Bát Nhã Đăng Luận Thích

Bách Luận, 2 quyển, do Ngài Đề-bà (S: Aryadeva, Thánh Thiên) ở Ấn Độ soạn vào khoảng thế kỷ III, bồ tát Thế Thân chú thích, ngày Cưu-ma-la-thập (S: Kumarajiva) dịch ra chữ Hán vào năm 404, được xếp vào Đại Chính Tạng, tập 30. Nội dung luận này kế thừa tư tưởng trong Trung Luận của Ngài Long Thọ, dùng nghĩa lý : Không, Vô ngã v.v... của Phật giáo Đại thừa để bác bỏ các kiến chấp của ngoại đạo số Luận, cho nhân quả là một và trong nhân có quả. Còn Thắng Luận cho các pháp là một, là khác. Toàn bộ luận gồm 10 phẩm, 1. Phẩm Xả Tội Phước, 2. Phẩm Phá Thần, 3. Phẩm Phá Nhất, 4. Phẩm Phá Dị, 5. Phẩm Phá Tình. 6. Phẩm Phá Trần, 7. Phẩm Phá Nhân Trung Hữu Quả, 8. Phẩm Phá Nhân Trung Vô Quả, 9. Phẩm Phá Thường, 10. Phẩm Phá Không. Ở đầu phẩm đều có 5 bài kệ và sau văn mỗi kệ đều có phụ thêm đoạn văn ngắn của Đề-Bà và chú thích củ bồ-tát Bà-tẩu (ngài Thế Thân). Theo bài tựa Bách Luận của ngài Tăng Triệu thì bản dịch chữ Hán chỉ có 10 phẩm thuộc nữa phần trước của nguyên bản, còn 10 phẩm của nữa phần sau chưa dịch. Sở dĩ có tên ‘Bách Luận’ là vì luận này có 20 phẩm, mỗi phẩm có 5 bài kệ (20x5) thành 100 bài kệ. Nhưng bản Hán dịch không nêu rõ số kệ và nguyên tác bản Phạn cùng bản Tạng dịch đều thất truyền, cho nên không rõ sự kết cấu của nguyên bản như thế nào. Ngài Đề-bà còn soạn luận Tứ Bách (400), ý nghĩa đại cương kế hợp với Bách Luận, cho nên có người cho rằng Bách Luận là cương yếu của Tứ Bách Luận, cũng có người cho rằng Tứ Bách Luận lad căn cứ vào Bách Luận mà diễn rộng ra. Bản Hàn dịch có Bách Tự Luận, 1 quyển, được xem là tác phẩm của ngài Đề-bà cho ngài Bồ-đề-lưu-chi dịch vào đời Hậu Nguỵ. Nội dung từ phẩm Phá Thần trở xuống của Bách Luận, tương đương với Bách Tự Chú (T : Yi-ge-brgyapa-shes-bahi-hgrel-pa) của bản Tạng dịch, nhưng bản Tạng dịch này được coi là dịch từ bản Phạn của ngài Long Thụ. Tóm lại, tuy không có luận cứ nhất định, nhưng rốt cuộc Bách Tự Luận vẫn được xem là do ngài Đề-bà hoặc ngài Long Thọ làm ra. Hơn nữa, trong quá trình trước thuật thì Bách Luận cùng với Bách Tự Luận và Tứ bách Luận theo thứ tự triển khai mà hình thành Tam bộ Bách Luận. Vào khoảng thế kỉ III, ở Ấn Độ có nhiều trường phái triết học, đặc biệt là sự hình thành của phái Chính Lý đã giúp nhữnh tư liệu quan trọng cho Bách Luận, vì những bản kinh thuộc phái Chính Lý có liên quan mật thiết đến học thuyết của phái Thắng Luận mà trong Bách Luận có nhiều chỗ đề cập đến học thuyết của hai phái Thắng Luận và Số Luận. Ở Trung Quốc, Bách Luận, Trung Luận và Thập Nhị Môn Luận gọi chung là Tam Luận, là thánh điển căn bản của tông Tam Luận. Bản chú thích Bách Luận có nhiều loại, nổi tiếng nhất là Bách Luận Sớ (3 quyển) của ngài Cát Tạng đời Tuỳ. [Đại Cương Tây Vực Kí 5 ; Xuất Tam TẠng Kí tập 2,12 ; Khai Nguyên Thích Giáo Lục 4.] (Từ điển Phật học Huệ Quang)

Quảng bách luận bản (No. 1570, Thánh Thiên tạo, Huyền Trang dịch), Phẩm Phá căn cảnh, thứ 5, tr. 184c29: “Các pháp thể tướng dụng, Trước sau chắc phải đồng, Vì sao nhãn căn này, Không thấy nơi nhãn tánh.” (諸法體相用, 前後定應同, 如何此眼根, 不見於眼性. Chư pháp thể tướng dụng, Tiền hậu định ưng đồng, Như hà thử nhãn căn, Bất kiến ư nhãn tánh.) Bài kệ tụng này cũng nằm trong Đại thừa Quảng bách luận Thích luận (No. 1571, Thánh Thiên tạo, Hộ Pháp thích, Huyền Trang dịch), tr. 227a05.

Trung luận không có kệ này.

Tu-mạn-na 須曼那 (Sumanā): Tên một loài hoa như hoa lài lớn rất thơm, cây cao từ 4 đến 5 bộ Anh, xòe ra xung quanh như cái lọng, bông màu vàng lợt. Tên hoa được dịch là thiện xứng ý, duyệt ý, hảo ý, vì hình sắc của hoa khiến người nhìn ngắm sinh tâm vui thích.

Câu-tô-ma 拘蘇摩: (Kusuma): Hoa câu-tô-ma to bằng đồng tiền nhỏ, màu trắng tươi, do nhiều lá Kệ tụng: rất nhỏ, tròn tụ lại mà thành hoa, dáng giống như hoa cúc trắng. Lại hoa câu-tô-ma có nghĩa là hoa đẹp ý, vì màu hoa đẹp mà thơm, hình dáng đoan chính, ai thấy cũng đẹp lòng vừa ý.

Trung luận, phẩm Quán lục tình, kệ 3: Hỏa dụ tắc bất năng, Thành ư nhãn kiến pháp, Khứ vị khứ khứ thời, Dĩ tổng đáp thị sự. 火喻則不能, 成於眼見法; 去未去去時, 已總答是事. (Không thể đem lửa làm ví dụ để chứng minh cho con mắt có thể thấy. Việc này đã giải đáp chung trong đoạn đã đi, chưa đi, đang đi rồi.)

Trung luận, phẩm Quán lục tình, kệ 4: Kiến nhược vị kiến thời, Tắc bất danh vi kiến, Nhi ngôn kiến năng kiến, Thị sự tắc bất nhiên. 見若未見時, 則不名為見; 而言見能見, 是事則不然. (Mắt thấy, nếu khi chưa thấy sắc, thời không gọi là thấy. Như vậy, mà nói rằng con mắt thấy có thể thấy, là điều không đúng.)

Trung luận, phẩm Quán lục tình, kệ 5: Kiến bất năng hữu kiến, Phi kiến diệc bất kiến; Nhược dĩ phá ư kiến, Tắc vi phá kiến giả. 見不能有見, 非見亦不見; 若已破於見, 則為破見者. (Cái thấy không thể có thấy, cái chẳng phải thấy cũng không thấy. Nếu đã phá cái thấy, thời là phá người thấy.)

Bốn thứ hòa hợp: con mắt, sắc pháp, hư không và ánh sáng.

Trung luận, phẩm Quán lục tình, kệ 6: Ly kiến bất ly kiến, Kiến giả bất khả đắc; Dĩ vô kiến giả cố, Hà hữu kiến khả kiến? 離見不離見, 見者不可得; 以無見者故, 何有見可見? (Tách rời cái thấy hay không tách rời cái thấy, thời người thấy không thể có được. Bởi vì, không có người thấy, thì đâu có cái thấy và cái được thấy?)

Xem Trung bộ kinh, kinh Sáu sáu, số 148, để thấy sự liên hệ giữa 6 thức thân, 6 xúc thân, 6 thọ thân và 6 ái thân, trong tiến trình đưa đến khổ đau, cũng như con đường đưa đến giải thoát.

Trung luận, phẩm Quán lục tình, kệ 7: Kiến khả kiến vô cố, Thức đẳng tứ pháp vô; Tứ thủ đẳng chư duyên, Vân hà đương đắc đẳng? 見可見無故, 識等四法無; 四取等諸緣, 云何當得有? (Cái thấy và cái bị thấy đều không có, nên bốn pháp là thức, xúc, thọ, ái không có; bốn pháp đã không có, thời bốn thủ và các duyên khác như hữu, sinh, lão tử làm sao có được.)

Trung luận, phẩm Quán lục tình, kệ 8: Nhĩ tỷ thiệt thân ý, Thanh cập văn giả đẳng; Đương tri như thị nghĩa, Giai đồng ư thượng thuyết. 耳鼻舌身意, 聲及聞者等; 當知如是義, 皆同於上說. (Mắt như vậy rồi, còn tai, mũi, lưỡi, thân, ý; tiếng và người nghe... nên biết các pháp này cũng có cùng một lý nghĩa như trên.)

Phẩm Quán Khứ Lai, tr. [65b16].

Kệ tụng này cũng được trích dẫn trong Tông kính lục, quyển 54, tr. 732b22.

Kiếp thiêu 劫燒 (S: Kalpa-dàha): Cũng gọi Kiếp hỏa (S: Kalpàgni), Kiếp tận hỏa. Nạn lửa khởi lên trong kiếp Hoại. Theo thế giới quan của Phật giáo, thì sự thành lập thế giới chia làm 4 kiếp: Thành, Trụ, Hoại, Không. Ở cuối kiếp Hoại, nạn lửa nạn nước và nạn gió chắc chắn xảy ra. Trong thời kì nạn lửa, trên trời có 7 mặt trời xuất hiện, từ cõi trời Sơ thiền trở xuống đều bị kiếp hỏa thiêu đốt. Phẩm Kiến bảo tháp trong kinh Pháp hoa quyển 4 (Đại 9, 34 thượng), nói: “Giả sử trong kiếp thiêu, ôm cỏ khô nhảy vào lửa mà không bị cháy cũng chưa phải là khó”. Luận Đại trí độ quyển 27 (Đại 25, 261 thượng), nói: “Các vị A la hán, Bích chi phật (...) sức trí tuệ yếu ớt như lửa của thế gian, còn sức trí tuệ của chư Phật thì mạnh mẽ như lửa của kiếp tận”. Lại nạn lửa trong kiếp hỏa đốt cháy tất cả mọi vật gọi là Kiếp hỏa đỗng nhiên. Thiền tông thường lấy việc trong kiếp hỏa có vật gì còn sót lại chưa bị thiêu đốt không, để làm thoại đầu. Chương Đại tùy Pháp chân trong Cảnh đức truyền đăng lục (Đại 51, 286 thượng), nói: “Có vị tăng hỏi thiền sư Đại tùy Pháp chân ở Ích châu rằng: Kiếp hỏa đỗng nhiên, cả đại thiên thế giới đều hoại, chẳng hay cái ấy có hoại không? Sư đáp: Hoại!”. [X. phẩm Tam tai, kinh Thế kí trong Trường a hàm Q.21; kinh Thất nhật trong Trung a hàm Q.2; phẩm Như lai thọ lượng trong kinh Pháp hoa Q.5; kinh Hoa nghiêm Q.10 (bản dịch mới); luận Đại tì bà sa Q.132; luận Câu xá Q.12].

Tông kính lục, quyển 54, tr. 732b26~c01.

Tông kính lục, quyển 54, tr. 732b24.

Mười thứ sắc nhập: 1. Nhãn nhập; 2. Sắc nhập; 3. Nhĩ nhập; 4. Thanh nhập; 5. Tỷ nhập; 6. Hương nhập; 7. Thiệt nhập; 8. Vị nhập; 9. Thân nhập; 10. Xúc nhập.

Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển 396, phẩm Vô tánh tự tánh, tr. 1048b21~c01: “Phật dạy: - Này Thiện Hiện! Theo ý ông thì sao? Nhà ảo thuật tạo ra voi, ngựa, xe cộ, quân lính, v.v... các thứ huyễn thuật khác; loại voi, ngựa, v.v... huyễn này có phải có thật sự, có thể nương vào mà tạo nghiệp, rồi do nghiệp đã tạo, hoặc đọa địa ngục, hoặc đọa bàng sanh, hoặc đọa quỷ giới, hoặc sanh cõi người, hoặc sanh vào chúng trời Tứ đại vương cho đến trời Tha hóa tự tại ở cõi Dục, hoặc sanh cõi trời Phạm chúng cho đến trời Sắc cứu cánh ở cõi Sắc, hoặc sanh cõi trời Không vô biên xứ cho đến trời Phi tưởng phi phi tưởng xứ ở cõi Vô sắc chăng? Thiện Hiện đáp: - Bạch Thế Tôn! Không! Bạch Thiện Thệ! Không! Loài voi, ngựa v.v... huyễn đó hoàn toàn không có thật sự, chỉ mê hoặc trẻ con khờ khạo chứ làm sao có thể nương vào mà tạo nghiệp, rồi do nghiệp đã tạo, hoặc đọa vào đường ác, hoặc sanh cõi trời, người.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Trung luận, phẩm Quán ngũ ấm, kệ 1: Nhược ly ư sắc nhân, Sắc tắc bất khả đắc; Nhược đương ly ư sắc, Sắc nhân bất khả đắc. 若離於色因, 色則不可得; 若當9離於色, 色因不可得. (Nếu như lìa ngoài sắc nhân, thời sắc quả không thể có được, còn nếu lìa ngoài sắc quả, thì sắc nhân cũng không thể có

Tông kính lục, quyển 44, tr. 673b03: “Chỉnh cú Trung quán luận ghi: ‘Không vật từ duyên khởi, được.) Không vật từ duyên diệt, Khởi duy các duyên khởi, Diệt duy các duyên diệt.’ Cho nên biết vạn pháp vốn không từ duyên sinh, cũng chẳng không từ duyên sinh.”

Xem Bát nhã đăng luận thích, phẩm Quán khứ lai, kệ nằm giữa kệ 23 và 24.

Đoàn quân do nhiều lính hợp thành, nhưng biệt lập nhau. Chiếc bình cũng do nhiều thứ hợp thành nhưng các thứ này không rời nhau.

Tương ưng bộ kinh, chương 12: Tương ưng nhân duyên, kinh Bó lau: “Này Hiền giả Sāriputta, cần phải hiểu như thế nào ý nghĩa lời nói này? Vậy này Hiền giả, tôi sẽ nêu một ví dụ. Nhờ có ví dụ, người có trí hiểu được ý nghĩa lời nói. Ví như hai bó lau dựa vào nhau mà đứng. Cũng vậy, này Hiền giả, do duyên danh sắc, thức sanh khởi. Do duyên thức, danh sắc sanh khởi. Do duyên danh sắc, sáu xứ sanh khởi. Do duyên sáu xứ, xúc sanh khởi… (như trên)… Như vậy là toàn bộ khổ uẩn này tập khởi. Này Hiền giả, nếu một bó lau được kéo qua một bên, bó lau kia liền rơi xuống. Nếu bó lau kia được kéo qua một bên, bó lau này được rơi xuống. Cũng vậy, này Hiền giả, do danh sắc diệt nên thức diệt. Do thức diệt nên danh sắc diệt. Do danh sắc diệt nên sáu xứ diệt. Do sáu xứ diệt nên xúc diệt… (như trên)… như vậy là toàn bộ khổ uẩn này đoạn diệt.” (H.T Thích Minh Châu dịch) Tạp A-hàm, kinh Lô, số 288: “Tôn giả Ma-ha Câu-hi-la đáp: Nay tôi sẽ nói thí dụ, nếu là người trí thì nhờ thí dụ sẽ hiểu được. Thí như ba cây lau được dựng lên nơi đất trống, nhờ nương tựa vào nhau mà có thể đứng vững; nếu lấy ra một cây thì hai cây kia cũng không đứng được; nếu lấy đi hai cây thì một cây cũng không đứng vững, vì chúng phải nương vào nhau mới có thể đứng được. Thức duyên danh sắc lại cũng như vậy, phải nương tựa lẫn nhau mới sanh trưởng được.”

Vô nhân: Các pháp đều tự nhiên sinh khởi chứ chẳng do nguyên nhân nào cả.

Trung luận, phẩm Quán ngũ ấm, kệ 2: Ly sắc nhân hữu sắc, Thị sắc tắc vô nhân; Vô nhân nhi hữu pháp, Thị sự tắc bất nhiên. 離色因有色, 是色則無因; 無因而有法, 是事則不然. (Nếu lìa ngoài sắc nhân mà có sắc quả, thời sắc ấy không có nhân. Không có sắc nhân mà có sắc [: pháp], điều đó không đúng.)

Trung luận, phẩm Quán ngũ ấm, kệ 3: Nhược ly sắc hữu nhân, Tắc thị vô quả nhân; Nhược ngôn vô quả nhân, Tắc vô hữu thị xứ. 若離色有因, 則是無果因; 若言無果因, 則無有是處. (Nếu lìa ngoài sắc quả mà có sắc nhân, thời sắc nhân ấy, không có quả. Nếu cho có cái nhân không có quả, là không có lẽ ấy.)

Trúc miệt 竹篾: Cật tre, vỏ tre chẻ thành miếng mỏng và dài, dùng để làm giỏ, sọt, quạt, lọng, nón, v.v… Thân tre bao gồm vách tre, mắt tre và đốt tre. Vách tre bao gồm vỏ (cật) tre, thịt tre, ruột tre, màng tre. Cật là lớp ngoài cùng, rắn, bề mặt nhẵn, có một lớp sáp mỏng.

Trung luận, phẩm Quán ngũ ấm, kệ 4: Nhược dĩ hữu sắc giả, Tắc bất dụng sắc nhân; Nhược vô hữu sắc giả, Diệc bất dụng sắc nhân. 若已有色者, 則不用色因; 若無有色者, 亦不用色因. (Nếu trước đã có sắc quả, thời không cần dùng đến sắc nhân, nhưng nếu trước không có sắc quả, cũng không cần dùng đến sắc nhân.)

Luận Ðại Tỳ bà sa (Mahavibhasa) 200 cuốn, là kết quả của Ðại hội Kiết tập lần thứ tư vào giữa thế kỷ thứ hai, tại Ca-thấp-di-la do các ngài Thế Hữu, Diệu Âm, Giác Thiên, Pháp Cứu, Hiếp Tôn Giả chủ trì với sự ủng hộ tận lực của vua Ca-nị-sắc-ca. Bộ này quảng diễn giáo nghĩa của luận Phát Trí.

Câu-xá luận, phẩm Phân biệt tùy miên, tr. 104a28: “Các sư Tỳ-bà-sa cho rằng các pháp quá khứ và vị lai đều thực hữu; tuy nhiên các pháp hữu vi không thường hằng bởi vì chúng có các tính chất của hữu vi. Để làm sáng tỏ ý kiến của Tỳ-bà-sa, cần trình bày tóm tắt tông chỉ của họ: Tam thế thực hữu do Phật thuyết/ Vì có hai điều kiện, có cảnh, có quả/ Vì chủ trương tam thế thực hữu/ Nên được nhận là nhất thiết hữu bộ. (三世有由說, 二有境果故, 說三世有故, 許說一切有.)

Trung luận, phẩm Quán ngũ ấm, kệ 5: Vô nhân nhi hữu sắc, Thị sự chung bất nhiên; Thị cố hữu trí giả, Bất ưng phân biệt sắc. 無因而有色, 是事終不然; 是故有智者, 不應分別色. (Không có sắc nhân mà có sắc quả, việc ấy hoàn toàn không đúng. Thế nên, người có trí không nên phân biệt chấp sắc có tự tánh.)

Tử khoáng 紫鑛 (S: kiṁśuka; E: Là nhựa cây Ba-la-xa 波羅奢樹 (S: Palàza, E: Sacred Tree) dịch ý là Xích hoa thụ (cây hoa đỏ), nay gọi là cây gièng gièng hay giềng giềng, lâm vố, chan một hột (Butea monosperma), là một loài thuộc Chi Gièng gièng bản địa của nhiệt đới và cận nhiệt đới của tiểu lục địa Ấn Độ và Đông Nam Á, phân bố từ Ấn Độ, Bangladesh, Nepal, Pakistan, Sri Lanka, Myanma, Thái Lan, Lào, Campuchia, Việt Nam, Malaysia, và miền tây Indonesia. Đây là cây thiêng liêng của Bà-la-môn giáo Ấn Độ, thân cây có thể chế làm các đồ thờ thần; nhựa cây màu đỏ lợt, đông lại ngoài không khí, phồng lên trong nước lã và làm cho nước có màu đẹp, có thể chế thuốc uống hoặc làm thuốc nhuộm; lá to mầu xanh; và hoa Ba-la-xa cũng gọi là xích sắc hoa (hoa màu đỏ). Cứ theo Niết Bàn kinh sớ quyển 1 chép, khi mặt trời chưa mọc thì hoa nó mầu đen, sau khi mặt trời mọc thì chuyển thành mầu đỏ, sau khi mặt trời lặn lại biến thành mầu vàng.

