Bát Nhã Đăng Luận Thích

14. Không có quả đã sinh

Hợp với nhân đã, chưa

Cũng không quả đã hoại

Hợp với nhân đã, chưa.⁷⁶⁷

[113a15] Giải thích: Ở đây nói, ‘nhân quả, cả hai đồng thời có được’, trước đã bác bỏ. Do thời gian có khác biệt, nên nghĩa của ông bất thành. Tác sự quán sát ấy, rằng ‘nhân và quả vĩnh viễn không có sự hòa hợp’. Như kệ tụng của luận nói:

15. Nhân mà không hòa hợp Làm sao năng sinh quả? Nhân mà có hòa hợp Làm sao năng sinh quả?⁷⁶⁸

[113a20] Giải thích: Sau đây tác nghiệm: Trong đệ nhất nghĩa, nhân không sinh quả, vì không có sự hòa hợp, thí như hạt giống ở mặt đất, mầm không mọc ở núi cao.

Lại nữa, nay có đạo lý cho sai lầm của sự chấp kia, ‘trong hạt giống lúa, không có quả và có quả’.

Như kệ tụng của luận nói:

16. Trong nhân, quả trống không

Làm sao năng sinh quả?

Trong nhân, quả chẳng không Làm sao năng sinh quả?⁷⁶⁹

[113a26] Giải thích: Ở đây nói, ‘hạt giống không sinh quả, vì quả là trống không’. Như trước đã đáp: thí như ‘quả khác’.

Trong nhân, quả chẳng trống không: Quả đã có, nên nhân không sinh quả, thí như ‘nhân không sinh’, do trước đã đáp.

Người phái Tỳ-bà-sa nói: “Trước khi quả chưa khởi, quả ấy có sẵn.” Luận giả nói: “Không có nghĩa như thế. Nay vì bác bỏ lỗi ấy.” Như kệ tụng của luận nói:

* Quả chưa khởi chẳng không Chẳng không thì không diệt

Vì không có khởi diệt Quả có lỗi chẳng không.

[113b04] Giải thích: Ở đây nói, ‘quả không từ duyên mà khởi, vì quả có⁷⁷⁰ tự thể’. ‘Có [quả] mà vẫn khởi’, không có nghĩa ấy. Đã có [quả] nên không cần khởi nữa. Nếu cho rằng, ‘không khởi mà có quả’, thì đó là tự thể của quả mà phải thường không diệt. Vì lẽ ấy, quả có lỗi ‘chẳng trống không’. Nhưng người chấp không muốn quả có lỗi ‘chẳng trống không’.

Như kệ tụng của luận nói: 17. Quả chẳng không, không khởi Quả chẳng không, không diệt Vì quả chẳng trống không Không khởi cũng không diệt.⁷⁷¹

[113b11] Giải thích: Quả mà trống không thì không có khởi diệt. Nếu xác định quả là có, thì không cần khởi nữa. Không khởi nên không diệt. Vì lẽ ấy, quả mà ‘chẳng trống không’, làm sao có khởi diệt? Lại nữa, vì sao muốn được quả như thế? Vì đó là pháp khởi diệt. Quả mà ‘đã có’, thì không thấy có pháp khởi diệt, thí như tướng trạng hiện tại. Lại có người phái Lộ-già-da nói: “Trước khi quả chưa khởi, quả không có tự thể. Vì sao? Thể của quả là trống không. Quả đã khởi thì cũng không có pháp thể khác.”

Luận giả nói: “Đó là lời nói hư vọng, không có nghĩa lý. Tôi nay trả lời ông. Vì sao?”

Như kệ tụng của luận nói:

18. Quả không, làm sao khởi?

Quả không, làm sao diệt?

Vì quả là trống không

Không khởi cũng không diệt.⁷⁷² [113b20] Giải thích: Ở đây nói, ‘trong đệ nhất nghĩa, quả trống không mà có khởi’, là không đúng. Vì sao? Vì quả là vô thể., thí như hoa đốm hư không. Trong đệ nhất nghĩa, ở trên mầm lúa gạo có mầm lúa mạch nên vô thể. Cho rằng thể ấy diệt cũng không đúng, bởi vì không có tự thể [lấy gì diệt], thí như không phải là ‘mầm lúa gạo diệt’.

Lại nữa, cái gì từ duyên mà khởi thì tự thể là trống không. Đó là sự quán về ‘đệ nhất nghĩa’ trong pháp của tôi. Nếu cho rằng, ‘có số ít vật mà chẳng trống không’, thì những vật ấy không từ nhân duyên sinh. Trong thế tục đế cũng không có sự ấy, thí như hoa đốm hư không. Như kệ tụng ở trên nói: ‘Quả chưa khởi chẳng không, [Chẳng không thì không diệt, Vì không có khởi diệt,] Quả có lỗi chẳng không.’ Ở đây nói, ‘quả chẳng trống không’, thì có lỗi ‘không có khởi diệt’. Nay muốn ông hiểu, ‘trong đệ nhất nghĩa, quả trống không mà có khởi, thì thí như huyễn ảo, v.v…⁷⁷³; trong đệ nhất nghĩa, quả trống không mà có diệt, thì thí như huyễn ảo, v.v…’. Quả cũng như thế. Nếu quả lấy ‘không có tha thể’ làm tự thể, thì quả ấy không có khởi, không có diệt. Trong thế tục đế cũng không có quả, thí như hoa đốm hư không.

Cũng như kệ tụng ở trên nói: ‘Quả không, làm sao khởi?Quả không, làm sao diệt?’ Ở đây nói, ‘khởi, diệt đều là vô thể’. Quả đã trống không, thì không có khởi diệt.

