Bát Nhã Đăng Luận Thích

Bồ-tát ở đệ bát địa (Bất động địa) mới chứng được Vô sinh thâm pháp nhẫn (無生深法忍) hay Vô sinh pháp nhẫn. Bồ-tát không thấy có pháp sinh, không thấy có pháp diệt; nếu không sinh thì không diệt, không diệt thì không hết, không hết thì lìa cấu, lìa cấu thì không hoại, không hoại thì chẳng động, chẳng động thì vắng lặng, đó là Vô sinh pháp nhẫn.

Trung luận, phẩm Quán Hành, kệ 9: Đại thánh thuyết không pháp, Vị ly chư kiến cố, Nhược phục kiến hữu không, Chư Phật sở bất hóa. 大聖說空法, 為離諸見故, 若復見有空, 諸佛所不化. (Đại Thánh nói Không pháp, cốt vì khiến chúng sinh xa lìa các kiến chấp, nếu trở lại chấp có pháp Không, thời chư Phật không thể hóa độ.)

Kinh Phật thuyết Đại Ca-diếp vấn, Đại Bảo Tích Chánh Pháp (佛説大迦葉問大寶積正法經, No. 352, Thi Hộ dịch), tr. 207b19-27.

Kinh Tư ích Phạm thiên sở vấn (No. 586), quyển 2, phẩm Phân biệt, tr. 38b06: “Chư Phật đã thuyết pháp, Thảy đều không tranh cãi, Pháp thế gian bình đẳng, Chẳng thật, chẳng hư vọng.” Các đế là khổ, tập, diệt, đạo.

Tạp A-hàm, kinh Thủ Thanh Dụ, số 273: “Này Tỳ-kheo, thí như hai tay chập lại tạo thành âm thanh, cũng vậy duyên mắt và sắc sanh ra nhãn thức. Ba sự này hòa hợp sanh ra xúc, xúc sanh ra thọ, tưởng, tư. Các pháp này chẳng phải ngã, chẳng phải thường, mà đó là cái ngã vô thường; chẳng phải lâu bền, chẳng phải an ổn, đó là cái ngã biến dịch. Vì sao? Này Tỳ-kheo, vì nó là pháp thọ sanh có sanh, già, chết, tiêu mất.” Tạp A hàm, kinh Nhân, số 306: “Ngươi hãy lắng nghe và suy nghĩ kỹ, Ta sẽ vì ngươi mà nói. Có hai pháp. Hai pháp gì? Mắt và sắc là hai, cho đến những thứ chẳng phải là cảnh giới. Vì sao? Vì mắt và sắc làm duyên sanh ra nhãn thức. Ba sự hòa hợp sanh ra xúc; thọ, tưởng, tư câu sanh với xúc. Bốn vô sắc ấm này, mắt và sắc, những pháp này gọi là con người.” (Thích Đức Thắng dịch)

Trung luận, phẩm Quán Hợp, kệ 1: Kiến khả kiến kiến giả, Thị tam các dị phương, Như thị tam pháp dị, Chung vô hữu hợp thời. 見可見見者, 是三各異方, 如是三法異, 終無有合時. (Thấy, được thấy, người thấy, ba thứ ấy ở mỗi phương khác nhau, ba thứ khác nhau như vậy, trọn không có khi nào hợp nhau.)

Trung luận, phẩm Quán Hợp, kệ 2: Nhiễm dự ư khả nhiễm, Nhiễm giả diệc phục nhiên; Dư nhập dư phiền não, Giai diệc phục như thị. 染與於可染, 染者亦復然; 餘入餘煩惱, 皆亦復如是. (Tham nhiễm với bị tham nhiễm và người tham nhiễm cũng lại như vậy. Ngoài nhãn nhập, nhĩ nhập v.v…; ngoài tham nhiễm phiền não trên, các phiền não sân, si v.v… cũng đều cùng có nghĩa không hiệp nhau như vậy.)

Trung luận, phẩm Quán Hợp, kệ 3: Dị pháp đương hữu hợp; Kiến đẳng vô hữu dị, Dị tướng bất thành cố, Kiến đẳng vân hà hợp? 異法當有合; 見等無有異, 異相不成故, 見等云何合? (Pháp khác nhau thời có thể hợp, còn thấy và bị thấy v.v… không có tướng khác nhau, vì tướng khác nhau không thành, nên thấy và bị thấy v.v… làm sao hợp.)

Trung luận, phẩm Quán Hợp, kệ 4: Phi đãn kiến đẳng pháp, Dị tướng bất khả đắc, Sở hữu nhất thiết pháp, Giai diệc vô dị tướng. 非但可見等, 異相不可得, 所有一切法, 皆亦無異相. (Chẳng những tướng khác nhau của thấy và bị thấy không thể có, mà hết thảy hiện hữu cũng đều không có tướng khác nhau.)

Trung luận, phẩm Quán Hợp, kệ 5: Dị nhân dị hữu dị, Dị ly dị vô dị; Nhược pháp sở nhân xuất, Thị pháp bất dị nhân. 異因異有異, 異離異無異; 若法所因出, 是法不異因. (Cái khác nhân nơi cái khác mà có khác, cái khác lìa cái khác thì không có khác. Những gì nhân nơi cái khác mà có ra, chúng đều không khác với sở nhân của chúng.)

Đối tượng phân biệt của nhãn thức là sắc (rūpa), chỉ cho mọi hiện tượng vật chất sanh diệt biến hóa. Sắc cảnh bị phân biệt bởi nhãn thức được chia làm ba loại: a. Hiển sắc: có 12 hoặc 13 loại: xanh, vàng, đỏ, trắng (4 màu căn bản), khói, mây, bụi, sương, bóng ảnh, ánh sáng, sáng, tối (và hư không); b. Hình sắc: có 8 loại hoặc 10 loại: dài, ngắn, vuông, tròn, cao, thấp, thẳng, cong, (thô, tế); c. Biểu sắc: lấy, bỏ, đi, đứng, nằm, ngồi, cong, duổi … chỉ các động tác biểu hiện ra bên ngoài có thể thấy được.

Bát nhã đăng luận thích không có kệ 6: Nhược ly tùng dị dị, Ưng dư dị hữu dị; Ly tùng dị vô dị, Thị cố vô hữu dị. 若離從異異, 應餘異有異; 離從異無異, 是故無有. (Nếu không nhân nơi cái khác mà có khác, thì có thể những cái khác khác cũng có khác, nhưng không nhân nơi cái khác, thì không có khác, thế nên không có khác.) 362 Trung luận, phẩm Quán Hợp, kệ 7: Dị trung vô dị tướng, Bất dị trung diệc vô, Vô hữu dị tướng cố, Tắc vô thử bỉ dị. 異中無異相，不異中亦無，無有異相故，則無此彼異. (Trong cái vốn đã khác thì không có không có kia đây khác nhau.)

Trung luận, phẩm Quán Hợp, kệ 8: Thị pháp bất tự hợp, Dị pháp diệc bất hợp; Hợp giả cập hợp thời, Hợp pháp diệc giai vô. 是法不自合,異法亦不合; 合者及合時, 合法亦皆無. (Chính pháp ấy không tự hợp, pháp khác cũng không hợp; người hợp, lúc hợp và pháp hợp cũng đều không có.)

Trung luận, phẩm Quán Hữu vô, kệ 1: Chúng duyên trung hữu tánh, Thị sự tắc bất nhiên, Tánh tùng chúng duyên xuất, Tức danh vi tác pháp. 眾緣中有性, 是事則不然, 性從眾緣出, 即名為作法. (Trong các duyên sẵn có tự tánh, việc ấy không đúng. Tự tánh từ các duyên xuất sinh, tức gọi nó là pháp tạo tác.)

Tác pháp 作法: Pháp có tác dụng. Xem chú thích ở phẩm Quán Duyên.

Chú dược 呪藥: nước thuốc được chú nguyện, tức lấy hương dược làm thành bột, rồi pha với nước sạch, cùng chú nguyện bằng cách trì chú trong bột và nước thuốc ấy, để sái tịnh đàn tràng hay tắm gội. Theo kinh Kim quang minh, phẩm Đại biện tài thiên nữ, có nói đến 32 hương dược: 1. Xương bồ (vaca); 2. Ngưu hoàng (gorocana); 3. Mục túc hương (sephalika); 4. Xạ hương (mahabhaga); 5. Hùng hoàng (manassila); 6. Hợp hôn thụ (sirisa); 7. Bạch cập (indrahasta); 8. Khung cùng (syamaka); 9. Câu kỷ căn (sami); 10. Tùng chi (sri - vibhitaka); 11. Quế bì (tvaca); 12. Hương phụ tử (musta); 13. Trầm hương (agaru); 14. Chiên đàn (candana); 15. Linh lăng hương (tagara); 16. Đinh tử ( ?); 17. Uất kim (knnkuma); 18. Bà luật cao (galava); 19. Vi hương (naradamsa); 20. Trúc hoàng (gorocana); 21. Tế đậu khấu (sukumara); 22. Cam tùng (misganta); 23. Hoắc hương (patna); 24. Mao căn hương (usira); 25. Sất chi (sallaki); 26. Ngải nạp (saileya); 27. An tức hương (guggula); 28. Giới tử (sarsapa); 29. Mã cân (sophaghni or sosani); 30. Long hoa tu (nagakesala); 31. Bạch giao (sarjarasa); 32. Thanh mộc (kustha).

Hữu pháp 有法: Nhìn hiện hữu từ hai quan điểm hữu và vô, luận Đại trí độ luận, Giải thích Mười tám Không, gom chung ba Không: vô pháp Không (Không thứ 16), hữu pháp Không (Không thứ 17) (H.T Thích Thiện Siêu dịch)

Trung luận, phẩm Quán Hữu vô, kệ 2: Tánh nhược thị tác giả, Vân hà hữu thử nghĩa? Tánh danh vi vô tác, Bất đãi dị pháp thành. 性若是作者, 云何有此義? 性名為無作, 不待異法成. (Nếu tự tánh là cái có tạo tác, làm sao có nghĩa ấy. Vì tự tánh là cái không do tạo tác, không phải đợi có pháp khác mới thành.)

Trung luận, phẩm Quán Hữu vô, kệ 3: Pháp nhược vô tự tánh, Vân hà hữu tha tánh? Tự tánh ư tha tánh, Diệc danh vi tha tánh. 法若無自性, 云何有他性? 自性於他性, 亦名為他性. (Các pháp nếu không có tự tánh, thì làm sao có tha tánh. Tự tánh đối với tha tánh cũng gọi là tha tánh.)

Trung luận, phẩm Quán Hữu vô, kệ 4: Ly tự tánh tha tánh, Hà đắc cánh hữu pháp? Nhược hữu tự tha tánh, Chư pháp tắc đắc thành. 離自性他性, 何得更有法? 若有自他性, 諸法則得成. (Tách lìa tự tánh tha tánh, đâu còn có được pháp gì? Nếu có tự tánh tha tánh, thời các pháp mới thành được.)

烏角鵄 (:鴟) ô giác si: Ô là con quạ. Giác si là con cú tai mèo, còn gọi là hưu lưu 鵂鶹, si hưu Như kệ tụng: 鴟鵂, miêu đầu ưng 貓頭鷹. Con chim cú, trên đầu nó có cùm lông dựng đứng giống như cái sừng, nên gọi là giác si. Chim cú là loài chim săn mồi nhanh nhẹn, với đôi chân khỏe, móng vuốt sắc nhọn và mỏ cong. Con mồi của nó bao gồm côn trùng, bò sát, động vật có vú nhỏ như dơi, chuột và các loài chim nhỏ khác. Bởi vì chim cú là loài chim ăn thịt chim khác, nên không bao giờ chim khác dám đậu chung cành với nó, do đó mà ‘quạ và cú mèo’ được dẫn dụ. Kinh Đại bát niết bàn, phẩm Nhất thiết đại chúng sở vấn, có ghi: “Giả sử quạ, cú mèo, Ðồng chung một cây đậu, Giống như anh em thân, Vậy mới Niết Bàn mãi.” (Giả sử ô giác si, Đồng cộng nhất thọ tê, Du như thân huynh đệ, Nhĩ nãi vĩnh niết bàn. 假使烏角鵄, 同共一樹棲, 猶如親兄弟, 爾乃永涅槃.) (No. 374, tr. 424b11) Kinh Chánh pháp niệm xứ, quyển 18, tr. 103b29: “Các loài chim ô thước, thiên nga, chim nhạn, hồng đi chơi từng đàn riêng biệt, chúng không oán ghét, giết hại lẫn nhau, còn các loài cáo, chó, dã can thì oán ghét nhau. Quạ với cú mèo, ngựa với trâu bò, rắn độc với chuột, v.v… chúng tàn hại nhau. Hình tướng chẳng đồng, sự sinh hoạt và ăn uống cũng đều khác biệt.” (Ô thước nga nhạn, hồng điểu chúng loại, dị quần biệt du, bất tương oán hại; hồ cẩu dã can đẳng hỗ tương tắng tật; ô dư giác si, mã cập thủy ngưu, ngoan xà dưu đẳng cộng tương tàn hại. Hình tướng bất đồng, hành thực các dị. 烏鵲鵝鴈, 鴻鳥眾類, 異群別遊, 不相怨害; 狐狗野干等互相憎嫉; 烏與角鵄, 馬及水牛, 蚖蛇鼬等共相殘害. 形相不同, 行食各異.)

Trung luận, phẩm Quán Hữu vô, kệ 5: Hữu nhược bất thành giả, Vô vân hà khả thành? Nhân hữu hữu pháp cố, Hữu hoại danh vi vô. 有若不成者, 無云何可成? 因有有法故, 有壞名為無. (Nếu pháp có tự tánh tha tánh mà pháp còn không thành, thì không có tự tánh tha tánh làm sao thành. Vì nhân có pháp thật có, nên khi pháp thật có ấy hoại diệt, thì gọi là không có.)

Trung luận, phẩm Quán Hữu vô, kệ 6: Nhược nhân kiến hữu vô Kiến tự tánh tha tánh Như thị tắc bất kiến Phật pháp chân thật nghĩa. 若人見有無, 見自性他性，如是則不見，佛法真實義. (Nếu người nào còn thấy có, thấy không, thấy tự tánh, tha tánh, người ấy như vậy không thấy được nghĩa chân thật của Phật pháp.)

Trung luận, phẩm Quán Hữu vô, kệ 7: Phật năng diệt hữu vô, Ư hóa-Ca-chiên-diên, Kinh trung chi sở thuyết, Ly hữu diệc ly vô. 佛能滅有無, 於化迦旃延, 經中之所說, 離有亦離無. (Phật diệt trừ các chấp kiến có, không; như trong kinh Hóa Ca-chiên-diên, Phật dạy xa lìa chấp kiến có và không.) Tạp A-hàm, kinh Ca-chiên-diên, số 301: “Bấy giờ Tôn giả Tán-đà Ca-chiên-diên đi đến chỗ Phật, đảnh lễ, ngồi qua một bên, bạch Phật: ‘Bạch Thế Tôn, như Ngài nói ‘Chánh kiến.’ Vậy thế nào là chánh kiến? Bạch Thế Tôn, vì sao Thế Tôn thi thiết chánh kiến?’ Phật bảo Tán-đà Ca-chiên-diên: ‘Thế gian có hai sở y, hoặc có hoặc không, bị xúc chạm bởi thủ. Do bị xúc chạm bởi thủ nên hoặc y có hoặc y không. Nếu không có chấp thủ này vốn là kết sử hệ lụy của tâm và cảnh; nếu không thủ, bộ, Tương ưng uẩn, SN.22.90. Channa.

Kiến đế pháp 見諦法: Khổ đế, tập đế, diệt đế và đạo đế là những đế pháp. Chỉ có bậc Thánh mới có khả năng hiện kiến rõ ràng những đế pháp ấy, nên gọi là pháp kiến đế.

Trí duyên khởi: Quán duyên khởi 12 chi mà đạt được trí tuệ tối thắng. Thành duy thức luận: “Hiện tiền địa (địa thứ 6): Vì trú nơi trí duyên khởi, dẫn phát bát-nhã tối thắng vô phân biệt khiến cho hiện tiền.” (tr. 51a28)

Hữu đối: đối kháng bằng sự ngăn che, tức ngăn cản sự phát sinh cái khác trong môi trường của mình.

Tương ưng bộ (Samyutta-nikāya), Kaccàyanagotta (Ca-chiên-diên Thị): “Này Kaccāyana, ‘tất cả có’ (sabbaṃ atthi) là một cực đoan. ‘Tất cả không có’ (sabbaṃ n’tatthi) là cực đoan thứ hai. Xa lìa hai cực đoan ấy, này Kaccāyana, Như Lai thuyết pháp theo trung đạo. Vô minh duyên hành. Hành duyên thức... Như vậy là toàn bộ khổ uẩn này tập khởi. Nhưng do ly tham, đoạn diệt vô minh một cách hoàn toàn, nên các hành diệt. Do các hành diệt nên thức diệt... Như vậy là toàn bộ khổ uẩn này đoạn diệt”.

Trung luận, phẩm Quán Hữu vô, kệ 8: Nhược pháp thật hữu tánh, Hậu tắc bất ưng dị, Tánh nhược hữu dị tướng, Thị sự chung bất nhiên. 若法實有性, 後則不應無, 性若有異相, 是事終不然. (Nếu pháp thật có tự tính, thời lúc sau không thể không có, vì nếu tự tính lại có tướng trước sau khác nhau, là việc hoàn toàn không đúng.)

Câu xá luận, phẩm Phân biệt căn: “Có luận sư cho rằng các sắc tụ có chứa bốn đại chủng vì khi gặp một nhân duyên nào đó thì đại chủng cứng, v.v… có thể trở thành chất lỏng, v.v… Đại chủng lửa có ở trong nước vì khi nước quá lạnh thì có tính chất ấm sinh khởi. Tuy không rời nhau nhưng tác dụng của lạnh vẫn có thể tăng, cũng giống như tác dụng của thọ và thanh có mạnh yếu khác nhau. Có luận sư lại cho rằng các đại chủng không nhận biết được ở trong một sắc tụ vẫn đang tồn tại ở trạng thái của các chủng tử chưa có ‘thể dụng’. Như Đức Thế Tôn nói: “Trong mảnh gỗ này có rất nhiều giới hoặc khoáng chất”. Ở đây Đức Thế Tôn có ý nói mảnh gỗ có chứa các chủng tử, các năng lực tiềm tàng của nhiều giới. (tr. 18c09~11, Đạo Sinh dịch) Hữu bộ thừa nhận 8 thứ vi trần tồn tại: đất, nước, lửa, gió, sắc, hương, vị, xúc. Kinh bộ chỉ thừa nhận giới tánh của bốn đại (đất, nước, lửa, gió) tồn tại.

Tạp A hàm, kinh Khô Thọ, số 493: “Tôi nghe như vầy: Một thời, Phật ở tại vườn trúc Ca lan đà trong thành Vương xá. Bấy giờ Tôn giả Xá lợi phất đang ở trong núi Kỳ xà quật. Bấy giờ, sáng sớm, Tôn giả đắp y mang bát ra khỏi núi, vào thành Vương xá khất thực, thấy bên lề đường một cây đại thọ khô liền đến bên cây này trải tọa cụ ngồi ngay thẳng, và nói với các Tỳ kheo: “Tỳ kheo tu tập thiền tứ, đạt được thần thông, tâm được tự tại, muốn biến cây khô này thành đất, nó sẽ thành đất liền. Vì sao? Vì trong cây khô này có địa giới. Cho nên Tỳ kheo có sức thần thông, tâm muốn tạo ra đất, tức thì thành đất không khác. Nếu có Tỳ kheo nào đạt được sức thần thông, tự tại như ý, mà muốn khiến cây này thành nước, lửa, gió, vàng, bạc v.v… tất cả đều thành tựu không khác. Vì sao? Vì cây khô này có thủy giới. Cho nên, Tỳ kheo thiền tứ, được sức thần thông, tự tại như ý; nếu muốn khiến cây khô này thành vàng, tức thì thành vàng không khác, và những vật khác cũng đều thành tựu như vậy. Vì sao? Vì cây khô này có các giới. Cho nên, Tỳ kheo thiền tứ, được sức thần thông, tự tại như ý, nến muốn làm thành các vật khác thì cũng đều thành tựu không khác. Tỳ kheo nên biết, khi Tỳ kheo thiền tứ, cảnh giới thần thông không thể nghĩ bàn. Cho nên, Tỳ kheo phải tinh cần thiền tứ, học các thần thông.” Tôn giả Xá lợi phất nói kinh này xong, các Tỳ kheo sau khi nghe những gì Tôn giả dạy, hoan hỷ phụng hành.” (Thích Tuệ Sỹ dịch)

Tự tánh tạng 自性藏: tự tánh vĩnh hằng, bất biến.