Bạch điệp tử 白疊子: Bông vải, là loại cây lấy sợi quan trọng nhất ở các nước nhiệt đới. Sợi bông là nguyên liệu chủ yếu trong công nghiệp dệt. Xơ bông rất được ưa chuộng trong công nghiệp may mặc vì có những đặc tính tốt như cách nhiệt, mềm mại, co giãn, thoáng khí. Vào thời Nam Bắc triều, ở nội địa Trung Quốc có người đến nước Cao Xương (Tolophan, thuộc Tân Cương ngày nay) thấy hoa cây bông vải nở ra có thể đem dệt thành vải coi là chuyện kỳ lạ ở xứ người, nên khi trở về bàn tán xôn xao nói rằng ở Cao Xương có một loại thảo mộc mà hoa giống như cái kén có thể kéo thành sợi như tơ và có thể dệt ra vải có tên là bạch điệp tử. Đại thừa Thành nghiệp luận, tr. 783c02: “Nhựa cây gièng gièng nhuộm vào hoa cẩu duyên, cả hai (nhựa và hoa) diệt rồi dẫn đến pháp gì? Sau khi kết trái thì ruột quả sinh màu đỏ.” (紫鑛汁染拘櫞花, 彼二倶滅引起何法, 後結果時瓤生赤色. tử khoáng chấp nhiễm cẩu duyên hoa bỉ nhị câu diệt dẫn khởi hà pháp hậu kết quả thì nhương sanh xích sắc.) Hoa cẩu duyên: một giống cây như cây chanh, trái màu vàng; vỏ trái, hoa, lá dùng làm chất thuốc thơm.

Trung luận, phẩm Quán ngũ ấm, kệ 6: Nhược quả tự ư nhân, Thị sự tắc bất nhiên; Quả nhược bất tự nhân, Thị sự diệc bất nhiên. 若果似於因, 是事則不然; 果若不似因, 是事亦不然. (Nếu sắc quả giống với sắc nhân, việc ấy không hợp lý, nhưng nếu sắc quả không giống với sắc nhân, thời việc ấy cũng không hợp lý.)

Năng tác nhân (S: Kàraịa-hetu), cũng gọi Sở tác nhân, Tùy tạo nhân, là nhân tố khiến cho một pháp sinh ra, phạm vi của nó rất rộng, được chia làm 2 loại: a) Dữ lực: Khi một pháp sinh ra, nếu điều kiện nào đã giúp sức cho nó tăng trưởng thì gọi là Dữ lực (cho sức), như căn mắt sinh ra thức mắt, hoặc như mặt đất sinh ra cỏ cây, nhưng chỉ giới hạn ở các pháp hữu vi. b) Bất chướng: Khi một pháp sinh ra không có gì làm nó trở ngại, gọi là Bất chướng (không bị chướng ngại), như hư không đối với muôn vật, chung cho cả pháp hữu vi và vô vi.

Tự phần sinh: tất cả pháp hữu vi ở quá khứ và hiện tại lấy pháp đồng loại tương tợ làm nhân.

Trung luận, phẩm Quán ngũ ấm, kệ 7: Thọ ấm cập tưởng ấm, Hành ấm thức ấm đẳng; Kỳ dư nhất thiết pháp, Giải đồng như sắc ấm. 受陰及想陰, 行陰識陰等; 其餘一切法, 皆同於色陰. (Thọ ấm và tưởng ấm, hành ấm và thức ấm... cùng tất cả các pháp khác, cũng đều đồng như sắc ấm vừa nói trên.)

Trung luận, phẩm Quán ngũ ấm, kệ 8: Nhược nhân hữu vấn giả, Ly không nhi dục đáp; Thị tắc bất thành đáp, Câu đồng như bỉ nghi. 若人有問者, 離空而欲答; 是則不成答, 俱同於彼疑. (Nếu người ta có hỏi, mà giải đáp không y cứ trên lý không, thời không thành giải đáp, còn trở lạiđồng với người nghi hoặc ấy.) Kệ 9: Nhược nhân hữu nạn vấn, Ly không thuyết kỳ quá; Thị bất thành nạn vấn, Câu đồng ư bỉ nghi. 若人有難問, 離空說其過; 是不成難問, 俱同於彼疑. (Nếu người có nạn vấn, mà không y cứ trên lý không để nạn vấn, thời không thành nạn vấn, còn trở lại đồng với người nghi hoặc ấy.)

Năm ấm chính là thân tâm và thế giới của thân tâm. Sắc ấm bao gồm tất cả vật lý của cơ thể và ngoại cảnh. Thọ ấm bao gồm tất cả cảm giác của cơ thể và tâm trí. Tưởng ấm bao gồm tất cả ấn tượng, liên tưởng. Hành uẩn bao gồm tất cả tâm sở khác ngoài hai tâm sở thọ và tưởng. Thức uẩn bao gồm tất cả tâm vương. Như vậy pháp số năm ấm thu gọn sắc mà mở rộng tâm. Kinh Ma-ha Bát-nhã ba-la-mật (No. 223, Cưu-ma-la-thập dịch), quyển 3, phẩm Khuyến học, tr. 236c06~17: “Xá lợi phất hỏi Tu bồ đề: Do nhân duyên gì nên biết Bồ tát không lìa hạnh Bát-nhã ba-la-mật? Tu bồ đề nói: Sắc lìa sắc tánh; thọ, tưởng, hành, thức lìa thức tánh, sáu Ba-la-mật lìa sáu Ba-la-mật tánh, cho đến thật tế lìa thật tế tánh. Xá lợi phất lại hỏi Tu bồ đề: Thế nào là sắc tánh, thế nào là thọ, tưởng, hành, thức tánh, cho đến thế nào là thật tế tánh? Tu bồ đề nói: Không có gì là sắc tánh; không có gì là thọ, tưởng, hành, thức tánh, cho đến không có gì là thật tế tánh. Này Xá lợi phất! Do nhân duyên ấy nên biết sắc lìa sắc tánh; thọ, tưởng, hành, thức lìa thức tánh, cho đến thật tế lìa thật tế tánh. Này Xá lợi phất! Sắc cũng lìa sắc tướng; thọ, tưởng, hành, thức cũng lìa thức tướng, cho đến thật tế cũng lìa thật tế tướng. Tướng cũng lìa tướng, tánh cũng lìa tánh.”

Kinh Thắng Tư Duy Phạm thiên sở vấn (No. 587, Bồ-đề-lưu-chi dịch), quyển 2, tr. 68a09~b13: “Bấy giờ, Phạm thiên Thắng Tư Duy bạch Phật: – Bạch Thế Tôn! Bồ-tát sống trong thế gian làm thế nào để vượt khỏi pháp thế gian và không bị pháp thế gian làm cấu nhiễm? Bồ-tát khéo nhận biết các pháp thế gian đúng như thật tùy thuận pháp thế gian mà không tham đắm, để giáo hóa chúng sinh khiến họ xa lìa mọi hệ lụy, được thấy các pháp thế gian một cách bình đẳng, hành hóa nơi thế gian mà không hủy hoại pháp thế gian? Đức Thế Tôn dùng kệ đáp: Ta nói ấm là thế [gian]/ Nơi nương tựa thế gian/ Không nương tựa năm ấm/ Thoát được pháp thế gian./ Bồ-tát có trí tuệ/ Biết thật tánh thế gian/ Tuy tương ưng năm ấm/ Mà không bị ấm nhiễm./ Được, mất và khen, chê/ Hủy, dự và vui, khổ/ Đối với tám pháp ấy/ Thường sai khiến người đời./ Bồ-tát đại trí tuệ/ Biết đúng pháp thế gian/ Nhìn đời tướng hư hoại/ Sống trong đó không động./ Thắng lợi không tự cao/ Thất bại không buồn chán/ Tâm kiên trì bất động/ Không vướng pháp thế gian./ Được, mất và khen, chê/ Hủy, dự và vui, khổ/ Đối với tám pháp ấy/ Tâm thường sống bình đẳng./ Biết thế gian hư vọng/ Dựa hai điên đảo khởi/ Bồ-tát hàng tuệ sáng/ Không hành thế gian đạo./ Đạo lý của thế gian/ Bồ-tát đều biết rõ/ Thường ở nơi thế gian/ Độ chúng sinh khổ não./ Tuy sống trong cõi đời/ Như hoa sen chẳng nhiễm/ Không hủy hoại thế pháp/ Thông đạt tánh các pháp./ Người đời sống trên đời/ Không biết thế gian ấy/ Bồ-tát hành chốn ấy/ Biết rõ tướng thế gian./ Thế gian tướng hư không/ Hư không cũng không tướng/ Bồ-tát biết như vậy/ Không nhiễm nơi thế tục./ Như những điều mình biết/ Tùy theo đó diễn thuyết/ Vì biết tánh thế gian/ Nên không làm tổn hại./ Năm ấm vô tự tánh/ Tức là tánh thế gian/ Nếu ai không biết vậy/ Thường qua lại thế gian./ Nếu thấy rõ năm ấm/ Không sinh cũng không diệt/ Người ấy hành theo đời/ Không dựa nương thế tục./ Phàm phu không biết pháp/ Ở đời dấy tranh cãi/ Là thật hay không thật/ Chấp vào hai tướng ấy/ Ta chẳng cùng với đời/ Khởi mọi sự tranh chấp/ Thật tướng của thế gian/ Thảy đã nhận biết rõ.”

Lăng già A bạt đà la bảo kinh (No. 670, Cầu-na-bạt-đà-la dịch), quyển 3, tr. 502b22: “Thí như mắt có màng/ Vọng thấy tướng tóc rũ/ Tánh kế chấp cũng vậy/ Kẻ ngu tà vọng tưởng/ Thi thiết nơi ba hữu/ Không có sự tự tánh/ Thi thiết sự tự tánh/ Tư duy khởi vọng tưởng/ Tướng sự lập ngôn giáo/ Ý loạn rất lăng xăng/ Phật tử khéo vượt ra/ Rời xa các vọng tưởng.”

Vô tự tánh, tức là nói 3 vô tự tánh của các pháp, như kinh Giải thâm mật ghi: “Thắng nghĩa sinh, hãy nhận thức rằng Như lai căn cứ ba vô tánh sau đây mà mật ý nói các pháp toàn không, ấy là tướng vô tánh, sinh vô tánh, thắng nghĩa vô tánh. Tướng vô tánh là thế nào, là chính biến kế chấp tánh của các pháp, tại sao, vì tánh ấy do giả danh thiết lập chứ không phải do tự tướng thiết lập, nên gọi là tướng vô tánh. Sinh vô tánh là thế nào, là chính y tha khởi tánh của các pháp, tại sao, vì do cái khác là duyên tố mà có chứ không phải tự nhiên mà có, nên gọi là sinh vô tánh. Thắng nghĩa vô tánh là thế nào, là (một mặt), các pháp do sinh vô tánh mà nói là vô tánh, có nghĩa chính các pháp duyên sinh cũng gọi là thắng nghĩa vô tánh, tại sao, vì nơi các pháp, nếu là thanh tịnh sở duyên thì Như lai nói là thắng nghĩa vô tánh, mà y tha khởi tánh không phải thanh tịnh sở duyên nên cũng gọi là thắng nghĩa vô tánh. Thêm nữa, (mặt khác), viên thành thật tánh của các pháp cũng gọi là thắng nghĩa vô tánh, tại sao, tại pháp vô ngã của tất cả các pháp thì gọi là thắng nghĩa, thắng nghĩa này cũng gọi là vô tánh, vì nó mới là thắng nghĩa của các pháp và do vô tánh hiển lộ, nên (viên thành thật tánh) gọi là thắng nghĩa vô tánh. Tương tự không hoa, tướng vô tánh cũng vậy. Tương tự ảo tượng (của ảo thuật), sinh vô tánh cũng vậy, thắng nghĩa vô tánh mặt thứ nhất cũng vậy. Tương tự hư không do sắc tướng vô tánh hiển lộ và phổ biến tất cả, thắng nghĩa vô tánh mặt thứ hai cũng vậy, vì do pháp vô ngã hiển lộ và phổ biến tất cả. Như lai căn cứ ba vô tánh như vậy mà mật ý nói rằng các pháp toàn không.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Kệ tụng: Nếu tách rời sắc quả/ Sắc nhân cũng không thấy.

Chánh văn là kiên, thấp, noãn, động, dung thọ và liễu biệt, chỉ cho tánh chất của lục đại hay lục giới: địa, thủy, hỏa, phong, không và thức. Sáu đại hay sáu giới là sáu yếu tố cơ bản hình thành nên con người toàn diện với ba thành tố đặc thù là: thể chất vật lý (gồm 4 đại) cộng với ý thức (thuộc tâm lý) và không gian. Địa, thủy, hỏa, phong, chỉ là nói theo kiến thức phổ thông. Bốn nguyên tố thuộc vật lý cấu thành vũ trụ và con người là: cố thể (địa giới), dịch thể (thủy giới), nhiệt lực (hỏa giới), động lực (phong giới). Tánh chất của hư không là không chướng ngại, nên dung chứa, tiếp nhận tất cả vạn pháp; và cũng vì có hư không nên mới có tất cả vạn pháp. Những khoảng trống trong thân người đều thuộc về không giới. Lại nữa, khi đề cập đến năm uẩn, thì năm nguyên tố: địa, thủy, hỏa, phong và không được bao gồm trong ‘ sắc uẩn’; nhưng bản thân con người, ngoài sắc uẩn (phần sinh lý) còn có bốn uẩn khác (thọ, tưởng, hành, thức) thuộc về tâm lý, nói chung là thức giới.

Trượng phu lục giới: Con người là sáu giới. Trung A-hàm, kinh 162, Phân biệt lục giới, tr. 690b22: “Sáu giới, Tỳ kheo, là con người này; là sáu xúc xứ, mười tám ý cận hành, bốn thắng xứ.”

Quan điểm của Thuyết nhất thiết hữu bộ và ngoại đạo là “hư không thật có”. Đại trí độ luận, quyển 6, Giải thích Mười dụ, tr. 102c16~103a1: “Hỏi: Hư không thật có pháp, vì sao? Vì nếu hư không không thật pháp thì các động tác đưa lên, hạ xuống, đến, đi, co duỗi, ra, vào v.v… cũng không có, vì không có chỗ để chuyển động? Đáp: Nếu pháp hư không thật có, thời hư không phải có chỗ trú, vì sao? Vì không có chỗ trú thì không có pháp. Nếu hư không trú trong lỗ trống, ấy là hư không trú trong hư không, vì vậy không phải trú trong lỗ trống. Nếu ở trong vật đặc, mà vật đặc chẳng phải làhư không, thì không thể trú được, vì nó không dung nạp. Lại nữa, ông nói chỗ trú là hư không, như trong vách đá đặc không có chỗ trú. Nếu không có chỗ trú thì không có hư không. Vì hư không không có chỗ trú, cho nên không có hư không. Vì vô tướng nên không có hư không. Các pháp mỗi mỗi đều có tướng, vì tướng có nên biết có pháp; như tướng cứng của đất, tướng ướt của nước, tướng nóng của lửa, tướng động của gió, tướng biết của thức, tướng hiểu của tuệ, tướng sanh tử của thế gian, tướng vĩnh diệt của Niết-bàn; còn hư không không có tướng cho nên không. Hỏi: Hư không có tướng, ông không biết nên nói là không. Chỗ không có sắc tướng ấy là tướng của hư không. Đáp: Không phải! Không sắc tướng, ấy gọi là phá trừ sắc, không còn pháp gì khác, như đèn tắt; vì thế nên không có tướng hư không. Lại nữa, pháp hư không ấy không có, vì sao? Vì ông nhân nơi sắc mà nói chỗ không sắc tướng là tướng hư không. Nếu vậy khi sắc tướng chưa sanh thời không có tướng hư không. Lại nữa, ông cho sắc là pháp vô thường, hư không là pháp thường, vậy khi sắc tướng chưa sanh phải trước có pháp hư không, vì là thường có. Nếu sắc tướng chưa có, thời không có chỗ vô sắc; nếu khôngcó chỗ vô sắc, thời không có tướng hư không. Nếu không có tướng thời không pháp, vì vậy nên hư không chỉ có danh mà không có thật. Các pháp cũng như thế, chỉ có giả danh mà không thật. Vì thế nên nói các Bồ-tát biết các pháp như hư không.” (H.T Thích Thiện Siêu dịch)

Trung luận, phẩm Quán lục chủng, kệ 1: Không tướng vi hữu thời, Tắc vô hư không pháp; Nhược tiên hữu hư không, Tức vi thị vô tướng. 空相未有時, 則無虛空法; 若先有虛空, 即為是無相. (Tướng hư không khi chưa có, thời không có pháp hư không, nếu trước đã có pháp hư không, tức pháp hư không ấy không có tướng.)

Trung luận, phẩm Quán lục chủng, kệ 2: Thị vô tướng chi pháp, Nhất thiết xứ vô hữu, Ư vô tướng pháp trung, Tướng tắc vô sở tướng. 是無相之法, 一切處無有, 於無相法中, 相則無所相. (Pháp không có tướng ấy, tìm tất cả mọi nơi đều không có. Đối với pháp vô tướng ấy, thời tướng không có chỗ để biểu tướng.)

Sở y là hư không. Năng y là các pháp hữu vi.

Sở tướng là hư không. Năng tướng là các pháp hữu vi.

Trung luận, phẩm Quán lục chủng, kệ 3: Hữu tướng vô tướng trung, Tướng tắc vô sở trú, Ly hữu tướng vô tướng, Dư xứ diệc bất trú. 有相無相中, 相則無所住, 離有相無相, 餘處亦不住. (Đối với pháp hư không có tướng và không tướng, tướng hư không đều không có chỗ ở. Lìa pháp hư không có tướng và không tướng, các chỗ khác tướng hư không cũng không ở.) Đại trí độ luận, quyển 51, Giải thích phẩm Hàm thụ, tr. 426c13~21: “Hỏi: Nếu thường có hư không, nhân sắc nên tướng hư không hiện rõ, vậy tướng hiện ra sau ấy ở hư không? Đáp: Nếu hư không trước không có tướng, sau có tướng cũng không có chỗ ở. Nếu hư không trước có tướng, tướng không có sở tướng; nếu trước không có tướng, tướng cũng không có chỗ ở. Hoặc lìa tướng và vô tướng, vì tướng không có chỗ ở; nếu tướng không có chỗ ở, thời chỗ sở tướng cũng không có, chỗ sở tướng không có, nên tướng cũng không có. Lìa tướng và chỗ tướng ở, thì không còn có pháp. Vì vậy nên hư không không gọi là tướng, không gọi là sở tướng; không gọi là pháp, không gọi là phi pháp; không gọi là có, không gọi là không có. Dứt các ngôn ngữ thời vắng lặng như Vô dư Niết bàn. Các pháp khác cũng như vậy.” (H.T Thích Thiện Siêu dịch)

Phẩm Quán Nhiên Khả Nhiên, tức phẩm Quán Lửa và Củi, thứ 10.

Trung luận, phẩm Quán lục chủng, kệ 4: Tướng pháp vô hữu cố, Khả tướng pháp diệc vô; Khả tướng pháp vô cố, Tướng pháp diệc phục vô. 相法無有故, 可相法亦無; 可相法無故, 相法亦復無. (Vì pháp năng tướng không có, nên pháp sở tướng cũng không có, vì pháp sở tướng khôngcó, nên pháp năng tướng cũng không có.)

Trung luận, phẩm Quán lục chủng, kệ 5: Thị cố kim vô tướng, Diệc vô hữu khả tướng, Ly tướng khả tướng dĩ, Cánh diệc vô hữu vật. 是故今無相, 亦無有可相, 離相可相已, 更亦無有物. (Thế nên nay không có năng tướng, cũng không có pháp sở tướng, nhưng lìa ngoài pháp năng tướng và pháp sở tướng, thời cũng không còn có vật khác.)

Trung luận không có kệ này.

Trung luận, phẩm Quán lục chủng, kệ 6: Nhược sử vô hữu hữu, Vân hà đương hữu vô? Hữu vô ký dĩ vô, Tri hữu không giả thùy? 若使無有有, 云何當有無? 有無既已無, 知有無者誰? (Giả sử nếu không có cái có, thời làm sao có cái không. Có và không đã không có, thời ai biết có biết không?)

Trung luận, phẩm Quán lục chủng, kệ 7: Thị cố tri hư không, Phi hữu diệc phi vô, Phi tướng phi khả tướng; Dư ngũ đồng hư không. 是故知虛空, 非有亦非無, 非相非可相; 餘五同虛空. (Thế nên biết hư không, chẳng phải có chẳng phải không, chẳng phải năng tướng chẳng phải sở tướng. Còn năm giới kia là đất, nước, gió, lửa và thức giới, cũng đồng nghĩa với hư không.)