Nhưng ngoại đạo không muốn cho ‘quả không có khởi diệt’. Ở đây lập nghiệm xét: Các quả của nội nhập, v.v… chẳng phải ‘vô tự thể’ mà có khởi, thí như huyễn ảo, v.v… Đem nghiệm xét ‘quả không có khởi, không có diệt’ này để phá ‘quả có khởi, có diệt’ của ông. Pháp sai biệt của ông bị phá, đó là lỗi lập nghĩa của ông.

Lại nữa, nhân ‘năng sinh’, nhân ấy và quả là một chăng? Là khác chăng? Lỗi ấy, như kệ tụng của luận nói:

19. Nhân và quả là một Trọn không có nghĩa ấy Nhân và quả là khác Cũng không có nghĩa ấy.

[113c12] Giải thích: Vì sao nhân và quả không được là một hay là khác?⁷⁷⁴ Vì trong [nhận định] đó có sai lầm.

Như kệ tụng của luận nói:

20. Nhân quả nếu là một Năng sở thì là một Nhân quả nếu là khác

Nhân đồng với phi nhân.⁷⁷⁵ [113c16] Giải thích: Ở đây nói, ông không muốn năng sinh và sở sinh là hai. Như cha và con, làm sao là một? Cũng như lửa và củi, làm sao được một? Hai thí dụ này, người thế gian cùng thấy. Vì lẽ ấy, tôi nay nói nghiệm chứng: Nhân và quả không được làm một. Vì sao? Vì năng sinh và sở sinh có khác, thí như hai cha con. Đây nói lỗi của người chấp ‘một’.

Lại nữa, người chấp ‘khác’ vì sao cho rằng ‘nhân và quả là khác’? Thí như tất cả pháp ‘phi nhân’, nhưng ông không muốn ‘nhân đồng với phi nhân’. Ý ông muốn được ‘hai pháp nhân và quả tương tục, không khác’.

Lại nữa, nay xin hỏi: Chấp ‘trong nhân trước có quả’, quả ấy là trước có rồi sinh, hay là chưa có mà sinh? Cả hai đều không đúng. Lỗi ấy như kệ tụng của luận nói:

21. Quả mà tánh đã có

Dụng gì từ nhân sinh?

Quả mà tánh chưa có

Nhân lại năng sinh gì?⁷⁷⁶ [113c27] Giải thích: Ở đây nói, ‘quả mà có tự thể, thì sao nhờ nhân sinh?’ Trong thế tục đế cũng không thể khiến người tin hiểu. ‘Quả mà không có tự thể, thì như hoa đốm hư không.’ Trong thế tục đế cũng không thể khiến người hiểu.

Như kệ tụng ở trên nói, ‘Quả không, làm sao khởi?’ Dùng câu kệ này để quán sát: ‘Trong đệ nhất nghĩa, nhân năng sinh quả’, là không đúng. Nếu nhân không sinh quả, thì không phải nhân ấy. Như ở trước, ngoại nhân có lập luận, ‘nhân năng sinh quả’, thì nhân ấy phải ở khắp xứ làm nhân. Nay nhân ấy bị phá, nên nghĩa bất thành. Ông cũng trái ngược với những gì đã nói ở trên, tức ở trong đệ nhất nghĩa, thành lập nghĩa ‘nhân năng sinh quả’. Lại nữa, nay nói ‘trái ngược’, nghĩa là ‘ở trong đệ nhất nghĩa, nhân không sinh quả’, vì ở trong thế tục đế có sự sinh như huyễn ảo, biến hóa, v.v… Người phái Bệ-thế-sư lại nói: “Trong đệ nhất nghĩa, nhân năng sinh quả. Vì sao? Người đời đều nói, ‘Đây là nhân của quả’, cho nên biết ‘nhân năng sinh quả’. Nếu ‘nhân không sinh quả’, thì trọn không có lời nói chỉ bày, ‘Đây là nhân của quả’. Thí như cây cung làm bằng sừng lạc đà; vì không có [sừng lạc đà] nên không nói. Nay vì có nên nói, như nói mắt là nhân, [nhãn] thức là quả; hạt lúa là nhân, mầm lúa là quả, vì có nên nói. Nếu nói thí dụ ‘thức và mầm’ được thành, tức là nghĩa tôi thiết lập được thành. Nghiệm xét như thế.”

Luận giả nói: “Nếu từng có một ít quả sinh ở đệ nhất nghĩa, thì mới được nói, ‘Đây là nhân, đây là quả’, có thể làm sự chỉ bày như thế. Nay ‘nhân năng sinh’ là không có. Ở trên, ông dẫn chứng, ‘Người đời đều nói, ‘Đây là nhân của quả’’, lập luận ấy bất thành, cũng trái ngược nghĩa của ông.” Lại có người phái Tăng khư nói: “Có được ‘pháp hòa hợp’ nên ‘quả sinh’. Pháp hòa hợp ấy do có được ‘thời tiết’ nên năng sinh ra quả. Nhưng đầu phẩm này, luận giả bác bỏ lời tôi ⁷⁷⁷, rằng là ‘Quả có sinh, có diệt mà làm nhân, nên nhân ấy bất thành’. Theo tôi, chẳng phải là bất thành, cũng chẳng phải chỉ riêng nhân năng sinh quả, còn do sự hòa hợp và có được thời tiết mà năng sinh quả. Như luận giả có nói, ‘Nhân không sinh quả’, chính là thành nghĩa của tôi.”

Luận giả nói: “‘Nhân duyên hòa hợp’ không phải là tự thể của thật pháp có khả năng sinh. Nếu tự thể sinh rồi mà có khả năng sinh quả, điều này là không đúng. Vì sao?”⁷⁷⁸ Lỗi ấy, như kệ tụng của luận nói:

23. Tự thể và các duyên Hòa hợp không năng sinh Tự thể đã không sinh Làm sao năng sinh quả.⁷⁷⁹

[114a26] Giải thích: Ở đây nói, ‘sự hòa hợp không sinh ra quả’. Vì sao?