Tư duy là còn phân biệt, nên không đi vào tự tánh tạng.

Hai kệ tụng này tương đương kệ 9 của Trung luận: Nhược pháp thật hữu tánh, Vân hà nhi khả dị? Nhược pháp thật vô tánh, Vân hà nhi khả dị? 若法實有性, 云何而可異? 若法實無性, 云何而可異? (Nếu pháp thật có tự tánh, thời làm sao có thể đổi khác? Nếu pháp thật không có tự tánh, thời làm sao có thể đổi khác?)

Ở xa trông thấy sóng nắng tưởng (: giác tri) là nước, đến gần không có tướng nước.

Trung luận, phẩm Quán Hữu vô, kệ 10: Định hữu tắc trước thường, Định vô tắc trước đoạn, Thị cố hữu trí giả, Bất ưng trước hữu vô. 定有則著常, 定無則著斷, 是故有智者, 不應著有無. (Quyết định là có thời là chấp thường; quyết định là không có thời là chấp đoạn, thế nên người có trí không nên chấp có và không có.)

‘Do tà kiến ... thường – đoạn’: Do thử ác kiến năng bế thiên nhân thú niết bàn môn, thị cố dục xuất sinh tử khoáng dã giả, dục cộng chư thiên thể nữ du hý thọ lạc giả, dục đoạn nhất thiết thọ lạc, dục thọ nhất thiết hý luận, tức lạc giả bất ưng y chỉ hữu vô nhị kiến, hà dĩ cố? Y chỉ bỉ giả đắc đoạn thường quá cố. 由此惡見能閉天人趣涅槃門, 是故欲出生死曠野者, 欲共諸天婇女遊戲受樂者, 欲斷一切受樂, 欲受一切戲論, 息樂者不應依止有無二見, 何以故? 依止彼者得斷常過故. Đoạn này phải chuyển đổi thứ tự cấu trúc và chấm câu thì mới hiểu được. ‘Thọ nhận tất cả hý luận’, là muốn sống với tinh thần hơn vật chất, thích tư duy triết học, ngôn ngữ và tư tưởng logic. Pháp hữu lậu được gọi là hý luận.

Trung luận, phẩm Quán Hữu vô, kệ 11: Nhược pháp hữu định tánh, Phi vô tắc hữu thường; Tiên hữu nhi kim vô, Thị tắc vi đoạn diệt. 若法有定性, 非無則是常; 先有而今無, 是則為斷滅. (Nếu pháp có tính nhất định, chứ chẳng phải không có, ấy thời là chấp thường; trước có mà nay không có, ấy là chấp đoạn diệt.)

Kinh Nguyệt đăng tam muội (月燈三昧經, S: Candrapradīpasamādhi sūtra), 10 quyển, do ngài Na-liên-đề-lê-da-xá (那連提黎耶舍, Narendrayaśas, 489-589) dịch vào đời Cao Tề (高齊), năm Thiên bảo thứ 8 (天保, 557), tại chùa Thiên bình (天平寺), được thu vào Đại chánh tạng, tập 15, No. 639; hoặc gọi là Tam ma địa vương kinh (三摩地王經). Nội dung kinh này thuật lại việc đức Phật giảng cho Đồng tử Nguyệt Quang nghe về việc nhờ tu tâm bình đẳng, tâm cứu hộ, tâm vô ngại, tâm vô độc và vô lượng Tam muội ở địa vị tu nhân, hoặc do rõ biết thể tánh của các pháp đúng như thực mà chứng được bồ-đề; thành tựu bố thí, trì giới, nhẫn nhục,... thì đạt được Tam muội ‘Thể tánh các pháp bình đẳng không hý luận’; lại nói Bồ tát phải thành tựu thiện xảo, trú bất phóng dật, tu thần thông bản nghiệp, hành tài thí cùng xả thân, tu học đầy đủ thân giới, nêu rõ tu học đầy đủ thân giới thì có được tướng hảo và tất cả giới. Kinh này có 2 kinh biệt sinh, đều do sa-môn Thích Tiên công (釋先公) dịch vào đời Lưu Tống (劉宋). 1. Phật thuyết Nguyệt đăng tam muội kinh (佛説月燈三昧經), cũng gọi Văn thù sư lợi bồ tát thập sự hành kinh (文殊師利菩薩十事行經), 1 quyển, được thu vào Đại chánh tạng tập 15, No. 640, hiện còn trong các bản Đại tạng đời Tống, Nguyên, Minh. Bản kinh Biệt sinh này tương đương với nửa phần trước quyển thứ 6 của kinh Nguyệt đăng tam muội do ngài Na-liên-đề-lê-

Ái kiến 愛見: Còn gọi là Kiến trước nhị pháp (愛著二法), Ái kiến nhị hành (愛見二行). Nói chung ái và kiến. Tức là các phiền não đối sự, đối lý mà sinh khởi. Nói một cách phân tích, thì ái là phiền não thuộc phương diện tình cảm, do cố chấp sự sự vật vật, nên dễ ngăn trở đạo, như tham, sân, si, v.v... Còn kiến là chỉ sự cố chấp cái lý luận sai lệch mà dẫn đến cái thấy biết lầm lẫn, đồng thời, làm chướng ngại sự ngộ đạo, là phiền não thuộc phương diện lý trí, như thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ, giới cấm thủ, v.v....

Pháp tánh là vô ngôn; muốn cho người hiểu pháp vô ngôn ấy, đức Phật phương tiện mượn danh tướng mà nói về pháp tánh.

Tạp A-hàm, kinh Tư lương, số 361: ““Nếu suy lường, vọng tưởng thì chắc chắn sẽ bị sai sử khiến thức duyên níu mà tồn tại. Vì có chỗ duyên níu cho thức tồn tại nên nó nhập vào danh sắc. Vì nhập vào danh sắc nên có qua lại. Vì có qua lại nên có sanh tử. Vì có sanh tử nên có sanh, lão, bệnh, tử, ưu, bi, khổ, não ở đời vị lai và tập hợp thuần một khối khổ lớn như vậy.” Tạp A-hàm, kinh Tuệ căn, số 657: “Thánh đệ tử thành tựu căn Tín, học như vầy: ‘Thánh đệ tử sanh tử từ vô thỉ. Bị vô minh che lấp, ái trói buộc, chúng sanh mãi mãi trôi lăn qua lại trong sanh tử, không biết bản tế. Vì có nhân nên có sanh tử. Nếu nhân vĩnh viễn đoạn tận thì sẽ không có sanh tử. Vô minh là khối tối tăm vĩ đại làm chướng ngại, ai nhập Bát-niết-bàn? mà chỉ có khổ diệt, khổ dứt, mát mẻ, không còn [tập khởi].’ Như căn Tín, cũng vậy căn Tinh tấn, căn Niệm, căn Định, căn Tuệ cũng nói như vậy. Trong năm Căn này, Tuệ nhiếp trì tất cả nên nó là hàng đầu. Thí như cây đòn nóc của nhà gác, vì nó giữ vững các cây nên nó ở trên hết.” (Thích Đức Thắng dịch)

Bát-niết-bàn (般涅槃, S. parinirvāṇa, P. parinibbāna) là tịch diệt hoàn toàn, đồng nghĩa với Niết-bàn (S. nirvāṇa). Thường thường người ta hiểu Bát-niết-bàn là Niết-bàn vô dư, nhưng cũng có người hiểu Bát-niết-bàn là Niết-bàn hữu dư, thậm chí có người hiểu cái chết một vị tăng, ni cũng là Bát-niết-bàn.

Chư thú: Là ngũ thú: trời, người, địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh.

Vãng lai: qua lại = lưu chuyển.

Ngũ chủng 五種: Năm phương cách: Trung luận, phẩm Quán Nhiên khả nhiên, kệ 14: Khả nhiên tức phi nhiên, Ly khả nhiên vô nhiên, Nhiên vô hữu khả nhiên, Nhiên trung vô khả nhiên, Khả nhiên trung vô nhiên. 可燃即非然, 離可燃無燃, 燃無有可燃, 燃中無可燃, 可燃中無燃. (Cái bị đốt cháy tức chẳng phải đốt cháy, lìa ngoài cái bị đốt cháy không có đốt cháy, đốt cháy cũng không có cái bị đốt cháy, trong đốt cháy không có cái bị đốt cháy, trong cái bị đốt cháy không có đốt cháy.) Trung luận, phẩm Phược Giải: “Sinh tử và năm uẩn, mười tám giới, mười hai nhập là một nghĩa. Nếu chúng sinh qua lại trong năm uẩn, mười tám giới, mười hai nhập thì như trong phẩm Quán Nhiên Khả Nhiên, theo năm cách tìm tướng chúng sinh không thể có được, vậy ai đối với trong năm uẩn, mười tám giới, mười hai nhập mà có qua lại.” Năm cách tìm tướng ‘ngã’ trong năm uẩn là: 1. Sắc không phải là ngã; 2. Lìa sắc không có ngã; 3. Không lìa sắc cũng không có ngã; 4. Trong ngã không có sắc; 5. Trong sắc cũng không có ngã. Thọ, tưởng, hành, thức không phải là ngã, v.v… cũng như vậy. (Tương tự, thay ‘ngã’ bằng ‘thường’.)

Trung luận, phẩm Quán Phược Giải, kệ 1: Chư hành vãng lai giả, Thường bất ưng vãng lai, Vô thường diệc bất ưng; Chúng sanh diệc phục nhiên. 諸行往來者, 常不應往來, 無常亦不應; 眾生亦復然. (Các hành qua lại nếu là thường, thời không thể qua lại, nếu là vô thường cũng không thể qua lại. Chúng sinh cũng như vậy.)

Xem phần Thứ đệ duyên ở phẩm Quán Duyên.

Xá-ma舍摩 (Sāma, Sama): Tên người.

Kinh Đại bảo tích, phẩm Pháp hội Hư Không Mục: "“Thế nào gọi là quán sanh khổ? Từ nghiệp nhơn duyên cha mẹ hòa hiệp, thời kỳ ca-la-la ban sơ thọ ý thức, thân ấy như hột đình lịch, chưa có hơi thở vào ra, chưa hay biết khổ và vui chẳng khổ chẳng vui, đã lìa sắc tướng trước mà chưa đủ các tướng sắc sau, không có sức lực, không có mong muốn, không có tinh tiến, cũng không có kiêu mạn là thượng sắc thượng tánh thượng tự tại, không có tướng ngũ dục, các căn chẳng đủ, chúng sanh như vậy tại sao ta lại chẳng thương xót! Chúng sanh như vậy, quá khứ ái và thủ gọi là vô minh, quá khứ nghiệp hữu gọi là hành, tâm sơ nhập thai gọi là thức, trong ca la la sắc và bốn ấm ban sơ gọi là danh sắc, lúc nầy chưa đủ mười hai hữu chi, do vì nhơn duyên sanh nên có thể nói là có mười hai chi nhơn duyên, chúng sanh như vậy có người trí nào mà chẳng xót thương!” (H.T Thích Trí Tịnh dịch)

Du-già sư địa luận, quyển 80, tr. 748a14: A-la-hán nhập diệt tận định trước khi nhập vô dư niết-bàn. Nghĩa là mạng chung trong trạng thái vô tâm định. (Các loại hữu tình khi thọ sinh, khi mạng chung, đều ở trong trạng thái tán tâm.)

Trung luận, phẩm Quán Phược Giải, kệ 2: Nhược chúng sinh vãng lai, Ấm giới chư nhập trung, Ngũ chủng cầu tận vô, Thùy hữu vãng lai giả? 若眾生往來, 陰界諸入中, 五種求盡無, 誰有往來者? (Nếu chúng sinh qua lại trong năm uẩn, mười tám giới, mười hai nhập, song theo năm cách tìm tướng chúng sinhtrong năm uẩn hoàn toàn không có, vậy ai qua lại?)

Trung luận, phẩm Quán Phược Giải, kệ 3: Nhược tùng thân chí thân, Vãng lai tức vô thân, Nhược kỳ vô hữu thân, Tắc vô hữu vãng lai. 若從身至身, 往來即無身; 若其無有身, 則無有往來. (Nếu từ thân này đến thân khác, qua lại tức là không có thân, nếu không có thân thời không có qua lại.)

Thủ 取: Chỉ cho ngũ ấm thân (五陰身). Trung luận: Tùng thân chí thân (從身至身).

Chất ngại 質礙: Tánh chất kết cố, hữu hình.

Trong một chu kỳ sinh tử, phân làm ba giai đoạn; sát na thứ nhất là sinh hữu; từ sát na thứ hai trở đi, bản hữu; sát na cuối cùng, tử hữu.Trung gian giữa tử hữu đời này và sinh hữu đời sau là trung hữu.

Thủ ấm 取陰: Tạp A-hàm, kinh Phong trệ, số 40: “Tỳ-kheo, thức vin bám vào bốn thủ ấm mà trụ. Bốn là những gì? Thức bị phong trệ bởi sắc mà trụ. Cũng vậy, thức bị phong trệ bởi thọ, tưởng và hành mà trụ… cho đến chẳng phải là cảnh giới. Đó gọi là phong trệ nên không giải thoát.” Phong trệ là phong tỏa và trì trệ; là bị vây khốn bời thế lực của ái, mạn, kiến, và bị kiềm hãm trong năm uẩn. Thủ ấm = ngũ thủ ấm, tức năm uẩn

Trung A-hàm, Kinh Tứ châu, số 60: “Này A-nan, vua Đảnh Sanh ngày xưa ấy, Ông cho là ai khác chăng? Chớ nghĩ như vậy. Nên biết rằng, vị ấy chính là Ta vậy.” (Thích Tuệ Sỹ dịch) Tham chiếu, Divyāvadāna tr.210-226. Hán biệt dịch, No.39. Phật Thuyết Đảnh Sanh Vương Cố Sự Kinh, Tây Tấn Pháp Cự dịch; No.40. Văn-đà-kiệt Vương Kinh, Bắc Lương Đàm-vô-sấm dịch; No.125 (17.7) Tăng Nhất, phẩm 17 kinh số 7.

Trung A-hàm, kinh Đại Thiện Kiến Vương, số 68: “Này A-nan, vua Đại Thiện Kiến thuở xưa ấy ông cho là ai khác chăng? Chớ nghĩ như vậy, nên biết rằng vị ấy chính là Ta vậy.” Pāli: D.17. Mahā-

Trung luận, phẩm Quán Phược Giải, kệ 4: Chư hành nhược diệt giả, Thị sự chung bất nhiên; Chúng sinh nhược diệt giả, Thị sự diệc bất nhiên. 諸行若滅者, 是事終不然; 眾生若滅者, 是事亦不然. (Các hành hữu vi, nếu tiêu diệt là việc hoàn toàn không đúng, chúng sinh nếu tiêu diệt, việc ấy cũng không đúng.)

Chư căn cụ 諸根具 = chư cụ 諸具: Chỉ các giác quan.

Di bộ tông luân luận: Đại chúng bộ chủ trương: “Chư Như lai thì tâm thức trong một sát-na mà biết rõ tất cả pháp; tâm trí trong một sát-na thích ứng bát-nhã là thấu triệt tất cả pháp.” (一剎那心了一切法, 一剎那心相應般若知一切法.)

Các pháp có tánh biến dị, tức là vô ngã; vô ngã tức vô thường; vô thường nên các pháp là vô tự tánh.

Trung luận, phẩm Quán Phược Giải, kệ 5: Chư hành sinh diệt tướng, Bất triền diệc bất giải; Chúng sinh như tiên thuyết, Bất triền diệc bất giải. 諸行生滅相, 不縛亦不解; 眾生如先說, 不縛亦不解. (Tướng sinh diệt của các hành, không trói cũng không mở, chúng sinh như trước đã nói, không trói cũng không mở.)

Luận Câu-xá, phẩm Phân biệt hiền thánh: “(Hỏi) Loại tâm nào - quá khứ, vị lai hay hiện tại - được giải thoát (vimucyate)? Tụng đáp: Tâm vô học khi sinh, Được giải thoát khỏi chướng ngại. (無學心生時, 正從障解脫.) Luận: Bổn luận (Jnānaprasthāna, 5, 20) nói: “Tâm vị lai của bậc vô học được giải thoát khỏi chướng ngại.” (Hỏi) Chướng ngại là gì? (Đáp) Đó là sự đắc được (prāpti) các phiền não (thuộc nhóm thứ chín của Hữu đảnh) sự hoạch đắc này tạo thành một chướng ngại (vibandha) cho sự sinh khởi của tâm vô học. Vào sát-na của Kim cang dụ định (Vajropamasamādhi), sự hoạch đắc này được đoạn trừ; và tâm vô học sinh khởi và được giải thoát. Khi sự hoạch đắc này được đoạn trừ xong thì tâm vô học đã sinh và đã được giải thoát. (Hỏi) Đối với tâm vô học chưa sinh vào sát-na của Kim cang dụ định hoặc đối với tâm thế tục đã khởi ở hàng vô học thì như thế nào? (Đáp) Hai loại tâm này cũng được giải thoát; tuy nhiên loại tâm giải thoát mà bổn luận nói đến chính là tâm vô học sẽ sinh ở vị lai (niyatam utpattau = utpādābhimukham). (Hỏi) Tâm thế tục của bậc vô học được giải thoát từ cái gì? (Đáp) Cũng được giải thoát từ sự hoạch đắc các phiền não vốn làm chướng ngại sự sinh khởi của tâm này. (Hỏi) Loại tâm thế tục này không khởi ở hàng hữu học; tại sao không nói tâm này cũng được giải thoát? (Đáp) Tâm thế tục của hàng hữu học không giống như tâm thế tục của hàng vô học vì ở hàng vô học không có kèm theo (sahita) sự hoạch đắc phiền não.” (Đạo Sinh dịch)

Chỉ tâm thế tục của bậc vô học.

Tương tục đạo: đường sinh tử (sinh diệt) liên tục.

Trung luận, phẩm Quán Phược Giải, kệ 6: Nhược thân danh vi triền, Hữu thân tắc bất triền, Vô thân diệc bất triền, Ư hà nhi hữu triền? 若身名為縛, 有身則不縛, 無身亦不縛, 於何而有縛? (Nếu thân năm uẩn gọi là trói, nhưng chỉ có một mình thân thời không trói, không có thân cũng không trói.

Trung luận, phẩm Quán Phược Giải, kệ 7: Nhược khả triền tiên triền, Tắc ưng triền khả triền, Nhi Vậy nơi chỗ nào có trói.) tiên thật vô triền, Dư như khứ lai đáp. 若可縛先縛, 則應縛可縛, 而先實無縛, 餘如去來答. (Nếu trước

Cụ phược 具縛 (sakalabandha), các kết sử (saṃyojana) còn đầy đủ, hoàn toàn chưa được đoạn trừ. Luận Đại Tỳ-bà-sa, quyển 50, tr. 259a25: “Còn đủ cả 9 kết, gọi là cụ phược hữu tình.” Chín kết là: ái, khuể, mạn, vô minh, kiến, thủ, nghi, tật và xan.

Trung luận, phẩm Quán Phược Giải, kệ 8: Triền giả vô hữu giải, Vô triền diệc vô giải, Triền thời hữu giải giả, Triền giải tắc nhất thời. 縛者無有解, 不縛亦無解, 縛時有解者, 縛解則一時. (Bị trói không có mở, không trói cũng không có mở, khi đang trói có mở, vậy thời trói và mở cùng một lúc.)

Đồn-độ-bà-xà 屯度婆蛇: Tên của vị Luân vương hay tên viên ngọc? Kinh Pháp Hoa, phẩm An lạc hạnh có Kế châu dụ hay Đảnh châu dụ: Vị luân vương hùng cường nọ muốn sử dụng uy thế làm cho các nước khác thuần phục. Nhưng các quân vương không tuân lịnh. Luân vương phải động binh chinh phạt. Thấy chiến sĩ ai có công thì luân vương mừng, tùy công mà thưởng bằng cách ban cho đủ thứ cần dùng và hiếm có. Chỉ viên ngọc sáng trong búi tóc thì không đem cho, vì chỉ trên đảnh đầu của luân vương mới nên có viên ngọc sáng ấy. Cho đến khi chiến sĩ lập được chiến công vô cùng hiển hách, nhà vua lúc bấy giờ mới đem viên minh châu trên đầu mình mà ban tặng.