Lộ-già-da-đa 路伽耶陀: (S: Lokàyata, P: Lokàyatika). Hán âm: Lộ-già-da phái, Lô-ca-da-đà phái, Lộ-ca-dạ-đa phái, Lộ-ca-dã-để-ca phái. Cũng gọi Thuận thế phái. Một chi phái thuộc Bà la môn giáo ở Ấn Độ thời xưa, chủ trương thuận theo thế tục, đề xướng chủ nghĩa khoái lạc theo Duy vật luận. Phái này và phái A-kì-tì-già đều là các học phái đại biểu cho tư tưởng tự do ở Ấn độ cổ đại. Phái này theo lập trường Duy vật luận, cho rằng 4 nguyên tố đất, nước, lửa, gió hợp lại tạo thành thân tâm con người, sau khi người ta chết, 4 nguyên tố này cũng lìa tan, năng lực của các cảm quan cũng trở về hư không, cho nên con người sau khi chết, tất cả đều trở về hư vô, linh hồn cũng chẳng tồn tại. Cho nên phái này phủ nhận tất cả ý nghĩa về luân hồi, nghiệp báo, phủ nhận việc cúng tế, bố thí, cúng dường... Về phương diện nhận thức thì phái này chủ trương Cảm giác luận, về sinh hoạt thực tiễn thì theo chủ nghĩa khoái lạc, đồng thời, phản đối chủ nghĩa tế tự vạn năng của Bà la môn và có khuynh hướng tư tưởng quỉ biện. Ngoài chủ trương cho thân tâm con người do 4 nguyên tố tạo thành, phái này còn cho rằng tất cả sinh vật, vô sinh vật trong thế gian cũng đều do 4 nguyên tố này tạo thành; 4 nguyên tố có thể được phân tích đến cực vi (đơn vị nhỏ nhất của vật chất) và ngoài cực vi ra trên thế gian không còn bất cứ vật gì khác. Đồng thời lập luận: Con người tuy có tác dụng tinh thần, nhưng đó chẳng qua cũng chỉ là cái trạng thái do sự kết hợp của vật chất mà sinh ra, không hơn không kém, cho nên mục đích cao nhất của đời người là truy cầu khoái lạc. Trong 2 thứ tà kiến đoạn, thường nói trong Phật giáo thì kiến giải của phái này thuộc về Đoạn kiến ngoại đạo. Cứ theo Thành duy thức luận diễn bí, quyển 1, phần cuối, thì cực vi do ngoại đạo Thuận thế chủ trương có thể được chia làm

Kinh Đại thừa nhập lăng già (No. 672, Thật-xoa-nan-đà dịch), quyển 4, tr. 608c26~a05: “Đấy gọi là tướng vô và tướng hữu. Ta do mật ý ấy mà nói: Thà có ngã kiến to như núi tu di, không thà chấp không, ôm giữ tăng thượng mạn. Khởi chấp không như vậy là kẻ phá hoại, sa vào tự tướng cộng tướng, vui say trong kiến chấp ấy không hiểu các pháp do tự tâm hiện, vì không hiểu cho nên thấy có pháp ngoài, các tướng uẩn, giới, xứ sai biệt xoay chuyển sát na vô thường nối tiếp lưu chuyển rồi lại diệt. Vì hư vọng phân biệt, lìa văn tự cũng thành kẻ phá hoại. Thế Tôn lại nói bài tụng: Hữu, vô là hai bên/ Cho đến tâm tạo tác/ Trừ sạch tạo tác ấy/ Tâm bình đẳng tịch diệt …” (Thích Nữ Trí Hải dịch)

Trung luận không có kệ này.

Trung luận, phẩm Quán lục chủng, kệ 8: Thiển trí kiến chư pháp, Nhược hữu nhược vô tướng, Thị tắc bất năng kiến, Diệt kiến an ổn pháp. 淺智見諸法, 若有若無相, 是則不能見, 滅見安隱法. (Trí nông cạn thấy các pháp, hoặc có tướng hoặc không có tướng. Thế nên, không thể thấy pháp vắng lặng an ổn dứt hết tất cả chấp kiến.)

Kinh Bảo tụ 寶聚經 được đề cập trong Đại A-la-hán Nan Đề Mật Đa La sở thuyết pháp trú ký (No. 2030, Huyền Trang dịch), tr. 14a12~b01: “Nếu các vua chúa và các quan dân tất cả đều là thí chủ, đối với chánh pháp của Đức Phật Thích-ca Mâu-ni hiện nay mà hay làm pháp sự gieo trồng thiện căn, trăm câu-chi bộ nhóm sai khác.”

Từ câu “Tôi nói rằng ‘bác bỏ các nhập là hữu thể’, tức bác bỏ hữu tự thể’” cho đến “được gọi là ‘vô tướng’”, cả đoạn này được Tông kính lục đưa vào trích dẫn, xem tr. 455c10~456a02.

Xem phẩm Ba, Quán sáu căn, tr. [68b26] có trích dẫn đoạn kinh Kim quang minh nữ này.

Nhất thiết pháp không, còn gọi là chư pháp không (S: Sarva-dharma-śūnyatā), tức đối với tất cả pháp, bao gồm 5 uẩn, 12 xứ, 18 giới, chúng có tự tướng bất định, tách rời sắc thái thủ đắc. Biện trung biên luận, quyển Thượng, tr. 466a28: “Bồ tát vì muốn tất cả pháp Phật chứng như mười lực, bốn vô úy v.v… đều được thanh tịnh, mà quán các pháp ấy là không, nên gọi là nhất thiết pháp không.”

Trung Bộ Kinh, số 28; Tương Ưng III và Tiểu Bộ I, có ghi: "Ai thấy Duyên khởi là thấy Pháp. Ai thấy Pháp là thấy Phật ". Duyên khởi nói lên thật tánh của các pháp. Thật tánh ấy là Duyên sinh tánh hay Vô ngã tánh, cũng là Vô tự tánh.

Trung luận, phẩm Quán nhiễm người nhiễm, kệ 1: Nhược ly ư nhiễm pháp, Tiên tự có nhiễm giả; Nhân thị nhiễm dục giả, Ưng sinh tự nhiễm pháp. 若離於染法, 先自有染者; 因是染欲者, 應生於染法. (Nếu lìa ngoài pháp ô nhiễm, trước đã tự có người ô nhiễm; nhân nơi người ô nhiễm tham dục ấy nên mới sinh ra pháp ô nhiễm.)

Hữu quán 有觀: có thấy, có nhận biết, có tương quan, có quán đãi. Đây là cụm từ đơn giản nhưng khó hiểu, nó thách thức cho người dịch [và những người dịch khác], bởi vì thông thường chữ quán được hiểu là quán sát. Nếu dịch là ‘có quán’ thì tối nghĩa; dịch là ‘có quán sát’, ‘có quán xét’, ‘có xem xét’, ‘có quán tưởng’ cũng đều không thông. Vì là cổ ngữ, chữ quán ở đây được dùng như chữ đổ 睹, thị 視 và kiến 見. Trong luận này sẽ bắt gặp những cụm từ ‘bất tương quán’ (không thấy nhau), ‘quán tác giả’ (thấy tác giả), v.v…

Đại trí độ luận, quyển 32, Giải thích: Nghĩa Bốn Duyên, giải thích: “Nhân duyên: tương ưng nhân, cọng sanh nhân, tự chủng nhân, biến nhân, báo nhân. Năm nhân ấy gọi là nhân duyên. Lại nữa, hết thảy pháp hữu vi, cũng gọi là nhân duyên. … Tương ưng nhân: ví như người thân hữu tri thức hòa hợp nhau làm thành sự. Cọng sanh nhân: hết thảy pháp hữu vi, đều có cọng sanh nhân. Vì cọng sanh nên giúp đỡ nhau; ví như anh em đồng sanh, nên giúp đỡ lẫn nhau. Tự chủng nhân: hạt giống thiện quá khứ là nhân của thiện pháp trong đời hiện tại, vị lai; hạt giống thiện quá khứ, hiện tại là nhân của thiện pháp trong đời vị lai. Bất thiện vô ký cũng như vậy. Như vậy hết thảy pháp, đều có cái nhân hạt giống của chính mình. Biến nhân: kiết sử do thấy và tu Khổ đế, Tập đế mà được đoạn trừ, là nhân của hết thảy pháp cấu nhiễm; ấy là biến nhân. Báo nhân: do nhân duyên hành nghiệp nên thọ quả báo thiện ác, ấy là báo nhân. Năm nhân ấy gọi là nhân duyên.” (H.T Thích Thiện Siêu dịch) A-tỳ-đàm tâm luận, quyển 2, phẩm Hành, tr. 811c09: “Nhất thiết biến nhân: Nghĩa là các phiền não đều chuyển biến, nối tiếp sinh khởi. Như kiến chấp về ngã thì luôn có sự thẩm nhập, chấp trước. Do kiến chấp này, nên đối với ngã, thẩm nhập, chấp trước có thường, vô thường. Thẩm nhập, chấp trước, chê bai ‘tướng trạng của ấm’. Đối với ‘tướng trạng của ấm’, có sự do dự tiếp nhận rằng có thường, lạc, tịnh cùng sinh. Các phiền não như vậy gọi là nhất thiết biến nhân.”

Tự địa, là giới địa bản thân. Trong tự địa trước khởi, là những phiền não đã có mặt ở trước giai đoạn (địa vị) mình đang tu tập (tự địa).

Năng tác nhân (Phạm: Kàraịa-hetu), cũng gọi Sở tác nhân, Tùy tạo nhân, là nhân tố khiến cho 1 pháp sinh ra, phạm vi của nó rất rộng, được chia làm 2 loại: a) Dữ lực: Khi 1 pháp sinh ra, nếu điều kiện nào đã giúp sức cho nó tăng trưởng thì gọi là Dữ lực (cho sức), như căn mắt sinh ra thức mắt, hoặc như mặt đất sinh ra cỏ cây, nhưng chỉ giới hạn ở các pháp hữu vi. b) Bất chướng: Khi 1 pháp sinh ra không có gì làm nó trở ngại, gọi là Bất chướng (không bị chướng ngại), như hư không đối với muôn vật, chung cho cả pháp hữu vi và vô vi.

Bất cộng nhân: Nhân thành tựu chỉ loại quả này, không thành tựu loại quả khác. Trong thế gian, hạt giống gì thì kết quả ấy. Hạt giống có đủ loại khác nhau, như giống lúa mạch, giống ngũ cốc, giống đậu, v.v… là bất cộng nhân (nhân không chung) của từng loại riêng biệt khác nhau. Vì bất luận hợp với duyên gì, hạt giống lúa thường cuối cùng không thể nào thành ra nhân của giống lúa mì, hạt giống lúa mì không thể thành ra nhân của giống lúa thường. Nhưng đất, nước, không khí, nhiệt độ, phân bón v.v… thì lại là cộng nhân (nhân chung) của tất cả, vì chúng hợp với giống thóc sẽ thành ra nhân của mầm cây lúa, hợp với giống lúa mì sẽ thành ra nhân của mầm cây lúa mì. Chúng không chọn riêng biệt đối tượng gì, hợp với hạt giống nào thì giúp cho sự sinh trưởng của giống cây ấy.

Trung luận, phẩm Quán nhiễm người nhiễm, kệ 2: Nhược vô hữu nhiễm giả, Vân hà đương hữu nhiễm? Nhược hữu nhược vô nhiễm, Nhiễm giả diệc như thị. 若無有染者, 云何當有染? 若有若無染, 染者亦如是. (Nếu không có pháp ô nhiễm, thời làm sao có ô nhiễm. Trước người ô nhiễm, hoặc có hoặc không có pháp ô nhiễm đều không thành; người ô nhiễm cũng như vậy.)

Trung luận không có kệ này.

Trung luận không có kệ này.

Câu cuối kệ tụng là: Tắc bất tương quán cố. 則不相觀故. ‘Tương quán’ là ‘thấy nhau’, ‘xem xét nhau’. Có hai người (: hai thể) mới có chuyện ‘thấy nhau’. Đạo lý ‘tương quán’ cũng là đạo lý quán đãi. Kệ tụng trong Trung luận: Nhiễm giả cập nhiễm pháp/ Câu thành tắc bất nhiên/ Nhiễm giả nhiễm pháp câu/ Tắc vô hữu tương đãi. 染者及染法 倶成則不然 染者染法倶 則無有相待. (Người ô nhiễm và pháp ô nhiễm, cả hai cùng thành lập trong một lúc là không đúng, vì người ô nhiễm và pháp ô nhiễm cũng có trong một lúc, thời không có sự chờ đợi đối đãi nhau.) Quán đãi (chờ đợi đối đãi) là duyên khởi, là đạo lý quán đãi, như kinh Giải thâm mật ghi: “Đạo lý quán đãi là do nhân tố và duyên tố mà phát sinh các hành và phát sinh ngôn từ liên quan các hành.” Trung luận, phẩm Quán nhiễm người nhiễm, kệ 3: Nhiễm giả cập nhiễm pháp, Câu thành tắc bất nhiên, Nhiễm giả nhiễm pháp câu, Tắc vô hữu tương đãi. 染者及染法, 俱成則不然, 染者染法俱, 則無有相待. (Người ô nhiễm và pháp ô nhiễm, cả hai cùng thành lập trong một lúc là không đúng, vì người ô nhiễm và pháp ô nhiễm cũng có trong một lúc, thời không có sự chờ đợi đối đãi nhau.)

Trung luận, phẩm Quán nhiễm người nhiễm, kệ 4: Nhiễm giả nhiễm pháp nhất, Nhất pháp vân hà hợp, Nhiễm giả nhiễm pháp dị, Dị pháp vân hà hợp. 染者染法一, 一法云何合? 染者染法異, 異法云何合? (Người ô nhiễm và pháp ô nhiễm là một, một pháp thời làm sao hợp nhau. Còn người ô nhiễmvà pháp ô nhiễm khác nhau, khác nhau thời làm sao hợp.)

Trung luận, phẩm Quán nhiễm người nhiễm, kệ 5: Nhược nhất hữu hợp giả, Ly bạn ưng hữu hợp; Nhược dị hữu hợp giả, Ly bạn diệc ưng hợp. 若一有合者, 離伴應有合; 若異有合者, 離伴亦應合. (Nếu một pháp mà có hợp được, thời tách lìa bạn ra cũng có thể hợp được; nếu khác pháp mà có hợp được, thời tách lìa bạn ra cũng có thể hợp được.)

Tùy nhất ly bạn 隨一離伴: Theo một, là nhất thể, đồng thời. Rời bạn, là biệt thể.

Trung luận, phẩm Quán nhiễm người nhiễm, kệ 6: Nhược dị nhi hữu hợp, Nhiễm nhiễm giả hà sự? Thị nhị tướng tiên dị, Nhiên hậu thuyết hợp tướng. 若異而有合, 染染者何事? 是二相先異, 然後說合相. (Nếu pháp khác nhau mà có hợp, như vậy pháp ô nhiễm và người ô nhiễm hợp lại thành ra việc gì? Vì hai tướng pháp và người ấy trước vốn đã khác nhau, sau gượng ép nói đó là tướng hợp vậy thôi.)

Trung luận, phẩm Quán nhiễm người nhiễm, kệ 7: Nhược nhiễm cập nhiễm giả, Tiên các thành dị tướng, Ký dĩ thành dị tướng, Vân hà nhi ngôn hợp? 若染及染者, 先各成異相, 既已成異相, 云何而言合? (Nếu pháp ô nhiễm và người ô nhiễm, trước đã thành mỗi tướng khác nhau, nó đã thành tướngkhác nhau như thế, làm sao mà nói hợp.)

Tương quán 相觀: thấy nhau, liên quan nhau

Trung luận, phẩm Quán nhiễm người nhiễm, kệ 8: Dị tướng vô hữu thành, Thị cố nhữ dục hợp; Hợp tướng cánh vô thành, Nhi phục thuyết dị tướng. 異相無有成, 是故汝欲合; 合相竟無成, 而復說異相. (Vì tướng khác nhau không thành, nên ông muốn nói hợp; tướng hợp rốt ráo không thành, ông lại nói tướng khác nhau.)

Trung luận, phẩm Quán nhiễm người nhiễm, kệ 9: Dị tướng bất thành cố, Hợp tướng tắc bất thành, Ư hà dị tướng trung, Nhi dục thuyết hợp tướng? 異相45不成故, 合相則不成, 於何異相中, 而欲說合相? (Vì tướng khác nhau không thành, nên tướng hợp cũng không thành, vậy đối với tướng khác nhau nào mà ông nói là tướng hợp?)

Trung luận, phẩm Quán nhiễm người nhiễm, kệ 10: Như thị nhiễm nhiễm giả, Phi hợp bất hợp thành; Chư pháp diệc như thị, Phi hợp bất hợp thành. 如是染染者, 非合不合成; 諸法亦如是, 非合不合成. (Như vậy, pháp ô nhiễm và người ô nhiễm chẳng phải hợp thành, chẳng phải không hợp thành, các pháp khác cũng giống như vậy, chẳng phải hợp thành chẳng phải không hợp thành.)

[73a09] Có người nói: “Trong đệ nhất nghĩa, có ấm, nhập và giới. Vì sao? Đức Bà-già-bà nói rằng, ‘chúng làm nhân cho sự nhiễm, tội ác’. Nếu ấm, nhập và giới mà không có, thì đức Phật đã không nói ‘chúng là nhân của nhiễm’.”

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 1: Nhược sinh thị hữu vi, Tắc ưng hữu tam tướng; Nhược sinh thị vô vi, Hà danh hữu vi tướng? 若生是有為, 則應有三相; 若生是無為, 何名有為相? (Nếu sinh là pháp hữu vi, thời nó phải có đủ ba tướng sinh, trụ, diệt. Nếu sinh là pháp vô vi, thời làm sao gọi nó là tướng hữu vi.)

Quảng Bách Luận Bản (廣百論本): Cũng gọi Tứ bách luận tụng, Quảng bách luận. gồm có 1 quyển, do ngài Đề-bà (S : Aryadeva, Thánh Thiên) soạn vào thế kỷ thứ III, ngài Huyền Trang dịch vào đời Đường, được thu vào Đại chánh tạng, tập 30, No. 1570. Luận này gồm có 200 bài kệ tụng theo thể 5 chữ. Nội dung chia làm 8 phẩm: Phá thường, Phá ngã, Phá thời, Phá kiến, Phá căn cảnh,

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 2: Tam tướng nhược tụ tán, Bất năng hữu sở tướng; Vân hà ư nhất xứ, Nhất thời hữu tam tướng? 三相若聚散, 不能有所相; 云何於一處, 一時有三相? (Ba tướng hoặc tụ lại hoặc tán ra, đều không thể biểu thị được cái tướng hữu vi của nó. Làm sao nơi một chỗ một pháp mà cùng một lúc có đủ cả ba tướng.)

Bậc đại nhân là Chuyển luân vương và đức Phật. Các tướng của bậc đại nhân là 32 tướng tốt. Xem Trung A-hàm, kinh Tam thập nhị tướng, số 59.

Giả thi thiết: Sự quy định tên gọi như bình, vải vóc hay sắc cho các đối tượng hay sự vật bất thực, và những loại danh ngôn như sắc, thọ, tưởng v.v..., là những sự thật được quy ước theo khái niệm hay tập quán. Sự thật này thuộc tự tánh biến kế.

Trung luận: “Nếu cho rằng sinh, trụ, diệt lại có ba tướng hữu vi nữa, sinh lại có sinh, có trụ, có diệt. Như vậy ba tướng lại còn có ba tướng, thế thời vô cùng. Nếu lại ba tướng không còn có ba tướng nữa, thời ba tướng ấy không gọi là pháp hữu vi, cũng không thể làm biểu tướng cho pháp hữu vi.” (H.T Thích Thiện Siêu dịch)

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 3: Nhược vị sinh trụ diệt, Cánh hữu hữu vi tướng, Thị tức vi vô cùng; Vô tức phi hữu vi. 若謂生住滅, 更有有為相, 是即為無窮; 無即非有為. (Nếu cho rằng trong mỗi tướng sinh, trụ, diệt, lại có ba tướng hữu vi sinh, trụ, diệt; như vậy tức là vô cùng. Nhưng nếu nó không có ba tướng, tức nó chẳng phải là pháp hữu vi.)

Độc tử bộ 犢子部 (S: Vātsīputrīya): Còn được gọi là Trụ tử bộ (S: Pudgalavāda), bộ phái Phật giáo, tách ra từ Trưởng lão bộ (S: Sthavira) trong năm 240 trước Công nguyên. Ðó là bộ phái dám đi xa nhất so với các nguyên lý kinh điển thịnh hành trong Thượng tọa bộ. Người sáng lập của phái này là Ðộc Tử (S: Vātsīputra), vốn theo đạo Bà-la-môn, cho rằng đàng sau mỗi con người có một cá nhân, một Bổ-đặc-già-la 補特伽羅 (S: Pudgala, P: Puggala), không giống cũng không khác với Ngũ uẩn. Con người đó là kẻ đi tái sinh, là kẻ chịu tất cả các nghiệp báo, thậm chí là kẻ tiếp tục hiện diện trong Niết-bàn. Trong thời đại bấy giờ, Ðộc Tử bộ là một trong những bộ phái lớn, nhưng quan điểm của bộ phái này bị các tông phái chống đối vì họ cho rằng ‘Bổ-đặc-già-la’ của Ðộc tử chẳng qua chỉ là biến dạng của một tự ngã (S: ātman), là quan niệm mà đã bị đức Phật phủ nhận. Mười lăm pháp cộng sinh ở đây, chính xác là tư tưởng của Chánh lượng bộ 正量部 (S: Sammitiyàh), bộ phái tách ra từ Độc tử bộ.

Bạch pháp: Pháp trắng trẻo, trong sạch, tiếng gọi chung các thiện pháp. Hắc pháp (pháp đen tối, dơ bẩn) là các bất thiện pháp. Tạp A-hàm, kinh 681, Bạch pháp: “Nếu Tỳ-kheo nào đối với pháp thiện mà thay đổi hoặc thoái thất, hay không trụ lâu, thì Tỳ-kheo khác nên dùng năm thứ bạch pháp đến quở trách họ. Những gì là năm? Bảo rằng: ‘Ông không có tín thâm nhập trong các pháp thiện. Nếu y trên tín thì có thể xa lìa được pháp bất thiện, tu các pháp thiện. Ông không tinh tấn, không tàm, không quý; không tuệ thâm nhập pháp thiện. Nếu y trên tuệ, có thể xa lìa các pháp bất thiện, tu các pháp thiện. Nếu Tỳ-kheo nào, đối với Chánh pháp mà không đổi thay, không thoái thất, trụ lâu, thì Tỳ-kheo khác nên dùng năm thứ bạch pháp đến chúc mừng. Những gì là năm? Có chính tín thâm nhập pháp. Nếu y trên tín, thì xa lìa được pháp bất thiện, tu các pháp thiện. Tinh tấn, có tàm, có quý, có tuệ thâm nhập. Nếu người nào y cứ vào tuệ, thì xa lìa được pháp bất thiện, tu các pháp thiện.” (Thích Đức Thắng dịch)

Pháp xuất ly: Xuất ly là xuất ly sinh tử (tam giới) mà chứng nhập Niết-bàn. Luận Đại Tỳ-bà-sa, quyển 32: “Hỏi: Thánh đạo cũng là pháp xuất ly, như luận Phẩm Loại Túc nói: ‘Thế nào là pháp xuất ly? Đó là thiện giới của cõi Dục, và thiện định ly sinh của cõi Sắc và Vô sắc, cùng với Trạch diệt vô vi của bậc Hữu học và Vô học.’ Hỏi: Tại sao chỉ riêng Niết-bàn gọi là xuất ly? Đáp: Bởi vì Niết-bàn là xuất ly chứ không phải xuất ly của hữu. Thánh đạo là xuất ly mà cũng là xuất ly của hữu, bởi vì lúc nhập Niết-bàn thì xuất ly nơi ấy. Lại nữa, Niết-bàn là pháp xuất ly chân thật, nghĩa là pháp hữu lậu có hai loại xả: 1. Xả do đoạn trừ; 2. Xả do từ bỏ. Pháp vô lậu hữu vi tuy không có xả do đoạn trừ mà có xả do từ bỏ. Chỉ có Trạch diệt thì hai loại xả đều không có, cho nên gọi là pháp xuất ly chân thật. Lại pháp hữu vi.’”