Chẳng phải là thật pháp, thí như huyễn ảo, v.v… Cũng như Bách luận của ngài Đề-bà, có kệ tụng bác bỏ ‘sự hòa hợp’:

Một hòa hợp: không có Nhiều hòa hợp cũng không Nếu nói là một hợp Phải rời nhân duyên ‘có’.

Nay sẽ vì ông phân biệt chánh nghĩa. Như kệ tụng của luận nói:

24. Thế nên quả không từ Duyên hợp, không hợp sinh Bởi vì không có quả Pháp hòa hợp cũng không.⁷⁸⁰

[114b03] Giải thích: Ở đây nói, ‘tách rời các duyên thì không có pháp hòa hợp’.

Lại nữa, như trước đã bác bỏ ‘nhân không sinh quả’, nay bác bỏ ‘hòa hợp cũng không sinh quả’. Vì sao ‘không sinh’? Sự hòa hợp ấy không phài là ‘do gần mà sinh’ (: cận sinh), cũng không phải ‘ở xa mà sinh’ (: viễn sinh). ‘Trong đệ nhất nghĩa, không có sự sinh’, như trước đã bác bỏ trong phẩm Quán Nhân Duyên, khiến cho tin hiểu.

Như vậy, ‘pháp hòa hợp’ không sinh quả, và ‘pháp phi hòa hợp’ cũng không sinh quả.

Lại như trong Bách luận có nói: “Danh tự thế gian do hòa hợp mà có. Pháp thể chẳng phải ‘có’ ⁷⁸¹. Vì pháp thể chẳng phải ‘có’, cho nên không có sự hòa hợp.”

Vì lẽ ấy, ở đầu phẩm, ngoại nhân có nói về ‘nhân’, và ‘xuất nhân’ ấy có lỗi, vì thế bác bỏ pháp ‘thời gian’ của họ, để tin hiểu ‘nhân quả là vô tự tánh’. Đó là nghĩa ý của phẩm này. Vì lẽ ấy, nghĩa của tôi được thành. Như trong kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, đức Phật bảo Bồ-tát Cực Dũng Mãnh rằng: “Sắc chẳng phải nhân, chẳng phải quả. Nếu Sắc chẳng phải nhân, chẳng phải quả, cho đến thọ, tưởng, hành và thức đều chẳng phải nhân, chẳng phải quả. Vì sao? Vì sắc không có sự hòa hợp. Nếu sắc không có sự hòa hợp, cho đến thọ, tưởng, hành và thức cũng không có sự hòa hợp. Không thấy sắc, không thấy thọ, tưởng, hành và thức, vì là pháp vô sở hành⁷⁸². Đó là Bát- nhã ba-la-mật.”

Như trong kinh Thức thú hậu thế ⁷⁸³, đức Phật nói kệ tụng:

Nếu nói xứ hòa hợp Là nói môn phương tiện Thú hướng đệ nhất nghĩa Người trí hiểu như thế.

Giải thích xong phẩm Quán Nhân Quả Hòa Hợp. 526

Phẩm 21 : Quán Thành Hoại

[114b20] Giải thích: Nay phẩm này cũng là bác bỏ ‘sở đối trị của Không’. Phẩm trước nói, ‘nhân quả là vô tự tánh’, đã khiến tin hiểu. Phẩm này chỉ rõ ‘các pháp không có thành hoại’. [114b23] Người phái Tăng khư nói: “Trong đệ nhất nghĩa, có thời gian. Vì sao? Vì thời gian là nhân của thành hoại. Nếu không có thời gian, thì nó không phải là nhân, thí như chân rắn. Do có thời gian, nên hai pháp thành hoại theo thời gian mà chuyển. Vì thế nói, ‘thời gian là nhân’. Nhân được thành, tức là nghĩa tôi thiết lập được thành.” Luận giả nói: “Hai pháp thành hoại, là rời thành có hoại, là không rời thành có hoại, hay là cộng thành⁷⁸⁴ (: dữ câu) mà có hoại? Tất cả đều không đúng.”

Như kệ tụng của luận nói:

1. Rời thành không có hoại

Cộng thành cũng không hoại Rời hoại không có thành Cộng hoại cũng không thành.

785 [114c02] Giải thích: Pháp nghĩa của Phật là như vầy, như vầy. Như ông vừa nói, ‘thời gian làm nhân’, nghĩa ấy bất thành. Vì sao? Nếu ‘rời thành có hoại’, thì không có ‘nhân’, thành vẫn có hoại; hoại thì không có ‘nhân’ [để hoại]. Lại nữa, ‘không có pháp thành mà có thể hoại’, thì vì sao là ‘thành’, gọi là các duyên hòa hợp; vì sao là ‘hoại’, gọi là các duyên tan rã?

Lại nữa, nếu ‘rời thành có hoại’, thì không có ‘thành’, cái gì sẽ ‘hoại’? Thí như không có chiếc bình. Thế nên, ‘Rời thành không có hoại’.

Nếu cho rằng, ‘cộng thành (: dữ câu) mà có hoại’, thì cũng không đúng. Vì sao? Pháp thành trước đã có tự thể riêng biệt, rồi sau mới có ‘hòa hợp’. Pháp hòa hợp ấy không tách rời những cái ‘khác’ [đã thành]. Nếu tách rời những cái ‘khác’, thì hoại không có ‘nhân’. Thế nên, ‘Cộng thành cũng không hoại’. Như vậy, nếu rời ‘hoại’ và ‘cộng hoại’ thì không có ‘thành’. Vì sao? Nếu ‘rời hoại có thành ‘, thì ‘thành’ tức là ‘thường’. Thường, là đặc tánh ‘không hoại’. Thật tế không thấy có pháp [hữu vi] nào là thường hằng, [không có tướng hoại]. Vì lẽ ấy, ‘Rời hoại không có thành’.