Tạp A-hàm, kinh A Dục vương nhân duyên, số 604: “Độ thoát các Trời, Người/ Rồng, Tu-la, Dạ-xoa/ Kiến lập pháp vô tận/ Phật sự đã hoàn tất./ Nơi hữu được tịch diệt/ Đại bi vào Niết-bàn/ Như củi hết lửa tắt/ Rốt ráo được thường trụ.” (Thích Đức Thắng dịch)

Trung luận, phẩm Quán Phược Giải, kệ 9: Nhược bất thọ chư pháp, Ngã đương đắc Niết bàn; Nhược nhân như thị giả, Hoàn vị thọ sở triền. 若不受諸法, 我當得涅槃; 若人如是者, 還為受所縛. (“Nếu không chấp thọ các pháp, ta sẽ chứng được Niết-bàn”, người nào nghĩ như vậy, trở lại bị chấp thọ trói buộc.)

Tà phân biệt trí: Trí được xây dựng trên tà phân biệt. Tà phân biệt là cái thấy hai bên, hai tướng, tức những khái niệm đối kháng nhau, và những khái niệm như vậy được gọi là thủ đắc: là ngã chấp pháp chấp.

Trung luận, phẩm Quán Phược Giải, kệ 10: Bất ly ư sinh tử, Nhi biệt hữu Niết bàn, Thật tướng nghĩa như thị, Vân hà hữu phân biệt? 不離於生死, 而別有涅槃, 實相義如是, 云何有分別? (Không lìa ngoài sinh tử mà riêng có Niết-bàn, nghĩa thật tướng là như vậy, làm sao có phân biệt.)

Trí cảnh vô phân biệt: Trí cảnh = trí và cảnh: Trí là tâm năng quán. Cảnh là pháp sở quán. Các pháp được phản chiếu bởi trí cho nên được gọi là trí cảnh. Cảnh ở đây là cảnh lạc tín thanh tịnh (: lìa bảy hữu và hư vọng phân biệt). Trí ở đây là trí vô phân biệt.

Vô sở hữu: Cái không thể nắm bắt được.

Kinh Thắng tư duy Phạm vương sở vấn (No. 587), quyển 1, tr. 66b17 : “Nếu không có pháp để thủ đắc, thì người ấy không trú ở thế gian, không trú ở Niết-bàn. Vì sao? Vì chư Phật không thủ đắc sinh

Trung luận, phẩm Quán Nghiệp, kệ 1: Nhân năng hàng phục tâm, Lợi ích ư chúng sinh, Thị danh vi từ thiện, Nhị thế quả báo chủng. 人能降伏心, 利益於眾生, 是名為慈善, 二世果報種. (Người nào hàng phục tâm, lợi ích đối với chúng sinh, ấy gọi người từ thiện, gieo giống quả báo hai đời.) Kệ 1 của Trung luận là kệ 12 của Bát-nhã đăng luận thích.

Bốn vô ký: Dị thục sinh tâm, oai nghi lộ tâm, công xảo xứ tâm, biến hóa tâm. Dị thục sinh tâm là thức A-lại-da. Oai nghi lộ tâm: bốn oai nghi (đi, đứng, ngồi, nằm) lấy sắc, thanh, vị, xúc (tứ trần) làm thể, và tâm là đối tượng sở duyên cho bốn oai nghi ấy (nên gọi là lộ 路). Công xảo xứ tâm: điêu khắc, v.v… là thân công xảo, lấy tứ trần làm thể; ca ngâm, v.v… là ngữ công xảo, lấy thanh làm thể. Tâm làm đối tượng cho các công xảo, nên gọi là xứ. Biến hóa tâm: là tâm của vị có thần thông, có thể biến hóa năm trần; còn gọi là thông quả vô ký.

Trung luận, phẩm Quán Nghiệp, kệ 2: Đại thánh thuyết nhị nghiệp, Tư dự tùng tư sinh, Thị nghiệp biệt tướng trung, Chủng chủng phân biệt thuyết. 大聖說二業, 思與從思生, 是業別相中, 種種分別說.( Đại thánh nói hai nghiệp, là Tư và nghiệp từ Tư sinh; đối với tướng sai biệt của nghiệp, phân biệt nói nhiều thứ.) Luận Câu-xá, phẩm Phân biệt nghiệp: Thế biệt do nghiệp sinh, Tư cập tư sở tác, Tư tức

Trung luận, phẩm Quán Nghiệp, kệ 3: Phật sở thuyết tư giả, Sở vị ý nghiệp thị; Sở tùng tư sanh giả, Tức thị thân khẩu nghiệp. 佛所說思者, 所謂意業是; 所從思生者, 即是身口業. (Phật nói tư tức là ý nghiệp, nghiệp từ tư sinh khởi là thân nghiệp và khẩu nghiệp.)

Trung luận, phẩm Quán Nghiệp, kệ 4: Thân nghiệp cập khẩu nghiệp, Tác dữ vô tác nghiệp, Như thị tứ sự trung, Diệc thiện diệc bất thiện. 身業及口業, 作與無作業, 如是四事中, 亦善亦不善. (Thân nghiệp và khẩu nghiệp, tác nghiệp và vô tác nghiệp, trong bốn nghiệp như vậy, có thiện và bất thiện.)

Vô tác sắc 無作色: Cựu dịch là vô tác sắc. Tân dịch là vô biểu sắc 無表色. Vô biểu sắc, là một loại sắc pháp vô hình nương vào 2 nghiệp thiện ác do thân, miệng phát động mà sinh ra ở trong thân; Thuyết nhất thiết hữu bộ cho Vô biểu sắc này là do 4 đại đất, nước, lửa, gió, ở trong thân tạo ra, cho nên xếp vào Sắc pháp và vì nó không thể biểu hiện ra ngoài cho người khác nhận biết được, cho nên gọi là Vô biểu sắc. Vô biểu sắc thuộc tính chất tán có 2 loại thiện và ác, nếu nương vào thiện giới mà được thì gọi là Thiện vô biểu sắc; còn nương vào việc ác mà có thì gọi là Ác vô biểu sắc, cả 2 loại được gọi chung là Tán vô biểu 散無表 (Tán là trạng thái tâm rong ruổi theo 6 trần, không thể chuyên chú vào một cảnh).

Trung luận, phẩm Quán Nghiệp, kệ 5: Tùng dụng sinh phước đức, Tội sinh diệc như thị, Cập tư vi thất pháp, Năng liễu chư nghiệp tướng.. 從用生福德, 罪生亦如是, 及思為七法, 能了諸業相. (Từ tác dụng sinh phước đức, cũng sinh tội lỗi, cộng với ‘tư’ là bảy, như vậy là rõ được các tướng trạng của nghiệp.)

Lao lộc 撈漉: mò tìm vật trong nước, mưu cầu, tìm bắt.

Ngũ thú 五趣 : địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, nhân và thiên.

Trung luận, phẩm Quán Nghiệp, kệ 6: Nghiệp trú chí thọ báo, Thị nghiệp tức vi thường; Nhược diệt tức vô nghiệp, Vân hà sinh quả báo? 業住至受報, 是業即為常; 若滅即無常, 云何生果報? (Nghiệp tồn tại đến khi thọ quả báo, như vậy nghiệp là thường, nếu diệt tức là vô thường, làm sao sinh ra quả báo.)

Tạp A-hàm, kinh Đề-bà, số 1064: “Phật bảo các Tỳ-kheo: Các ông chớ nói Đề-bà-đạt-đa đang được lợi dưỡng. Vì sao? Vì Đề-bà-đạt-đa này, nếu hưởng thọ lợi dưỡng riêng thì đời này tự hoại và đời sau cũng bị hoại. Ví như cây chuối, lau, tre sanh quả liền chết, năm sau cũng hư hoại.”

Trung luận, phẩm Quán Nghiệp, kệ 7: Như nha đẳng tương tục, Giai tùng chủng tử sinh, Tùng thị nhi sinh quả, Ly chủng vô tương tục. 如芽等相續, 皆從種子生, 從是而生果, 離種無相續. (Như từ hạt giống tương tục sinh mầm, mầm tương tục sinh quả, lìa ngoài hạt giống, thời không có tương tục.)

Trung luận, phẩm Quán Nghiệp, kệ 8: Tùng chủng hữu tương tục, Tùng tương tục hữu quả, Tiên chủng hậu hữu quả, Bất đoạn diệc bất thường. 從種有相續, 從相續有果, 先種後有果, 不斷亦不常. (Từ hạt giống có tương tục, từ tương tục mà có quả, trước hạt giống sau có quả, không đoạn cũng không thường.)

Trung luận, phẩm Quán Nghiệp, kệ 9: Như thị tùng sơ tâm, Tâm pháp tương tục sinh, Tùng thị nhi hữu quả, Ly tâm vô tương tục. 如是從初心, 心法相續生, 從是而有果, 離心無相續. (Như vậy từ khi khởi tâm ban đầu, tâm tâm tương tục sinh, từ đó mà có kết quả, nếu lìa tâm, thời không có tương tục.)

Tâm từ và tâm không từ diệt, khởi liên tục.

Trung luận, phẩm Quán Nghiệp, kệ 10: Tùng tâm hữu tương tục, Tùng tương tục hữu quả, Tiên nghiệp hậu hữu quả, Bất đoạn diệc bất thường. 從心有相續, 從相續有果, 先業後有果, 不斷亦不常. (Từ tâm mà có tương tục, từ tương tục mà có kết quả, trước nghiệp sau có quả, không đoạn cũng không thường.)

Tạp A-tỳ-đàm tâm luận (No. 1552), quyển 1, tr. 875a14: “Chỉ ký luận (: đáp bằng cách gác lại): có người hỏi, thế giới là hữu biên hay thế giới là vô biên? Những câu hỏi như vậy, [thì nên gác lại câu trả lời, vì câu hỏi không thích ứng]; như tràng hoa giữa hư không, không thể trả lời là thơm hay không thơm được.“

Trung luận, phẩm Quán Nghiệp, kệ 11: Năng thành phước đức giả, Thị thập bạch nghiệp đạo; Nhị thế ngũ dục lạc, Tức thị bạch nghiệp báo. 能成福業者, 是十白業道; 二世五欲樂, 即是白業報. (Tạo thành được phước nghiệp là mười nghiệp thiện đạo (bạch nghiệp) được cái vui ngũ dục trong hai đời, tức là quả báo của bạch nghiệp.) Và giải thích: “Bạch là lành sạch. Nhân duyên thành tựu được phước đức là từ mười bạch nghiệp đạo, là nghiệp không giết, không trộm, không tà dâm, không nói dối, không hai lưỡi, không miệng dữ, không nói lời vô ích, không ghen ghét, không sân giận, không tà kiến, ấy gọi là thiện. Từ thân miệng ý thiện nghiệp sinh ra quả báo được danh lợi đời này, và đời sau sinh chỗ giàu sang trong cõi trời cõi người. Bố thí, cung kính, v.v… tuy có các thứ phước đức, nhưng lược nói thời đã thu nhiếp vào trong mười thiện nghiệp đạo rồi.”

Báo quả và y quả = Chánh báo và y báo (chánh quả và y quả). Chánh báo là thân tâm. Y báo là thế giới của thân tâm ấy.

Kệ tụng này tương đương kệ 1, phẩm Quán Nghiệp của Trung luận.

Trung luận, phẩm Quán Nghiệp, kệ 12: Nhược như nhữ phân biệt, Kỳ quá tắc thậm đa, Thị cố nhữ sở thuyết, Ư nghĩa tắc bất nhiên. 若如汝分別, 其過則甚多, 是故汝所說, 於義則不然. (Nếu theo như ông vừa phân biệt cho rằng thật có nghiệp tương tục thọ quả báo đó, thì sai lầm rất nhiều, thế nên những điều ông nói là không đúng với thật nghĩa.)

Độc tử bộ (Vatsipatriyàli) tách ra từ Nhất thiết hữu bộ. Bộ này vẫn đề cao Luận tạng, nhưng điểm khác biệt là chỉ dựa vào Pháp uẩn túc luận (tương truyền do ngài Xá-lợi-phất soạn). Sau đó, Độc tử bộ phân hóa và thành bốn bộ phái là Pháp thượng bộ (Dharmottariyàh), Hiền trú quan điểm của Chánh lượng bộ.

Nhẫm-bà 荏婆: Cây Neem (hay còn đọc là Nim) là một trong hai loài thuộc chi Azadirachta, có tên Việt Nam là ‘Cây soan chịu hạn’, thích hợp với khí hậu khô, nóng, nên chỉ sông tại các miền nhiệt đới. Từ xa xưa, cây neem đã được trồng và sử dụng rất nhiều tại Ấn Độ, nên cũng còn có tên là ‘Cây Neem Ấn Độ’. Cây Neem cũng được xem là liều thuốc trị sốt rét hiệu quả được người dân thời xưa sử

Am-la quả 菴羅果. Pāli: ambapiṇḍi, quả xoài.

Trung luận, phẩm Quán Nghiệp, kệ 13: Kim đương phục cánh thuyết, Thuận nghiệp quả báo nghĩa, Chư Phật Bích Chi Phật, Hiền thánh sở xưng thán. 今當復更說, 順業果報義, 諸佛辟支佛, 賢聖所稱歎. (Nay lại nói tiếp rằng, nghiệp tương tục thọ quả báo, là thuận hợp với nghĩa nghiệp nhân, quả báo, được chư Phật, Bích-chi Phật, các vị Hiền thánh tán thán.)

Trung luận, phẩm Quán Nghiệp, kệ 14: Bất thất pháp như khoán, Nghiệp như phụ tài vật, Thử tánh tắc vô ký, Phân biệt hữu tứ chủng.. 不失法如券, 業如負財物, 此性則無記, 分別有四種. (Cái pháp không mất như chứng thư nợ, còn nghiệp như mang nợ tài vật, tính nó là vô ký, phân biệt ra bốn thứ.)

Giải thích câu ‘Phân biệt hữu tứ chủng’ của Trung luận. Vô lậu giới còn gọi là Vô lậu bất hệ 無漏不繫, hay Bất hệ.

Trung luận, phẩm Quán Nghiệp, kệ 15: Kiến đế sở bất đoạn, Đản tư duy sở đoạn, Dĩ thị bất thất pháp, Chư nghiệp hữu quả báo. 見諦所不斷, 但思惟所斷, 以是不失法, 諸業有果報. (Thứ nghiệp vô ký thấy lý Tứ đế không đoạn được, chỉ tư duy lý Tứ đế mới đoạn được; do cái pháp không mất, nên nghiệp vô ký còn có thọ quả báo.)

Kiến sở đoạn (見所斷, Skt. Darzana-prahàtavya) là những thứ được đoạn trừ nhờ kiến đạo; còn Tu sở đoạn (修所斷 Bhàvanà-prahàtavya) là những thứ được đoạn trừ ở giai đoạn tu đạo. Theo Câu-xá luận, quyển 2, Kiến sở đoạn là khi ở giai vị kiến đạo đoạn trừ 88 tùy miên và các pháp câu hữu, tùy hành với nó. Tu sở đoạn là khi ở giai vị tu đạo đoạn trừ 81 phẩm tư hoặc và các pháp câu hữu, tùy hành với nó (còn Phi sở đoạn là người đã chứng quả A-la-hán, không còn lậu hoặc nào để đoạn). Còn theo Đại thừa A-tỳ-đạt-ma tạp luận, quyển 4: Kiến sở đoạn là đoạn trừ Phân biệt hoặc và các phiền não hoặc nghiệp do Kiến hoặc phát khởi; Tu sở đoạn là đoạn trừ các pháp hữu lậu còn lại, (còn Phi sở đoạn là các pháp vô lậu, vô vi, tự tánh thanh tịnh).

Vào cuối đời, trong khi tôn giả Mục-kiền-liên đang đi khất thực trong thành Vương Xá thì gặp nhóm Phạm Chí, môn đồ Bà-la-môn giáo vốn đã từng oán hận, ganh ghét giáo đoàn đức Phật, cầm đao trượng, ném ngói, đá làm tôn giả tử vong. Việc này xảy ra trước khi đức Phật nhập Niết-bàn. Đức Phật đã cho dựng tháp thờ tôn giả một bên cửa tinh xá Trúc Lâm.

Ly-ba-đa (s: Revata, 離波多) = Ly-bà-đa (離婆多): là em của Xá-lợi-phất (s: Śāriputra, 舍利弗), âm dịch là Ly-việt-đa (離越多), Cát-lệ-phiệt-đa (褐麗筏多); ý dịch là Thường tác thanh (常作聲), Sở cúng dường (所供養), Thất tinh (室星), Thích thời (適時). Là một đệ tử của Phật, ông thường tọa thiền nhập định, tâm không bị loạn động, nên được xem như là Người Không Bị Loạn Động Số Một. Cha mẹ ông thường cầu nguyện sao Ly-bà-đa và hạ sanh được ông, nên đặt cho ông tên như vậy. Tương truyền ông từng đi hành hóa, gặp cơn mưa lớn, vào trú trong một ngôi miếu thờ thần, đến nữa đêm thì thấy có 2 con quỷ tranh giành một thây chết mà ăn; nhân đó ông mới cảm nhận được sự hư huyễn, giả tạm của thân người này. Sau đó, ông đến chỗ Phật, nghe được giáo lý dạy rằng thân người này vốn được hình thành từ 4 yếu tố (Tứ Đại, đất, nước, gió và lửa), bèn phát tâm xuất gia tu tập. Đến cuối đời, trong khi du hóa tại nước Đà-bà (陀婆), gặp tuyết lạnh, vì không mang dép che chân, ông bị lạnh cóng tê cứng bàn chân. Thấy vậy, đức Phật tán thán hạnh Thiểu dục tri túc của ông; và cũng từ đó về sau, Ngài cho phép chư Tăng được mang loại dép cỏ để bảo vệ chân khi đi hành hóa đến các xứ lạnh.

Phạm-ma-đạt (s: Brahmadatta, 梵摩達): 1. Tên vị vua của xứ Kanyakubja; 2. Tên vua xứ Varanasi, cha của Ca Diếp (Kasyapa).

Trung luận, phẩm Quán Nghiệp, kệ 16: Nhược kiến đế sở đoạn, Nhi nghiệp chí tương tự, Tắc đắc phá nghiệp đẳng, Như thị chi quá cữu. 若見諦所斷, 而業至相似, 則得破業等, 如是之過咎. (Nếu thấy lý Tứ đế được đoạn, mà nghiệp còn đưa đến quả báo tương tợ, thời bị cái lỗi phá nghiệp.)

Trung luận, phẩm Quán Nghiệp, kệ 17: Nhất thiết chư hành nghiệp, Tương tự bất tương tự, Nhất giới sơ thọ thân, Nhĩ thời báo độc sinh. 一切諸行業，相似不相似，一界初受身，爾時報獨生。(Tất cả các hành nghiệp lành dữ, giống nhau và không giống nhau, bắt đầu thọ thân nơi một cõi nào, bấy giờ chỉ quả báo sinh theo thân.)

Trung luận, phẩm Quán Nghiệp, kệ 18: Như thị nhị chủng nghiệp, Hiện thế thọ quả báo, Hoặc ngôn thọ báo dĩ, Nhi nghiệp do cố tại. 如是二種業, 現世受果報, 或言受報已, 而業猶故在. (Như vậy hai thứ nghiệp, thọ quả báo ngay hiện tại, hoặc có người nói thọ quả báo rồi nhưng nghiệp vẫn còn tồn tại.)

Trung luận, phẩm Quán Nghiệp, kệ 19: Nhược độ quả dĩ diệt, Nhược tử dĩ nhi diệt, Ư thị trung phân biệt, Hữu lậu cập vô lậu. 若度果已滅, 若死已而滅, 於是中分別, 有漏及無漏. (Nếu được chứng quả Thánh thì diệt, hoặc chết rồi thì diệt, ở trong ấy còn phân biệt nghiệp hữu lậu, nghiệp vô lậu.)

Giai đoạn bắt đầu thấy Thánh đế, chứng Tu-đà-hoàn hướng. Sau đó tiếp tục tu tập để chứng từ Tu-đà-hoàn quả cho đến A-la-hán hướng, gọi là tu đạo. A-la-hán quả thuộc vô học đạo.