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 4: Sinh sinh chi sở sinh, Sinh ư bỉ bản sinh; Bản sinh chi sở sinh, Hoàn sinh ư sinh sinh. 生生之所生，生於彼本生；本生之所生，還生於生生. (Khi tướng sinh sinh sinh khởi, thì nó có thể sinh ra bản sinh, khi tướng bản sinh sinh khởi, lại trở lại sinh ra sinh sinh.)

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 5: Nhược vị thị sinh sinh, Năng sinh ư bản sinh; Sinh sinh tùng bản sanh, Hà năng sinh bản sinh? 若謂是生生, 能生於本生; 生生從本生, 何能生本生? (

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 6: Nhược vị thị bản sinh, Năng sinh ư sinh sinh; Bản sinh tùng bỉ sinh, Hà năng sinh sinh sinh? 若謂是本生, 能生於生生; 本生從彼生, 何能生生生? (Nếu cho bản sinh ấy có thể sinh ra sinh sinh, như vậy bản sinh đã từ sinh sinh mà có, sao lại có thể sinh ra sinh sinh.)

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 7: Nhược sinh sinh sinh thời, Năng sinh ư bản sinh; Sinh sinh thượng vị hữu, Hà năng sinh bổn sinh. 若生生生時, 能生於本生; 生生尚未有, 何能生本生? (Nếu sinh sinh khi sinh ra có thể sinh ra bổn sinh, nhưng khi ấy sinh sinh còn chưa có, thì đâu có thể sinh ra bổn sinh.) Kệ 8: Nhược bản sinh sinh thời, Năng sinh ư sinh sinh; Bản sinh thượng vị hữu, Hà năng sinh sinh sinh. 若本生生時, 能生於生生; 本生尚未有, 何能生生生? (Nếu bản sinh khi sinh ra, có thể sinh ra sinh sinh, nhưng khi ấy bản sinh còn chưa có, thì đâu có thể sinh ra sinh sinh.) Ngài Cưu-ma-la-thập dịch thành hai kệ 7 và 8.

Cộng hữu nhân 共有因 (S: Sahabhùhetu): Một trong sáu nhân. Còn gọi là Câu hữu nhân 俱有因, Cộng sinh nhân 共生因. Các pháp đồng thời tồn tại, làm nhân lẫn nhau, gọi là Câu hữu nhân. Như bốn đại đất, nước, lửa, gió, tất phải nương nhau mà sinh, chúng là nhân của ta, ta là nhân của chúng, cũng như cái đỉnh có ba chân nương nhau mà đứng vững, cho nên gọi là Câu hữu nhân. Trong bốn đại, một đại là nhân, thì ba đại kia là quả - ba đại kia là nhân thì một đại là quả. Bởi vì nếu chúng là nhân lẫn nhau, thì cũng là quả lẫn nhau. Câu hữu nhân còn có thể chia làm Hỗ vi quả câu hữu nhân và Đồng nhất quả câu hữu nhân khác nhau. Như đem ba chiếc gậy dựa vào nhau, thì một chiếc là nhân của hai chiếc kia, đồng thời, hai chiếc kia cũng là nhân của một chiếc này - cái lí của ba chiếc gậy ấy là quả lẫn nhau cũng thế, nên gọi là Hỗ vi quả câu hữu nhân (nhân câu hữu làm quả lẫn cho nhau). Cũng như ba cái gậy như chân vạc dựa nhau mà giữ cho một vật đứng vững - tức do hai vật trở lên giúp đỡ lẫn nhau để mang lại một kết quả đồng nhất, ví như do nhiều cây cột mà chống đỡ một ngôi nhà, gọi là Đồng nhất quả câu hữu nhân. [X. luận Câu xá Q.6 - luận Đại tì bà sa Q.16 - luận A tì đạt ma thuận chính lí Q.15 - luận Nhập A tì đạt ma Q.hạ].

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 9: Như đăng năng tự chiếu, Nhược năng chiếu ư bỉ; Sinh pháp diệc như thị, Tự sinh diệc sinh bỉ. 如燈能自照, 亦能照於彼; 生法亦如是, 自生亦生彼. (Như đèn có thể tự chiếu sáng, cũng có thể chiếu sáng cái khác, pháp sinh cũng như vậy, có thể tự sinh và cũng sinh cái khác?)

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 10: Đăng trung tự vô ám, Trụ xứ diệc vô ám, Phá ám nãi danh chiếu, Vô ám tắc vô chiếu. 燈中自無闇, 住處亦無闇, 破闇乃名照, 無闇則無照. (Chính trong đèn không có tối, chỗ ánh sáng đèn chiếu đến cũng không có tối, phá bóng tối mới gọi là chiếu sáng, không có bóng tối, thì cũng không có sự chiếu sáng.)

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 11: Vân hà đăng sinh thời, Nhi năng phá ư ám? Thử đăng sơ sinh thời, Bất năng cập ư ám. 云何燈生時, 而能破於闇? 此燈初生時, 不能及於闇. (Làm sao khi đèn mới đốt lên mà có thể phá bóng tối? Vì đèn ấy khi mới đốt lên, thì ánh sáng không thể chiếu đến bóng tối.)

Vị sinh tử 未生子: Là đứa con chưa sinh, chứ không phải ‘chưa sinh con’.

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 12: Đăng nhược vị cập ám, Nhi năng phá ám giả, Đăng tại ư thử gian, Tắc phá nhất thiết ám. 燈若未及闇, 而能破闇者, 燈在於此間, 則破一切闇. (Nếu đèn chưa tối.)

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 13: Nhược đăng năng tự chiếu, Diệc năng chiếu ư bỉ; Ám diệc ưng tự ám, Diệc năng ám ư bỉ. 若燈能自照, 亦能照於彼; 闇亦應自闇, 亦能闇於彼. (Nếu đèn có thể tự chiếu sáng, cũng có thể chiếu sáng bóng tối, thời bóng tối có thể tự che tối, cũng có thể che tối vật khác.)

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 14: Thử sinh nhược vị sinh, Vân hà năng tự sinh? Nhược sinh dĩ tự sinh, Sinh dĩ hà dụng sinh?. 此生若未生, 云何能自生? 若生已自生, 生已何用生? (Tướng sinh ấy nếu chưa sinh, thời làm sao có thể tự sinh? Nếu đã sinh rồi mà có thể tự sinh, đã sinh rồi, thì cần gì sinh nữa?)

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 15: Sinh phi sinh dĩ sinh, Diệc phi vị sinh sinh, Sinh thời diệc bất sinh, Khứ lai trung dĩ đáp. 生非生已生, 亦非未生生, 生時亦不生, 去來中已答. (Tướng sinh chẳng phải sinh rồi mà sinh, cũng chẳng phải chưa sinh mà sinh, khi đang sinh cũng không sinh, như đã giải đáp ở phẩm Đi lại.)

Lai hướng hiện tại.

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 16: Nhược vị sanh thời sanh, Thị sự dĩ bất thành, Vân hà chúng duyên hợp, Nhĩ thời nhi đắc sanh? 若謂生時生, 是事已不成, 云何眾緣合, 爾時而得生? (Nếu cho rằng khi đang sinh có sinh, việc ấy đã không thành, tại sao còn nói khi các duyên hòa hiệp, bấy giờ được sinh?)

Chuyện chàng Vô Não (Ương Quật Ma La - Angulimàla).

Đại Tiên: Chỉ cho đức Phật. Phẩm Quán nghiệp, thứ 17, giải thích: “Vì sao gọi là Đại Tiên? Thanh văn, Bích chi Phật, các Bồ-tát, v.v.... cũng gọi là tiên. Phật ở trong các chúng ấy là tối tôn, tối thượng, nên gọi là Đại Tiên.Bậc đã đạt đến bờ bên kia của tất cả các ba-la-mật, thiện căn công đức.”

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 17: Nhược pháp chúng duyên sinh, Tức thị tịch diệt tánh, Thị cố sinh sinh thời, Thị nhị câu tịch diệt. 若法眾緣生, 即是寂滅性, 是故生生時, 是二俱寂滅. (Nếu pháp do các duyên sinh tức là tính tịch diệt, thế nên sinh và khi đang sinh, cả hai đều tịch diệt.)

Chánh văn: Nhược tùng duyên sinh tắc bất sinh, Bỉ duyên khởi giả thể phi hữu, Nhược thuộc nhân duyên thử tắc không, Giải không giả danh bất phóng dật. 若從緣生則不生, 彼緣起者體非有, 若屬因緣此則空, 解空者名不放逸. Đây là kệ tụng trong kinh Vô Nhiệt Não Long Vương Thỉnh Vấn 無熱惱龍王請問經, hay Thánh Vô Nhiệt Long Vương Sở Vấn Đại Thừa Kinh 聖無熱龍王所問大乘經. Đây là tên gọi Hán dịch từ Tạng bản, số 156, Ārya-Anavataptanāgarājaparipṛcchā-nāma-mahāyānasūtra. Tương đương, Đại chánh tạng, T15, No. 635, Phật Thuyết Hoằng Đạo Quảng Hiển Tam Muội Kinh 佛說弘道廣顯三昧經, quyển 2, phẩm Hạnh Vô Dục, thứ 5: “Duyên sinh bỉ vô sinh, Thị bất dữ tự nhiên, Thiện duyên tư diệc không, Tri không bỉ vô dục.” (緣生彼無生, 是不與自然,善緣斯亦空,知空彼無欲. Duyên sinh kia không sinh, Là chẳng phải tự nhiên, Thiện duyên đây cũng không, Biết không kia vô dục.) Kệ tụng này cũng được trích dẫn trong Bồ Đề Đạo Thứ Đệ Quảng Luận 菩提道次第廣論, bản dịch Hán ngữ là: Nhược tùng duyên sinh tức vô sinh, Ư bỉ phi hữu sinh tự tánh, Nhược pháp trượng duyên thuyết bỉ không, Nhược liễu tri không bất phóng dật. (若從緣生即無生, 於彼非有生自性, 若法仗緣說彼空, 若了知空不放逸. Nếu từ duyên sinh tức vô sinh, Nơi kia chẳng có tự tánh sinh, Nếu pháp nương duyên nói pháp không, Liễu tri không ấy không phóng dật.) Bất phóng dật là nghĩa ‘an trú giải thoát đạo’, ‘an trú đại thừa’.

Có 8 sự kiện bất thực (: như huyễn) được nói đến trong Luận Đại thừa trang nghiêm kinh, phẩm Thuật Cầu: “Các pháp là như huyễn ảo, chiêm bao, sóng nắng, ảnh tượng, bóng sáng, tiếng dội, bóng trăng trong nước, biến hóa. Tám thí dụ như vậy, mỗi thí dụ hiển thị điều gì? ... Huyễn ảo dụ cho sáu nhập ở trong, vì không có cái thể của ngã v.v…, chỉ có ánh sáng hiển lộ. Chiêm bao dụ cho sáu nhập ở ngoài, vì không có cái thể của sáu trần được hưởng chịu. Sóng nắng dụ cho hai pháp là tâm và tâm số, vì sanh khởi mê lầm. Ảnh tượng dụ cho sáu nhập ở trong, vì chính là ấn tượng của nghiệp đời trước. Bóng sáng dụ cho sáu nhập ở ngoài, vì chính là ảnh tượng của sáu nhập ở trong và nó làm cho sáu nhập ở trong sanh khởi thêm lên. Tiếng dội dụ cho pháp được thuyết ra, vì pháp như là tiếng dội. Bóng trăng trong nước dụ cho sự dựa vào định, pháp; định giống như nước, pháp giống như trăng, vì tâm tĩnh lặng nên pháp hiển lộ. Biến hóa dụ cho bồ tát (đem tâm trí không thác loạn) cố ý thọ sanh (trong sanh tử), vì không nhiễm bởi tất cả việc tạo tác.” Huyễn ảo là như không gian nổi lên hoa đốm, do con mắt bị bịnh màng mắt mà thấy có hoa đốm. Chiêm bao là cảnh khi mơ ngủ. Sóng nắng là những dợn sóng do hơi nắng bốc lên, làm cho con nai phát sanh ảo tưởng là nước. Ảnh tượng là hình ảnh trong gương. Bóng sáng là do ánh sáng mà tạo ra những bóng ảnh in trên vách, trên đất. Tiếng dội là tiếng dội lại y hệt tiếng kêu trong hang núi. Bóng trăng trong nước là khi nước trong và lặng thì thấy được bóng trăng. Biến hóa là nhà ảo thuật làm ra trò ảo thuật mà người thích.

Chỉ cho các khối (: tụ) công đức là giới, định, tuệ, giải thoát và giải thoát tri kiến.

Chủ trương của Hữu bộ: “Tam thế thật hữu, pháp thể hằng hữu.”

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 18: Nhược hữu vị sinh pháp, Thuyết ngôn hữu sinh giả; Thử pháp tiên dĩ hữu, Cánh phục hà dụng sinh? 若有未生法, 說言有生者; 此法先已有, 更復何用生? (Nếu nữa?)

Trung luận, phẩm Quán Ba Tướng: “Nếu trong đời vị lai có pháp chưa sinh mà sinh, như vậy pháp ấy trước đã có sẳn, cần gì sinh nữa, pháp đã có rồi không thể lại sinh nữa. Hỏi: Pháp ở đời vị lai tuy có, nhưng chẳng phải như tướng hiện tại, do có tướng hiện tại nên gọi là sinh? Đáp: Tướng hiện tại không có ở trong vị lai. Nếu không có thời làm sao nói pháp trong vị lai có khả năng sinh nên sinh. Nếu pháp đã có sẳn thời không gọi là vị lai, mà nên gọi là hiện tại, nhưng hiện tại thì không thể lại sinh nữa. Như vậy pháp đã có sẳn hay không có sẳn trong đời vị lai, đều không sinh, cho nên chẳng sinh.”

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 19: Nhược ngôn sinh thời sinh, Thị năng hữu sở sinh; Hà đắc cánh hữu sinh, Nhi năng sinh thị sinh? 若言生時生, 是能有所生; 何得更有生, 而能生是生? (Nếu nói khi đang sinh có sinh, ấy là có thể đã có cái được sinh, thời đâu được còn có sinh nữa, mà có thể sinh ra tướng sinh ấy?)

Sự khởi chính là tác dụng, nó đâu cần tác dụng nào khác.

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 20: Nhược vị cánh hữu sinh, Sinh sinh tắc vô cùng, Ly sinh sinh hữu sinh, Pháp giai tự năng sinh. 若謂更有生, 生生則無窮. 離生生有生, 法皆自能生. (Nếu cho rằng còn có sinh tướng riêng nữa, thời sinh sinh mãi vô cùng. Lại lìa sinh sinh mà có tự sinh, thời các pháp cũng đều tự sinh ra mà thôi.)

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 21: Hữu pháp bất ưng sinh, Vô diệc bất ưng sinh, Hữu vô diệc bất sinh, Thử nghĩa tiên dĩ thuyết. 有法不應生, 無亦不應生, 有無亦不生, 此義先已說. (Pháp đã có, không thể sinh; pháp không có, cũng không thể sinh, pháp có và không cũng không sinh, nghĩa ấy trước kia đã nói.)

Phẩm Quán Duyên, kệ 8.

Phẩm Quán Duyên, kệ 9.

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 22: Nhược chư pháp diệt thời, Thị tắc bất ưng sinh; Pháp nhược bất diệt giả, Chung vô hữu thị sự. 若諸法滅時, 是時不應生; 法若不滅者, 終無有是事. (Nếu các pháp khi diệt, khi ấy không thể sinh; pháp nếu không diệt là hoàn toàn không có việc ấy.)

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 23: Bất trụ pháp bất trụ, Trụ pháp diệc bất trụ, Trụ thời diệc bất trụ; Vô sanh vân hà trụ? 不住法不住, 住法亦不住, 住時亦不住; 無生云何住？(Pháp không an trụ, thời không trụ; pháp an trụ cũng không trụ; pháp đang trụ cũng không trụ, vì không có sinh làm sao có trụ.)

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 24: Nhược chư pháp diệt thời, Thị tắc bất ưng trụ. Pháp nhược bất diệt giả, Chung vô hữu thị sự. 若諸法滅時, 是則不應住. 法若不滅者, 終無有是事. (Nếu các pháp khi diệt, thời không thể trụ; pháp nếu không diệt là hoàn toàn không có việc ấy.)

Đại Tỳ-bà-sa luận, quyển 33, tr. 73a14: “Đức Thế Tôn dạy: Một loại người thông mạn, Không thể biết rốt ráo, Kẻ không chứng đắc đạo, Không điều phục mà chết.”

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 25: Sở hữu nhất thiết pháp, Giai thị lão tử tướng, Chung bất kiến hữu pháp, Ly lão tử vô trụ. 所有一切法, 皆是老死相, 終不見有法, 離老死有住. (Hết thảy pháp đều là tướng già, chết; trọn không thấy có pháp nào lìa ngoài già, chết mà có trụ.)

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 26: Trụ bất tự tướng trụ, Diệc bất dị tướng trụ, Như sinh bất tự sinh, Diệc bất dị tướng sinh. 住不自相住, 亦不異相住; 如生不自生, 亦不異相生. (Trụ không thể do tự tướng mà trụ, cũng không do tướng khác mà trụ, giống như sinh, không tự sinh cũng không do tướng khác mà sinh.)

[76b27] Sự khởi nếu chưa khởi, Làm sao sinh tự tha? Sự khởi nếu đã khởi, Khởi còn chỗ nào khởi?

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 27: Pháp dĩ diệt bất diệt, Vị diệt diệc bất diệt, Diệt thời diệc bất diệt; Vô sanh hà hữu diệt? 法已滅不滅, 未滅亦不滅, 滅時亦不滅; 無生何有滅? (Pháp diệt rồi không còn diệt, pháp chưa diệt cũng không diệt, khi đang diệt cũng không diệt, không sinh làm sao có diệt.)

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 28: Pháp nhược hữu trụ giả, Thị tắc bất ưng diệt; Pháp v.v… nhược bất trụ giả, Thị diệc bất ưng diệt. 若法有住者, 是則不應滅; 法若不住者, 是亦不應滅. (Nếu pháp đã có an trụ, thời không thể diệt, nếu pháp không an trụ (tức không tồn tại), thời không thể diệt.)

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 29: Thị pháp ư thị thời, Bất ư thị thời diệt; Thị pháp ư dị thời, Bất ư dị thời diệt. 是法於是時, 不於是時滅; 是法於異時, 不於異時滅. (Pháp ấy vào lúc ấy, không diệt ngay trong lúc ấy, pháp ấy vào lúc khác, không diệt ngay trong lúc khác.)

Khi ở giai vị khác, tức là lúc sữa chuyển thành sữa chua, sữa ấy cũng không được gọi là sữa diệt.

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 30: Như nhất thiết chư pháp, Sinh tướng bất khả đắc; Dĩ vô sinh tướng cố, Tức diệc vô diệt tướng. 如一切諸法, 生相不可得; 以無生相故, 即亦無滅相. (Giống như tướng sinh của hết thảy pháp không thể có được; vì tướng sinh không có, tức cũng không có tướng diệt.)

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 31: Nhược pháp thị hữu giả, Thị tức vô hữu diệt, Bất ưng ư nhất pháp, Nhi hữu hữu vô tướng. 若法是有者, 是即無有滅, 不應於一法, 而有有無相. (Nếu pháp là thật có, tức là không có diệt. Vì không thể trong một pháp mà có đủ hai tướng có và không.)

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 32: Nhược pháp thị vô giả, Thị tức vô hữu diệt, Thí như đệ nhị đầu, Vô cố bất khả đoạn. 若法是無者, 是則無有滅, 譬如第二頭, 無故不可斷. (Nếu pháp là không có, ấy thời không có diệt, ví như cái đầu thứ hai không có, nên không thể cắt đứt.)

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 33: Pháp bất tự tướng diệt, Tha tướng diệc bất diệt; Như tự tướng bất sinh, Tha tướng diệc bất sinh. 法不自相滅, 他相亦不滅; 如自相不生, 他相亦不生. (Pháp không do tự tướng nó diệt, cũng không do tha tướng diệt; giống như tự tướng không tự sinh, tha tướng cũng không sinh.)