Nếu cho rằng, ‘cộng hoại (: dữ câu) mà có thành’, thì cũng không đúng.

Thành và hoại trái ngược nhau, làm sao có mặt trong cùng một thời gian?⁷⁸⁶ Người phái Tăng khư nói: “Đâu thể cho lập luận của người khác có lỗi, còn nghĩa của mình được thành? Nghĩa của mình được thành, thì nên nói đạo lý.”

Luận giả đáp: “Nghĩa của ông có sai trái.”

Lỗi ấy, như kệ tụng của luận nói:

2. Rời thành không có hoại

Làm sao có được hoại?

Rời tử không có sinh

Không hoại sao có thành?⁷⁸⁷

[114c18] Giải thích: Ở đây nói, ‘Rời thành không có pháp hoại’, người thế gian đều cùng hiểu, không cần nói rộng. Đã giải thích, ‘Rời thành không có hoại’.

Lại nữa, ‘Thành hoại câu hữu (: dữ câu) cũng không hoại’. Như kệ tụng của luận nói:

3. Nếu thành hoại câu hữu Làm sao xảy ra được?

Cũng như sinh cùng tử Không thể có đồng thời?⁷⁸⁸

[114c23] Giải thích: Ở đây nói nghiệm xét: ‘Hoại cùng với thành không phải đồng thời có’. Vì sao? Vì thành là duyên của hoại, thí như tử và sinh không thể cùng có mặt. Đã giải thích ‘không câu hữu’.

Lại nữa, phân biệt thứ hai là ‘Rời hoại không có pháp thành’. Như kệ tụng của luận nói:

4. Nếu rời hoại có thành

Làm sao xảy ra được?

Vô thường nơi các thể Có trong tất cả thời.⁷⁸⁹

[114c28] Giải thích: Ở đây nói, ‘Rời hoại không có thành’. Vì sao? Như trong nghĩa thiết lập, ‘các thể đều vô thường’, nghĩa là tự thể của sắc pháp, v.v… là vô thường, thí như tự thể ‘vô thường’.

Lại có người phái Chánh lượng bộ nói: “Pháp tuy vô thường, nhưng khi có ‘nhân hoại’ đến thì pháp thể liền hoại. Không phải tất cả thời đều có ‘vô thường’.”

Luận giả nói: “Nếu nói như vậy thì, thí như có người uống thuốc xổ rồi liền xổ, mới nói với người khác rằng: ‘Đó là trời xổ, tôi không nói uống thuốc rồi xổ’. Ông cũng như vậy. Trong tất cả thời, pháp vô thường năng hoại pháp thể, thế mà nói ‘đợi nhân hoại đến’, sự ấy không đúng. Nếu khi có ‘nhân hoại’, vô thường mới năng hoại pháp thể, thì chính là ‘nhân hoại’ ấy năng hoại pháp thể, đâu được nói ‘vô thường năng hoại’?

Nay hỏi ngoại nhân: Pháp thể chính là tánh hoại được ‘nhân hoại’ đến nên hoại, hay là không phải tánh hoại được ‘nhân hoại’ đến nên hoại? Pháp thể ấy là tánh hoại được ‘nhân hoại’ đến nên hoại, điều đó không đúng. Vì sao không đúng? Pháp thể khi khởi không gián đoạn rồi hoại, và cũng có trường hợp pháp thể khởi liền diệt, không đến được sát-na thứ hai, làm sao có sự chờ đợi ‘nhân hoại’ đến nên hoại?

Nếu tự thể của pháp không phải tánh hoại, thí như Niết-bàn, thì cũng không đợi ‘nhân hoại’ đến nên hoại. Lại nữa, hoại không có ‘nhân’. Vì hoại không có ‘nhân’, nên pháp thì bất hoại, thí như vô vi.

Lấy đây làm nghiệm chứng để phá ‘nhân hoại’. Đã phá ‘nhân’ ấy, tức phá ‘pháp thể’. Đó là nghĩa thiết lập của ông có lỗi. Hơn nữa, ‘hai pháp thành hoại có mặt trước sau’, là không đúng.”

Đã giải thích ‘Rời hoại không có pháp thành’.

Lại nữa, ‘Đồng thời có thành hoại’, nghĩa ấy cũng không đúng. Vì sao? Như kệ tụng của luận nói:

5. Thành và hoại đồng thời Làm sao xảy ra được?

Cũng như sinh và tử

Đồng thời là không đúng. [115a20] Giải thích: Ở đây nói về ‘thời gian làm sự quan sát ấy’⁷⁹⁰. Về nghĩa, hiểu đồng như [kệ tụng] ở trên.

Lại nữa, ‘thành hoại chung nhau’ bất thành. Như kệ tụng của luận nói:

Thành hoại cùng nhau thành Hai pháp không có thành Rời thành hoại cùng thành

Hai pháp làm sao thành?⁷⁹¹ [115a24] Giải thích: Ở đây nói, ‘Hai pháp thành hoại không thể được thành’. Như ngoại nhân ở trên nói, ‘Có thời gian, nhưng là nhân của thành hoại’. Nhân ấy bất thành.

Người phái Tát-bà-đa⁷⁹² và phái Tỳ-bà-sa lại nói: “Về tự tánh hoại: Các pháp chẳng phải khởi rồi liền diệt, bởi vì sự khởi không có gián đoạn nên có sự trú. Sự trú ấy cũng không có gián đoạn nên có sự diệt.”