Từ sơ quả (Tu-đà-hoàn) đến nhị quả, từ nhị quả (Tư-đà-hàm) đến tam quả, từ tam quả (A-na-hàm) đến tứ quả (A-la-hán), đều gọi là độ quả (度果, vượt qua quả). Mỗi lần vượt qua một quả thì diệt trừ được nghiệp lực cần phải diệt cho một quả ở sau. Như sơ quả Tu-đà-hoàn có bảy lần sinh tử; khi chứng đắc nhị quả, thì có sáu lần sinh tử của ‘pháp không mất’ diệt, chỉ còn lại một lần qua lại; khi đạt đến quả A-la-hán tối hậu thì nhập Vô dư niết-bàn, bấy giờ hoàn toàn diệt trừ ‘pháp không mất’ hữu lậu.

Trung luận, phẩm Quán Nghiệp, kệ 20: Ly không diệc bất đoạn, Ly hữu diệc bất thường, Nghiệp quả báo bất thất, Thị danh Phật sở thuyết. 雖空亦不斷, 雖有而不常, 業果報不失, 是名佛所說. (Tuy không cũng chẳng đoạn, tuy có mà chẳng thường, nghiệp quả báo chẳng mất, ấy là lời Phật dạy.)

Đến đây là hết phần trình bày và đặt vấn đề của Chánh lượng bộ.

Trung luận, phẩm Quán Nghiệp, kệ 21: Chư nghiệp bổn vô sinh, Dĩ vô định tánh cố, Chư nghiệp diệc bất diệt, Dĩ kỳ bất sinh cố. 諸業本不生, 以無定性故; 諸業亦不滅, 以其不生故. (Các nghiệp vốn chẳng sinh, vì không có tính nhất định, các nghiệp cũng chẳng diệt, vì nó đã không sinh.)

Thí dụ này khó hiểu. Thiết la 設蘿: giống như cỏ lau nhưng bên trong cứng, mọc ở đất khô, người Đột Quyết (Tây Hồ) dùng làm cán tên.

Trung luận, phẩm Quán Nghiệp, kệ 22: Nhược nghiệp hữu tánh giả, Thị tức danh vi thường, Bất tác diệc danh nghiệp, Thường tắc bất khả tác. 若業有性者, 是即名為常, 不作亦名業, 常則不可作. (Nếu nghiệp có tự tính, thời ấy tức là thường, không tạo tác cũng gọi là nghiệp, vì đã thường thì không thể tạo tác.)

Trung luận, phẩm Quán Nghiệp, kệ 23: Nhược hữu bất tác nghiệp, Bất tác nhi hữu tội, Bất đoạn ư phạm hạnh, Nhi hữu bất tịnh quá. 若有不作業, 不作而有罪, 不斷於梵行, 而有不淨過. (Nếu có cái nghiệp không do tạo tác, không làm mà vẫn có tội, không dứt bỏ phạm hạnh vẫn có lỗi phạm bất tịnh hạnh.)

Trung luận, phẩm Quán Nghiệp, kệ 24: Thị tắc phá nhất thiết, Thế gian ngữ ngôn pháp, Tác tội dữ tác phước, Diệc vô hữu sai biệt. 是則破一切, 世間語言法, 作罪與作福, 亦無有差別. (Như thế thời phá hết tất cả pháp ngôn ngữ thế gian, làm tội và làm phước, không có khác nhau.)

Trung luận, phẩm Quán Nghiệp, kệ 25: Nhược ngôn nghiệp quyết định, Nhi tự hữu tánh giả, Thọ ư quả báo dĩ, Nhi ưng cánh phục thọ. 若言業決定, 而自有性者, 受於果報已, 而應更復受. (Nếu nghiệp quyết định có tự tính, thời sau khi thọ quả báo rồi vẫn có thể thọ lại nữa.)

Trung luận, phẩm Quán Nghiệp, kệ 26: Nhược chư thế gian nghiệp, Tùng ư phiền não sinh, Thị phiền não phi thật, Nghiệp đương hà hữu thật. 若諸世間業, 從於煩惱出, 是煩惱非實, 業當何有實. (Nếu các nghiệp của thế gian, khởi xuất từ phiền não, nhưng phiền não ấy không thật, thời nghiệp kia làm sao có thật.)

Phẩm Quán phiền não, chính là phẩm Quán điên đảo, thứ 23. Đây là kệ 2 của phẩm ấy. Trung luận: Nhược nhân tịnh bất tịnh, Điên đảo sinh tam độc, Tam độc tức vô tánh, Cố phiền não vô thật. 若因淨不淨, 顛倒生三毒; 三毒即無性, 故煩惱無實. (Nếu nhân nơi tịnh bất tịnh mà điên đảo ức tưởng phân biệt sinh ra ba độc, tức ba độc không có tự tính, nên phiền não không thật có.) Bát-nhã đăng luận thích: Ái phi ái điên đảo, Giai tùng thử duyên khởi, Ngã vô tự thể cố, Phiền não diệc phi thật. 愛非愛顛倒, 皆從此緣起, 我無自體故, 煩惱亦非實. (Ái phi ái điên đảo, Đều từ duyên này khởi, Ngã là vô tự thể, Phiền não cũng chẳng thật.) Ở đây, duyên là sự phân biệt, là vọng tưởng điên đảo.

Trung luận, phẩm Quán Nghiệp, kệ 27: Chư phiền não cập nghiệp, Thị thuyết thân nhân duyên, Phiền não chư nghiệp không, Hà huống ư chư thân. 諸煩惱及業, 是說身因緣, 煩惱諸業空, còn không, huống gì thân.)

Trung luận, phẩm Quán Nghiệp, kệ 28: Vô minh chi sở tế, Ái kết chi sở triền, Nhi ư bổn tác giả, Bất tức diệc bất dị. 無明之所蔽, 愛結之所縛, 而於本作者, 不即亦不異. (Bị vô minh che lấp, bị ái kết trói buộc, nhưng đối với tác giả vốn xưa kia chẳng một, cũng chẳng khác.)

Bát-nhã đăng luận thích, phẩm Quán thế đế duyên khởi, thứ 26: “Thế nào là danh sắc? Danh có hai loại: Một là tự đi đến các thú; hai là bị phiền não sai khiến đi vào các thú. Lại nữa, danh là bốn ấm vô sắc (: thọ, tưởng, hành, thức), gọi chung là danh. Thế nào là sắc? Sắc là có thể biến chuyển đổi khác nên gọi là sắc, nghĩa là bốn đại và bốn trần (: hương, vị, xúc, pháp).”

Trung luận, phẩm Quán Nghiệp, kệ 29: Nghiệp bất tùng duyên sinh, Bất tùng phi duyên sinh, Thị cố tắc vô hữu, Năng khởi ư nghiệp giả. 業不從緣生, 不從非緣生, 是故則無有,能起於業者. (Nghiệp không từ duyên sinh, không từ phi duyên sinh. Thế nên không có gì sinh khởi nghiệp.)

Trung luận, phẩm Quán Nghiệp, kệ 30: Vô nghiệp vô tác giả, Hà hữu nghiệp sinh quả, Nhược kỳ vô hữu quả, Hà hữu thọ quả giả. 無業無作者, 何有業生果? 若其無有果, 何有受果者? (Không có nghiệp, không có tác giả, thời đâu có nghiệp sinh ra quả báo, nếu nghiệp không có quả báo, thời đâu có người thọ quả báo.)

Trung luận, phẩm Quán Nghiệp, kệ 31: Như Thế Tôn thần thông, Sở tác biến hóa nhân, Như thị biến hóa nhân, Phục biến tác hóa nhân. 如世尊神通, 所作變化人, 如是變化人, 復變作化人. (Như đức Thế Tôn dùng thần thông hóa ra người biến hóa, người biến hóa như vậy lại biến ra người biến hóa khác.)

Trung luận, phẩm Quán Nghiệp, kệ 32: Như sở biến hóa nhân, Thị danh vi tác giả, Biến hóa nhân sở tác, Thị tắc danh vi nghiệp. 如初變化人, 是名為作者; 變化人所作, 是則名為業. (Như người biến hóa đầu gọi là tác giả, việc làm của người biến hóa ấy gọi là nghiệp.)

Ba độc (三毒): tham, sân và si. Chín kết (九結): ái, khuể, mạn, vô minh, kiến, thủ, nghi, tật và xan. Trong 9 kết, có kết thuộc căn bản phiền não: ái, khuể, mạn, vô minh, kiến (thân kiến, biên kiến và tà kiến), thủ (kiến thủ và giới cấm thủ) và nghi; có kết thuộc tùy phiền não: tật và xan. Mười triền (十纏): Chỉ cho 10 thứ phiền não nương theo tham, sân, si... mà khởi, tương ứng với tâm ô nhiễm, tạo tác các nghiệp ác trói buộc chúng sinh trong vòng sinh tử, cho nên gọi là Triền (trói buộc). Đó là: 1. Vô tàm: Không quí chuộng các công đức và đối với những người có đạo đức chẳng những không kính trọng, lại sinh tâm ghen ghét, không biết tự thẹn; 2. Vô quí: Không biết xấu hổ đối với tội lỗi của mình khi bị người khác phát giác; 3. Tật: Ganh tị, nghĩa là thấy việc hưng thịnh của người khác, tâm mình không vui; 4. Xan, nghĩa là bỏn sẻn không chịu bố thí tài vật, tiền của hoặc nói pháp cho người khác nghe; 5. Hối: Hối hận về những lỗi xấu mình đã làm khiến tâm bất an; 6. Miên: Mê ngủ khiến tâm mờ tối, không có năng lực tỉnh xét; 7. Trạo cử: Thân thô động khiến tâm không tĩnh lặng, không cách nào thành tựu được các thiền quán; 8. Hôn trầm: Thần thức tối tăm, thân tâm không có năng lực an trụ trong các thiện pháp; 9. Phẫn: Trước cảnh trái với ý mình thì sinh tâm tức giận mà quên mất chánh niệm; 10. Phú: Che giấu tội lỗi của mình. Chín mươi tám sử (九十八使): Khổ đế trong Dục giới đủ cả 10 sử: 1. Tham; 2. Sân; 3. Si; 4. Mạn; 5. Nghi; 6. Thân kiến; 7. Biên kiến; 8. Tà kiến; 9. Kiến thủ; 10. Giới cấm thủ. Tập đế, Diệt đế chỉ có 7 sử, trừ thân kiến, biên kiến và giới cấm thủ. Đạo đế có 8 sử trừ thân kiến và biên kiến. Tứ đế trong Dục giới có 32 sử, ở Sắc giới và Vô sắc giới cũng thế, chỉ trừ sân của mỗi đế, còn lại trong mỗi giới là 28 sử. Cộng 56 sử ở Sắc giới và Vô sắc giới, với 32 sử ở Dục giới thành ra 88 sử. Ở Dục giới có 4 thứ tư hoặc (tham, sân, si, mạn); Sắc giới và Vô sắc giới, mỗi giới có 3 thứ tư hoặc (tham, si, mạn). Thế là 10 tư hoặc trong ba giới với 88 sử (kiến hoặc) thành 98 sử.

Hiện báo là đời sống hiện tại. Sinh báo là đời sống ngay sau đời sống hiện tại. Hậu báo là đời sống của các đời sau nữa.

Trung luận, phẩm Quán Nghiệp, kệ 33: Chư phiền não cập nghiệp, Tác giả cập quả báo, Giai như huyễn như mộng, Như diễm nhược như hưởng. 諸煩惱及業, 作者及果報, 皆如幻如夢, 如燄亦如響. (Các phiền não và nghiệp, tác giả và quả báo, đều như huyễn, như mộng, như sóng nắng và như tiếng vang.) Thành Càn-thát-bà (: thành Tầm hương), thuật ngữ chỉ cho các pháp không thật, ảo hóa. Thần Càn-thát-bà thường dùng ảo thuật mà tạo ra những cảnh thành đô, nhưng những thành ấy trong phút chốc thì tiêu diệt. Huyễn ảo là như không gian nổi lên hoa đốm, do con mắt bị bịnh màng mắt mà thấy có hoa đốm. Sóng nắng là những dợn sóng do hơi nắng bốc lên, làm cho con nai phát sinh ảo tưởng là nước. Chiêm bao là cảnh khi mơ ngủ. Tiếng vang là tiếng dội lại y hệt tiếng kêu trong hang núi.

Thánh chủng tánh: là bổ-tát Thập địa. Bồ-tát ở Thập trú, Thập hạnh và Thập hướng đều gọi là Hiền. Bồ-tát Thập địa nương vào diệu quán của Trung đạo, phá một phần của vô minh mà chứng nhập Thánh vị, nên gọi là Thánh chủng tánh.

Trung luận là phẩm Quán Bản tế, tức là phẩm Quán Sinh tử của luận này.

Trung luận, phẩm Quán Hành, kệ 9: Đại thánh thuyết không pháp, Vị ly chư kiến cố, Nhược phục kiến hữu không, Chư Phật sở bất hóa. 大聖說空法, 為離諸見故, 若復見有空, 諸佛所不化. (Đại Thánh nói Không pháp, cốt vì khiến chúng sinh xa lìa các kiến chấp, nếu trở lại chấp có pháp Không, thời chư Phật không thể hóa độ.) Bát-nhã đăng luận thích, phẩm Quán Hành, kệ 9: Như lai thuyết Không pháp, Vị xuất ly chư kiến, Chư hữu kiến không giả, Thuyết bỉ bất khả trị. 如來說空法, 為出離諸見, 諸有見空者, 說彼不可治. (Như Lai thuyết pháp Không là vì xuất ly các kiến chấp. Những người có kiến chấp về pháp Không, Phật nói những người ấy không thể chữa trị.)

Bốn nghĩa của khổ: Khổ do mình làm, do người khác làm, do mình và người khác chung làm, và khổ được làm ra không có nguyên nhân. (tự tác, tha tác, cộng tác, vô nhân tác)

Bốn nghĩa là: tự sinh, tha sinh, cộng sinh và vô nhân sinh.

Trung luận, phẩm Quán Nhiên khả nhiên, kệ 16: Nhược nhân thuyết hữu ngã, Chư pháp các dị tướng, Đương tri như thị nhân, Bất đắc Phật pháp vị. 若人說有我, 諸法各異相, 當知如是人, 不得佛法味. (Nếu người nào nói có tướng ngã và tướng các pháp mỗi mỗi tướng khác nhau, nên biết người như vậy, chưa nếm được mùi vị Phật pháp.) Bát-nhã đăng luận thích, phẩm Quán Lửa và Củi: Nhược kế ngã chân thật, Chư pháp các các dị, Ưng tri bỉ thuyết nhân, Bất giải Thánh giáo nghĩa. 若計我真實, 諸法各各異, 應知彼說人, 不解聖教義. (Nếu chấp ngã chân thật, Các pháp mỗi khác biệt, Nên biết người nói ấy, Không hiểu nghĩa Thánh giáo.)

Trung luận, phẩm Quán Bản trú. Bát-nhã đăng luận thích, đó là phẩm Quán Thủ giả.

Trung luận, phẩm Quán Tác tác giả, kệ 1: Quyết định hữu tác giả, Bất tác quyết định nghiệp, Quyết định vô tác giả, Bất tác vô định nghiệp. 決定有作者, 不作決定業; 決定無作者, 不作無定業. (Nếu trước đã quyết định có (thật có) tác giả, thời không thể làm nghiệp đã quyết định (thật có); nếu trước quyết định không có tác giả, thời không thể làm nghiệp không quyết định.) Bát-nhã đăng luận thích, phẩm Tác giả và Nghiệp: Nhược hữu thật tác giả, Bất tác hữu thật nghiệp, Nhược vô thật tác giả, Bất tác vô thật nghiệp. 若有實作者, 不作有實業, 若無實作者, 不作無實業. (Nếu tác giả có thật, Không tác nghiệp có thật; Nếu tác giả không thật, Không tác nghiệp không thật.)

Chánh văn là ‘Quyết định nghiệp vô tác, Thị nghiệp vô tác giả’. Trung luận, phẩm Quán Tác tác giả, kệ 2: Quyết định nghiệp vô tác, Thị nghiệp vô tác giả,; Định tác giả vô tác, Tác giả diệc vô nghiệp. 決定業無作, 是業無作者; 定作者無作, 作者亦無業. (Nghiệp quyết định sẵn có rồi, thời không có tạo tác; như vậy, nghiệp ấy không có tác giả. Còn tác giả quyết định đã có rồi, thời không có tạo tác; như vậy, tác giả ấy không có tác nghiệp.) Kệ 1 của Trung luận tương đương 2 câu kệ của Bát-nhã đăng luận thích: Hữu thật giả vô tác, Nghiệp thị vô tác giả. 有實者無作, 業是無作者. (Có thật tác giả không tác, Nghiệp là không tác giả.)

Chánh văn là: Như thị tiên hậu câu đẳng bất khả đắc cố. 如是先後俱等不可得故. Có thể hiểu là: Tác giả, nghiệp và dụng cụ tác nghiệp đều là Không.

Tạp A-hàm, kinh Huyết, số 937: “Thế Tôn bảo bốn mươi Tỳ-kheo ở làng Ba-lê-da: - Chúng sanh từ vô thỉ sanh tử, bị vô minh che lấp, ái buộc cổ, mãi mãi xoay vần sanh tử, chẳng biết biên tế nguyên thủy của khổ. Này các Tỳ-kheo, các ông nghĩ thế nào? Nước sông Hằng cuồn cuộn chảy vào biển lớn, trong khoảng ấy nước sông Hằng nhiều? hay là các ông từ trước đến nay bị xoay vần trong sanh tử, thân thể bị phá hoại, máu tuôn chảy nhiều? Các Tỳ-kheo bạch Phật: - Theo chúng con hiểu ý nghĩa của lời Phật nói, chúng con đã trôi lăn trong sanh tử quá lâu, thân chúng con bị phá hoại, máu chảy rất nhiều, nhiều gấp trăm ngàn vạn lần nước sông Hằng.” (Thích Đức Thắng dịch)

Đại chánh tạng, No. 669, Phật thuyết Vô thượng y kinh 佛說無上依經.

Vô nhân, ác nhân (無因惡因): Du-già sư địa luận, quyển 89, tr. 805a11~16: “Ở đây, thi thiết ác nhân luận: Nghĩa là như có một hữu tình, khởi kiến như vầy, lập luận như vầy: ‘Có sĩ phu, Bổ-đặc-già-la, với những gì lãnh thọ, tất cả đều do nhân đã tạo của đời trước. Như thế, hoặc cho rằng, do những nhân tố tạo tác như đấng Tự tại, sự biến hóa (: thời, phương, không, ngã) v.v…’ Thi thiết vô nhân luận: Nghĩa là như có một hữu tình, khởi kiến như vầy, lập luận như vầy: ‘Có sĩ phu, Bổ-đặc-già-la, với những gì lãnh thọ, nên biết tất cả là không nhân, không duyên.”

Tức phẩm Quán Tướng Hữu Vi.

Phẩm Quán Thánh đế, thứ 24, tức phẩm Quán Tứ đế của Trung luận.

Trung luận, phẩm Quán Tứ đế, kệ 12: Thế Tôn tri thị pháp, Thậm thâm vi diệu tướng, Phi độn căn sở cập, Thị cố bất dục thuyết. 世尊知是法, 甚深微妙相, 非鈍根所及, 是故不欲說. (Đức Thế Tôn biết rõ tướng pháp này rất sâu xa và vi diệu, chẳng phải người căn tính ám độnbiết kịp, nên Ngài không muốn nói.)

Tướng chấp trước: Tự tánh của nó là sự phân biệt hư vọng, biến kế sở chấp. Ở đây là ‘thuyết Không’ chứ chưa thể nhập Không.