Phật: - Bạch đức Thế Tôn! Bình đẳng ấy là pháp hữu vi hay pháp vô vi? - Này Tu Bồ Đề! Chẳng phải pháp hữu vi, chẳng phải pháp vô vi. Tại sao vậy? Rời lìa pháp hữu vi thì chẳng có được pháp vô vi. Rời lìa pháp vô vi thì chẳng có được pháp hữu vi. Này Tu Bồ Đề! Tánh hữu vi, tánh vô vi ấy, cả hai pháp ấy chẳng hiệp, chẳng tan, không sắc, không hình, không đối, là nhứt tướng, nghĩa là vô tướng. Đức Phật cũng dùng thế đế để nói chớ chẳng phải lấy đệ nhứt nghĩa. Tại sao? Trong đệ nhứt nghĩa không có thân hành, không có khẩu hành, không có ý hành, cũng chẳng rời lìa thân, khẩu, ý hành mà được đệ nhứt nghĩa. Tướng bình đẳng của các pháp hữu vi, vô vi ấy, tức là đệ nhứt nghĩa. Lúc hành Bát nhã ba la mật, Đại Bồ Tát ở trong đệ nhứt nghĩa chẳng động mà làm việc Bồ Tát làm lợi ích cho chúng sanh.” (H.T Thích Trí Tịnh dịch)

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 34: Sinh trụ diệt bất thành, Cố vô hữu hữu vi; Hữu vi pháp vô cố, Hà đắc hữu vô vi? 生住滅不成, 故無有有為; 有為法無故, 何得有無為? (Tướng sinh, trụ và diệt không thành, nên không có pháp hữu vi; vì pháp hữu vi không có, thời đâu được có pháp vô vi?)

Trung luận, phẩm Quán ba tướng, kệ 35: Như huyễn diệc như mộng, Như Càn-thát-bà thành, Sở thuyết sinh trụ diệt, Kỳ tướng diệc như thị. 如幻亦如夢, 如乾闥婆城, 所說生住滅, 其相亦如是. (Như huyễn cũng như mộng, như thành Càn-thát-bà, nói sinh, trụ, diệt, tướng nó cũng như vậy.)

Xem Tạp A-hàm, kinh Bào Mạt, số 265. Đại trí độ luận, quyển 6, Giải thích Mười dụ, tr. 103b15~29: “Lại nữa, trong hết thảy pháp Thanh-văn, không có thí dụ thành Càn-thát-bà, chỉ có các thí dụ về vô thường như: Sắc như bọt nước, thọ như bóng nước, tưởng như ngựa đồng, hành như cây chuổi, thức như huyễn và thí dụ về Không trong kinh HuyềnVõng; vì thí dụ về thành Càn-thát-bà có khác nên nói trong đây. Hỏi: Trong pháp Thanh-văn lấy thành thí dụ thân, sao trong đây nói thí dụ thành Càn-thát-bà? Đáp: Trong pháp Thanh-văn, thành là để thí dụ cho các duyên là thật có, chỉ thành là giả danh; còn thành Càn-thát-bà, chính các duyên cũng không có, như vòng lửa quay chỉ mê hoặc mắt người. Trong pháp Thanh-văn, vì để phá vô ngã nên lấy thành thí dụ. Còn trong đây Bồ-tát lợi căn thâm nhập trong các pháp Không, nên lấy thành Càn-thát-bà để thí dụ; vì vậy nên nói như thành Càn-thát-bà.” (H,T Thích Thiện Siêu dịch)

Bài kệ tụng này, Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa kinh (大般若波羅蜜多經, No. 220, Quyển 577, Huyền Trang dịch) ghi: “Chư hòa hợp sở vi/ Như tinh, ế, đăng, huyễn/ Lộ, bào, mộng, điện, vân/ Ưng tác như thị quán.” Kim cương Bát-nhã Ba-la-mật kinh (金剛般若波羅蜜經, No. 236, Bồ-đề Lưu Chi dịch) và Phật thuyết Năng đoạn Kim cương Bát-nhã Ba-la-mật-đa kinh (佛説能斷金剛般若波羅蜜多經, No. 239, Nghĩa Tịnh dịch) đều ghi là: “Nhất thiết hữu vi pháp/ Như tinh, ế, đăng, huyễn/ Lộ, bào, mộng, điện, vân/ Ưng tác như thị quán.” Kệ tụng này có 9 thí dụ: tinh tú, ảo ảnh [của bệnh màng mắt], ngọn đèn, ảo thuật, sương mai, bọt nước, chiêm bao, điện chớp, đám mây. Bản Kim cương Bát-nhã Ba-la-mật kinh (金剛般若波羅蜜經, No. 235) mà ngài Huyền Trang dịch chỉ có 6 thí dụ: chiêm bao, ảo thuật, bọt nước, ảnh tượng, sương mai và điện chớp, trong đó ngài Huyền Trang dùng thí dụ ảnh tượng để tổng quát 4 thí dụ: tinh tú, ảo ảnh, ngọn đèn và đám mây. Về ý nghĩa của 9 thí dụ thì Kim Cương Bát-nhã Ba-la-mật kinh luận (金剛般若波羅蜜經論, No. 1511, Thế Thân tạo) giải thích: “Thế nào là quán chín thứ pháp? Thí như tinh tú, bị mặt trời chiếu sáng, nên có mà không hiện; tâm pháp năng kiến cũng lại như vậy. Lại như mắt có màng nhặm thì thấy các sắc như cọng lông hay vòng tròn; quán pháp hữu vi cũng lại như vậy, bởi vì cái thấy điên đảo. Lại như ngọn đèn, thức cũng như thế, Kim Cương Tiên Luận

Kinh Đại thừa Nhập Lăng-già, phẩm Kệ tụng, tr. 625b10: Không hữu vi, vô vi/ Chỉ trừ vọng phân biệt/ Phàm ngu mê chấp giữ/ Như thạch nữ mộng con. (無有爲無爲, 惟除妄分別, 愚夫迷執取, 如石女夢子. Vô hữu vi vô vi, Duy trừ vọng phân biệt, Ngu phu mê chấp thủ, Như thạch nữ mộng tử.)

Tạp A-hàm, kinh Đệ nhất nghĩa không, số 335: “Thế nào là kinh Đệ nhất nghĩa không? Này các Tỳ-kheo, khi mắt sanh thì nó không có chỗ đến; lúc diệt thì nó không có chỗ đi. Như vậy mắt chẳng thật sanh, sanh rồi diệt mất; có nghiệp báo mà không tác giả. Ấm này diệt rồi, ấm khác tương tục, trừ pháp tục số. Đối với tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng nói như vậy, trừ pháp tục số. Pháp tục số, tức là nói, cái này có thì cái kia có, cái này khởi thì cái kia khởi, như vô minh duyên hành, hành duyên thức, nói chi tiết đầy đủ cho đến thuần một khối khổ lớn tập khởi. Lại nữa, cái này không thì cái kia không, cái này diệt thì cái kia diệt, vô minh diệt nên hành diệt, hành diệt nên thức diệt. Như vậy, nói rộng cho đến thuần một khối khổ lớn tụ diệt. Này các Tỳ-kheo, đó gọi là kinh Đệ nhất nghĩa không.” (Thích Đức Thắng dịch)

Căn bản Thuyết nhất thiết hữu bộ Tỳ-nại-da tạp sự (No. 1451), tr. 267a25: “Thường tu các thiện pháp/ Không tạo các ác hành/ Đời này và đời sau/ Thức, ngủ thường an lạc.” (常修於善法, 不作諸惡行, 此世及後生, 寤寐常安樂. Thường tu ư thiện pháp, Bất tác chư ác hành, Thử thế cập hậu sinh, Ngụ mị thướng an lạc.)

Theo Đại cương về luận Câu-xá, H.T Thích Thiện Siêu giải thích: “Luận Câu-xá, quyển 13: ‘Lại căn cứ vào nguyên do để chia ba tánh thiện, ác, vô ký; mỗi tánh đều có bốn thứ là: thắng nghĩa, tự tánh,tương ưng, đẳng khởi’. Bốn thứ thiện: 1.Thắng nghĩa thiện: Chỉ Niết-bàn rất an ổn, vĩnh viễn,bặt dứt dấu vết thống khổ. Thắng nghĩa có nghĩa là tuyệt vời, tuyệt đối. 2.Tự tánh thiện: Tức chỉ cho năm tâm sở tàm, quý, vô tham, vô sân, vô si, có tự thể là thiện, chứ không nhờ cái khác mới có như tương ưng và đẳng khởi thiện. 3.Tương ưng thiện: Tức những tâm sở nhờ tương ưng với năm tâm sở tự tánh thiện ở trên mà thành, chứ tự thể nó không phải là thiện. 4.Ðẳng khởi thiện: Chỉ cho thân, ngữ thiện nghiệp do sự phối hợp bình đẳng của tự tánh thiện và tương ưng thiện mà khởi lên. Bốn thứ ác: 1.Thắng nghĩa ác: Chỉ sanh tử, và sanh tử tự tánh rất là khổ,xấu ác cùng cực. 2.Tự tánh ác:Chỉ năm tâm sở: vô tàm, vô quý, tham, sân,si; vì tự thể nó là ác, chứ không phải chờ tương ưng, đẳng khởi mới thành ác. 3.Tương ưng ác:Chỉ các tâm tâm sở mà tự tánh không phải ác, nhưng và tương ưng với năm tâm sở tự tánh ác mà thành. 4.Ðẳng khởi ác: Chỉ thân, ngữ ác nghiệp do sự phốihợp bình đẳng của tự tánh ác và tương ưng ác mà khởi lên. Vô ký tánh chỉ có thắng nghĩa vô ký, tức chỉ cho hư không vô vi và phi trạch diệt vô vi. Vì thể của hai vô vi này là thường trú, nên gọi là thắng nghĩa, nhưng nó không phải là cái chứng đắc của đạo nên không được gọi là thiện mà chỉ gọi là vô ký. Ngoài ra, trong 46 tâm sở, thứ nào cũng thông cả hai hoặc ba tánh, nhưng không có thứ nào thuần là vô ký, nên không lập tự tánh vô ký, và đã không có tự tánh vô ký thì cũng không có tương ưng và đẳng khởi vô ký.”

Theo Đại thừa nghĩa chương (大乘義章, No. 1851), quyển 7, tr. 599c16: “Hai quả báo khổ, vui là báo sinh. Đi đứng tới lui là uy nghi. Nghề nghiệp sinh sống là công xảo. Mưới bốn thứ biến hóa là biến hóa.” Thập tứ biến hóa, còn gọi Thập tứ biến hóa tâm, Thập tứ hóa tâm, chỉ cho 14 thứ tâm có năng lực biến hóa sau khi đạt được Thần cảnh trí chứng thông của Tiểu thừa. Tức Sơ tĩnh lự có 2: Tâm năng biến hóa ở cõi Dục và tâm năng biến hóa ở Sơ tĩnh lự. Đệ nhị tĩnh lự có 3: Tâm năng biến hóa ở cõi Dục, Sơ tĩnh lự và Đệ nhị tĩnh lự. Đệ tam tĩnh lự có 4: Tâm năng biến hóa ở cõi Dục, Sơ thiền, Nhị thiền và Tam thiền. Đệ tứ tĩnh lự có 5: Tâm năng biến hóa ở cõi Dục, Sơ, Nhị, Tam và Tứ thiền. Tâm năng biến hóa ở cõi Dục là tâm biến hóa ra 4 cảnh sắc, hương, vị, xúc. Tâm năng biến

Trung luận, phẩm Quán Tác tác giả, kệ 1: Quyết định hữu tác giả, Bất tác quyết định nghiệp, Quyết định vô tác giả, Bất tác vô định nghiệp. 決定有作者, 不作決定業; 決定無作者, 不作無定業. (Nếu trước đã quyết định có (thật có) tác giả, thời không thể làm nghiệp đã quyết định (thật có); nếu trước quyết định không có tác giả, thời không thể làm nghiệp không quyết định.) Đại thừa Trung quán thích luận, quyển 7: 作者若有實, 亦不作實業; 實所作無故, 無所作差別. Tác giả nhược hữu thật, Diệc bất tác thật nghiệp, Thật sở tác vô cố, Vô sở tác sai biệt. (Tác giả mà có thật, thì cũng không tác nghiệp thật. Không có sở tác (: nghiệp) thật có thì không có những sở tác sai biệt.)

Tự thể của ngã không phải ‘năng kiến’, không phải ‘năng tác’.

Trung luận, phẩm Quán Tác tác giả, kệ 2: Quyết định nghiệp vô tác, Thị nghiệp vô tác giả; Định tác giả vô tác, Tác giả diệc vô nghiệp. 決定業無作, 是業無作者; 定作者無作, 作者亦無業. (Nghiệp quyết định sẵn có rồi, thời không có tạo tác; như vậy, nghiệp ấy không có tác giả. Còn tác giả quyết định đã có rồi, thời không có tạo tác; như vậy, tác giả ấy không có tác nghiệp.)

Không liên hệ nhau.

Định thọ báo nghiệp: Nghiệp báp quyết định nhận chịu.

Trung luận, phẩm Quán Tác tác giả, kệ 3: Nhược định hữu tác giả, Diệc định hữu tác nghiệp, Tác giả cập tác nghiệp, Tức đọa ư vô nhân. 若定有作者, 亦定有作業, 作者及作業, 即墮於無因. (Nếu quyết định thật có tác giả, cũng quyết định thật có tác nghiệp, thời tác giả và tác nghiệpấy bị rơi vào tà kiến vô nhân.)

Trung luận, phẩm Quán Tác tác giả, kệ 4: Nhược đọa ư vô nhân, Thời vô nhân vô quả, Vô tác vô tác giả, Vô sở dụng tác pháp. 若墮於無因, 則無因無果, 無作無作者, 無所用作法. (Nếu rơi vào tà kiến vô nhân, thời không có nhân không có quả, không có tác nghiệp, không có tác giả, cũng không có pháp dùng để tạo tác.)

Tạp A-hàm, kinh Pháp phi pháp khổ, số 1060: “Tôi nghe như vầy: Một thời Đức Phật ở trong vườn Cấp cô độc, rừng cây Kỳ-đà, tại nước Xá-vệ. Bấy giờ Thế Tôn bảo các Tỳ-kheo: ‘Có phi pháp, có chánh pháp. Hãy lắng nghe và suy nghĩ kỹ, Ta sẽ vì các ông giảng nói: Thế nào là phi pháp? Sát sanh, ... cho đến tà kiến. Đó gọi là phi pháp. Thế nào là chánh pháp? Không sát sanh, ... cho đến chánh kiến. Đó gọi là chánh pháp.’ Phật nói kinh này xong, các Tỳ-kheo nghe những gì Phật dạy, hoan hỷ phụng hành.” (Thích Đức Thắng dịch) Ở luận này, pháp là phước; phi pháp là tội.

Trung luận, phẩm Quán Tác tác giả, kệ 5: Nhược vô tác đẳng pháp, Thời vô hữu tội phước; Tội phước đẳng vô cố, Tội phước báo diệc vô. 若無作等法, 則無有罪福; 罪福等無故, 罪福報亦無. (Nếu không có sự tạo tác v.v… thời không có tội phước. Tội phước không có, nên quả báo tội phước cũng không có.) Kệ 6 không có ở đây: Nhược vô tội phước báo, Diệc vô đại Niết bàn, Chư khả hữu sở tác, Giai không vô hữu quả. 若無罪福報, 亦無大涅槃, 諸可有所作, 皆空無有果. (Nếu không có quả báo tội phước, thời cũng không có Niết-bàn; có tạo tác gì, tất cả đều không có kết quả.)

Tam-ma-bát-để 三摩鉢底 (S: Samàpatti), là thiền Quán. Hán dịch là đẳng chí, chánh thọ, chánh định hiện tiền. Chính yếu của tam-ma-bát-để là hoạt dụng huyễn ảo, vì quán các pháp như huyễn ảo, như kinh Viên giác nói: “Các vị bồ tát tỏ ngộ viên giác trong sáng, đem cái tuệ giác tỏ ngộ ấy biết tâm thức và căn cảnh toàn là huyễn ảo, nên nổi lên huyễn ảo để diệt trừ huyễn ảo, biểu hiện mọi phương tiện huyễn ảo mà hóa độ cho chúng sinh huyễn ảo. Vì nổi lên huyễn ảo như vậy nên bên trong phát ra sự thư thái đại bi.”

Tạp A-hàm, kinh Tà kiến Chánh kiến, số 788: “Giả sử có thế gian, Người chánh kiến tăng thượng, Dù trải trăm ngàn tuổi, Quyết không vào đường ác.” Cho thấy sự trọng yếu của chánh kiến.

Trung luận, phẩm Quán Tác tác giả, kệ 7: Tác giả định bất định, Bất năng tác nhị nghiệp, Hữu vô tương vi cố, Nhất xứ thời vô nhị. 作者定不定, 不能作二業, 有無相違故, 一處則無二. Tác giả cũng định (có thật) cũng bất định (không thật), không thể tạo tác hai nghiệp, là định và vô định, vì có và không trái nhau, nên nơi một chỗ tác giả, thì không thể có hai thứ ấy.

Trung luận, phẩm Quán Tác tác giả, kệ 8: Hữu bất năng tác vô, Vô bất năng tác hữu, Nhược hữu tác tác giả, Kỳ quá như tiên thuyết. 有不能作無, 無不能作有, 若有作作者, 其過如先說. (Có tác giả không thể làm được gì, nếu không có tác nghiệp; không có tác giả không thể làm được gì, nếu đã có tác nghiệp. Nếu có tác nghiệp và tác giả, thì lỗi ấy như trước đã nói.)

Trung luận, phẩm Quán Tác tác giả, kệ 9: Tác giả bất tác định, Diệc bất tác bất định, Cập định bất định nghiệp, Kỳ quá tiên dĩ thuyết. 作者不作定, 亦不作不定, 及定不定業, 其過先已說. (Tác giả không tác định nghiệp, không tác bất định nghiệp. Cũng không tác định bất định nghiệp, lỗi ấy trước đã nói rồi.)

Trung luận, phẩm Quán Tác tác giả, kệ 10: Tác giả định bất định, Diệc định diệc bất định, Bất năng tác ư nghiệp, Kỳ quá tiên dĩ thuyết. 作者定不定, 亦定亦不定, 不能作於業, 其過先已說. (Tác giả quyết định, không quyết định, vừa quyết định vừa không quyết định, đều không thể tạo tác các sự nghiệp, lỗi ấy trước đã nói rồi.)

Trung luận, phẩm Quán Tác tác giả, kệ 11: Nhân nghiệp hữu tác giả, Nhân tác giả hữu nghiệp, Thành nghiệp nghĩa như thị, Cánh vô hữu dư sự. 因業有作者, 因作者有業, 成業義如是, 更無有餘事. (Nhân tác nghiệp mà có tác giả, nhân tác giả mà có tác nghiệp, ý nghĩa thành lập về nghiệp là như vậy, ngoài ra không còn việc gì khác.)

Trung luận, phẩm Quán Tác tác giả, kệ 12: Như phá tác tác giả, Thọ thọ giả diệc nhĩ, Cập nhất thiết chư pháp, Diệc ưng như thị phá. 如破作作者, 受受者亦爾, 及一切諸法, 亦應如是破. (Giống như phá bỏ tác nghiệp và tác giả, phá bỏ lãnh thọ và người lãnh thọ cũng như vậy, và đối với tất cả các pháp, cũng nên phá bỏ như đây.)

Tổng thể như ‘nhất thiết pháp’. Cá biệt như ‘Chư thú và Niết bàn’.

Chánh văn là kinh 經.

Độc tử nhi 犢子兒. Đại trí độ luận, quyển 7, tr. 110b06: “Như trong A-tỳ-đàm nghĩa của Ca-chiên-diên tử có nói: Mười triền và chín mươi tám kiết là một trăm lẻ tám phiền não. Trong A-tỳ-đàm của nhánh Độc tử thì số kiết sử cũng đồng, còn triền có năm trăm.” (如迦旃延子阿毘曇義中說, 十纏九十八結為百八煩惱, 犢子兒阿毘曇中結使亦同, 纏有五百.)

Phẩm Quán duyên, tr. [54b21].

Chất ngại: tánh chất cố kết, hữu hình.

Tất cả lượng, là thấy, nghe, hay, biết. Nhận thức gọi là lượng.

Cầu-na 求那 (Guṇa): Thực thể của đất, nước, lửa, gió; là đức của sắc, thanh, hương, vị, xúc. Theo quan niệm của phái Số luận thì cầu-na tức là đức, trong ba yếu tố (thật, đức, nghiệp) để tạo thành vạn hữu. Nó cũng chỉ cho 3 loại phẩm chất căn bản của hợp thể cấu thành sự hiện hữu: tịnh, ưu, và ám. Đại thừa nhập lăng già kinh, quyển 2, tr. 599b13: “Ngoại đạo thì nói ngã là tác giả thường trú, lìa cầu-na thì tự tại, bất diệt.”

A-bà-dã-bà 阿婆也婆: paṭṭasūtra · silk thread, chỉ tơ. A-bà-dã-tỳ 阿婆也毘: paṭṭasūtramaya · made of silk-thread, lụa. (Chú thích này chỉ là ức thuyết.)

Kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật, quyển 2 (No. 223, La-thập, tr.230c11), 16 biệt danh của ngã: chúng sinh, thọ giả, mạng giả, sinh giả, dưỡng dục giả, chúng số nhân, tác giả, sử tác giả, khởi giả, sử khởi giả, thọ giả, sử thọ giả, tri giả, kiến giả.

Nhân trú 人住 = thần ngã trú 神我住. Trung luận, phẩm Quán bản trú, kệ 1: Nhãn nhĩ đẳng chư căn, Khổ lạc đẳng chư pháp, Thùy hữu như thị sự, Thị tác danh bản trụ. 眼耳等諸根, 苦樂等諸法, 誰有如是事, 是則名本住. (Các căn mắt, tai, v.v…, các pháp khổ, vui, v.v…, cái gì có các việc như vậy, ấy thời gọi đó là bản trụ.)

Bà-tư-phất-đa-la 婆私弗多羅: Phiên âm Phạn ngữ vātsīputrīya, chỉ cho Độc tử bộ.

Trung luận, phẩm Quán Bản trú: “Có luận sư nói, trước tiên khi chưa có mắt, tai, v.v… phải có bản trụ, nhân bản trụ ấy các căn mắt, tai, v.v… mới được tăng trưởng. Nếu không có bản trụ, thời thân và các căn mắt, tai, v.v… nhân đâu mà sinh ra và được tăng trưởng?”