Luận giả nói: “Sự ấy không đúng.”

Nghĩa ấy, như kệ tụng của luận nói:

6. Pháp tận không có khởi Không tận cũng không khởi Pháp có tận không hoại Không tận cũng không hoại.⁷⁹³ [115b02] Giải thích: Ở đây nói: Nếu các pháp có ‘vô thường’ thì gọi là ‘tận’. Pháp có ‘tận’ thì không có ‘khởi’. Hai pháp khởi tận thì trái ngược nhau, thí như sinh và tử. Nếu nói, ‘pháp khởi rồi nhưng không có gián đoạn nên không diệt’, thì đây không phải ‘pháp tận’. Vì lẽ ấy, ‘pháp khởi tận’ như định nghĩa vừa nói, về mặt thế tục đế thì bất thành. Pháp có tận: không cần tư duy phân biệt (: bàn cãi). Pháp không có tận: nó không phải là ‘tự thể của hoại’, thí như ‘sự giải thoát’.

Người Bệ-thế-sư nói: “Nên có ‘thành hoại’, vì pháp ‘tự thể’ là có. Nếu không có ‘thành hoại’, thì cũng không có pháp ‘tự thể’, thí như ‘lông con cóc mà có thành hoại’. Hễ là pháp ‘tự thể’ của một vật, thì ắt có thành hoại.” Luận giả nói: “Trong đệ nhất nghĩa, nếu có một vật thật có thành hoại, thì nên nói, ‘pháp thành hoại’; nhưng mà không có ‘thành hoại’ để có thể nói đến.”

Nghĩa ấy, như kệ tụng của luận nói:

7. Nếu rời thành hoại kia Thì không có thể vật Hai pháp thành hoại ấy

Rời thể vật cũng không.⁷⁹⁴ [115b14] Giải thích: Thể vật: Bởi vì ‘thành’ làm thể [của vật], nên ‘thành’ là không có tự thể. Ông vừa nói, ‘Pháp ‘tự thể’ là có’, nên [tự thể] ‘làm nhân’ thì bất thành. Vì sao? Vì sở y là vô thể, nên năng y cũng bất thành. Lại nữa, ông lấy ‘thể của vật làm nhân’, nay nói lỗi ấy. Người phái Tu-đa-la: “Thể của vật không có thật, tự tánh là trống không. Tuy nhiên, ở trên sự vật có pháp thành hoại.”

Người phái Tát-bà-đa lại nói: “Vật có thật thể, tự tánh chẳng trống không ở trên vật ấy, nên có sự thành hoại.”

Nay tổng đáp về [quan điểm] ‘thành hoại’ của hai bộ phái kia. Như kệ tụng của luận nói:

8. Có hai pháp thành hoại Thể vật Không, không đúng

Có hai pháp thành hoại Thể chẳng Không, không đúng.⁷⁹⁵

[115b23] Ở đây lập nghiệm xét như trên: Pháp ‘tự thể’ là có. Nếu nói, ‘tự thể là có’, thì phải không hoại. Vì lẽ ấy, ‘nhân’ các ông thết lập thì bất thành. Lại nữa, với đạo lý càng có lỗi: Pháp thành hoại ấy là một, hay là khác? Cả hai đều không đúng. Nghĩa ấy thế nào?

Như kệ tụng của luận nói:

9. Hai pháp thành hoại ấy

Một thể là không đúng Hai pháp thành hoại ấy Khác thể là không đúng.⁷⁹⁶

[115b29] Giải thích: Ở đây nói về sự trái ngược nhau [của thành và hoại], thí như ngu và trí, nhưng hai pháp này đồng dựa vào một vật, thí như ‘thể của vật khác’. Đây cũng là lỗi ‘nhân và nghĩa ‘có’ bất thành’.

Người phái Bệ-thế-sư nói kệ rằng:

“Tôi thường thấy vật thể Có thành cũng có hoại Nên biết pháp tự thể Định có mà chẳng không.”

[115c05] Luận giả nói: “Cái thấy về sự thật của ông chỉ là đồng với trí phàm phu, chẳng phải đệ nhất nghĩa. Nay tôi sẽ vì ông phân biệt ý ấy.”

Như kệ tụng của luận nói:

10. Pháp khởi, trước đã bác Pháp không khởi, cũng bác Sự thấy ‘thành’: ngu si

Sự thấy ‘hoại’ cũng vậy.⁷⁹⁷ [115c09] Giải thích: Ở đây nói, ‘không có tự thể của thành và hoại’. Ngoại nhân nói: “Nếu ‘thấy thành hoại’, vì sao biết đó là [sự thấy] ngu si, chẳng phải đệ nhất nghĩa?”

Luận giả nói: “Điều này trước đã trả lời. Nếu ông nghĩ rằng chưa trả lời thỏa đáng, thì nay tôi xin nói thêm: Trong đệ nhất nghĩa, nếu ‘thấy có tự thể của vật’, thì pháp thành và hoại có thể dựa vào tự thể ấy. Nhưng vật ấy, là có tự thể năng sinh tự thể, hay là không có tự thể năng sinh tự thể? Cả hai đều không đúng. Vì sao?”

Nghĩa ấy, như kệ tụng của luận nói:

11. Hữu thể không sinh thể Cũng không sinh vô thể

Vô thể không sinh thể Cũng không sinh vô thể.⁷⁹⁸

[115c17] Giải thích: Hữu thể không sinh thể: Trong đệ nhất nghĩa, không có tự thể, thí như ‘tự thể đã sinh’. Ngoại nhân nói: “Như tự thể của hạt giống, thời gian sau năng sinh mầm, đó là ‘hữu thể năng sinh thể’”. Nhận định này cũng có lỗi. Vì sao? Khi mầm chưa sinh cũng không có ‘tự thể của mầm’, bởi vì ‘tự thể của hạt lúa’ là không sinh. Khi mầm chưa sinh thì không có tên gọi, tức là chưa có ngôn thuyết, thí như ‘vật chưa sinh khác’.