Trung bộ kinh, Tiểu kinh Màlunkyàputta: “Một thời, Thế Tôn trú ở Savatthi, Jetavana, tại tịnh xá ông Anathapindika (Cấp Cô Ðộc). Rồi Tôn giả Malunkyaputta, trong khi độc trú tịnh cư, khởi lên sự suy tư như sau: Có một số vấn đề này, Thế Tôn không trả lời, bỏ một bên, loại bỏ ra: ‘Thế giới là thường còn, thế giới là vô thường, thế giới là hữu biên, thế giới là vô biên; sinh mạng này và thân này là một, sinh mạng này và thân này là khác; Như Lai có tồn tại sau khi chết, Như Lai không có tồn tại sau khi chết, Như Lai có tồn tại và không có tồn tại sau khi chết. Như Lai không có tồn tại và không không tồn tại sau khi chết.’" (H.T Thích Minh Châu dịch)

Trung luận, phẩm Quán Tà kiến, kệ 30: Nhất thiết pháp không cố, Thế gian thường đẳng kiến, Hà xứ ư hà thời, Thùy khởi thị chư kiến? 一切法空故, 世間常等見, 何處於何時, 誰起是諸見? (Vì tất cả pháp đều rốt ráo không, vậy thời ở chỗ nào, vào lúc nào, và ai khởi lên các kiến chấp cho rằng thế gian là thường, vô thường v.v… ấy.) Bát-nhã đăng luận thích, phẩm Quán Tà kiến: Thị đệ nhất nghĩa trung, Nhất thiết pháp không cố, Hà xứ hà nhân duyên, Hà nhân khởi chư kiến? 是第一義中, 一切法空故, 何處何因緣, 何人起諸見？ (Trong đệ nhất nghĩa ấy, Tất cả pháp là Không, Chỗ nào nhân duyên nào, Người nào khởi các kiến?)

Trung luận, phẩm Quán Thành hoại, kệ 20: Tam thế trung cầu hữu, Tương tục bất khả đắc; Nhược tam thế trung vô, Hà hữu hữu tương tục? 三世中求有, 相續不可得; 若三世中無, 何有有相續? (Trong ba đời tìm tướng ba hữu tương tục không thể có được. Nếu trong ba đời tìm không thấy có, vậy làm sao có ba hữu tương tục.) Bát-nhã đăng luận thích, phẩm Quán Thành hoại, kệ 20: Như thị tam thời trung, Hữu tương tục bất nhiên; Nhược vô tam thời giả, Hà hữu hữu tương tục? 如是三時中, 有相續不然, 若無三時者, 何有有相續. (Như vậy trong ba thời, ‘Hữu’ tương tục không đúng, Nếu không có ba thời, Sao có ‘hữu’ tương tục?) Ba hữu là: Dục hữu, Sắc hữu và Vô sắc hữu, chỉ cho ba cõi, hoặc chỉ cho sinh mạng trong ba đời, Nhất thiết hữu bộ chia sinh mạng ra làm 4 giai đoạn, gọi là bốn hữu: sinh hữu, tử hữu, trung hữu, hậu hữu. Nhưng thật tế chỉ là sơ hữu và hậu hữu. Họ chấp ba hữu sinh diệt nhưng tương tục. Kệ tụng này phá sự tương tục đó.

Xem phẩm 16, Quán Phươc giải (Quán Trói buộc, Giải thoát).

Trung luận, phẩm Quán Phược Giải, kệ 2: Nhược chúng sinh vãng lai, Ấm giới chư nhập trung, Ngũ chủng cầu tận vô, Thùy hữu vãng lai giả? 若眾生往來, 陰界諸入中, 五種求盡無, 誰有往來者? (Nếu chúng sinh qua lại trong năm uẩn, mười tám giới, mười hai nhập, song theo năm cách tìm tướng chúng sinh trong năm uẩn hoàn toàn không có, vậy ai qua lại?) Bát-nhã đăng luận thích, phẩm Quán Trói buộc, Giải thoát, kệ 2: Nhược nhân lưu chuyển giả, Chư ấm nhập giới trung, Ngũ chủng cầu tận vô, Thùy vi thọ lưu chuyển? 若人流轉者, 諸陰入界中, 五種求盡無, 誰為受流轉. (Nếu người mà lưu chuyển, Trong các ấm, nhập, giới, Năm cách tìm không có, Ai là thọ lưu chuyển?) Năm cách tìm tướng ‘ngã’ trong năm uẩn là: 1. Sắc không phải là ngã; 2. Lìa sắc không có ngã; 3. Không lìa sắc cũng không có ngã; 4. Trong ngã không có sắc; 5. Trong sắc cũng không có ngã. Thọ, tưởng, hành, thức không phải là ngã, v.v… cũng như vậy. (Tương tự, thay ‘ngã’ bằng ‘thường’.)

Phẩm Quán Hữu vô, tr. [94a20]: Ngoại nhân nói kệ rằng: “Nếu ai thấy tự tha, Và hữu thể, vô thể, Đó là không thể thấy, Pháp Như Lai chân thật.”

Kinh Kim Quang Minh (金光明經), No. 663, 4 quyển, 19 phẩm, Đàm Mô Sấm dịch. Phẩm Không, thứ 5, có ghi: Vô minh thể tướng, Bản tự bất hữu, Vọng tưởng nhân duyên, Hòa hợp nhi hữu. 無明體相, 本自不有, 妄想因緣, 和合而有.

Tạp A-hàm, kinh Giác, số 45: “Một thời, Phật ở tại vườn Cấp cô độc, rừng cây Kỳ-đà, nước Xá-vệ. Bấy giờ, Thế Tôn nói với các Tỳ-kheo: “Có năm thọ ấm. Những gì là năm? Sắc thọ ấm; thọ, tưởng, hành, thức thọ ấm. Nếu có những Sa-môn, Bà-la-môn nào thấy có ngã, thì tất cả cũng đều ở nơi năm thọ ấm này mà thấy có ngã. Các Sa-môn, Bà-la-môn thấy sắc là ngã, sắc là khác ngã, hay ngã ở trong sắc, sắc ở trong ngã; thấy thọ, tưởng, hành, thức là ngã, khác ngã, ngã ở trong thức, thức ở trong ngã. “Phàm phu ngu si vô học vì vô minh nên thấy sắc là ngã, là khác ngã, hay ở trong nhau và nói ngã là chân thật nên không xả. Vì không xả nên các căn tăng trưởng. Khi các căn đã tăng trưởng rồi, thì sẽ sanh ra các xúc. Do bị xúc chạm bởi sáu xúc nhập xứ, do đó phàm phu ngu si vô học khởi lên cảm giác khổ vui, từ xúc mà nhập xứ khởi lên. Những gì là sáu? Nhãn xúc nhập xứ, nhĩ, tỷ, thiệt, thân và ý xúc nhập xứ.”

Trung luận, phẩm Quán Pháp, kệ 1: Nhược ngã thị ngũ uẩn, Ngã tức vị sanh diệt; Nhược ngã dị ngũ uẩn, Tắc phi ngũ uẩn tướng. 若我是五陰, 我即為生滅; 若我異五陰, 則非五陰相. (Nếu ngã tức là năm uẩn, thời ngã tức là pháp có sinh diệt, nếu ngã khác với năm uẩn, thời ngã không có tướng năm uẩn.) Khởi tận = sinh diệt.

Có sáu thức thân: nhãn thức thân, nhĩ thức thân, tỷ thức thân, thiệt thức thân, thân thức thân và ý thức thân.

Đại trí độ luận, quyển 12, tr. 147b28: “Tâm sanh do hai nhân duyên: Có khi từ thật mà sanh, có khi từ không thật mà sanh. Như cảnh thấy trong mộng, như trăng trong nước, như ban đêm thấy cây rung cho là người. Như vậy là từ trong không thật mà khiến cho tâm sanh. Nhân duyên ấy bất định, không thể nói vì có tâm sanh cho nên có thật vậy. Nếu do tâm sanh nên có, lại không thể tìm cái thật có, như mắt thấy trăng trong nước, tâm sanh ra bảo đó là trăng, nếu từ tâm mà có trăng ấy, thời không còn là trăng thật.” (H. T Thích Thiện Siêu dịch)

Thành thật luận, phẩm Tứ đại giả danh, thứ 38, tr. 261c04: “Lại nữa, pháp do nhân tố được thành, đều là giả danh, không thật có vậy. Như trong kệ nói: Bánh, trục, v.v… hòa hợp, nên gọi là xe; năm ấm hòa hợp, nên gọi là người.”

Trung luận, phẩm Quán Pháp, kệ 2: Nhược vô hữu ngã giả, Hà đắc hữu ngã sở? Diệt ngã ngã sở cố, Danh đắc vô ngã trí. 若無有我者, 何得有我所? 滅我我所故, 名得無我智. (Nếu không có ngã, thời đâu được có ngã sở; vì diệt ngã và ngã sở nên được gọi là trí vô ngã.)

A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa luận, quyển 15, tr. 76a18~b2: “Có ngoại đạo đi đến nơi đức Phật, thưa với đức Phật rằng: Thưa Ngài Kiều-đáp-ma, thế gian thường còn chăng? Cho đến nói rộng ra bốn câu phân biệt. Thế gian hữu biên chăng? Cho đến nói rộng ra bốn câu phân biệt. Ðức Thế Tôn bảo rằng: Những câu hỏi này đều không thích ứng nên không trả lời. Hỏi: Vì sao đức Thế Tôn không trả lời câu hỏi này? Ðáp: Các ngoại đạo kia chấp có Thật ngã gọi là thế gian, đi đến nơi Ðức Phật đưa ra hỏi như vậy; Ðức Phật dấy lên suy nghĩ rằng: Thật ngã nhất định không có, nếu trả lời là không có thì họ sẽ nói là như vầy: Tôi không hỏi về có hay không có; nếu trả lời là thường hoặc vô thường, v.v…, thì không hợp lý bởi vì Thật ngã vốn là không có, làm sao có thể nói là thường hay là vô thường, v.v…? Như có người hỏi người khác rằng: Con của thạch nữ này có cung kính, hiếu thuận và nói năng dễ mến hay không? Người ấy dấy lên suy nghĩ rằng: Thạch nữ không có con, nếu trả lời là không có thì người kia sẽ nói như vầy: Tôi không hỏi là có hay không có; nếu mình trả lời là có cung kính, hiếu thuận và nói năng dễ mến thì không hợp lý, bởi vì thạch nữ thì không có con, làm sao có thể nói là đứa con có cung kính, hiếu thuận và nói năng dễ mến được? Ở đây cũng như vậy, những câu hỏi chẳng có, chẳng chân, chẳng thật, chẳng hợp với đạo lý, cho nên Ðức Phật không trả lời.”

Xem giải thích, Bát-nhã đăng luận thích, phẩm Quán Nghiệp, kệ 10: Từ tâm có tương tục, Từ tương tục có quả, Nên nghiệp ở trước quả, Không đoạn cũng không thường.

Trung luận, phẩm Quán Pháp, kệ 3: Đắc vô ngã trí giả, Thị tắc danh thật quán; Đắc vô ngã trí giả, Thị nhân vi hy hữu. 得無我智者, 是則名實觀; 得無我智者, 是人為希有. (Được trí vô ngã, thời gọi là như thật quán. được trí vô ngã, người ấy rất hiếm có.)

Cái ngã được cưỡng gán, giả lập, giả thi thiết bằng khái niệm tùy theo sự tưởng tượng.

Mao luân 毛輪: sợi lông, vệt dài, vầng tròn bay lơ lửng trước mắt.

Trung luận, phẩm Quán Pháp, kệ 4: Nội ngoại ngã ngã sở, Tận diệt vô hữu cố, Chư thọ tức vi diệt, Thọ diệt tức thân diệt. 內外我我所, 盡滅無有故, 諸受即為滅, 受滅則身滅. (Trong ngã, ngoài ngã sở, diệt hết không còn, cho nên các chấp thọ cũng diệt, các chấp thọ diệt thời thân diệt.)

Trung A-hàm, kinh Sư tử hống, số 103, nói các sa-môn, Phạm chí chủ trương đoạn trừ một, hoặc hai, hoặc ba thủ (dục thủ, kiến thủ, giới cấm thủ) chứ không đề cập đến đoạn trừ ngã thủ (ngã ngữ thủ, ngã luận thủ). Phật giáo chủ trương đoạn trừ tất cả thủ. Thủ trong 12 duyên khởi bao gồm 4 thủ này: “Và này các Tỷ-kheo, thế nào là thủ? Này các Tỷ-kheo, có bốn thủ này: dục thủ, kiến thủ, giới cấm thủ, ngã luận thủ. Này các Tỷ-kheo, đây gọi là thủ.” (Tương ưng bộ kinh, Tương ưng nhân duyên)

Trung luận, phẩm Quán Pháp, kệ 5: Nghiệp phiền não diệt cố, Danh chi vi giải thoát; Nghiệp phiền não phi thật, Nhập không hý luận diệt. 業煩惱滅故, 名之為解脫; 業煩惱非實, 入空戲論滅. (Do nghiệp và phiền não diệt, nên gọi đó là giải thoát; nghiệp và phiền não không thật, nhập vào tính không, các hý luận diệt hết.)

Bất nhiễm vô tri 不染污無知 (S: Akliwỉajĩàna): Cũng gọi Bất nhiễm vô tri, Bất nhiễm ngu. Một trong hai loại vô tri. Đối lại với Nhiễm vô tri. Tức tánh của nó không nhiễm, nhưng vì là loại trí tuệ còn yếu kém, nên đối với các nghĩa sai biệt trong Phật pháp, nó chưa có khả năng biết rõ được. Thanh văn, Độc giác tuy rốt cùng đoạn Nhiễm vô tri, hoặc có thể đoạn, hoặc vẫn còn Bất nhiễm vô tri, chỉ có Phật mới có thể vĩnh viễn dứt hết Bất nhiễm vô tri, nên gọi là diệt tất cả hạt giống. Bởi vì thể của Bất nhiễm vô tri rộng hơn, bao gồm cả giải thoát chướng mà Thanh văn, Độc giác tuy có thể đoạn trừ nó, nhưng vì tập khí phiền não chưa diệt hết nên có khi nó còn hiện hành. Cứ theo ý của luận Đại tỳ-bà-

Quan điểm của Thanh Biện là: Sự giải thoát của hàng Nhị thừa là chỉ đoạn phiền não chướng. Sự giải thoát của hàng Đại thừa là đoạn cả hai: Phiền não chướng và sở tri chướng.

Trung luận, phẩm Quán Pháp, kệ 6: Chư Phật hoặc thuyết ngã, Hoặc thuyết ư vô ngã, Chư pháp thật tướng trung, Vô ngã vô phi ngã. 諸佛或說我, 或說於無我, 諸法實相中, 無我無非我. (Chư Phật hoặc dạy về ngã, hoặc dạy về vô ngã, trong thật tướng các pháp, không có ngã, không có phi ngã.)

Tam-ma-bạt-đề 三摩跋提 (S: Samàpatti), là thiền quán. Hán dịch là đẳng chí, chánh thọ, chánh định hiện tiền. Chính yếu của tam-ma-bạt-đề là hoạt dụng huyễn ảo, vì quán các pháp như huyễn ảo, như kinh Viên giác nói: “Các vị bồ tát tỏ ngộ viên giác trong sáng, đem cái tuệ giác tỏ ngộ ấy biết tâm thức và căn cảnh toàn là huyễn ảo, nên nổi lên huyễn ảo để diệt trừ huyễn ảo, biểu hiện mọi phương tiện huyễn ảo mà hóa độ cho chúng sinh huyễn ảo. Vì nổi lên huyễn ảo như vậy nên bên trong phát ra sự thư thái đại bi.”

Lô-ca-da-mật-ca 盧迦耶蜜迦: Chỉ cho Thuận thế ngoại đạo 順世外道. Phạn âm là Lokàyata, Lokàyatika). Hán âm là Lộ già da phái 路伽耶派, Lô ca da đà phái 盧迦耶陀派, Lộ ca dạ đa phái 路歌夜多派, Lộ ca dã để ca phái 路迦也底迦派. Cũng gọi Thuận thế phái. Một chi phái thuộc Bà la môn giáo ở Ấn Độ thời xưa, chủ trương thuận theo thế tục, đề xướng chủ nghĩa khoái lạc theo Duy vật luận. Phái này và phái A kì tì già 阿耆毘伽 đều là các học phái đại biểu cho tư tưởng tự do ở Ấn độ cổ

Đại thừa Quảng bác luận thích luận 大乘廣百論釋論 (No. 1571) cho thấy chủ trương ‘Đoạn diệt kiến’ của Thuận thế ngoại đạo, phủ nhận chuyển sinh, luân hồi, nghiệp báo: “Lại nữa, ngoại đạo Thuận thế nói lời như vầy: Các pháp và đại chủng ngã là tánh. Ngoài bốn đại chủng ra không có vật gì khác, tức là bốn đại chủng hòa hợp làm ngã và các pháp nội ngoại là thân tâm. Đời hiện tại thì có, đời trước và đời sau thì không có. Hữu tình và các pháp như những bọt nước trôi nổi, đều từ các duyên hiện tại mà sinh, chẳng phải đến từ đời trước, không hề hướng về đời sau. Thân căn hòa hợp, an lập khác nhau, làm duyên phát khởi các tâm: nam, nữ, v.v… , tức chỗ dựa của sự thọ dụng cùng với ngã hòa hợp, khiến cho thể của ngã có các tướng nam, nữ, v.v… hiện bày. Duyên với cảnh giới của ngã này lại khởi ngã kiến, cho rằng ngã là nam, nữ và chẳng phải cả hai.” (Tr. 195c15~22) Kinh Tạp A-hàm, kinh Ngã chánh đoạn, số 171: “Do có cái gì, do khởi cái gì, do hệ lụy cái gì, do đắm đuối cái gì, do thấy ngã nơi cái gì, khiến cho chúng sanh thấy như vầy, nói như vầy: ‘Nếu sắc bốn đại thô đoạn hoại, không còn gì, thì đó gọi là ngã bị đoạn diệt thật sự. Nếu ngã ở dục giới đoạn hoại, sau khi chết sẽ không còn gì nữa, thì đó gọi là ngã bị đoạn diệt thật sự. Nếu ngã ở sắc giới, sau khi chết không còn gì nữa, thì đó gọi là ngã bị đoạn diệt thật sự. Nếu đạt được không nhập xứ, vô sở hữu nhập xứ, phi tưởng phi phi tưởng nhập xứ, sau khi chết ngã bị đoạn hoại không còn gì nữa, thì đó gọi là ngã bị đoạn hoại thật sự.” (Thích Đức Thắng dịch)

Liễu liễu trí 了了智 (: trí liễu tri): Tạp A-hàm, kinh Bà-la-diên, số 1164: “Chư Tôn, như lời Đức Thế Tôn đã đáp cho câu hỏi Bà-la-diên-đê-xá-di-đức-lặc: ‘Nếu người biết nhị biên, Không dính mắc khoảng giữa; Được gọi Đại trượng phu, Không mê luyến ngũ dục, Thoát chỉ khâu ưu phiền.’ “Chư Tôn, những câu này có nghĩa gì? Thế nào là biên? Thế nào là hai biên? Thế nào là giữa? Thế nào là thợ khâu? Thế nào là tư, do trí mới biết, bằng liễu tri mà liễu tri; khi được biết bởi trí, được liễu tri bởi liễu tri, thì tột mé khổ, thoát khỏi khổ?” Có người đáp: “Sáu nội nhập xứ là một biên; sáu ngoại nhập xứ là biên thứ hai; thọ là ở giữa; ái là thợ khâu. Thân cận với ái, rồi do bởi nhân này nhân kia mà thân lần lần tăng trưởng xuất sanh. Những pháp này do trí mà biết, do liễu tri mà liễu tri. Khi được biết bởi trí, được liễu tri bởi liễu tri, thì tột mé khổ, mới thoát khỏi khổ.” (Thích Đức Thắng dịch)

Hai thời công phu, phần Lược giải Tâm kinh, H.T Thích Trí Quang giải thích: “Chánh tri kiến và Không tam muội như vậy hủy diệt cái gì? Cái ấy, hay nói đến nhất là ngã và ngã sở, nhưng hay nói đến hơn nữa là 2 chấp có và không. Có và không, không phải chỉ là 2 cực đoan, 2 phạm trù khẳng định và phủ định, mà Tăng a hàm giải thích thật đặc biệt: Đức Thế tôn nói với các vị tỷ kheo, có 2 sự thấy là thấy có với thấy không. Thấy có là thế nào? Là thấy có dục có sắc có vô sắc -- Thấy có dục là 5 dục: mắt thấy sắc thì rất ưa, quí và nhớ, chưa bao giờ rời bỏ mà cứ tôn thờ mãi; tai nghe tiếng, mũi ngửi hơi, lưỡi biết mùi, thân biết xúc, ý biết pháp (cũng như vậy), và đó gọi là thấy có. Thấy không là thế nào? Là thấy có thường thấy không thường, thấy có đoạn thấy không đoạn, thấy có biên thấy không biên, thấy có mạng thấy không mạng, thấy thân mạng khác nhau thấy thân mạng là một, (và) 62 sự thấy (xuất từ các sự thấy) như trên gọi là thấy không, và toàn là không phải sự thấy chính xác (Chính 2/577). Do đó luận Du dà đã nói: Không tam muội là tâm trí chuyên nhất quán sát về Không, dục ấy (Chính 30/337).”