Tiên trú 先住 = bản trú 本住: Bản trú là dị danh của thần ngã, một loại ‘ly uẩn ngã’ (離蘊我) mà ngoại đạo chấp trước. Theo Độc tử bộ, bản trú chỉ cho ‘bất khả thuyết ngã’. Trú là sự an định bất động. Bản là ‘bản lai hữu’, tức ‘xưa nay có’, ‘vốn sẵn có’. Ngã được cho là cái bản hữu thường trú bất biết.

Trung luận, phẩm Quán bản trú, kệ 2: Nhược vô hữu bản trụ, Thùy hữu nhãn đẳng pháp? Dĩ thị có đương tri, Tiên dĩ hữu bản trụ. 若無有本住, 誰有眼等法? 以是故當知, 先已有本住. (Nếu không có bổn trụ, thời cái gì sở hữu các pháp mắt, tai v.v…? Vì thế nên biết trước đã có bổn trụ.)

Ngã kiến hay thân kiến huân tập là Mạt-na ý thức A-lại-da lấy làm tự ngã. Ngã kiến là cái thấy theo ý thức tự ngã, từ đó triển khai ra 51 tâm sở. Ý thức tự ngã này huân tập thành ra chủng tử thấy có mình, có người là những tự thể (sinh mạng) khác nhau, rồi kế đạt chấp có thật ngã. Thuật ngữ gọi là phân biệt ngã kiến. Sáu mươi hai tà kiến lấy ngã kiến làm gốc. Biện trung biên luận nói đến 10 thiện xảo: Mười thiện xảo là: 1. Thiện xảo uẩn; 2. Thiện xảo giới; 3. Thiện xảo xứ; 4. Thiện xảo duyên khởi; 5. Thiện xảo xứ phi xứ; 6. Thiện xảo căn; 7. Thiện xảo thế; 8. Thiện xảo đế; 9. Thiện xảo thừa; 10. Thiện xảo pháp hữu vi, vô vi. Mười thiện xảo này, theo thứ tự, trừ khử 10 ngã kiến: 1. Nhất tánh ngã kiến; 2. Nhân tánh ngã kiến; 3. Thọ giả tánh ngã kiến; 4. Tác giả tánh ngã kiến; 5. Tự tại chuyển tánh ngã kiến; 6. Tăng thượng nghĩa tánh ngã kiến; 7. Thường tánh ngã kiến; 8. Nhiễm tịnh sở y tánh ngã kiến; 9. Quán hành giả tánh ngã kiến; 10. Phược giải tánh ngã kiến.

Trúc miệt 竹篾: Cật tre, vỏ tre chẻ thành miếng mỏng và dài, dùng để làm giỏ, sọt, quạt, lọng, nón, v.v… Thân tre bao gồm vách tre, mắt tre và đốt tre. Vách tre bao gồm vỏ (cật) tre, thịt tre, ruột tre, màng tre. Cật là lớp ngoài cùng, rắn, bề mặt nhẵn, có một lớp sáp mỏng. Ở đây muốn nói, cật tre không ở ngoài cây tre, cũng vậy, sự thủ không ở ngoài thủ giả.

Trung luận, phẩm Quán bản trú, kệ 3: Nhược ly nhãn đẳng căn, Cập khổ lạc đẳng pháp, Tiên hữu bản trụ giả, Dĩ hà nhi khả tri? 若離8眼等根, 及苦樂等法, 先有本住者, 以何而可知? (Nếu lìa ngoài các căn mắt, tai, v.v… và các pháp khổ vui, v.v…, trước đã có bản trụ, thời lấy gì để biết bản trụ ấy?)

Thập thiện nghiệp: 1. Không sát sanh; 2. Không trộm cắp; 3. Không tà hạnh; 4. Không vọng ngữ; 5. Không lưỡng thiệt; 6. Không ác khẩu; 7. Không ỷ ngữ; 8. Không tham dục; 9. Không sân hận; 10. Không tà kiến.

Thiện kiến luật tỳ-bà-sa, quyển 1: “Hỏi: - Sao gọi là A-hàm? Đáp: - A-hàm nghĩa là tụ tập dung chứa. Như trong kinh nói: Phật dạy các Tỳ kheo rằng, trong ba cõi này, Ta không thấy một a-hàm nào như súc-sinh a-hàm, toàn là nơi tụ tập của chúng sinh.” (容受聚集義, 名阿含.如修多羅說: 佛告諸比丘,我於三界中, 不見一阿含, 如畜生阿含, 純是眾生聚集處也.)

Trung luận, phẩm Quán bản trú, kệ 4: Nhược ly nhãn nhĩ đẳng, Nhi hữu bản trú giả, Diệc ưng ly bản trú, Nhi hữu nhãn nhĩ đẳng. 若離眼耳等, 而有本住者, 亦應離本住, 而有眼耳等. (Nếu lìa ngoài mắt, tai, v.v… mà có bản trú, thời cũng có thể lìa ngoài bản trú mà có mắt, tai, v.v…)

Trung luận, phẩm Quán bản trú, kệ 5: Dĩ pháp tri hữu nhân, Dĩ nhân tri hữu pháp; Ly pháp hà hữu nhân? Ly nhân hà hữu pháp? 以法知有人, 以人知有法; 離法何有人? 離人何有法? (Do nơi pháp mà

Trung luận, phẩm Quán bản trú, kệ 6: Nhất thiết nhãn đẳng căn, Thật vô hữu bản trú; Nhãn nhĩ đẳng chư căn, Dị tướng nhi phân biệt. 一切眼等根, 實無有本住; 眼耳等諸根, 異相而分別. (Nơi hết thảy có pháp.) khác nhau.)

Trung luận, phẩm Quán bản trú, kệ 7: Nhược nhãn đẳng chư căn, Vô hữu bản trụ giả, Nhãn đẳng nhất nhất căn, Vân hà năng tri trần? 若眼等諸根, 無有本住者, 眼等一一根, 云何能知塵? (Nếu các căn mắt, tai v.v… không có bản trụ, thời mỗi mỗi căn mắt, tai, v.v… làm sao có thể nhận biết trần cảnh ?)

Cái thấy của mắt. Cái nghe của tai. Cái cảm thọ của mũi, lưỡi, thân và ý.

Trung luận, phẩm Quán bản trú, kệ 8: Kiến giả tức văn giả, Văn giả tức thọ giả, Như thị đẳng chư căn, Tắc ưng hữu bản trú. 見者即聞者, 聞者即受者, 如是等諸根, 則應有本住. (Cái thấy tức là cái nghe, cái nghe tức là cái cảm thọ, nếu các căn được như vậy, thời mới có thể có bản trú.)

Cỏ và đất: chỉ cho các căn. Nhà: chỉ cho thân căn. Biệt nhân: chỉ cho thần ngã.

Trung luận, phẩm Quán bản trú, kệ 9: Nhược kiến văn các dị, Thọ giả diệc các dị, Kiến thời diệc ưng văn, Như thị tắc thần đa. 若見聞各異, 受者亦各異, 見時亦應聞, 如是則神多. (Nếu cái thấy khác, cái nghe khác, cái cảm thọ cũng khác, khác nhau mà khi thấy cũng có thể nghe. Như vậy, thời có nhiều thần ngã trong đó.)

Chỉ cho bốn loại thức ăn là đoạn thực, xúc thực, ý tư thực và thức thực. Tạp A-hàm, kinh số 378, Hữu tham: “Có bốn loại thức ăn giúp ích cho chúng sanh, khiến được nuôi lớn và sống còn ở đời. Những gì là bốn? Đó, một là thức ăn thô từng nắm; hai là thức ăn tế bằng xúc chạm; ba là thức ăn bằng ý chí; bốn là thức ăn của thức. Nếu các Tỳ-kheo nào đối với bốn loại thức ăn này mà có tham, có hỷ, thì thức tồn tại và tăng trưởng, cho đến tụ tập thuần một khối khổ lớn.” (Thích Đức Thắng dịch)

Do danh sắc làm điều kiện, lục nhập sinh khởi (nāma-rūpa-paccayā salāyatanam). Danh là 3 uẩn: thọ, tưởng và hành. Sắc là sắc uẩn. Lục nhập là 6 nội xứ: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý; và 6 ngoại xứ: sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp.

Trung luận, phẩm Quán bản trú, kệ 10: Nhãn nhĩ đẳng chư căn, Khổ lạc đẳng chư pháp, Sở tùng sinh chư đại, Bỉ đại diệc vô thần. 眼耳等諸根, 苦樂等諸法, 所從生諸大, 彼大亦無神. (Các căn mắt, tai, v.v… các pháp khổ, vui, v.v… từ bốn đại sinh ra, mà bốn đại kia cũng không có thần ngã [sao các căn lại có].)

Trung luận, phẩm Quán bản trú, kệ 12: Nhãn đẳng vô bản trú, Kim hậu diệc phục vô, Dĩ tam thế này. vô cố, Vô hữu vô phân biệt. 眼等無本住, 今後亦復無, 以三世無故, 無有無分別. (Mắt, tai, v.v… các pháp khổ vui, v.v… không có bổn trụ, hiện nay và mai sau cũng vẫn không có, vì cả ba đời đều không có, nên không có bổn trụ; vì bổn trụ không có, nên không còn phân biệt.)

Bốn đại chủng là đất, nước, lửa, gió. Các luận sư của A-tỳ-đạt-ma chủ trương tánh chất cứng, ướt, nóng và động mới là bốn đại thật (vì không thể thấy), còn đất, nước, lửa, gió hiện thực là bốn đại giả (vì có thể thấy). Có 11 tứ đại sở tạo sắc gồm 5 tịnh sắc căn, 5 cảnh và vô biểu sắc.

Kinh Nhập Lăng già (No. 671, Bồ-đề Lưu-chi dịch), quyển 4, tr. 536c26: Chánh trí tuệ quán sát, Tự tánh bất khả đắc, Thị cố bất khả thuyết, Cập thuyết vô thể tướng. 正智慧觀察, 自性不可得. 是故不可說, 及說無體相. (Lấy chánh trí tuệ để quán sát các pháp, thấy tự tánh của các pháp là bất khả đắc, vì vậy, các pháp là bất khả thuyết, và nếu có thuyết, thì các pháp là tướng vô thể.)

Quán Hỏa Tân phẩm 觀火薪品. Trung luận, phẩm này được gọi là phẩm Quán nhiên khả nhiên (觀燃可燃, Quán về Đốt cháy, Bị đốt cháy; S. Agnīndhana-parīkṣā; Examination of Fire and Fuel) Ở đây, cái đốt cháy là lửa, cái bị đốt cháy là củi hay nhiên liệu.

Phẩm Quán Năm Ấm, Kệ 1ab: Nếu tách rời sắc nhân, Sắc thì bất khả đắc.

Trung luận, phẩm Quán Nhiên khả nhiên, kệ 1: Nhược nhiên thị khả nhiên, Tác tác giả tắc nhất; Nhược nhiên dị khả nhiên, Ly khả nhiên hữu nhiên. 若燃是可燃, 作作者則一; 若燃異可燃, 離可燃有燃. (Nếu đốt cháy (nhiên) là bị đốt cháy (khả nhiên), thế là tác nghiệp và tác giả là một, nếu đốt cháy khác bị đốt cháy, thế là lìa ngoài bị đốt cháy có đốt cháy.)

Trung luận, phẩm Quán Nhiên khả nhiên, kệ 2: Như thị thường ưng nhiên, Bất nhân khả nhiên sinh, Tắc vô nhiên hỏa công, Diệc danh vô tác hỏa. 如是常應燃, 不因可燃生, 則無燃火功, 亦名無作火. (Ngoài vật bị đốt cháy có đốt cháy, như vậy, thời thường đốt cháy luôn, vì không cần nhân nơi vật bị đốt cháy mới có đốt cháy. Như vậy, thời không có công người đốt lửa, và lửa cũng thành không có tác dụng.) Bát nhã đăng luận thích không có kệ tụng tương ưng với kệ 3 của Trung luận: 燃不待可燃, 則不從緣生; 火若常燃者, 人功則應空. Nhiên bất đãi khả nhiên, Thời bất tùng duyên sinh; Hỏa nhược thường nhiên giả, Nhân công thời ưng không. (Đốt cháy không đợi vật bị đốt cháy, thế thời không từ nhân duyên sinh, nếu lửa thường đốt cháy, thời nhân công trở nên trống rỗng.)

Nhân là củi. Nghiệp dụng là sự đốt cháy.

Trung luận, phẩm Quán Nhiên khả nhiên, kệ 4: Nhược nhữ vị nhiên thời, Danh vi khả nhiên giả, Nhĩ thời đãn hữu tân, Hà vật nhiên khả nhiên? 若汝謂燃時, 名為可燃者, 爾時但有薪, 何物燃可燃？ (Nếu ông cho rằng khi đốt cháy gọi đó là bị đốt cháy, nhưng khi bấy giờ chỉ có củi. Vậy vật gì đốt cháy vật bị đốt cháy ấy.)

Phẩm Quán Duyên, [53a03]: “Người của phái Bệ-thế-sư nói: ‘Vi trần làm nhân sinh ra quả là các pháp. Bắt đầu là hai vi trần, tuần tự như vậy những khối địa, thủy, hỏa, phong thật sự khởi thành.’”

Đà-lạp-tỳ 陀臘脾, cũng gọi là đà-la-tiêu 陀羅標, dịch nghĩa là thật. Cựu dịch là vật 物, thật vật 實物.

Tát-đỏa 薩埵. Minh tướng 明相: Bình minh ló rạng, bầu trời dần dần hiện rõ. Luật điển qui định, bắt đầu từ lúc sáng sớm (minh tướng) đến giữa ngày, là thời gian tỳ kheo nhập chúng khất thực, thụ trai. Còn trước lúc minh tướng xuất hiện và sau giữa ngày (sau giờ ngọ) gọi là Phi thời, không được đi khất thực và thụ thực, nếu trong khoảng thời gian này mà thụ thực thì gọi là Phi thời thực. Ngoài ra, trong khi nhập định, sám hối, tự thệ đắc giới... mà cảm được ánh sáng trắng chiếu rọi, giống như minh tướng, gọi là Hảo tướng, đó là điềm lành hiện ra do sức cảm ứng của bậc Thánh.

Át-la-đồ 遏邏闍.

Trung luận, phẩm Quán Nhiên khả nhiên, kệ 5: Nhược dị tắc bất chí, Bất chí tắc bất thiêu; Bất thiêu tắc bất diệt, Bất diệt tắc thường trú. 若異則不至, 不至則不燒; 不燒則不滅, 不滅則常住. (Nếu đốt cháy và bị đốt cháy khác nhau, thời không đi đến nhau, không đi đến nhau, thời không đốt cháy, không đốt cháy thời không diệt tắt, không diệt tắt thời là thường trụ.)

Phẩm Quán khứ lai, kệ này không có trong Trung luận, nằm giữa kệ 23 và 24: “Vật này và vật kia, Cái khác thì bất thành.” (tr. [65a24])

Trung luận, phẩm Quán Nhiên khả nhiên, kệ 6: Nhiên dữ khả nhiên dị, Nhi năng chí khả nhiên, Như thử chí bỉ nhân, Bỉ nhân chí thử nhân. 燃與可燃異, 而能至可燃, 如此至彼人, 彼人至此人. (Vật đốt cháy đối với vật bị đốt cháy khác nhau, mà có thể đi đến vật bị đốt cháy, như người này đi đến người kia, người kia đi đến người này.)

Trung luận, phẩm Quán Nhiên khả nhiên, kệ 7: Nhược vị nhiên khả nhiên, Nhị câu tương ly giả, Như thị nhiên tắc năng, Chí ư bỉ khả nhiên. 若謂燃可燃, 二俱相離者, 如是燃則能, 至於彼可燃. (Nếu ông cho rằng vật đốt cháy và vật bị đốt cháy, hai bên cách lìa nhau, như vậy, thời vật đốt cháy mới có thể đi đến vật bị đốt cháy.)

Đầu phẩm nói: “Do [bốn đại] đất, nước, lửa và gió không có thí dụ, nên thí dụ lửa và củi không tương ưng.”

Trung luận, phẩm Quán Nhiên khả nhiên, kệ 8: Nhược nhân khả nhiên nhiên, Nhân nhiên hữu khả nhiên; Tiên định hữu hà pháp, Nhi hữu nhiên khả nhiên? 若因可燃燃, 因燃有可燃; 先定有何法, 而有燃可燃? (Nếu nhân bị đốt cháy mà có đốt cháy, nhân đốt cháy mà có bị đốt cháy. Vậy trong hai pháp ấy, pháp nào có trước, mà sau mới có đốt cháy và bị đốt cháy.)

Trung luận, phẩm Quán Nhiên khả nhiên, kệ 9: Nhược nhân khả nhiên nhiên, Tắc nhiên thành phục thành, Thị vi khả nhiên trung, Tắc vi vô hữu nhiên. 若因可燃燃, 則燃成復成, 是為可燃中, 則為無有燃. (Nếu nhân bị đốt cháy mà có đốt cháy. Như vậy, thời có lỗi là đã đốt cháy rồi lại đốt cháy, và thế là trong bị đốt cháy không có đốt cháy.)

Trung luận, phẩm Quán Nhiên khả nhiên, kệ 10: Nhược pháp nhân đãi thành, Thị pháp hoàn thành đãi, Kim tắc vô nhân đãi, Diệc vô sở thành pháp. 若法因待成, 是法還成待, 今則無因待, 亦無所成法. (Nếu pháp gì nhân nơi pháp đối đãi mà thành, thì pháp ấy trở lại thành pháp đối đãi, nay thời không có nhân đối đãi, nên cũng không thành pháp gì.)

Trung luận, phẩm Quán Nhiên khả nhiên, kệ 11: Nhược pháp hữu đãi thành, Vị thành vân hà đãi? Nhược thành dĩ hữu đãi, Thành dĩ hà dụng đãi? 若法有待成, 未成云何待? 若成已有待, 成已何用待? (Nếu pháp do đối đãi mà thành, nhưng khi pháp chưa thành thì làm sao đối đãi. Nếu pháp đã thành rồi mà còn đối đãi, đã thành rồi thì còn cần gì đối đãi.)

Trung luận, phẩm Quán Nhiên khả nhiên, kệ 12: Nhân khả nhiên vô nhiên, Bất nhân diệc vô nhiên; Nhân nhiên vô khả nhiên, Bất nhân vô khả nhiên. 因可燃無燃, 不因亦無燃; 因燃無可燃, 不因無可燃. (Nhân nơi bị đốt cháy không có đốt cháy, không nhân nơi bị đốt cũng không có đốt cháy; nhân nơi đốt cháy không có bị đốt cháy, không nhân nơi đốt cháy cũng không bị đốt cháy.)

Trung luận, phẩm Quán Nhiên khả nhiên, kệ 13: Nhiên bất dư xứ lai, Nhiên xứ diệc vô nhiên; Khả nhiên diệc như thị, Dư như Khứ lai thuyết. 燃不餘處來, 燃處亦無燃; 可燃亦如是, 餘如去來說. (Lửa đốt cháy không từ chỗ khác đến, nơi chỗ đốt cháy cũng không có đốt cháy; bị đốt cháy cũng như vậy, những điều khác như đã nói trong phẩm Khứ Lai.) Trung luận, phẩm Khứ Lai, kệ 1: Dĩ khứ vô hữu khứ, Vị khứ diệc vô khứ, Ly dĩ khứ vị khứ, Khứ thời

diệc vô khứ. 已去無有去，未去亦無去，離已去未去，去時亦無去. (Lúc đã đi thì không có đi, lúc chưa đi thì cũng không có đi, lìa ngoài đã đi và chưa đi, lúc đang đi cũng không có đi.)

Trung luận, phẩm Quán Nhiên khả nhiên, kệ 14: Khả nhiên tức phi nhiên, Ly khả nhiên vô nhiên, Nhiên vô hữu khả nhiên, Nhiên trung vô khả nhiên, Khả nhiên trung vô nhiên. 可燃即非然, 離可燃無燃, 燃無有可燃, 燃中無可燃, 可燃中無燃. (Cái bị đốt cháy tức chẳng phải đốt cháy, lìa ngoài cái bị đốt cháy không có đốt cháy, đốt cháy cũng không có cái bị đốt cháy, trong đốt cháy không có cái bị đốt cháy, trong cái bị đốt cháy không có đốt cháy.)

Xem lại phẩm Quán Tướng hữu vi.

Trung luận, phẩm Quán Nhiên khả nhiên, kệ 15: Dĩ nhiên khả nhiên pháp, Thuyết thọ thọ giả pháp, Cập dĩ thuyết bình y, Nhất thiết đẳng chư pháp. 以燃可燃法, 說受受者法, 及以說瓶衣, 一切等諸法. (Do đốt cháy và bị đốt cháy, mà nói đến cảm thọ và người cảm thọ, và nói đến tất cả các pháp như bình, áo v.v…) Trong kệ tụng, câu thứ 3: Nhất thiết tịnh vô dư 一切淨無餘

Tự thủ 自取: Tự ngã chấp thủ. Tự = thọ giả, người cảm thọ. Thủ = thọ, cảm thọ.

Sắc pháp là bốn đại: đất, nước, lửa gió. Phi sắc pháp là tâm pháp và tâm sở hữu pháp.

Khư-đà-la 佉陀羅 (S: Khadira): Cũng gọi là Khư-đạt-la, Kiếp-đà-la, Kiếp-địa-la, Khát-đạt-la, Kha-địa-la, Khát-địa-lạc ca, Khư-đề-la-ca, Ha-lê-la, Kha-lê-la, Khả-lê=la. Gọi tắt là Khư-đà. Tên một loại cây, gỗ nó cứng chắc nên được dùng làm cây hộ ma hoặc cọc kim cương trong pháp tu của Mật giáo. Tuệ lâm âm nghĩa, quyển hạ, gọi cây này là Khổ luyện mộc (cây xoan), e đã nhầm lẫn. Kinh Trường đà-la có tượng vẽ của bồ tát Địa tạng.