Thể không sinh vô thể: Là không có ‘tự thể’, thí như sừng thỏ là vô thể. Vô thể không sinh thể: Là ‘thể không có nhân tố’, nên ‘thể không có sự sinh’, cũng như sừng thỏ.

Vô thể không sinh vô thể: Trước đã nói nghiệm phá.

Nay hỏi: Thể là tự sinh? Là tha sinh?

Cả hai đều có lỗi. Nghĩa ấy, như kệ tụng của luận nói:

12. Pháp thể không tự sinh Cũng không từ tha sinh Cũng không tự tha sinh Nay nói chỗ nào sinh?⁷⁹⁹

[115c28] Giải thích: Như vậy, ‘không sinh’ trước đã nói rộng. Ở đây nói, ‘hoàn toàn không sinh’, vì thành và hoại đều không có tự thể. Nhân và nghĩa ‘căn bản’⁸⁰⁰ của ông thì bất thành.

Nếu trong đệ nhất nghĩa mà muốn được ‘hữu thể’, thì nay sẽ nói lỗi.

Như kệ tụng của luận nói:

13. Cho các pháp hữu thể Tức rơi đoạn, thường kiến

Nên biết pháp được [chấp] thọ

Hoặc thường, hoặc vô thường.⁸⁰¹

[116a04] Giải thích: Vì sao như vậy? Là các pháp [được chấp thọ] là thường, hoặc vô thường. Vì sao? Thường, là vì không có hoại. Đó là lỗi thường kiến. Vô thường, là vì có hoại. Đó là lỗi đoạn kiến.

Có ngoại nhân nói: “Tôi không có lỗi ấy. Nghĩa kia là thế nào? Kệ tụng dẫn trên vốn là: ‘Các pháp hữu thể là, Chẳng thường cũng chẳng đoạn’.” Luận giả hỏi: “Vì sao như vậy?”

Ngoại nhân lại dẫn kệ tụng của luận để trả lời:

14. Pháp khởi tận tương tục

Là do quả và nhân Nhân diệt nên quả khởi Không đoạn cũng không thường.⁸⁰²

[116a11] Giải thích: Ý của ngoại nhân là: Khi nhân mới diệt, có quả khởi nên không đoạn. Khi quả mới khởi, có nhân diệt nên không thường. Cũng như kinh có nói, ‘Năm ấm vô thường, khổ, không, vô ngã’, mà không [rơi vào] đoạn diệt. Bởi vì nghĩa ấy, nhân và quả chẳng đoạn, chẳng thường.

Luận giả nói: “Nếu hiểu như thế, thì nghĩa không tương ưng. ‘Trước diệt, sau khởi’, nay nói lỗi ấy.”

Như kệ tụng của luận nói:

15. ‘Khởi tận ấy tương tục Là do nhân và quả’ Nhân diệt mà quả khởi Hoặc đoạn và hoặc thường.⁸⁰³

[116a18] Giải thích: Ở đây nói, ‘Nhân diệt bèn không sinh nữa’, là rơi vào lỗi ‘đoạn’. Cái đã diệt thì không khởi, thí như hạt giống bị hư cháy. Phái Bệ-thế-sư, v.v… nói với luận giả: “Như kệ tụng trong luận có nói:

Nếu vật từ duyên khởi

Quả ấy không là duyên Cũng không rời duyên kia Chẳng đoạn cũng chẳng thường.⁸⁰⁴ Đây là điều mà luận giả trước đó muốn được, nay lại nói là lỗi, thì chẳng đúng.”

Luận giả nói: “Lời này không khéo. Vì sao? Kệ tụng ấy nói ‘chẳng đoạn, chẳng thường’ là đối với thế tục đế, chứ chẳng phài đệ nhất nghĩa. Vì sao? Trong đệ nhất nghĩa, tất cả pháp không có lỗi ‘đoạn, thường’.”

Người phái Tăng khư nói: “Nhân chuyển biến làm quả; quả ‘trú’ nên được gọi là ‘hữu thể’. Không có lỗi ‘đoạn, thường’.”

Luận giả nói: “Nghĩa ấy không đúng. Sự ‘chuyển biến’ [của nhân] không có kiểm nghiệm được, không khiến người ta hiểu. Nghĩa ‘chuyển biến’, trước đã bác bỏ.⁸⁰⁵ Nay ông lại khởi phân biệt về ‘chuyển biến’, nên lại phải nói nghiệm chứng: Nếu vật không thể ‘chuyển’, thì hoàn toàn không có ‘biến’. Vì sao? Vì không thể biến đổi, thí như sừng thỏ.”

Lại nữa, nếu ‘các thể có tự thể’, nghĩa không phải vậy. Lỗi ấy, như kệ tụng của luận nói:

16. Trước đã có tự thể Sau không thì chẳng đúng Khi Niết-bàn liền đoạn

Tức có lỗi đoạn diệt.⁸⁰⁶ [116b04] Giải thích: Nay hiện thấy ‘thể’ ấy có khởi và có diệt, thế nên ‘các thể không có tự thể’. Lý do là gì? Vì là pháp khởi diệt. Nghĩa này, trước đã nói⁸⁰⁷.

Lại nữa, nếu ‘các thể trước đã có tự thể’, thì A-la-hán, tâm và tâm số pháp ở thời gian sau không sinh khởi nữa;⁸⁰⁸ tức có lỗi ‘đoạn diệt’. Lỗi này, ông không thể tránh khỏi.