Trung luận, phẩm Quán Pháp, kệ 7: Chư pháp thật tướng giả, Tâm hành ngôn ngữ đoạn, Vô sinh diệc vô diệt, Tịch diệt như Niết bàn. 諸法實相者, 心行言語斷, 無生亦無滅, 寂滅如涅槃. (Thật tướng của các pháp thì tuyệt dứt đường ngôn ngữ và tâm duyên, không sinh cũng không diệt, tịch diệt như Niết-bàn.)

Thánh giả vô tận tuệ kinh (聖者無盡慧經, Akṣayamati-nirdeśa-sūtra): gọi tắt là Vô tận tuệ kinh, tức phẩm Vô tận ý bồ tát, thứ 12, của Đại phương đẳng Đại tập kinh, quyển thứ 27~30 (ĐTK No.397).

Như: Là đồng. Pháp tướng tuy khác, nhưng lý thật thì ngang nhau, nên gọi là Như.

Chánh văn: Thức thị chư hữu chủng, Bì thức hành cảnh giới, Kiến cảnh vô ngã dĩ, Hữu chủng tử thị diệt. 識是諸有種, 彼識行境界, 見境無我已, 有種子是滅. Quảng bách luận bản 廣百論本 (No. 1570), phẩm Phá biên chấp, thứ 6, tr. 185c10: Thức vi chư hữu chủng, Cảnh thị thức sở hành; Kiến cảnh vô ngã thời, Chư hữu chủng giai diệt. 識爲諸有種, 境是識所行; 見境無我時, 諸有種皆滅. (Thức là chủng tử của các hữu; cảnh là phạm vi hoạt động của thức. Khi thấy được cảnh là vô ngã, thì chủng tử các hữu đều diệt.)

Tương ưng bộ, Thiên sáu xứ, Tương ưng Vô vi (S.iv, 360) nói đến những từ đồng nghĩa với Niết-bàn vô vi: Vô vi, Đích cuối cùng, Vô lậu, Sư thật, Bờ bên kia, Tế nhị, Khó được thấy, Không già, Thường hằng, Không suy yếu, Không thấy, Không lý luận, Tịch tịnh, Bất tử, Thù thắng, An lạc, An ổn, Ái đoạn tận, Bất khả tư nghị, Hy hữu, Không tai họa, Không bị tai họa, Niết-bàn, Không tồn tại, Ly tham, Thanh tịnh, Giải thoát, Không chứa giữ, Ngọn đèn, Hang ẩn, Pháo đài, Quy y, Đến bờ bên kia. (Có 33 từ ngữ diễn tả)

Bạch pháp: Pháp trắng trẻo, trong sạch, tiếng gọi chung các thiện pháp. Hắc pháp (pháp đen tối, dơ bẩn) là các bất thiện pháp.

Ngoại đạo Thuận thế rời đệ nhất nghĩa mà nói vô ngã. Họ chấp trước ngoại cảnh, vì chưa thấy chân thật. Khi sáu căn cùng ngoại cảnh hòa hợp, có tri giác thì cho là ‘có’, không có tri giác thì cho là ‘không có’. Ngoại đạo Thuận thế nói ‘không có’, kỳ thật là ‘thức duyên vô cảnh’. Dù sáu căn không có nhận biết, nhưng tâm thức lúc nào cũng có tướng phần để phan duyên. Chấp trước ‘không có’ làm tướng, ngoại đạo Thuận thế cho là ‘vô ngã’. Sự giác tri của sáu căn không đến được ‘ngã’, nên Phật giáo gọi là ‘Trung đạo vô ngã’. Thành duy thức luận nói: “Bồ tát thành tựu bốn trí có thể tùy theo đó ngộ nhập duy chỉ thức, không có đối tượng (: Duy thức vô cảnh). “Một, trí về thức tướng tương vi: Ở tại một điểm, sở kiến của quỷ, người, trời khác nhau, tùy theo sự sai biệt của nghiệp. Nếu cảnh có thật, là sao giải thích được điều này?

Trung luận, phẩm Quán Pháp, kệ 8: Nhất thiết thật phi thật, Diệc thật diệc phi thật, Phi thật phi phi thật, Thị danh chư Phật pháp. 一切實非實, 亦實亦非實, 非實非非實, 是名諸佛法. (Hết thảy pháp đều thật, đều phi thật, cũng thật cũng phi thật, chẳng phải thật chẳng phải phi thật. Đó chính là giáo pháp của chư Phật.)

Chỗ này Thanh Biện không đồng ý với quan điểm của Thanh Mục: “Chư Phật có vô lượng lực phương tiện, biết các pháp không có tướng quyết định, nhưng vì độ chúng sinh nên hoặc nói hết thảy thật , hoặc nói hết thảy không thật , hoặc nói hết thảy thật không thật , hoặc nói hết thảy chẳng phải thật chẳng phải không thật . 25a15-27, H.T Thích Thiện Siêu dịch)

Kinh Giải thâm mật có bài tụng: A đà na thức thậm thâm tế, Tập khí chủng tử như bộc lưu, Ngã ư phàm phu bất khai diễn, Khủng bỉ phân biệt chấp vi ngã. 阿陀那識甚深細, 一切種子如暴流, 於凡愚不開演, 恐彼分別執為我. (Thức A đà na cùng cực vi tế, tất cả chủng tử tựa như dòng nước vừa mạnh vừa lớn. Như lai không nói cho kẻ phàm ngu, sợ họ phân biệt chấp làm tự ngã.)

Ma-ha-diễn 摩呵衍 (S. Mahāyāna): Gọi đủ là Ma-ha diễn-na 摩訶衍那 (: Ma-ha là đại, diễn-na là thừa), chỉ cho Đại thừa, giáo pháp Đại thừa.

Có huân tập là chủng tử hữu lậu. Không có huân tập là chủng tử vô lậu.

Kinh Diệu pháp liên hoa, phẩm Dược thảo dụ, tr. 19b21: Ư chư pháp trung nhậm lực sở năng tiệm đắc nhập đạo. 於諸法中任力所能漸得入道. (Đối với pháp được nghe thì năng lực làm được, nên dần dần vào được tuệ giác Như lai.) Kinh Hoa Nghiêm, quyển 13, phẩm Quang minh giác, tr. 68b12: Duy dĩ nhất pháp nhi đắc xuất ly, thành A nậu đa la tam miệu tam bồ đề giả. 唯以一法, 而得出離, 成阿耨 多羅三藐三菩提者. (Chỉ lấy một pháp mà được xuất ly, thành Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác.)

Trung luận, phẩm Quán Pháp, kệ 9: Tự tri bất tùy tha, Tịch diệt vô hý luận, Vô dị vô phân biệt, Thị tắc danh thật tướng. 自知不隨他, 寂滅無戲論, 無異無分別, 是則名實相. (Tự mình chứng biết, không theo cái biết của người khác, tịch diệt không có hý luận, không sai khác không phân biệt. Đó chính là thật tướng.) Câu thứ 3: Vô dị vô chủng chủng 無異無種種 (Không khác, không đa dang. Vô chủng chủng [nghĩa] = vô phân biệt. Không tha duyên: Không từ người khác mà biết, không nương tựa cái khác như là điều kiện. Hý luận không nói được, vì thật tướng thì siêu việt hý luận.

Tạp A-hàm, kinh Ly-xa, số 833: “Thế Tôn bảo Ly-xa Nan-đà rằng: ‘Nếu Thánh đệ tử thành tựu bốn Bất hoại tịnh, mà muốn cầu thọ mạng liền được thọ mạng; muốn cầu dung sắc, sức lực, khoái lạc, biện tài, liền được một cách tự tại. Những gì là bốn? Thành tựu Phật bất hoại tịnh; thành tựu Pháp, Tăng bất hoại tịnh; thành tựu Thánh giới bất hoại tịnh. Ta thấy Thánh đệ tử này sau khi mạng chung ở đây sẽ sanh lên cõi trời, ở đó được mười thứ pháp. Những gì là mười? Được tuổi thọ cõi trời, sắc đẹp cõi trời, danh xưng cõi trời, khoái lạc cõi trời, tự tại cõi trời và sắc, thanh, hương, vị, xúc cõi trời. Nếu Thánh đệ tử ở trên trời mạng chung sẽ sanh vào cõi người. Ta thấy họ đầy đủ mười điều. Những gì là mười? Được tuổi thọ cõi người, người tốt đẹp, danh xưng, khoái lạc, tự tại và sắc, thanh, hương, vị, xúc cõi người. Ta nói vị đa văn Thánh đệ tử này tin không do người khác, ước muốn không do người khác, không nghe từ người khác, không lấy ý người khác, tư duy không nhân bởi người khác. Ta nói vị ấy có tri kiến chánh tuệ như thật.’”

Hý luận là ngôn ngữ (ngôn thuyết) của tư tưởng, là tư tưởng được diễn dịch, đối chiếu bằng tứ cú: có – không – cũng có cũng không – không phải có không phải không (hoặc: một – khác – cũng một cũng khác – không phải một không phải khác). Từ căn bản tứ cú này mà cứ diễn dịch đối chiếu thêm mãi, nên có từ ngữ “tứ cú bách phi”. Tư tưởng như vậy và ngôn ngữ diễn đạt tư tưởng như vậy gọi là hý luận. Trí tuệ thuộc lãnh vực này gọi là trí tứ cú, gọi là phân biệt, là tà kiến, không thể gọi là trí tuệ. Không hý luận thì đắc như thật trí, cái trí không có tác ý, tầm tư và thọ tưởng.

Kinh Diệu pháp liên hoa, phẩm Dược thảo dụ: Như lai tri thị nhất tướng nhất vị chi pháp, sở vị giải thoát tướng ly tướng diệt tướng, cứu cánh niết bàn thướng tịch diệt tướng, chung quy ư không. 如來知是一相一味之法, 所謂解脱相離相滅相, 究竟涅槃常寂滅相, 終歸於空. (Như lai biết về pháp có màu sắc mùi vị đồng nhất là màu sắc mùi vị giải thoát, tách rời và hủy diệt dục vọng, cứu cánh niết bàn theo như bản thể thường tự vắng lặng, kết cục qui về nơi Không.) (H.T Thích Trí Quang dịch)

Trung luận, phẩm Quán Pháp, kệ 10: Nhược pháp tùng duyên sinh, Bất tức bất dị nhân, Thị cố danh thật tướng; Bất đoạn diệc bất thường. 若法從緣生, 不即不異因, 是故名實相; 不斷亦不常. (Nếu pháp do duyên sinh, thì nó đối với nhân chẳng phải một cũng chẳng phải khác, ấy gọi là thật tướng, chẳng đoạn cũng chẳng thường.) Trung luận, phẩm Quán nhân duyên, kệ 7: Nhân thị pháp sinh quả, Thị pháp danh vi duyên, Nhược thị quả vị sinh, Hà bất danh phi duyên? 因是法生果, 是法名為緣;

Pháp nhĩ 法爾: các pháp là thế đó, tức nói các pháp thường đồng thường biệt (thường duy nhất mà thường sai biệt). Như nói, tâm thể thì duy nhất nhưng tâm dụng có sai biệt. Nói đủ là Pháp nhĩ như thị (Pháp vốn như vậy). Duyên khởi nói lên thật tánh (thật tướng) của các pháp. Thật tánh ấy là Duyên sinh tánh, Vô ngã tánh, Vô tự tánh. Trung bộ kinh, số 28: Đại kinh Dụ dấu chân voi: “Thế Tôn đã nói như sau: ‘Ai thấy được lý duyên khởi, người ấy thấy được pháp; ai thấy được pháp, người ấy thấy được lý duyên khởi.’” (H.T Thích Minh Châu dịch)

Trung luận, phẩm Quán Pháp, kệ 11: Bất nhất diệc bất dị, Bất thường diệc bất đoạn, Thị danh chư Thế Tôn, Giáo hóa cam lồ vị. 不一亦不異, 不常亦不斷, 是名諸世尊, 教化甘露味. (Chẳng một cũng chẳng khác, chẳng thường cũng chẳng đoạn, ấy là pháp vị cam lồ của các đức Thế Tôn giáo hóa.)

Tạp A-hàm, kinh Chúng sinh, số 438: “Một thời, Phật ở tại vườn Cấp cô độc, rừng cây Kỳ-đà, nước Xá-vệ. Bấy giờ, Thế Tôn nói với các Tỳ-kheo: “Như lấy hết cây cỏ trên quả đất này, dùng làm cây thương và xâu hết tất cả các loài thủy vật trong biển lớn; có thể xuyên suốt được tất cả không?” Các Tỳ-kheo bạch Phật: “Bạch Thế Tôn, không thể được. Vì sao? Vì những con vật ở trong biển lớn đủ các hình tướng, chủng loại, hoặc có loài nhỏ quá, không thể xâu được, hoặc lớn quá, cũng không thể xâu được.” Phật bảo Tỳ-kheo: “Đúng vậy, đúng vậy! Chúng sanh giới vô số vô lượng. Cho nên, Tỳ-kheo, đối với bốn Thánh đế này, nếu chưa hiện quán, thì nên siêng năng tìm phương tiện, phát khởi ý muốn mãnh liệt, tu học hiện quán.”

Kệ tụng này không có trong Trung luận.

Chánh hành: Là Thánh đế về đạo, tức 37 bồ đề phần pháp, 10 ba-la-mật, là 6 chánh hành và 10 chánh pháp hành. Sáu chánh hành là: 1. Chánh hành tối thắng; 2. Chánh hành tác ý; 3. Chánh hành tùy pháp; 4. Chánh hành rời hai bên; 5. Chánh hành sai biệt; 6. Chánh hành không sai biệt. Mười chánh pháp hành là: 1. Sao chép; 2. Hiến cúng; 3. Chuyền cho người; 4. Nếu ai đọc tụng, chuyên tâm lắng nghe; 5. Tự mình dở đọc; 6. Thọ trì; 7. Vì người khai diễn văn nghĩa; 8. Phúng tụng; 9. Suy nghĩ; 10. Tu tập.

Trung luận, phẩm Quán Pháp, kệ 12: Nhược Phật bất xuất thế, Phật pháp dĩ diệt tận, Chư Bích Chi Phật trí, Tùng ư viễn ly sinh. 若佛不出世, 佛法已滅盡, 諸辟支佛智, 從於遠離生. (Nếu Phật không xuất hiện thế gian, và khi Phật pháp đã diệt tận, tâm trí của các vị Bích-chi Phật, lại nhờ xa lìa chỗ ồn ào náo loạn mà phát sinh.)

Tam mật kinh 三密經: Kinh này không tồn tại, gọi đủ là Như lai Tam mật kinh 如來三密經. Nhân vương kinh sớ 仁王經疏 (No. 1708), quyển Trung, tr. 393a08~15, có đề cập đến Tam mật kinh, và đưa ra giải thích Tam mật (triṇiguhyāni) là tam mật của Phật: 1. Thân mật: Đủ tất cả đức, được đại chúng tôn trọng, gọi là Thế tôn; tướng hảo viên mãn, dẫn đạo chúng sinh, gọi là Đạo sư; thân Phật bất hoại, giống như kim cương, nên gọi là Kim cương thể. 2. Ý mật: nội chứng chân như, lìa tướng năng sở, nên gọi là tâm hành tịch diệt. 3. Ngữ mật: xa gần đồng nghe, không bị ngăn cách, gọi là chuyển pháp luân. Đây là giải thích cho câu kệ trong kinh Nhân vương hộ quốc bát-nhã ba-la-mật-đa 仁王護國般若波羅蜜多經 (No. 246, Bất Không dịch), tr. 837b07: Thế tôn đạo sư kim cương thể, Tâm hành tịch diệt chuyển pháp luân 世尊導師金剛體, 心行寂滅轉法輪.

Kinh Kim cương nói về ngã chấp bằng bốn tướng (: ý tưởng, khái niệm): ngã, nhân, chúng sinh, thọ giả. Ngã là khái niệm tự ngã, chúng sinh là khái niệm sinh thể (hay khái niệm liên tục), thọ giả là khái niệm đời sống (hay khái niệm tồn tại), nhân là khái niệm tái sinh.

Không tịch sở vấn kinh 空寂所問經: Kinh này thất truyền. Trong Chúng Kinh mục lục (眾經目錄, No. 2146), quyển 2, phần Chúng kinh ngụy vọng, liệt Không tịch Bồ-tát sở vấn kinh 空寂菩薩所問經 (còn gọi Pháp diệt tận kinh 法滅盡經) là kinh điển ngụy nghi (偽疑經, Apocrypha). Trong Quảng hoằng minh tập (廣弘明集 (No. 2103), do Đạo Tuyên 道宣 soạn, tr. 181a08 có ghi: “Kinh Không tịch sở vấn có chép: Ca-diếp là Lão tử, Nho đồng làm Khổng tử, Quang Tịnh làm Nhan Hồi.” Có lẽ có sự nhầm lẫn ở đây. Với sỏ học của ngài Thanh Biện thì những kinh được ngài trích dẫn trong Bát nhã đăng luận thích hẳn phải có mặt vào thời đại của ngài, và chắc chắn là không phải kinh ngụy tạo.

Bất nhị an ẩn môn, Năng phá chư tà kiến, Chư Phật sở hành xứ, Thị danh vô ngã pháp. 不二安隱門, 能破諸邪見, 諸佛所行處, 是名無我法. Bài kệ này có trong Trí độ luận, phần Giải thích: Như thị - ngã văn – nhất thời, tr. 64b16, nói là trích dẫn từ kệ tụng của Trung luận. Tác giả Trí độ luận là Bồ-tát Long Thọ, trích dẫn kệ tụng trong Trung luận của mình, nhưng kệ tụng này chỉ có ở Bát nhã đăng luận thích mà không có ở Trung luận do Thanh Mục giải thích. Như vậy, có thể kết luận đây cũng là kệ tụng của Trung luận.

Liễu nhân 了因: Nhâm làm cho hiểu biết. Kinh Đại bát niết bàn, No. 374, quyển 21, do Đàm-vô-sấm dịch: “Có hai thứ nhân, một là tác nhân, hai là liễu nhân. Như bánh xe, sợi dây của người thợ gốm thì đó gọi là tác nhân. Như đèn đuốc, v.v... chiếu soi vật trong tối thì đó gọi là liễu nhân (nhân làm rõ).”

Tương đãi 相待: tồn tại trong quan hệ đối đãi, sự chờ đợi đối đãi nhau.

Trung luận, phẩm Quán Thời, kệ 1: Nhược nhân quá khứ thời, Hữu vị lai hiện tại; Vị lai cập hiện tại, Ưng tại quá khứ thời. 若因過去時, 有未來現在; 未來及現在, 應在過去時. (Nếu nhân thời quá khứ mà có thời vị lai và hiện tại. Vậy thời vị lai và hiện tại phải có ở trong thời quá khứ.)

Trung luận, phẩm Quán Thời, kệ 2: Nhược quá khứ thời trung, Vô vị lai hiện tại; Vị lai hiện tại thời, Vân hà nhân quá khứ? 若過去時中, 無未來現在; 未來現在時, 云何因過去? (Nếu trong thời quá khứ không có thời vị lai hiện tại. Vậy thời vị lai và hiện tại, làm sao nhân thời quá khứ.)

Chánh văn: Đệ nhất nghĩa trung vô hiện tại vị lai thời, tự thể thời hữu đãi cố, thí như quá khứ thời. 第一義中無現在未來時, 自體時有待故, 譬如過去時. Dịch như đã dịch. Trong đệ nhất nghĩa, các pháp là vô thể. Khi có được tự thể thì ngay đó có đối đãi giữa ba thời gian, thí như một pháp chưa khởi, khi khởi, sẽ khởi; sự thể sau là thời quá khứ của sự thể trước nó.

Trung luận, phẩm Quán Thời, kệ 3: Bất nhân quá khứ thời, Tắc vô vị lai thời, Diệc vô hiện tại thời, Thị cố vô nhị thời. 不因過去時, 則無未來時, 亦無現在時, 是故無二時. (Không nhân thời quá khứ, thời không có thời vị lai, cũng không có thời hiện tại. Thế nên không có hai thời.)

Trung luận, phẩm Quán Thời, kệ 4: Dĩ như thị nghĩa cố, Tắc tri dư nhị thời, Thượng trung hạ nhất dị, Thị đẳng pháp giai vô. 以如是義故, 則知餘二時, 上中下一異, 是等法皆無. (Do nghĩa lý về quá khứ như vậy, thời biết hai thời vị lai hiện tại và các pháp trên, giữa, dưới, một, khác v.v… cũng đều không có.)