Trung luận, phẩm Quán Nhiên khả nhiên, kệ 16: Nhược nhân thuyết hữu ngã, Chư pháp các dị tướng, Đương tri như thị nhân, Bất đắc Phật pháp vị. 若人說有我, 諸法各異相, 當知如是人, 不得佛法味. (Nếu người nào nói có tướng ngã và tướng các pháp mỗi mỗi tướng khác nhau, nên biết người như vậy, chưa nếm được mùi vị Phật pháp.)

Hiện kiến 現見: thấy ngay hiện tại. hiện pháp 現法. Pāli: sadiṭṭhiko.

Kinh Phạm thiên vương vấn 梵天王問經: Đây chính là Tư ích Phạn thiên sở vấn kinh (思益梵天所問經, ĐTK 586), gọi tắt là Tư ích kinh, Tư ích Phạn thiên vấn kinh, Tư ích nghĩa kinh.

Xem phẩm Quán Duyên.

Theo luận Hiển dương Thánh giáo, quyển 20, sở đối trị của không là: 16 thứ tà tưởng hiện hành và 14 thứ tướng phược. Các tưởng phược mà 16 cái không trừ khử. Hiển dương, quyển 15, phẩm Thành Không, nói 6 tưởng phược: “Thế nào là sáu thứ tưởng phược? (1) Dựa vào thân, thọ, tâm, pháp mà phát khởi nội tưởng, gọi là tưởng phược thứ nhất; (2) dựa vào thân, thọ, tâm, pháp mà phát khởi ngoại tưởng, gọi là tưởng phược thứ hai; (3) dựa vào thân, thọ, tâm, pháp mà phát khởi nội ngoại tưởng, gọi là tưởng phược thứ ba; (4) vì muốn độ thoát mười phương vô lượng vô số hữu tình giới mà phát khởi đại nguyện, tu các niệm trú; phân biệt tưởng này là tưởng phược thứ tư; (5) chánh quán sát và an trú nơi cảnh giới của thân, thọ, tâm, pháp mà có trí tuệ; phân biệt tưởng này là tưởng phược thứ năm; (6) chánh quán sát và an trú nơi cảnh giới của thân, thọ, tâm, pháp mà có ngã nhân; phân biệt tưởng này là tưởng phược thứ sáu.” . Và kinh Giải thâm mật nói đến 10 tưởng phược. Mười sáu cái không: nội không, ngoại không, nội ngoại không, đại không, không không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô sơ hậu không (: vô tế không), vô tổn tận không (: vô tán không), tánh không (: bản tánh không), tướng không (: tự tướng không), nhất thiết pháp không, vô tánh không (: bất khả đắc không), vô tánh tự tánh không. Hiển dương, quyển 15, phẩm Thành Không: “Mười bốn thứ tướng phược và thô trọng phược: 1. Phược do các căn; 2. Phược do hữu tình bị nhiễm; 3. Phược do sở y: dựa vào khí thế gian mà các căn lưu chuyển; 4. Phược do vô trí đối với trí; 5. Phược do vọng cảnh đối với cảnh; 6. Phược do khát ái hậu hữu; 7. Phược do khát ái vô hữu; 8. Phược do chấp vô nhân, bất bình đẳng nhân; 9. Phược do có được thượng mạn; 10. Phược do chấp tự tánh biến kế sở chấp; 11. Phược do chấp tự tánh các pháp; 12. Phược do chấp tự tánh các pháp được biến trí; 13. Phược do chấp tự tánh bổ-đặc-già-la; 14. Phược do chấp bổ-đặc-già-la được biến trí.”

Chánh văn là tác biệt danh thuyết 作別名說: giảng nói bằng danh từ riêng biệt.

Tạp A-hàm, kinh Vô tri, số 266: “Đối với sanh tử vô thỉ, vì bị vô minh che khuất, ái kết buộc ràng, luân hồi trong đêm dài tăm tối, nên không biết được biên tế tối sơ (: bản tế) của khổ. Cũng như trăm thứ cỏ cây, lúa, thóc, mọc trên mặt đất, tất cả đều bị khô héo vì lâu ngày không mưa. Này các Tỳ-kheo, vì bị vô minh che khuất, ái kết buộc ràng, nên chúng sanh sống chết luân hồi. Ái kết không dứt, không chấm dứt được khổ. “Này các Tỳ-kheo, giống như con chó bị cột vào trụ. Khi sợi dây chưa bứt, nó lâu dài đi quanh cây trụ, chuyển động luân hồi. Cũng vậy, này các Tỳ-kheo, vì chúng sanh ngu si không biết như thật về sắc, về sự tập khởi của sắc, về sự diệt tận của sắc, về vị ngọt của sắc, về sự tai hại của sắc, về sự xuất ly của sắc, nên mãi mãi bị xoay vần qua lại, bị chuyển vần theo sắc. Cũng vậy, nếu không biết như thật về thọ, tưởng, hành, thức; về sự tập khởi của thọ, tưởng, hành, thức; về sự diệt tận của thọ, tưởng, hành, thức; về vị ngọt của thọ, tưởng, hành, thức; về sự tai hại của thọ, tưởng, hành, thức; về sự xuất ly của thọ, tưởng, hành, thức, thì sẽ mãi mãi bị xoay vần qua lại, bị chuyển vần theo thọ, tưởng, hành, thức. “Này các Tỳ-kheo, nó bị chuyển theo sắc, chuyển theo thọ, chuyển theo tưởng, chuyển theo hành, chuyển theo thức. Vì bị chuyển theo sắc nên không thoát khỏi sắc; vì bị chuyển theo thọ, tưởng, hành, thức nên không thoát khỏi thọ, tưởng, hành, thức. Vì không thoát, nên không thoát khỏi sanh, già, bệnh, chết, ưu, bi, khổ, não. Đa văn Thánh đệ tử biết như thật về sự tập khởi của sắc, về sự diệt tận của sắc, về vị ngọt của sắc, về sự tai hại của sắc, về sự xuất ly của sắc; biết như thật về thọ, tưởng, hành, thức; về sự tập khởi của thọ, tưởng, hành, thức; về sự diệt tận của thọ, tưởng, hành, thức; về vị ngọt của thọ, tưởng, hành, thức; về sự tai hại của thọ, tưởng, hành, thức; về sự xuất ly của thọ, tưởng, hành, thức, nên không bị chuyển theo thọ, tưởng, hành, thức. Vì không bị chuyển theo, nên thoát khỏi sắc, thoát khỏi thọ, tưởng, hành, thức. Ta nói vị ấy sẽ thoát khỏi sanh, già, bệnh, chết, ưu, bi, khổ, não.” (Thích Đức Thắng dịch) Tạp A-hàm, kinh Huyết, số 937: “Chúng sanh từ vô thỉ sanh tử, bị vô minh che lấp, ái buộc cổ, mãi mãi xoay vần sanh tử, chẳng biết biên tế nguyên thủy của khổ.” Xem thêm Tạp A-hàm, kinh số 938. Kinh số 939, kinh số 948~955.

Đây là ba tạp nhiễm: phiền não tạp nhiễm, nghiệp tạp nhiễm và sinh tạp nhiễm.

Tạp A-hàm, kinh Uất-đê-ca, số 965: “Một thời Đức Phật ở trong vườn Trúc, khu Ca-lan-đà tại thành Vương xá. Bấy giờ có xuất gia ngoại đạo tên là Uất-đê-ca đến chỗ Phật, cùng Thế Tôn chào hỏi, an úy xong, ngồi lui qua một bên, bạch Phật: ‘Thưa Cù-đàm! Thế nào, Cù-đàm, thế gian hữu biên chăng?’ Phật bảo Uất-đê-ca: ‘Điều này không xác định.’ Uất-đê-ca bạch Phật: ‘Thế nào Cù-đàm, thế gian vô biên chăng? Vừa hữu biên vừa vô biên chăng? Chẳng phải hữu biên chẳng phải vô biên chăng?’ Phật bảo Uất-đê-ca: ‘Điều này không xác định.’ Uất-đê-ca bạch Phật: ‘Thế nào, thưa Cù-đàm, hỏi: ‘Thế gian hữu biên chăng?’ Được trả lời, ‘Không xác định’. ‘Thế gian vô biên chăng? Thế gian vừa hữu biên vừa vô biên chăng? Chẳng phải hữu biên

Trung luận, phẩm Quán Bản tế, kệ 1: Đại Thánh chi sở thuyết, Bản tế bất khả đắc, Sinh tử vô hữu thủy, Diệc phục vô hữu chung. 大聖之所說, 本際不可得, 生死無有始, 亦復無有終. (Bậc Đại Thánh dạy sự sinh tử có bắt đầu là bất khả đắc, sự sinh tử không có bắt đầu cũng không có chấm dứt.)

Đẳng khởi: động lực phát sinh. Đẳng khởi nhân (等起因) là nhân tố phát khởi nghiệp. Bởi vì chúng sinh mê lầm sự lý, phát khởi nghiệp hữu lậu, tăng trưởng sức mạnh cho ‘Hữu’ ở vị lai, làm nhân cho sự sinh tử tiếp nối, gọi là Hoặc. ‘Hoặc’ gần giống với nghĩa ‘Vô minh’. Do phiền não kết hợp với nghiệp tướng làm nhân chung cho quả báo luân hồi nên Hoặc và Nghiệp thường đi đôi với nhau. Trong 12 chi Duyên khởi, Vô minh là Hoặc phát khởi nghiệp, gọi là Đẳng khởi nhân.

Kệ tụng này không có trong Trung luận.

Triển chuyển nhân = hỗ tương nhân: là xoay đổi chuyển vận theo hai chiều ngược nhau, làm nhân quả cho nhau.

Bất ký 不記 (S: Avyākṛta) = vô ký 無記 = vô ký thuyết 不記説: không ký biệt, không xác nhận, không đáp. [Xem Mười vô ký, Mười bốn vô ký, Mười sáu vô ký.]

Trượng phu = tự ngã. Tự ngã và hư không thì vô thủy vô chung.

Luận Hiển dương Thánh giáo, quyển 20, phẩm Nhiếp thắng quyết trạch: “Ở đây có năm sắc thái có thể biểu thị chân thật về một bậc Nhất thiết trí. Những gì là năm? Một là, bậc Nhất thiết trí xuất hiện thế giới thì cái danh tiếng chánh thật vang dội thế giới; hai là, toàn hảo ba mươi hai tướng quý của bậc đại trượng phu; ba là, đầy đủ mười trí lực mà đoạn được mọi lưới nghi hoặc cho chúng sinh; bốn là, tự xưng đầy đủ bốn vô sở úy [để tuyên thuyết chánh pháp], không bị sự biện luận của ai khuất phục mà lại khuất phục được những sự tà luận; năm là, trong chánh pháp luật được tuyên thuyết thì tám chi Thánh đạo và bốn sa-môn quả v.v… toàn là những cái có thể thực hiện ngay trong hiện tại. Sự xuất hiện thế giới [với danh tiếng Nhất thiết trí và đầy đủ các tướng quý], sự giải quyết nghi hoặc, sự không bị khuất phục mà khuất phục được người khác, sự hiện tại có thể thực hiện Thánh đạo và sa-môn quả, năm sắc thái như vậy biểu thị chân thật về bậc Nhất thiết trí.”

Tiền tế 前際: là biên tế tối sơ, chỉ giới hạn khởi điểm của thời gian. Tiền tế = bản tế.

Vô phân biệt thức = thanh tịnh tuệ.

Trung luận, phẩm Quán Bản tế, kệ 2: Nhược vô hữu thủy chung, Trung đương vân hà hữu? Thị cố ư thử trung, Tiên hậu cộng diệc vô. 若無有始終, 中當云何有? 是故於此中, 先後共亦無. (Nếu sinh tử không có lúc đầu và lúc cuối, thì lúc giữa làm sao có. Thế nên, ở đây, khoảng giữa, trước, sau và đồng thời đều không thể có được.)

Trung luận, phẩm Quán Bản tế, kệ 3: Nhược sử tiên hữu sinh, Hậu hữu lão tử giả, Bất lão tử hữu sinh, Bất sinh hữu lão tử. 若使先有生, 後有老死者, 不老死有生, 不生有老死. (Nếu trước có sinh, sau mới có già chết, thế là không già chết mà có sinh, không sinh mà có già chết.)

Chánh văn là tân tân 新新＝ tiệm tiệm 漸漸.

Trung luận, phẩm Quán Bản tế, kệ 4: Nhược tiên hữu lão tử, Nhi hậu hữu sinh giả, Thị tắc vi vô nhân, Bất sinh hữu lão tử. 若先有老死, 而後有生者, 是則為無因, 不生有老死. (Nếu trước có già chết mà sau có sinh, thời sự già chết ấy không có nhân; không sinh mà có già chết.)

Trung luận, phẩm Quán Bản tế, kệ 5: Sinh cập ư lão tử, Bất đắc nhất thời cộng, Sinh thời tắc hữu tử, Thị nhị câu vô nhân. 生及於老死, 不得一時共, 生時則有死, 是二俱無因. (Sinh và già chết, không được phép cùng có một lúc, nếu lúc sinh là có chết, thì sinh và chết đều không có nhân.)

Trung luận, phẩm Quán Bản tế, kệ 6: Nhược sử sơ hậu cộng, Thị giai bất nhiên giả, Hà cố nhi hý luận, Vị hữu sinh lão tử? 若使初後共, 是皆不然者, 何故而戲論, 謂有生老死? (Nếu cho rằng "sinh và già chết có trước sau và đồng thời" cả ba đều không đúng, cớ sao các ông cứ mãi hý luận rằng thật có sinh và già, chết.)

Trung luận, phẩm Quán Bản tế, kệ 7 và 8: Chư sở hữu nhân quả, Tướng cập khả tướng pháp, Thọ cập thọ giả đẳng, Sở hữu nhất thiết pháp; Phi đản ư sinh tử, Bản tế bất khả đắc, Như thị nhất thiết pháp, Bản tế giai diệc vô. 諸所有因果, 相及可相法, 受及受者等, 所有一切法; 非但於生死, 本際不可得, 如是一切法, 本際皆亦無. (Có các pháp nhân quả, năng tướng (như nóng, ướt) và sở tướng (như lửa, nước), cảm thọ và người cảm thọ, tất cả mọi hiện hữu; không phải chỉ bản tế sinh tử không thể có được, mà hết thảy hiện tượng cũng đều không có bản tế.)

Lượng là nhận thức, tri lượng. Các pháp được thừa nhận căn cứ trên ba nguồn nhận thức: hiện lượng, tỷ lượng và Thánh giáo lượng.

Các pháp sở tri: Sở tri, là được biết đến. Pháp, là khái niệm; một pháp là một khái niệm. Cây bút là một pháp, mà cây bút dài hay ngắn, trắng hay đen, cũ hay mới, tốt hay xấu, cũng toàn là một pháp. Một ý tưởng là một pháp, mà ý tưởng ấy thiện hay ác, đúng hay sai, lợi hay hại, mê hay ngộ, cũng thành (đối cảnh rất chính xác).

Tám giải thoát: 1. Tự mình có sắc, thấy các sắc; 2. Quán tưởng nội sắc là vô sắc, thấy các ngoại sắc; 3. Quán tưởng sắc là tịnh, chú tâm trên suy tưởng ấy; 4. Vượt khỏi hoàn toàn sắc tưởng, diệt trừ các tưởng hữu đối, không tác ý đến những tưởng khác biệt, với suy tư "hư không là vô biên", chứng và trú Không vô biên xứ; 5. Vượt khỏi hoàn toàn Không vô biên xứ, với suy tư "thức là vô biên", chứng và trú Thức vô biên xứ; 6. Vượt khỏi hoàn toàn Thức vô biên xứ, với suy tư "không có vật gì", chứng và trú Vô sở hữu xứ; 7. Vượt khỏi hoàn toàn Vô sở hữu xứ, chứng và trú Phi tưởng phi phi tưởng xứ; 8. Vượt khỏi hoàn toàn Phi tưởng phi phi tưởng xứ, chứng và trú Diệt thọ tưởng; đó là sự giải thoát thứ tám.

Thành thật luận (成實論, No. 1646), phẩm Phá nhân quả, thứ 151, tr. 331c25: “Lại nhân ở trong quả: hoặc trước hoặc sau, hoặc đồng thời đều chẳng phải lẽ. Tại vì sao? Vì nếu nhân trước, quả sau là nhân đã diệt hết, quả làm sao sinh, như không cha làm sao sinh con? Nếu nhân sau quả trước; nhân tự chưa sinh, làm sao sinh quả? Như chưa đẻ cha ai mà sinh con? Nếu nhân quả đồng thời thời không có lý. Như hai sừng đồng mọc chẳng được nói tướng tả-hữu. Lẽ của nhân cùng cực ba điều này mà đều chẳng phải lẽ, vậy nên không quả.”

Rộng phá qua: nhiễm và người nhiễm, hai sừng của con bò, đèn và ánh sáng, lão và tử.

Thành duy thức luận, quyển 8, tr. 43c20: “Chủng tử của nghiệp năng dẫn, cùng với nhân sở dẫn, khi được tẩm ướt bởi hỗn hợp ái và thủ, bấy giờ chúng đổi tên thành hữu; vì chúng thảy đều tiếp cận quả hậu hữu của hữu.” Du-già sư địa luận, quyển 100, tr. 878b, mười hữu: dục hữu, sắc hữu, vô sắc hữu, na-lạc-ca hữu, bàng sinh hữu, quỷ hữu, thiên hữu, nhân hữu, nghiệp hữu, trung hữu. Tỳ-bà-sa luận, quyển 60, tr. 309b15, và Câu-xá luận, quyển 7, tr. 42a28, bảy hữu, trừ dục, sắc và vô sắc hữu.

Câu xá luận, quyển 1, phẩm Phân biệt giới, tr. 2a22~b05: “Hữu lậu danh thủ uẩn, Diệc thuyết vi hữu tránh, Cập khổ tập thế gian, Kiến xứ tam hữu đẳng. 有漏名取蘊, 亦說為有諍, 及苦集世間, 見處三有等. (Hữu lậu có tên là thủ uẩn, Còn gọi là hữu tránh, Và khổ, tập, thế gian, Kiến xứ, tam hữu, v.v…) Luận: Hữu lậu được pháp nào lập thành? - Đó là thủ uẩn hoặc chỉ là uẩn. Tuy nhiên trong trường hợp của các pháp vô lậu thì chỉ có uẩn chứ không có thủ uẩn. Thủ có nghĩa là phiền não, vì uẩn sinh từ phiền não nên gọi là thủ uẩn, cũng giống như khi nói lửa cỏ, lửa trấu; hoặc uẩn trực thuộc phiền não nên gọi là thủ uẩn, cũng giống như quần thần trực thuộc nhà vua; hoặc uẩn sinh ra phiền não nên gọi là thủ uẩn, cũng giống như cây sinh hoa, cây sinh trái. Pháp hữu lậu còn gọi là Hữu tránh, vì phiền não là chiến tranh thường làm náo động đến thiện pháp, tự làm hại mình hại người, và đeo bám các pháp hữu lậu mà tăng trưởng. Pháp hữu lậu còn được gọi là Khổ, vì đi ngược lại thánh tâm. Pháp hữu lậu còn gọi là Tập, vì khổ bắt nguồn từ các pháp này. Pháp hữu lậu còn gọi là Thế gian, vì có thể bị hủy hoại. Pháp hữu lậu còn gọi là Kiến xứ, vì năm loại tà kiến nằm ở trong đó, đeo bám mà tăng trưởng. Pháp hữu lậu còn gọi là Tam hữu, vì chúng có nhân, có chỗ nương tựa, và được bao hàm trong Tam hữu.”

Trung luận, phẩm Quán Khổ, kệ 1: Tự tác cập tha tác, Cộng tác vô nhân tác, Như thị thuyết chư khổ, Ư quả tắc bất nhiên. 自作及他作, 共作無因作, 如是說諸苦, 於果則不然. (Khổ do mình làm, do người khác làm, do mình và người khác chung làm, hay khổ được làm ra không có nguyên nhân. Các người nói về khổ như vậy, đối với khổ quả không đúng.) Tạp A-hàm, kinh A-chi-la, số 302: “A-chi-la Ca-diếp bạch Phật: ‘Bạch Cù-đàm, thế nào, khổ, lạc có phải do tự tác không?’ Phật đáp: ‘Nói khổ, lạc do tự tác, điều này Ta không khẳng định.’ Ca-diếp lại hỏi: ‘Bạch Cù-đàm, thế nào khổ, lạc là do người khác làm ra chăng?’ Phật bảo Ca-diếp: ‘Nói khổ do ngưới khác làm ra, điều này Ta cũng không khẳng định.’ Ca-diếp lại hỏi: ‘Khổ, lạc do tự mình và người khác làm ra chăng?’ Phật bảo Ca-diếp: ‘Nói khổ do tự mình và người khác làm ra, điều này Ta cũng không khẳng định.’ Ca-diếp lại hỏi: ‘Bạch Cù-đàm, thế nào, khổ chẳng phải tự, chẳng phải tha, vô nhân tác chăng?’ Phật bảo Ca-diếp: ‘Khổ chẳng phải tự, chẳng phải tha, vô nhân tác, điều này Ta cũng không khẳng định.’ Ca-diếp hỏi: ‘Bạch Cù-đàm, thế nào, tôi hỏi khổ tự tác chăng? Ngài đáp không ký thuyết. Tôi hỏi khổ tha tác, tự tha tác chăng? Chẳng phải tự, tha, vô nhân tác chăng? Ngài cũng đáp là không ký thuyết. Vậy, nay không có cái khổ này chăng?’ Phật bảo Ca-diếp: ‘Chẳng phải không có cái khổ này, mà thật có cái khổ này.’ Ca-diếp bạch Phật: ‘Lành thay, bạch Cù-đàm! Ngài nói có cái khổ này. Vậy xin vì tôi thuyết pháp khiến cho tôi biết khổ, thấy khổ.’ Phật bảo Ca-diếp: ‘Nếu thọ tức là tự cảm thọ, thì Ta mới có thể nói nói khổ do tự tạo. Nếu người khác thọ người khác tức là thọ giả, thì Ta nói là tha tạo. Nhưng nếu nói thọ, vừa tự thọ vừa cái khác cảm thọ rồi mang lại khổ, như thế thì tự làm vừa do người khác làm, nhưng Ta cũng chẳng nói như vậy. Hoặc chẳng phải nhân tự, tha, mà là vô nhân sanh ra khổ, Ta cũng chẳng nói như vậy. Như Lai thuyết pháp lìa hai bên này mà nói Trung đạo; tức là ‘Cái này có nên cái kia có, cái này khởi nên cái kia khởi, nghĩa là duyên vô minh nên có hành,… cho đến thuần một khối khổ lớn. Nếu vô minh diệt thì hành diệt,… cho đến thuần một khối khổ lớn bị diệt.’’” (Thích Đức Thắng dịch) Xem thêm, Tạp A-hàm, kinh Lau sậy, số 288; kinh Phù-di, số 343.