Hỏi: Nếu ông nghĩ rằng, ‘Khi Niết-bàn là đoạn’, và cũng từ sự đoạn ấy, ‘trước khi chưa Niết-bàn, các hữu vẫn tương tục’, thì tôi có lỗi ‘đoạn diệt’ gì, mà cho rằng ‘tương tục không có lỗi đoạn’?

Đáp: Ông không khéo nói. Tôi trước nói, ‘Khi Niết-bàn là đoạn’, là chính bác bỏ lời nói của ông: ‘Trước khi chưa Niết-bàn, các hữu vẫn tương tục’. Như kệ tụng ở trên nói, ‘Khi Niết-bàn liền đoạn’. Qua câu này hiểu được, đó là lỗi đoạn kiến. Nếu ‘thời gian sau [Niết-bàn] là đoạn’, thì chướng ngại sự giải thoát. Vì sao vậy? Do đoạn kiến ấy nên không được giải thoát.

Trả lời như thế với ông, nhưng tâm ông vẫn chưa thỏa mãn. Nay ông nên nghe thêm: Thời điểm cuối cùng chấm dứt sinh mạng của hữu hiện tại, gọi là ‘tử hữu’. Tâm đầu tiên thọ sinh của hữu vị lai, đó là ‘sơ hữu’. Nghĩa ý ở đây, như kệ tụng của luận nói:

17. Tử hữu là sự diệt Thủ sơ hữu, không đúng Tử hữu khi chưa diệt

Thủ sơ hữu, không đúng.⁸⁰⁹ [116b19] Giải thích: Ở đây nói nghiệm xét: Trong đệ nhất nghĩa, ‘tử hữu là sự diệt’, thì không thủ ‘hữu vị lai’, bởi vì là sự diệt, là tử hữu, thí như tử hữu của A-la-hán.

Lại nữa, ‘tử hữu’ gọi là hữu quá khứ; ‘sơ hữu’ gọi là hữu hiện tại. Nếu ‘tử hữu’ diệt, sau đó khởi ‘sơ hữu’, thì sơ hữu ấy không có nguyên nhân. Hoặc nói, ‘‘Tử hữu’ khi chưa diệt có khả năng thủ ‘sơ hữu’, vì đều là hữu’. Nói vậy không mắc lỗi. Ở đây nói nghiệm xét: Có ‘tử hữu chưa diệt’ thì không thể chấp nhận có ‘sơ hữu chưa diệt’, thí như ‘hữu hiện tại’⁸¹⁰ .

Ngoại nhân lại nói: “‘Tử hữu sắp diệt’ có khả năng thủ ‘sơ hữu’.”

Luận giả nói: “Cũng không khéo nói.”

Lỗi ấy, như kệ tụng của luận nói:

18. Tử hữu ấy khi diệt Có thể sinh sơ hữu Khi diệt là một hữu

Khi sinh là hữu khác.⁸¹¹ [116b29] Giải thích: Ở đây nói, ‘Ngay khi diệt và khi sinh, có hai hữu khác nhau, làm sao thủ?’ Ngoại nhân trả lời: “Như những gì vừa nói, thì ‘hữu tương tục nhưng tự thể thì khác nhau’. Tôi cũng [nghĩ] như thế.” Luận giả nói: “‘Tử hữu của Đề-bà-đạt-đa’ không thể thủ ‘sơ hữu của Đề-bà-đạt-đa’, vì hai hữu khác nhau, thí như ‘tử hữu của Da-nhã-đạt-đa’. Lại nữa, ông cho rằng, ‘[Tử hữu] đã diệt, chưa diệt, khi diệt có thể thủ sơ hữu’, là không đúng. Như lỗi hai hữu ở trên.

Lại nữa, ông cho rằng, ‘Sự diệt chưa hiện tiền vẫn có thể thủ sơ hữu’, cũng đồng lỗi hai hữu ở trên.

Như vậy, ‘Khi sinh và đã sinh [hữu, mà nói] thủ sơ hữu’, cũng không đúng, trở lại lỗi như trên.”

Vì lẽ ấy, như kệ tụng của luận nói:

19. Khi diệt và khi sinh Thủ sơ hữu, không đúng

Nhưng khi ấm này diệt Sau lại sinh nữa chăng?⁸¹²

[116c10] Giải thích: Ở đây nói, ‘Ngoại nhân không muốn có được: Ấm đã diệt trở lại sinh nữa.’ Như một người, một thời gian mà có hai tự thể. Điều này không có được.

Nếu cho rằng, ‘Khi sơ hữu diệt, ngay sau đó ‘hữu’ sinh’, thì nay nên theo ở ấm nào mà chết, tức ở ấm ấy mà sinh; không nên ở ấm khác mà sinh. Như vậy, ‘tử hữu diệt rồi, có thể thủ sơ hữu’ là bất thành.

Đã khiến tin hiểu, ‘Khi tử hữu diệt có thể thủ sơ hữu’ cũng bất thành. Vì lẽ ấy, ‘đã diệt và khi diệt’ đều bất thành, như đạo lý tôi vừa nói.

‘Khi chết, các ấm diệt rồi, trở lại thọ dụng sự tương tục sinh của ấm ấy’, cũng không đúng. Lỗi này, như kệ tụng của luận nói:

20. Như vậy trong ba thời Hữu tương tục, không đúng Nếu không có ba thời Sao có hữu tương tục?⁸¹³

[116c20] Giải thích: Ở đây nói, ‘Tử hữu tương tục sinh sơ hữu’, là không đúng. ‘Sự tương tục thì chẳng thường, chẳng đoạn’, là lời nói thế tục đế, chứ không phải đệ nhất nghĩa, cho nên lập luận của tôi không bị phá. Vì lẽ ấy, ở đầu phẩm, ngoại nhân nói, ‘Có thời gian như thế làm nhân của thành hoại.’ Nay nói rộng vể lỗi của nhân ấy, nên lập luận ‘thời gian’ bất thành, bởi vì ‘thành hoại là vô tự tánh’.