Đây là những kệ tụng diễn giải theo kệ 1, kệ 2 và kệ 3; giải thích câu: ‘Cùng quá khứ không khác, Hai thời thứ đệ chuyển.’

Ngựa là loài thú kích thước từ trung bình tới lớn, với đầu dài và cổ có bờm. Các chân mảnh dẻ, chỉ có một móng guốc, được bảo vệ bởi một guốc bằng chất sừng. Nó có đuôi dài và mảnh dẻ, hoặc là kết thúc bằng một chùm lông hoặc là hoàn toàn được che phủ trong chùm lông rủ xuống. Người nào chưa từng biết con ngựa mới hỏi câu, ‘con ngựa có sừng hay không có sừng?’ Biết về con ngựa như sau: đây là con ngựa, mà là con ngựa đua; con ngựa này thuộc ngựa giống tiêu chuẩn (Standardbred); con ngựa này khác với con ngựa thồ; con ngựa này có khả năng đua tốc độ hay đua nước kiệu. Trên đây chỉ là nói đạc tánh của con ngựa, chứ không nói phần lượng. Có sự so sánh, sự phân chia, mới có ‘phần lượng’.

Sát-na 剎那 (ksana); La-bà 羅婆 (lava) = 2 ksana; nimesa = 2 lava; kastha = 15 nimesa; kala = 30 kastha; Mô-hô-đa 摸呼多 (muhurta) = 30 kala.

Cây lúa từ khi gieo mạ, cấy, bón, sinh trưởng (từ 90 – 100 ngày), cho đến gặt cắt (28 – 32 ngày sau khi bông lúa trỗ), cần có thời gian.

Trung luận, phẩm Quán Thời, kệ 5: Thời trú bất khả đắc, Thời khứ diệc phả đắc, Thời nhược bất khả đắc, Vân hà thuyết thời tướng? 時住不可得, 時去亦叵得, 時若不可得, 云何說時相? (Thời đứng yên không thể có được, thời đi qua cũng không thể có, nếu thời không thể có được, thời làm sao nói tướng thời?) Phả 叵 = Bất 不, bất khả 不可.

Sắc thì có tánh hữu đối, chất ngại. Trong 12 duyên sinh, sáu chi: vô minh, thức, xúc, thọ, ái và thủ, là phi sắc; sáu chi còn lại thông cả sắc và phi sắc.

Tịnh ma-ni châu 淨摩尼珠 = tịnh thủy châu 淨水珠. Tịnh thủy châu mà khi được ném xuống một hồ nước, nó có thể làm cho nước hồ trở nên trong sạch hơn. Nếu đặt viên ngọc ấy trong màu xanh thì thấy như ngọc đế thanh, đặt trong màu đỏ thì thấy như ngọc hổ phách, v.v… Tịnh độ luận chú: “Thí như tịnh ma-ni châu, đặt trong nước bẩn, nước liền trong sạch. Nếu người tuy có vô lượng tội dơ bẩn trong sinh tử, nghe được danh hiệu đức Như Lai A Di Đà, chí cực vô sinh, như bảo châu thanh tịnh, gieo vào tâm thức dơ bẩn, thì trong từng ý niệm, tội diệt tâm tịnh, liền được vãng sinh.”

Trung luận không có kệ tụng này. Kệ này với kệ sau thì tương đương với kệ 6 của Trung luận.

Tha là cái khác, người khác, tức đối tượng nhận thức. Phi tha là chẳng phải cái khác, người khác, tức tự thân nhận thức hay chủ thể nhận thức.

Nhất thời = thời gian đồng nhất, tức thời gian không sai biệt. Phi nhất thời = Không phải thời gian đồng nhất, tức thời gian sai biệt.

Chư hành pháp 諸行法: Chư hành: Hiện tượng chuyển biến, có 2: nội pháp và ngoại pháp. Chư hành thuộc nội pháp: chỉ cho tâm, tâm sở và sắc trong nội thân, tức thân tâm. Chư hành thuộc ngoại pháp: chỉ cho các hành phi tâm sở, tương ưng hành không tương ưng tâm, sáu ngoại xứ và vô biểu sắc, tức thế giới của thân tâm. Chư hành pháp, chỉ cho các pháp hữu vi.

Tất cả kiến thức đều nằm trong phạm trù khái niệm chế định mà phần lớn là thủ đắc bằng cách vay mượn từ bên ngoài, thuộc khái niệm chế định trong lãnh vực thế tục đế nên có thể đúng, có thể sai, có thể thiện, có thể bất thiện, nhưng độ xác thực thì bất định. Khi độ sai lệch cao có thể dễ dàng trở thành vọng thức. Vọng thức đưa đến ảo kiến hay tà kiến. Nói cách khác, sự nhận thức của chúng ta toàn là tánh biến kế sở chấp. Tánh biến kế chấp của các pháp thì vô thể, vì phân biệt hư vọng mà sự biểu hiện của các pháp là thật sự không có.

Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển 396, phẩm Vô tánh tự tánh, tr. 1048b21~c01: “Phật dạy: - Này Thiện Hiện! Theo ý ông thì sao? Nhà ảo thuật tạo ra voi, ngựa, xe cộ, quân lính, v.v... các thứ huyễn thuật khác; loại voi, ngựa, v.v... huyễn này có phải có thật sự, có thể nương vào mà tạo nghiệp, rồi do nghiệp đã tạo, hoặc đọa địa ngục, hoặc đọa bàng sanh, hoặc đọa quỷ giới, hoặc sanh cõi người, hoặc sanh vào chúng trời Tứ đại vương cho đến trời Tha hóa tự tại ở cõi Dục, hoặc sanh cõi trời Phạm chúng cho đến trời Sắc cứu cánh ở cõi Sắc, hoặc sanh cõi trời Không vô biên xứ cho đến trời Phi tưởng phi phi tưởng xứ ở cõi Vô sắc chăng? Thiện Hiện đáp: - Bạch Thế Tôn! Không! Bạch Thiện Thệ! Không! Loài voi, ngựa v.v... huyễn đó hoàn toàn không có thật sự, chỉ mê hoặc trẻ con khờ khạo chứ làm sao có thể nương vào mà tạo nghiệp, rồi do nghiệp đã tạo, hoặc đọa vào đường ác, hoặc sanh cõi trời, người.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Trung luận, phẩm Quán Thời, kệ 6: Nhân vật cố hữu thời, Ly vật hà hữu thời? Vật thượng vô sở hữu, Hà huống đương hữu thời. 因物故有時, 離物何有時? 物尚無所有, 何況當有時? (Nhân nơi vật thể nên có thời, lìa vật thể thì đâu có thời? Nhưng vật thể còn không có, huống gì là có thời?)

Thí dụ như thấy trời sáng thì nói ‘ban ngày’, thấy bóng tối thì nói ‘ban đêm’, v.v….

Phóng quang kinh 放光經 = Phóng quang bát-nhã kinh 放光般若經, No. 221, 20 quyển, 90 phẩm, được dịch bởi Vô La Xoa 無羅叉 (Moraksa). Ngài Vô La Xoa là người nước Vu Điền, đa văn bác học, cùng với cư sĩ Trúc Thúc Lan 竺叔蘭 (vốn là người Thiên Trúc, theo cha chạy lánh nạn sang Hà Nam, chùa Thủy Nam) dịch kinh Phóng quang bát-nhã vào đời Tây Tấn, niên hiệu Nguyên Khang thứ 1 (291), thời Tấn Huệ Đế. Không có đoạn nào trong kinh Phóng quang bát-nhã tương đương với đoạn kinh trích dẫn ở trên; tuy nhiên tinh thần của kinh Phóng quang bát-nhã là như thế.

Sinh, trú, dị, hoại 生住異壞: A-tỳ-đàm tâm luận kinh (No. 1551), tr. 837c29: “Tất cả hành hữu vi, Sinh, trú cùng dị, hoại: Nghĩa là tất cả hành hữu vi đều có bốn thứ tướng là sinh, trú, dị, hoại. Vì chưa sinh mà sinh nên gọi là sinh. Sinh rồi thì sự thể tự lập nên gọi là trú. Trú rồi thì suy biến nên gọi là dị. Dị rồi thì thế lực diệt nên gọi là hoại. Nên nói là ‘sinh trú cùng dị hoại’.”

Đây là pháp tu tứ niệm trú, lấy pháp sở duyên của tuệ tức thân, thọ, tâm, pháp hoặc tất cả pháp làm tự thể cho niệm trú. Niệm trú bao gồm; thọ niệm, trú niệm và xuất niệm.

Cửu tưởng quán (cốt tỏa quán, cốt tưởng quán): 1. Quán thây mới chết bầm xanh; 2. Lần lần sình trương; 3. Kế đến nứt nẻ; 4. Máu chảy ra; 5. Rục rã; 6. Lầy thúi; 7. Giòi, thú đục, ăn; 8. Xương mục; 9. Tiêu rụi.

Diệu tý kinh 妙臂經 (S. Subāhu-paripṛcchā): 1. Tô-bà-hô đồng tử thỉnh vấn kinh 蘇婆呼童子請問經, No. 895, 3 quyển, 12 phẩm, đời Đường, Thiên Trúc tam tạng Thâu-ba-già-la 輸波迦羅 (Thiện vô úy 善無畏) dịch; 2. Diệu tý Bồ-tát sở vấn kinh 妙臂菩薩所問經, No. 896, 4 quyển, đời Tống, Pháp Thiên 法天 dịch.12 phẩm, Tô-bà-hô đồng tử = Diệu tý bồ-tát.

Trung luận, phẩm Quán Nhân Quả, kệ 1: Nhược chúng duyên hòa hợp, Nhi hữu quả sinh giả; Hòa hợp trung dĩ hữu, Hà tu hòa hợp sinh? 若眾緣和合,而有果生者; 和合中已有, 何須和合生? (Nếu các duyên hòa hợp mà có quả sinh ra, quả ấy sẵn có trong hòa hợp rồi, cần gì phải hòa hợp mới sinh.)

Sự sinh khởi không tồn tại với hữu thể tự hữu; đó là nói tánh thể không tự hữu, vì không tồn tại tánh thể tự hữu của sự sinh khởi.

Trung luận, phẩm Quán Nhân Quả, kệ 2: Nhược chúng duyên hòa hợp, Thị trung vô quả giả; Vân hà tùng chúng duyên, Hòa hợp nhi quả sinh? 若眾緣和合, 是中無果者; 云何從眾緣, 和合而果生? (Nếu trong các duyên hòa hợp không sẵn có quả, thời làm sao từ các duyên hòa hợp mà có quả sinh.)

Trung luận, phẩm Quán Nhân Quả, kệ 3: Nhược chúng duyên hòa hợp, Thị trung hữu quả giả; Hòa hợp trung ưng hữu, Nhi thật bất khả đắc. 若眾緣和合, 是中有果者; 和合中應有, 而實不可得. (Nếu trong các duyên hòa hiệp đã sẵn có quả, vậy trong các hòa hiệp đều phải có quả, song thật sự không thể có được.)

Luận Hiển dương Thánh giáo, quyển 11, tr. 532b02: “Không quá xa: Không phải ba trường hợp quá xa: 1. Xứ sở quá xa; 2. Thời gian quá xa; 3. Suy đoán quá xa. “

Luận Hiển dương Thánh giáo, quyển 11, tr. 532a17~b01: “Không chướng ngại: Có bốn thứ: i. Chẳng phải che lấp làm chướng ngại; ii. Chẳng phải ẩn giấu làm chướng ngại; iii. Chẳng phải ánh sáng làm chướng ngại; iv. Chẳng phải mê hoặc làm chướng ngại. Chẳng phải che lấp làm chướng ngại: Bị ngăn che bởi sự tối tăm, không có ánh sáng hay màu sắc không trong sạch. Chẳng phải ẩn giấu làm chướng ngại: Bị ngăn che bởi sức cỏ thuốc, sức chú thuật, sức thần thông. Chẳng phải ánh đoạt làm chướng ngại: (i) Vật nhỏ ít bị vật lớn nhiều che khuất không thể thấy được; tác dụng của thuốc độc trong đồ ăn uống [khiến không thể thấy được]; lỗ chân lông tóc bị vật thô khác che lấp; đại loại như vậy, vô lượng vô biên. (ii) Ánh sáng yếu bị ánh sáng mạnh phủ lấp nên không thể thấy được, như ánh sáng mặt trời hắt chiếu tinh tú, mặt trăng v.v... (iii) Năng trị ánh đoạt sở trị làm cho không thể thủ đắc, như quán bất tịnh lấn đoạt tướng tịnh; quán vô thường, khổ, vô ngã lấn đoạt tướng thường, lạc, ngã; quán vô tướng có sức mạnh lấn đoạt các [hữu] tướng. Chẳng phải mê hoặc làm chướng ngại: Huyễn hóa được tạo, tướng mạo sai biệt, tướng mạo tương tự , hoặc trong thân tác động làm làm chướng ngại.“

Hiện lượng 現量 (S. Pratyakwa-Pramàịa): Tiếng dùng trong Nhân minh. Lượng nghĩa là đo lường, là tiêu chuẩn để phân biệt đúng và sai của tri thức. Trí óc suy xét, cho cái này đúng, cái kia sai là lượng . Khi ta nhận biết sự vật chung quanh mà chưa phân biệt, suy xét, thì gọi là hiện lượng, một trong 3 lượng. Hiện lượng có 2 loại: Chân hiện lượng và Tự hiện lượng. (1) Chân hiện lượng: Sự nhận biết đúng về trực giác, chưa bị ảnh hưởng bởi những huyễn tướng hoặc tác dụng phân biệt của khái niệm, như thấy sợi dây thì biết ngay đó là sợi dây. (2) Tự hiện lượng: Sự nhận biết sai về hiện lượng, tức là sự nhận thức đã bị ảnh hưởng bởi các huyễn tướng hoặc tác dụng phân biệt của khái niệm, như khi thấy khói cho là mây, thấy mây tưởng là khói; hoặc trong chỗ tối lờ mờ, thấy sợi dây cho ngay đó là con rắn, v.v... Nói theo nghĩa hẹp, Hiện lượng thường chỉ cho Chân hiện lượng mà thôi. Tông Duy thức cho rằng 5 loại: Ngũ cảnh (chỗ duyên theo của Ngũ thức), Ngũ đồng duyên ý thức, Ngũ câu ý thức, Định trung ý thức và Chư cảnh (các đối tượng mà thức thứ 8 duyên theo) đều là những hiện lượng phát sinh từ tâm thức. Còn đối với Nhân minh thì chỉ có Ngũ thức và Ngũ đồng duyên, Ngũ câu ý thức là hiện lượng. Nhân minh nhập chính lý luận sớ, quyển thượng (Đại 44, 93 trung), nói: ‘Hành tướng năng duyên không động, không lay, tự chiếu theo cảnh, không tính toán suy xét, xa lìa tâm phân biệt, phù hợp với cảnh hiện tiền, làm sáng tỏ tự thể nên gọi là Hiện lượng’. [X. luận Du già sư địa Q.15; Nhân minh nhập chính lý luận sớ Q.hạ; Nhân minh luận sớ minh đăng sao, Q.hạ phần cuối, Q.4 phần đầu; Nhân minh nhập chính lý luận sớ thụy nguyên ký Q.4].

Cự 拒 (: 距): giá ba chân, kiềng ba chân. Ấn độ ngày xưa, người ta dùng ba cây chụm lại thành cái giá đỡ để đặt bình nước tắm lên đó. Kinh Đại bát niết-bàn, quyển 28, phẩm Bồ-tát Sư Tử Hống, phần 2, tr. 529c09: “Thiện nam tử! Thí như người phái Ni-kiền làm cái giá đỡ bình; bình và giá ấy làm nhân quả cho nhau, không tách rời nhau.” Lập cự cử bình 立拒舉瓶 (làm giá đỡ bình): Còn gọi là nhập chi như cự 入支如拒 (chụm cây làm giá), tam kỳ lập cự 三奇立拒 (ba thứ làm giá), tam xoa lập cự 三叉立拒 (chụm ba làm giá).

Trung luận, phẩm Quán Nhân Quả, kệ 4: Nhược chúng duyên hòa hợp, Thị trung vô quả giả; Thị tắc chúng nhân duyên, Dữ phi nhân duyên đồng. 若眾緣和合, 是中無果者; 是則眾因緣, 與非因緣同. (Nếu trong các duyên hòa hiệp không sẵn có quả, thế thời trong các duyên với trong các phi duyên giống nhau.)

Tự quả sinh: tự chủng tử chỉ sinh ra tự quả. Vô gián sinh: Là sinh khởi liên tục, không cách hở. Tự phần sinh (đối lại là tha phần sinh): là sinh ra từ chính nó, như mầm sinh ra từ hạt giống.

Trung luận, phẩm Quán Nhân Quả, kệ 5: Nhược nhân dữ quả nhân, Tác nhân dĩ nhi diệt; Thị nhân đúng.” hữu nhị thể, Nhất dữ nhất tắc diệt. 若因與果因, 作因已而滅; 是因有二體, 一與一則滅. (Nếu nhân làm nhân cho quả, làm nhân xong thì diệt. Vậy nhân ấy có hai thể, một là làm nhân cho quả, hai là làm nhân xong thì diệt.)

Trung luận, phẩm Quán Nhân Quả, kệ 6: Nhược nhân bất dữ quả, Tác nhân dĩ nhi diệt; Nhân diệt nhi quả sinh, Thị quả tắc vô nhân. 若因不與果, 作因已而滅; 因滅而果生, 是果則無因. (Nếu nhân không làm nhân cho quả xong thì diệt, nhân diệt mà quả sinh, thời quả ấy không có nhân.)

Trung luận, phẩm Quán Nhân Quả, kệ 7: Nhược chúng duyên hợp thời, Nhi hữu quả sinh giả, Sinh giả cập khả sinh, Tắc vi nhất thời sinh. 若眾緣合時, 而有果生者; 生者及可生, 則為一時俱. (Nếu ngay khi các duyên hòa hiệp mà có quả sinh, vậy thời sinh và cái được sinh, cùng có trong một lúc.)

Trung luận, phẩm Quán Nhân Quả, kệ 8: Nhược tiên hữu quả sinh, Nhi hậu chúng duyên hợp; Thử tức ly nhân duyên, Danh vi vô nhân quả. 若先有果生, 而後眾緣合; 此即離因緣, 名為無因果. (Nếu trước đã có quả sinh, sau các duyên hòa hiệp, thế tức là tách lìa nhân duyên, quả ấy gọi là quả không có nhân.)

Trung luận, phẩm Quán Nhân Quả, kệ 9: Nhược nhân biến vi quả, Nhân tức chí ư quả; Thị tắc tiền sinh nhân, Sinh dĩ nhi phục sinh. 若因變為果, 因即至於果; 是則前生因, 生已而復生. (Nếu nhân biến làm quả, tức là nhân đi đến quả, ấy là tiền sinh nhân, đã sinh rồi lại sinh.)

Trung luận, phẩm Quán Nhân Quả, kệ 10: Vân hà nhân diệt thất, Nhi năng sinh ư quả? Hựu nhược nhân tại quả, Vân hà nhân sanh quả? 云何因滅失, 而能生於果? 又若因在果, 云何因生果? (Làm sao nhân diệt mất, mà có thể sinh quả? Lại nếu nhân ở nơi quả, thời làm sao nhân sinh quả?)

Trung luận, phẩm Quán Nhân Quả, kệ 11: Nhược nhân biến hữu quả, Cánh sinh hà đẳng quả? Nhân kiến bất kiến quả, Thị nhị câu bất sinh. 若因遍有果, 更生何等果? 因見不見果, 是二俱不生. (Nếu nhân biến khắp quả, thời còn sinh ra quả gì. Trong nhân thấy có quả hay không thấy có quả, đều không sinh quả.)

Dư quả 餘果.

Trung luận, phẩm Quán Nhân Quả, kệ 12: Nhược ngôn quá khứ nhân, Nhi ư quá khứ quả, Vị lai hiện tại quả, Thị tắc chung bất hợp. 若言過去因, 而於過去果, 未來現在果, 是則終不合. (Nếu nói nhân ở quá khứ, thì nhân ấy hoàn toàn không hòa hợp với quả quá khứ, quả vị lai, hiện tại.)

