắc thái của các pháp. Ở địa thứ tám, Bồ tát chứng được pháp giới, danh nghĩa không thêm không bớt; do thông đạt đây mà viên mãn chứng được Vô sanh pháp nhẫn, đối với các pháp tạp nhiễm, thanh tịnh, không thấy một pháp nào có thêm, có bớt. Có bốn tự tại: 1. Vô phân biệt tự tại; 2. Tịnh độ tự tại; 3. Trí tự tại; 4. Nghiệp tự tại. Bốn tự tại này lấy pháp giới làm chỗ dựa, cho nên gọi là bốn tự tại sở y chỉ. Ở địa thứ tám, Bồ tát chỉ có thể thông đạt vô phân biệt tự tại sở y chỉ và tịnh độ tự tại sở y chỉ. Ở địa thứ chín, Bồ tát thông đạt thêm trí tự tại sở y chỉ, là viên mãn chứng được vô ngại giải. Ở địa thứ mười, Bồ tát thông đạt thêm nghiệp tự tại sở y chỉ, là tùy ý muốn hóa độ mà làm ra các việc lợi lạc hữu tình.

Kệ tụng:

Đã nói các phiền não Và các sở tri chướng Nhiếp hết tất cả chướng

Chướng tận được giải thoát.

[0468b14] Luận giải:

Hai chướng phiền não và sở tri nhiếp hết tất cả chướng. Khi nói hai chướng không còn, tức là nói giải thoát tất cả chướng. Về các chướng đã nói ở trên, nghĩa tổng quát có mười một thứ: 1. Chướng rộng lớn, là chướng toàn phần; 2. Chướng nhỏ bé, là chướng một tất cả chúng sanh. Đại bồ tát dùng mười tâm bình đẳng thanh tịnh này mà được vào bực đệ ngũ Nan thắng địa. ” 69 phần; 3. Chướng gia hành, là chướng tăng thịnh; 4. Chướng chí đắc, là chướng bình đẳng; 5. Chướng thù thắng, là chướng thủ xả sanh tử; 6. Chướng chánh gia hành, là chướng chín phiền não¹⁹³; 7. Chướng nhân, là chướng sự năng tác của mười thứ tịnh pháp: thiện, bồ đề, nhiếp thọ v.v…; 8. Chướng nhập chân thật, là chướng giác phần; 9. Chướng vô thượng tịnh, là chướng đến bờ bên kia; 10. Chướng sai biệt thú hướng, là chướng mười địa¹⁹⁴; 11. Chướng nhiếp thủ, là hai chướng phiền não và sở tri¹⁹⁵.