Nghĩa ý của phẩm này là làm cho tin hiểu sự vật, cho nên sau đây dẫn kinh điển để chỉ rõ sự thành lập:

Như trong kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, đức Phật bảo Bồ-tát Cực Dũng Mãnh rằng: “Sắc chẳng tử, chẳng sinh. Thọ, tưởng, hành, thức cũng chẳng tử, chẳng sinh. Nếu sắc, thọ, tưởng, hành, thức đều không có tử, không có sinh, thì đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật.”

Giải thích xong phẩm Quán Thành Hoại.

(Hết quyển Mười Hai)

Phẩm 22 : Quán Như Lai

[117a07] Giải thích: Nay phẩm này cũng là bác bỏ ‘sở đối trị của Không’. Nói ra phẩm này là để xác định nhận thức về thân Như Lai qua đệ nhất nghĩa đế.

Người phái Tu-đa-la và Bệ-thế-sư nói: “Có những tự thể sắc, thọ, v.v… Những tự thể [năm ấm] ấy là thể, thí như [thân] đức Như Lai. Những gì là Như Lai? Là Kim cương tam muội⁸¹⁴ và Giải thoát đạo đồng khởi không gián đoạn sát-na tâm thứ mười sáu⁸¹⁵. Qua sai biệt môn kia⁸¹⁶, sát-na [tâm] khởi đầu tiên, tức gọi là ‘trí’. Trí ấy là trí Đệ nhất nghĩa đế của Như Lai. Và năm ấm [thân] mà trí ấy dựa vào cũng gọi là Như Lai.”

Luận giả nói: “Nếu dựa vào trí thế tục mà ‘các [pháp] thể và Như Lai có tự tánh’, thì điều ông muốn giữ lấy, trở thành ‘nghĩa’ của tôi. Nay y theo [trí] đệ nhất nghĩa đế mà quán sát về Như Lai. Nếu trí ấy là tự thể của năm ấm, thì nó đã nhiếp vào trong các ấm. Nay bác bỏ Như Lai, cũng tức bác bỏ trí ấy.” Như kệ tụng của luận nói:

1. Chẳng ấm, không rời ấm Ấm, Như Lai lẫn không Chẳng ‘Như Lai có ấm’ Những gì là Như Lai?⁸¹⁷

[117a19] Giải thích: Ấm, là nghĩa ‘tích tụ’. Ấm chẳng phải là Như Lai, thì tự thể của Như Lai chẳng phải là ấm ấy. Ở đây nói nghiệm xét: Trong đệ nhất nghĩa, các ấm chẳng phải là Như Lai, vì các ấm là pháp khởi tận, thí như các ấm của phàm phu, lại như bốn đại ở ngoài, v.v… Như vậy, vì lấy tác dụng làm nhân, nên sẽ nói rộng nghiệm xét.

Lại nữa, ‘Các ấm chẳng phải là Như Lai’, qua đây đã bác bỏ các ấm là ‘pháp khởi’, cũng bác bỏ [các ấm là] ‘pháp thật’, và bác bỏ các ấm: sắc, thọ, tưởng, hành, thức.

Lại nữa, nay đem ‘trí’ làm một môn để bác bỏ riêng biệt: Trong đệ nhất nghĩa, trí chẳng phải là Như Lai, vì là pháp khởi tận, vì là trí, thí như trí của phàm phu.

Các ngoại đạo cho rằng, ‘Ngoài các ấm có Như Lai’. Họ lấy phương tiện này để thành lập ‘tự ngã’. Nay trả lời điều ấy: Nếu tách rời ngoài các ấm mà có Như Lai, thì không có nghiệm chứng để có thể tin hiểu điều ấy. Như vậy, ‘Tách rời ấm có Như Lai’, là không đúng. Ấm, Như Lai lẫn không (: không có trong nhau): Trong Như Lai không có các ấm; trong các ấm không có Như Lai. (1) Trong Như Lai không có các ấm: Thí như trong núi Tuyết không có cây thuốc, nên không được nói ‘có cây thuốc’. (2) Trong các ấm không có Như Lai: Thí như trong rừng không có sư tử, nên không được nói ‘có sư tử’.

Chẳng Như Lai có ấm: Như ‘đầy đủ của cải’, gọi là ‘có của cải’; không lấy ‘không đầy đủ của cải’ mà gọi là ‘có của cải’. Như vậy, lấy năm thứ [ấm] để quán sát về Như Lai thì bất thành. Như vừa nói, sự quán sát bằng phương tiện thì không có Như Lai, thí như bắt được kẻ trộm, đa số mọi người đều gọi là ‘kẻ trộm’, nhưng khi kiểm tra thì hóa ra là người tốt, sự thật không phải kẻ trộm. Như vậy, tách rời ngoài các ấm, những gì là trượng phu? Những gì là đấng Tự Tại? Lời nói của ông về Như Lai thì bất thành. Lời nói ấy bất thành là do thiếu sót nơi thí dụ. Vì thí dụ có thiếu sót, nên nghĩa thiết lập có lỗi.

Người phái Tu-đa-la lại nói: “Do có các ấm nên giả thiết gọi là Như Lai.

Những gì chúng tôi nói là không có lỗi.” Luận giả nói: “Nghĩa ấy không đúng. Những gì ông nói là có lỗi.”

Như kệ tụng của luận nói: 2. Nhân ấm có Như Lai Thì không có tự thể Nếu không có tự thể