Trung luận, phẩm Quán Khổ, kệ 2: Khổ nhược tự tác giả, Tắc bất tùng duyên sinh; Nhân hữu thử ấm cố, Nhi hữu bỉ ấm sinh. 苦若自作者, 則不從緣生; 因有此陰故, 而有彼陰生. (Nếu khổ do mình làm, thời không phải từ nhân duyên sinh, là nhân có thân năm uẩn trước mới có thân năm uẩn này sinh.)

Khổ là ngã hay khổ làm ngã. Những khổ đau bất an trong cuộc đời mỗi người đa phần xuất phát từ chấp thủ cái tôi, cái của tôi, và không hiểu biết một cách rõ ràng như thật về chúng gây ra.

Trung luận không có kệ này.

Ma-đa-lộng-già 摩多弄伽. Không biết là cây gì, nhưng biết chắc hoa cây này phải là màu trắng. Xem chú thích ‘tử khoáng 紫鑛’ ở phẩm Quán Năm Ấm.

Bên tác nghiệp là đấng Đại Tự tại. Bên thọ quả là chúng sinh.

Nhất số 一數 (: một số) = Nhất pháp 一法 (: một pháp).Trong một pháp có đủ tất cả pháp.

Trung luận, phẩm Quán Khổ, kệ 3: Nhược vị thử ngũ ấm, Dị bỉ ngũ ấm giả, Như thị tắc ưng ngôn: Tùng tha nhi tác khổ. 若謂此五陰, 異彼五陰者, 如是則應言: 從他而作苦. (Nếu cho thân năm uẩn trước khác với thân năm uẩn này, như vậy thời mới nên nói khổ do người khác làm.)

Sự tương tục: sự liên tục trước sau không có gián đoạn của thân tâm. Ngài Huyền Trang dịch là đa phiền não thân, cái thân nhiều phiền não. Ngài An Tuệ nói là cái thân 5 thủ uẩn. “Sự tương tục của mình và chúng sanh thì vô ngã” được hiểu là trong cái thân thủ uẩn của mình không có ngã và trong cái thân thủ uẩn của chúng sanh cũng không có ngã.

Biện trung biên luận, phẩm Biện tu phần vị, tr. 472c28: “Có 18 phần vị sai biệt: 1. Nhân vị (: chủng tánh vị), là trú chủng tánh bổ-đặc-già-la (con người); 2. Nhập vị, là đã phát tâm; 3. Gia hành vị, là đã phát tâm nhưng chưa được quả chứng; 4. Quả vị, là đã đắc quả; 5. Hữu sở tác vị, là trú địa vị hữu học; 6. Vô sở tác vị, là trú địa vị vô học; 7. Thù thắng vị, là đã thành tựu các công đức thù thắng là các thần thông v.v…; 8. Hữu thượng vị, là vượt qua Thanh văn, Độc giác, đã đi vào Bồ tát địa; 9. Vô thượng vị, là đã thành Phật. Đạt quả vị Phật thì không còn quả vị nào thù thắng hơn; 10. Thắng giải hành vị, là tất cả Bồ tát ở Thắng giải hành địa; 11. Chứng nhập vị, là Cực hỷ địa; 12. Xuất ly vị, là địa thứ hai đến địa thứ bảy; 13. Thọ ký vị, là địa thứ tám; 14. Biện thuyết vị, là địa thứ chín; 15. Quán đảnh vị, là địa thứ mười; 16. Chứng đắc vị, là pháp thân của Phật; 17. Thắng lợi vị, là thọ dụng thân của Phật; 18. Thành sở tác vị, là biến hóa thân của Phật.”

Trung luận, phẩm Quán Khổ, kệ 4: Nhược nhân tự tác khổ, Ly khổ hà hữu nhân? Nhi vị ư bỉ nhân, Nhi năng tự tác khổ.. 若人自作苦, 離苦何有人? 而謂於彼人, 而能自作苦. (Nếu cho người tự làm khổ, thì lìa khổ đâu còn có người, mà bảo rằng người kia có thể tự làm khổ.)

Khổ và năm ấm không phải là hai. Năm ấm trói buộc chính là khổ.

Trung luận, phẩm Quán Khổ, kệ 5: Nhược khổ tha nhân tác, Nhi dữ tha nhân giả, Nhược đương ly ư khổ, Hà hữu thử nhân thọ? 若苦他人作, 而與此人者, 若當離於苦, 何有此人受? (Nếu khổ do người khác làm, đem trao cho người này, nhưng nếu tách rời thân khổ uẩn, thì đâu có người này để lãnh thọ khổ ấy.) Bát-nhã đăng luận không có kệ 6: Khổ nhược bỉ nhân tác, Trì dự thử nhân giả, Ly khổ hà hữu nhân, Nhi năng thọ ư thử. 苦若彼人作, 持與此人者, 離苦何有人, 而能授於此? (Nếu khổ do người kia làm đem trao cho người này, nhưng tách rời thân khổ uẩn, thời đâu có người kia để có thể đem trao cho người này.)

Trung luận, phẩm Quán Khổ, kệ 7: Tự tác khổ bất thành, Vân hà bỉ tác khổ, Nhược bỉ nhân tác khổ, Tức diệc danh tự tác. 自作若不成, 云何彼作苦? 若彼人作苦, 即亦名自作. (Nếu khổ do mình làm bất thành, làm sao do người khác làm, nếu khổ do người khác làm, tức cũng chính là tự mình làm.)

Trung luận, phẩm Quán Khổ, kệ 8: Khổ bất danh tự tác, Pháp bất tự tác pháp, Bỉ vô hữu tự thể, Hà hữu bỉ tác khổ? 苦不名自作, 法不自作法, 彼無有自體, 何有彼作苦? (Khổ không thể cho là tự làm, vì pháp không tự làm pháp (: khổ là một pháp). Còn người kia không có tự thể, thời đâu có người kia để làm khổ.)

Trung luận, phẩm Quán Khổ, kệ 9: Nhược thử bỉ thành khổ, Ưng hữu cộng tác khổ, Thử bỉ thượng vô tác, Hà huống vô nhân tác. 若彼此苦成, 應有共作苦, 此彼尚無作, 何況無因作. (Nếu khổ do người khác làm, do mình làm được, thời có thể do mình và người chung làm, song mình và người còn không có thể làm, huống gì không có nhân duyên mà làm ra khổ.)

Trung luận, phẩm Quán Khổ, kệ 10: Phi đãn thuyết ư khổ, Tứ chủng nghĩa bất thành, Nhất thiết ngoại vạn vật, Tứ nghĩa diệc bất thành. 非但說於苦, 四種義不成, 一切外萬物, 四義亦不成. (Không chỉ nói về khổ theo bốn trường hợp đều không thành, mà tất cả mọi sự mọi việc bên ngoài, xét tìm theo bốn trường hợp trên cũng đều không thành.)

Kinh Tư ích Phạm thiên sở vấn (No. 586), quyển 2, phẩm Hiểu các pháp, tr. 38c21~39a09: “Khi ấy, Phạm thiên Tư Ích bạch Phật: – Bạch Thế Tôn! Bốn Thánh đế đã giảng nói, những gì là Thánh đế đích thật? – Này Phạm thiên! Khổ chẳng gọi là Thánh đế, khổ tập chẳng gọi là Thánh đế, khổ diệt chẳng gọi là Thánh đế, khổ diệt đạo chẳng gọi là Thánh đế. Vì sao? Vì nếu khổ là Thánh đế thì tất cả những loài súc sinh như bò, lừa, v.v... đều phải có Khổ thánh đế. Nếu tập là Thánh đế thì tất cả chúng sinh được sinh ra ở chỗ nào đều phải có Tập thánh đế. Vì sao? Vì do tập cho nên sinh ra trong các đường. Nếu khổ diệt là Thánh đế thì quan sát diệt, nói về đoạn diệt đều phải có Diệt thánh đế. Nếu đạo là Thánh đế thì dựa vào tất cả pháp hữu vi đều phải có Đạo thánh đế. Này Phạm thiên! Do nhân duyên này, ông nên biết Thánh đế chẳng phải là khổ, tập, diệt, đạo. Gọi Thánh đế là nhận biết về khổ không sinh, đó là Khổ thánh đế. Biết về tập không hòa hợp, đó là Tập thánh đế. Ở trong pháp diệt hoàn toàn, nhận biết là không sinh, không diệt, đó là Diệt thánh đế. Đối với tất cả các pháp đều bình đẳng, dùng pháp không hai mà chứng đắc đạo, đó là Đạo thánh đế. Này Phạm thiên! Thánh đế đích thực là không hư vọng, hư vọng là chấp vào ngã, nhân, chúng sinh, thọ mạng, chấp vào sự nuôi dưỡng, chấp có, chấp không, chấp sinh, chấp diệt, chấp sinh tử, chấp Niết-bàn.” (Linh Sơn Pháp bảo dịch)

Tạp A-hàm: kinh A-chi-la, số 302; kinh Lau sậy, số 288; kinh Phù-di, số 343.

Chư hành: Hiện tượng chuyển biến, có 2: nội pháp và ngoại pháp. Chư hành thuộc nội pháp: chỉ cho tâm, tâm sở và sắc trong nội thân, tức thân tâm. Chư hành thuộc ngoại pháp: chỉ cho các hành phi tâm sở, tương ưng hành không tương ưng tâm, sáu ngoại xứ và vô biểu sắc, tức thế giới của thân tâm. Đại trí độ luận, quyển 36, phẩm Tập tương ưng, 325b21~c03: “Có khi Phật nói, tất cả pháp hữu vi gọi là hành. Có khi Phật nói ba hành: thân hành, khẩu hành, ý hành. Thân hành là hơi thở ra vào. Vì sao? Vì hơi thở ra vào thuộc về thân. Khẩu hành là tri giác. Vì sao? Vì trước có tri giác sau mới nói năng. Ý hành là thọ và tưởng. Vì sao? Vì thọ khổ lạc, chấp thủ các tướng, tâm phát sinh, gọi là ý hành. Tâm số pháp có hai thứ: một, thuộc kiến; hai, thuộc ái. Thuộc ái nên gọi là thọ; thuộc kiến nên gọi là tưởng. Vì vậy nói hai pháp ấy là ý hành. Có khi Phật nói ba hành trong mười hai nhân duyên, đó là: phước hành, tội hành và vô động hành. Phước hành là nghiệp thiện hệ thuộc Dục giới. Tội hành là nghiệp bất thiện hệ thuộc Dục giới. Vô động hành là các nghiệp hệ thuộc Sắc giới và Vô sắc giới. Theo A-tỳ-đàm, trừ thọ và tưởng, các tâm số pháp còn lại, Vô tưởng định, Diệt tận định, v.v…, tâm bất tương ưng pháp, đều gọi là hành.”

Trung luận, phẩm Quán Hành, kệ 1: Như Phật kinh sở thuyết, Hư cuống vọng thủ tướng, Chư hành vọng thủ cố, Thị danh vi hư cuống. 如佛經所說, 虛誑妄取相, 諸行妄取故, 是名為虛誑. (Như trong kinh Phật dạy, hư dối chấp thủ tướng một cách sai quấy. Vì chấp thủ các hành một cách sai quấy, nên gọi là hư dối.) Kệ của luận này có 2 câu.

Trung luận, phẩm Quán Tứ đế: “Thế tục đế, là tất cả pháp tánh là không, nhưng vì thế gian điên đảo nên sinh ra pháp hư vọng; đối với thế gian thì cho pháp hư vọng đó là thật. Chư Hiền Thánh biết chính xác tánh điên đảo, biết tất cả pháp đều Không, không sinh. Đối với bậc Thánh nhân đệ nhất nghĩa đế đó được gọi là thật.”

Ở giai đoạn tu đạo, do liên tục tác ý vô lậu, tư duy các đế, lại dựa vào ba con đường (chỉ, quán và chỉ quán song hành) giúp cho sự tu tập đẳng trì như: chánh niệm nhiếp tâm, tâm trú, an trú, cận trú, đẳng trú, bất loạn bất tán, chánh nhiếp trì, xa-ma-tha, tâm trú nhất cảnh tánh; các đạo chi này, cái sau dựa vào cái trước, tương ứng cùng khởi,

Quang ảnh 光影: Bóng sáng là do ánh sáng mà tạo ra những bóng ảnh in trên vách, trên đất.

Trung luận, phẩm Quán Hành, kệ 2: Hư cuống vọng thủ giả, Thị trung hà sở thủ? Phật thuyết như thị sự, Dục dĩ thị không nghĩa. 虛誑妄取者, 是中何所取? 佛說如是事, 欲以示空義. (Hư dối chấp thủ tướng một cách sai quấy, trong ấy chấp thủ cái gì? Phật nói việc này là muốn để khai thị nghĩa không.)

Xem Trung luận, phẩm 18: Quán Pháp, kệ 1 – kệ 12, để trả lời cho câu hỏi: “Làm sao biết các pháp là vô ngã?”. Cũng xem phẩm Quán Pháp của luận này. Xem Tạp A-hàm, kinh Thủ Thanh Dụ, số 273.

Trung luận, phẩm Quán Hành, kệ 3: Chư pháp hữu dị cố, Tri giai thị vô tánh, Vô tánh pháp diệc vô, Nhất thiết pháp không cố. 諸法有異故, 知皆是無性, 無性法亦無, 一切法空故. (Các pháp có tướng khác nhau, nên biết chúng đều không có tự tánh ; pháp không có tự tánh cũng không có, vì tất cả pháp Không.)

Trung luận, phẩm Quán Hành, kệ 4: Chư pháp nhược vô tánh, Vân hà thuyết hài nhi, Nải chí ư lão niên, Nhi hữu chủng chủng dị? 諸法若無性, 云何說嬰兒, 乃至於老年, 而有種種異? (Các pháp nếu không có tự tính, thì làm sao nói từ hài nhi cho đến tuổi già có các tướng khác nhau?) Bát-nhã đăng luận thích không có kệ tụng tương ưng. Kệ 5: Nhược chư pháp hữu tánh, Vân hà nhi đắc dị? Nhược chư pháp vô tánh, Vân hà nhi hữu dị? 若諸法有性, 云何而得異? 若諸法無性, 云何而有異? (Nếu các pháp có tự tánh, thì làm sao mà có được sự sai khác ấy? Nếu các pháp không có tự tánh, thì làm sao mà có được sự sai khác ấy?)

Trung luận, phẩm Quán Hành, kệ 6: Thị pháp tắc vô dị, Dị pháp diệc vô dị, Như tráng bất tác lão, Lão diệc bất tác tráng. 是法則無異, 異法亦無異, 如壯不作老, 老亦不作老. (Chính pháp ấy thời không đổi khác, pháp khác cũng không đổi khác, như trẻ không làm già, già cũng không làm trẻ.)

Trung luận, phẩm Quán Hành, kệ 7: Nhược thị pháp tức dị, Nhũ ưng tức thị tô; Ly nhũ hữu hà pháp, Nhi năng tác ư tô? 若是法即異, 乳應即是酪; 離乳有何法, 而能作於酪? (Nếu chính pháp ấy tức là pháp khác, thời có thể sữa tức là sữa chua; lìa ngoài sữa còn có pháp gì có thể làm sữa chua.)

Trung luận, phẩm Quán Hành, kệ 8: Nhược hữu bất không pháp, Tắc ưng hữu không pháp; Thật vô bất không pháp, Hà đắc hữu không pháp? 若有不空法, 則應有空法; 實無不空法, 何得有空法? (Nếu có pháp chẳng không, thời phải có pháp không. Nhưng thật tế không có pháp chẳng không, thời đâu được có pháp không?) Trí độ luận, tr. 64b12, trích dẫn kệ tụng Trung luận này như sau: Nhược hữu sở bất không, Ưng đương hữu sở không, Bất không thượng bất đắc, Hà huống đắc ư không? 若有所不空, 應當有所空, 不空尚不得, 何況得於空? (Nếu có cái bất không, Tất phải có cái không, Bất không còn không có, Hà huống là có không?)

Thập thất địa luận 十七地論: cựu danh của Du-già sư địa luận 瑜伽師地論. Du-già sư địa luận giải thích rộng về 17 địa sở y, sở hành của người tu Du-già nên cũng gọi là Thập thất địa luận.

Kinh Đại Bảo Tích, phẩm Pháp hội Phổ Minh Bồ-tát: “Nầy Đại Ca Diếp! Thà khởi ngã kiến chứa bằng núi Tu Di mà chẳng lấy không kiến khởi tăng thượng mạn. Tại sao vậy? Vì tất cả kiến chấp do nơi không mà được thoát, nếu khởi không kiến thì chẳng thể trừ được. Ví như y sư cho thuốc khiến bịnh chuyển động, thuốc ấy ở trong thân người bịnh mà không ra ngoài, nầy Đại Ca Diếp, ý ông thế nào, người bịnh ấy được lành chẳng? - Bạch đức Thế Tôn! Không lành, thuốc ấy chẳng ra ngoài thì bịnh càng tăng. - Nầy Đại Ca Diếp! Cũng vậy, tất cả kiến chấp duy không là có thể trừ diệt, nếu khởi không kiến thì chẳng trừ được. Ví như có người sợ hư không kêu khóc đấm ngực mà la lên rằng: tôi bỏ hư không. Nầy Đại Ca Diếp! Ý ông thế nào, hư không ấy có bỏ được chăng? - Bạch đức Thế Tôn! Không bỏ được. Nầy Đại Ca Diếp! Nếu ai sợ pháp không thì ta bảo người ấy cuồng loạn thất tâm. Vì họ thường đi trong pháp không mà lại sợ pháp không vậy.” (H.T Thích Trí Tịnh dịch)

Hữu phân biệt trí 有分別智 = Hậu đắc trí 後得智. Hữu phân biệt trí là trí tuệ có chủ ý nhận thức đến một đối tượng nào đó. Hậu đắc trí là trí ở giai vị hoạt dụng, là trí có công năng thành thục chúng sinh.

Vô phân biệt trí 無分別智 = Căn bản trí 根本智: Vô phân biệt trí là trí tuệ không có chủ ý nhận thức đến đối tượng, mà nó cùng với đối tượng hợp lai là một thể. Căn bản trí là trí tuệ ở giai vị chứng ngộ, là trí có công năng hoàn thành các pháp của Phật.

Không trí 空智: trí thể nhập về Không, gồm có 16 không: nội không, ngoại không, nội ngoại không, đại không, không không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, vô tán không, bản tánh không, tướng không, nhất thiết pháp không, vô tánh không và vô tánh tự tánh không

Kinh Duy ma cật, phẩm Nhập Bất nhị pháp môn: “Bồ-tát Thiện Nhãn nói: Nhất tướng với vô tướng là hai. Hiểu được nhất tướng rốt ráo là vô tướng, không chấp vào vô tướng để thành tựu bình đẳng, đó là vào Pháp môn bất nhị.”

Kinh Lăng già A-bạt-đa-la bảo, quyển 4:, tr. 507c03: “Vì tách rời hòa hợp, Giác tri tánh chẳng hiện, Cho nên Không không sinh, Ta nói vô tự tánh.” (以離於和合, 覺知性不現, 是故空不生, 我説無自性.)

Bát-nhã đăng luận: “Giải ngã pháp môn như phiệt dụ giả, thị pháp thượng ưng xả, hà huống ư phi pháp.” (解我法門如筏喻者, 是法尚應捨, 何況於非法.) Kinh Kim cương Bát-nhã ba-la-mật (No. 235, Cưu-ma-la-thập dịch): “Như Lai thường thuyết nhữ đẳng tỳ kheo, tri ngã thuyết pháp như phiệt dụ giả, pháp thượng ưng xả hà huống phi pháp.” (如來常説汝等比丘, 知我説法如筏喩者, 法尚應捨何況非法.)

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa (No. 220, Huyền Trang dịch), quyển 5, tr. 27a05: “Không chấp trước sắc là Không; không chấp trước sắc là chẳng Không.” (不著色空,不著色不空.)

Chỉ cho 62 kiến chấp, như thân kiến, đoạn kiến, vô nhân kiến, bất bình đẳng nhân kiến, thường kiến, ngã kiến, tà kiến, ác kiến.

Chỉ cho 16 loại Không: nội không, ngoại không, nội ngoại không, đại không, không không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, vô tán không, bản tánh không, tướng không, nhất thiết pháp không, vô tánh không và vô tánh tự tánh không.