Trung luận, phẩm Quán Nhân Quả, kệ 13: Nhược ngôn vị lai nhân, Nhi ư vị lai quả, Hiện tại quá khứ quả, Thị tắc chung bất hợp. 若言未來因, 而於未來果, 現在過去果, 是則終不合. (Nếu nói nhân ở vị lai, thì nhân ấy hoàn toàn không hòa hiệp với quả vị lai, quả hiện tại, quá khứ.)

Trung luận, phẩm Quán Nhân Quả, kệ 14: Nhược ngôn hiện tại nhân, Nhi ư hiện tại quả, Vị lai quá khứ quả, Thị tắc chung bất hợp. 若言現在因, 而於現在果, 未來過去果, 是則終不合. (Nếu nói nhân ở hiện tại, thì nhân ấy hoàn toàn không hòa hiệp với quả hiện tại, quả vị lai, quá khứ.)

Trung luận, phẩm Quán Nhân Quả, kệ 15: Nhược bất hòa hợp giả, Nhân hà năng sinh quả? Nhược hữu hòa hợp giả, Nhân hà năng sinh quả? 若不和合者, 因何能生果? 若有和合者, 因何能生果? (Nếu nhân và quả không hòa hiệp, thời nhân làm sao có thể sinh quả, nếu có hiệp, thời nhân làm sao có thể sinh quả.)

Trung luận, phẩm Quán Nhân Quả, kệ 16: Nhược nhân không vô quả, Nhân hà năng sinh quả? Nhược nhân bất không quả, Nhân hà năng sinh quả? 若因空無果, 因何能生果? 若因不空果, 因何能生果? (Nếu trong nhân mà trống không quả, thời nhân làm sao có thể sinh ra quả? Nếu trong nhân mà chẳng trống không quả, thời nhân làm sao có thể sinh quả?)

Trung luận, phẩm Quán Nhân Quả, không có kệ này.

Trung luận, phẩm Quán Nhân Quả, kệ 17: Quả bất không bất sinh, Quả bất không bất diệt; Dĩ quả bất không cố, Bất sinh diệc bất diệt. 果不空不生, 果不空不滅; 以果不空故, 不生亦不滅. (Quả nếu chẳng trống không, thì không sinh; quả nếu chẳng trống không, thì không diệt, vì quả đã có sẵn chẳng trống không, nên chẳng sinh chẳng diệt.)

Trung luận, phẩm Quán Nhân Quả, kệ 18: Quả không cố bất sinh, Quả không cố bất diệt; Dĩ quả thị không cố, Bất sinh diệc bất diệt. 果空故不生, 果空故不滅; 以果是空故, 不生亦不滅. (Vì quả trống không nên chẳng sinh, vì quả trống không nên chẳng diệt, vì quả là trống không, nên chẳng sinh chẳng diệt.)

Huyễn ảo, sóng nắng, chiêm bao, thành Càn-thát-bà, ảnh tượng, bóng sáng, tiếng dội, bóng trăng trong nước, biến hóa. v.v…

Trung luận, phẩm Quán Nhân Quả, kệ 19: Nhân quả thị nhất giả, Thị sự chung bất nhiên; Nhân quả nhược dị giả, Thị sự diệc bất nhiên. 因果是一者, 是事終不然; 因果若異者, 是事亦不然. (Nhân quả là một, việc ấy không đúng, nhân quả khác nhau, việc ấy cũng không đúng.)

Trung luận, phẩm Quán Nhân Quả, kệ 20: Nhược nhân quả thị nhất, Sinh cập sở sinh nhất; Nhược nhân quả thị dị, Nhân tắc đồng phi nhân. 若因果是一, 生及所生一; 若因果是異, 因則同非因. (Nếu nhân quả là một, thời sinh và cái được sinh là một, nếu nhân quả khác nhau, thời nhân đồng như phi nhân.)

Trung luận, phẩm Quán Nhân Quả, kệ 21: Nhược quả định hữu tánh, Nhân vi hà sở sinh? Nhược quả định vô tánh, Nhân vi hà sở sinh? 若果定有性, 因為何所生? 若果定無性, 因為何所生? (Nếu quả nhất định có thể tánh, thời nhân làm sao sinh được? Nếu quả nhất định không có thể tánh, thời nhân làm sao sinh được?)

Người phái Tỳ-bà-sa và người phái Tăng khư nói: “Trong đệ nhất nghĩa, có thời gian như thế, bởi vì quả có sinh, có diệt. Như hạt giống hòa hợp với nước, đất, rồi do thời tiết là hữu thể, mà mầm được sinh. Nếu không có nhân, thì quả không được sinh. Vì lẽ ấy, như trước đã nói, ‘nhân tố có cái lực’, cho nên biết ‘có thời gian’.”

Luận giả nói: “Có lời nói rằng, ‘Nhân duyên hòa hợp thì có quả sinh’. Nay sẽ trả lời. Như kệ tụng của luận nói: Cho rằng các nhân duyên, Hòa hợp mà quả sinh, Quả ấy trước đã có, Sao cần hòa hợp sinh? ”

Bát-nhã đăng luận thích không có kệ tương ứng với kệ 22, phẩm Quán Nhân Quả của Trung luận: Nhân bất sinh quả giả, Tắc vô hữu nhân tướng; Nhược vô hữu nhân tướng, Thùy năng hữu thị quả? 因不生果者, 則無有因相; 若無有因相, 誰能有是果? (Nhân không sinh quả, thời không có tướng nhân; nếu không có tướng nhân, thời cái gì có thể sinh ra quả ấy?) Trung luận, phẩm Quán Nhân Quả, kệ 23: Nhược tùng chúng nhân duyên, Nhi hữu hòa hợp sinh; Hòa hợp tự bất sinh, Vân hà năng sanh quả? 若從眾因緣, 而有和合法; 和合自不生, 云何能生果? (Nếu từ các nhân duyên mà có pháp hòa hợp, nhưng tánh hòa hợp tự nó không sinh, thời làm sao có thể sinh ra quả?)

Trung luận, phẩm Quán Nhân Quả, kệ 24: Thị cố quả bất tùng, Duyên hợp bất hợp sinh; Nhược vô hữu quả giả, Hà xứ hữu hợp pháp? 是故果不從, 緣合不合生; 若無有果者, 何處有合法? (Thế nên quả không từ các duyên hòa hợp hay không hòa hợp sinh. Nếu không có quả, thời ở chỗ nào có pháp hòa hiệp?)

Các pháp chỉ là thi thiết giả danh. Đối với các uẩn ở trong, giả lập các danh như ngã, hữu tình, mạng giả, v.v...; đối với các sắc ở ngoài, giả lập các danh như cái lọ, chiếc áo, xe cộ, v.v... Kinh Giải thâm mật, phẩm Vô tự tánh tướng: “Thắng nghĩa sinh, hãy nhận thức rằng Như lai căn cứ ba vô tánh sau đây mà mật ý nói các pháp toàn không, ấy là tướng vô tánh, sinh vô tánh, thắng nghĩa vô tánh. Tướng vô tánh là thế nào, là chính biến kế chấp tánh của các pháp, tại sao, vì tánh ấy do giả danh thiết lập chứ không phải do tự tướng thiết lập, nên gọi là tướng vô tánh. Sinh vô tánh là thế nào, là chính y tha khởi tánh của các pháp, tại sao, vì do cái khác là duyên tố mà có chứ không phải tự nhiên mà có, nên gọi là sinh vô tánh. Thắng nghĩa vô tánh là thế nào, là (một mặt), các pháp do sinh vô tánh mà nói là vô tánh, có nghĩa chính các pháp duyên sinh cũng gọi là thắng nghĩa vô tánh, tại sao, vì nơi các pháp, nếu là thanh tịnh sở duyên thì Như lai nói là thắng nghĩa vô tánh, mà y tha khởi tánh không phải thanh tịnh sở duyên nên cũng gọi là thắng nghĩa vô tánh. Thêm nữa, (mặt khác), viên thành thật tánh của các pháp cũng gọi là thắng nghĩa vô tánh, tại sao, tại pháp vô ngã của tất cả các pháp thì gọi là thắng nghĩa, thắng nghĩa này cũng gọi là vô tánh, vì nó mới là thắng nghĩa của các pháp và do vô tánh hiển lộ, nên (viên thành thật tánh) gọi là thắng nghĩa vô tánh.” (tr. 694a13~b02, H.T Thích Trí Quang dịch)

Các pháp đều vô sở hành, nghĩa là chẳng hành pháp năng sở, chẳng hành pháp phân biệt tương đối như nam nữ, hữu vô, v.v... , những khái niệm đối kháng; chẳng hành pháp kiến, văn, giác, tri; đối với các pháp đều không có sự thủ đắc.

Thức thú hậu thế kinh 識趣後世經: Kinh Thức đi tới đời sau. Xứ hòa hợp = Pháp hòa hợp.

Dữ câu 與俱 = cộng thành/ cộng hoại: Thành hoại câu hữu, thành hoại cùng có. Đại thừa Trung quán thích luận, phẩm Quán Thành Hoại: Ly thành vô hữu hoại, Ly hoại diệc vô thành; Cộng thành vô hữu hoại, Cộng hoại diệc vô thành. 離成無有壞, 離壞亦無成; 共成無有壞, 共壞亦無成.

Những đoạn giải thích trên, xin xem đối chiếu Trung luận, phẩm Thành Hoại. Khá giống.

Trung luận, phẩm Thành Hoại, kệ 2: Nhược ly ư thành giả, Vân hà nhi hữu hoại? Như ly sinh hữu tử, Thị sự tắc bất nhiên. 若離於成者, 云何而有壞? 如離生有死, 是事則不然. (Nếu lìa thành làm sao có hoại, như lìa sinh mà có chết, việc ấy không đúng.)

Trung luận, phẩm Thành Hoại, kệ 3: Thành hoại cộng hữu giả, Vân hà hữu thành hoại? Như thế gian sinh tử, Nhất thời cộng bất nhiên. 成壞共有者, 云何有成壞? 如世間生死, 一時則不然. (Nếu thành và hoại cùng thành hay cùng hoại, thời làm sao có thành hoại, như thế gian sống và chết cùng một lúc, là không đúng.)

Trung luận, phẩm Thành Hoại, kệ 4: Nhược ly ư hoại giả, Vân hà đương hữu thành? Vô thường vị tằng hữu, Bất tại chư pháp thời. 若離於壞者, 云何當有成? 無常未曾有, 不在諸法時. (Nếu lìa hoại thời làm sao có thành, vì tính vô thường chưa từng có lúc nào mà không có mặt trong các pháp.)

Sự quan sát các pháp thể y cứ trên hệ quy chiếu thời gian với thành hoại, sinh tử, thì thấy thành hoại không đồng thời, dĩ nhiên sinh tử càng không đồng thời.

Kệ tụng này cùng kệ trên tương ưng với kệ 5 của Trung luận: Thành hoại cộng vô thành, Ly diệc vô hữu thành, Thị nhị câu bất khả, Vân hà đương hữu thành? 成壞共無成, 離亦無有成, 是二俱不可, 云何當有成? (Thành và hoại chung nhau, cũng không có thành; thành và hoại lìa nhau, cũng không có thành. Cả hai cách ấy đều không thể được, vậy làm sao mà có thành?)

Chỉ cho Thuyết nhất thiết hữu bộ 說一切有部 (S. sarvāsti-vāda, P. Sabbatthivāda): Hán âm: Tát bà a tư để bà địa 薩婆阿私底婆地. Gọi tắt: Tát bà đế ba 薩婆帝婆, Tát bà đa 薩婆多, Tát vệ 薩衛. Gọi đủ: A ly da mộ la tát bà tất để bà đà 阿離耶暮攞薩婆悉底婆拖 (S. Ārya-mūla-sarvāsti-vāda). Hán dịch: Thánh căn bản Thuyết nhất thiết hữu bộ. Gọi tắt: Hữu bộ, Hữu bộ tông, Hữu tông. Cũng gọi Thuyết nhân bộ (S. Hetu-vidyāh). Một trong 20 bộ phái Tiểu thừa. Phái này từ Căn bản Thượng tọa bộ tách ra khoảng thời gian đầu của 100 năm thứ 3 sau khi đức Phật nhập diệt. Vì bộ phái này chủ trương tất cả các pháp trong 3 đời (quá khứ, hiện tại, vị lai) đều thật có nên gọi là Thuyết nhất thiết hữu bộ. Người sáng lập bộ phái này là ngài Ca đa diễn ni tử 迦多衍尼子(S. Kātyāyanīputra, trước hoặc sau kỷ nguyên Tây lịch. Cũng gọi Ca chiên diên ni tử 迦旃延尼子). Theo luận Dị bộ tông luân và Tam luận huyền nghĩa thì sau khi đức Phật nhập diệt, Thượng tọa bộ, từ các ngài Ca diếp, A nan đến ngài Ưu bà quật đa đều chỉ hoằng truyền kinh giáo, đến ngài Phú lâu na mới bắt đầu hơi nghiêng nặng về Tỳ đàm (luận), đến ngài Ca đa diễn ni tử thì cho Tỳ đàm là hơn hết và chuyên hoằng truyền A tỳ đàm, từ đó đối lập với các đệ tử của các bậc Thượng tọa và dẫn đến việc phân hóa. Bởi vì các phái Thượng tọa bộ nói chung đều lấy kinh, luật làm chỗ y cứ then chốt, còn phái này thì chủ yếu lấy các sách luận A tỳ đàm làm y cứ.

Trung luận, phẩm Thành Hoại, kệ 6: Tận tắc vô hữu thành, Bất tận diệc vô thành; Tận tắc vô hữu hoại, Bất tận diệc bất hoại. 盡則無有成, 不盡亦無成; 盡則無有壞, 不盡亦無壞. (Pháp diệt tận thời không có thành, pháp không diệt tận cũng không có thành; pháp diệt tận thời không có hoại, pháp không diệt tận cũng không có hoại.)

Trung luận, phẩm Thành Hoại, kệ 7: Nhược ly ư thành hoại, Thị diệc vô hữu pháp; Nhược đương ly ư pháp, Diệc vô hữu thành hoại. 若離於成壞, 是亦無有法; 若當離於法, 亦無有成壞. (Nếu lìa thành hoại, thời cũng không có pháp gì, nếu lìa pháp thì cũng không có thành hoại.)

Trung luận, phẩm Thành Hoại, kệ 8: Nhược pháp tánh không giả, Thùy đương hữu thành hoại? Nhược tánh bất không giả, Diệc vô hữu thành hoại. 若法性空者, 誰當有成壞? 若性不空者, 亦無有成壞. (Nếu pháp thể tính không, thời cái gì có thành hoại, nếu pháp thể tính chẳng không, cũng không có thành hoại.)

Trung luận, phẩm Thành Hoại, kệ 9: Thành hoại nhược nhất giả, Thị sự tắc bất nhiên; Thành hoại nhược dị giả, Thị sự diệc bất nhiên. 成壞若一者, 是事則不然; 成壞若異者, 是事亦不然. (Thành hoại nếu là một, sự ấy không đúng; thành hoại nếu khác nhau, sự ấy cũng không đúng.)

Trung luận, phẩm Thành Hoại, kệ 10: Nhược vị dĩ nhãn kiến, Nhi hữu sanh diệt giả, Tắc vi thị si vọng, Nhi kiến hữu sanh diệt. 若謂以現見, 而有生滅者, 則為是癡, 而見有生滅. (Nếu cho rằng vì hiện thấy có sinh diệt; thời đó là do si vọng mà thấy có sinh diệt.)

Trung luận, phẩm Thành Hoại, kệ 11: Tùng pháp bất sinh pháp, Diệc bất sinh phi pháp; Tùng phi pháp bất sinh, Pháp cập ư phi pháp. 從法不生法, 亦不生非法; 從非法不生, 法及於非法. (Từ pháp không sinh pháp, cũng không sinh phi pháp ; từ phi pháp không sinh pháp và phi pháp.) Pháp, phi pháp = hữu vật, vô vật/ hữu thể, vô thể.

Trung luận, phẩm Thành Hoại, kệ 12: Pháp bất tùng tự sinh, Diệc bất tùng tha sinh, Bất tùng tự tha sinh, Vân hà nhi hữu sinh? 法不從自生, 亦不從他生, 不從自他生, 云何而有生? (Pháp không từ tự thể nó sinh, cũng không từ cái khác sinh, không từ tự thể nó và cái khác sinh, làm sao mà có sinh.)

Đó là 4 nghĩa các pháp: tự sinh, tha sinh, cộng sinh và vô nhân sinh.

Trung luận, phẩm Thành Hoại, kệ 13: Nhược hữu sở thọ pháp, Tức đọa ư đoạn thường, Đương tri sở thọ pháp, Nhược thường nhược vô thường. 若有所受法, 即墮於斷常, 當知所受法, 若常若無常. (Nếu có pháp được chấp thọ, tức rơi vào đoạn thường; nên biết có pháp được chấp thọ, thì hoặc chấp là thường, hoặc chấp là vô thường.)

Trung luận, phẩm Thành Hoại, kệ 14: Sở hữu thọ pháp giả, Bất đọa ư đoạn thường, Nhân quả tương tục cố, Bất đoạn diệc bất thường. 所有受法者, 不墮於斷常, 因果相續故, 不斷亦不常. (Có người chấp thọ pháp mà không rơi vào đoạn thường, vì [các pháp là] nhân quả tiếp nối nhau, nên [các pháp] không đoạn cũng không thường.)

Trung luận, phẩm Thành Hoại, kệ 15: Nhược nhân quả sinh diệt, Tương tục nhi bất đoạn; Diệt cánh bất sinh cố, Nhân tức vi đoạn diệt. 若因果生滅, 相續而不斷; 滅更不生故, 因即為斷滅. (Nếu nhân quả sinh diệt tương tục nhau nên không đoạn, song vì pháp diệt rồi không sinh lại, thì nhân liền bị đoạn diệt.)

Trung luận, phẩm Quán Pháp, kệ 10: Nhược pháp tùng duyên sinh, Bất tức bất dị nhân, Thị cố danh thật tướng; Bất đoạn diệc bất thường. 若法從緣生, 不即不異因, 是故名實相; 不斷亦不常. (Nếu pháp do duyên sinh, thì nó đối với nhân chẳng phải một cũng chẳng phải khác, ấy gọi là thật tướng, chẳng đoạn cũng chẳng thường.) Bát-nhã đăng luận thích, phẩm Quán Pháp: Từ duyên vật sinh khởi, Vật ấy thể phi duyên, Cũng không rời duyên kia, Chẳng đoạn cũng chẳng thường. (從緣所起物, 此物非緣體, 亦不離彼緣, 非斷亦非常.)

Xem giải thích phẩm Quán Duyên, kệ 14 và 15.

Trung luận, phẩm Thành Hoại, kệ 16: Pháp trụ ư tự tánh, Bất ưng hữu hữu vô; Niết bàn diệt tương tục, Tắc đọa ư đoạn diệt. 法住於自性, 不應有有無; 涅槃滅相續, 則墮於斷滅. (Pháp thường trú trong tự tánh, thì không thể có tướng có, tướng không; Niết-bàn diệt giòng sinh tử tương tục, thì cũng rơi vào đoạn diệt.)

Xem phẩm Quán Duyên và phẩm Quán Nhân Quả Hòa Hợp.

Phẩm Quán Duyên: [57b15] “Như đức Như Lai nói: ‘Không thể biến dị, thí như tịch diệt Niết-bàn.’ Ở đây, năng khởi nhân là nghĩa của nhân duyên; sở duyên của tâm và tâm số pháp là nghĩa của duyên duyên; tâm và tâm số pháp theo thứ đệ diệt, trừ tối hậu tâm của A-la-hán, là nghĩa của thứ đệ duyên; nếu pháp này có, pháp kia được sinh khởi, là nghĩa của tăng thượng duyên.”

Trung luận, phẩm Thành Hoại, kệ 17: Nhược sơ hữu diệt giả, Tắc vô hữu hậu hữu; Sơ hữu nhược bất diệt, Diệc vô hữu hậu hữu. 若初有滅者, 則無有後有; 初有若不滅, 亦無有後有. (Nếu ‘sơ hữu’ diệt rồi, thời không có ‘hậu hữu’; sơ hữu nếu không diệt, thời cũng không có hậu hữu.)

Tử hữu chưa diệt = hữu hiện tại = sơ hữu chưa diệt.

Trung luận, phẩm Thành Hoại, kệ 18: Nhược sơ hữu diệt thời, Nhi hậu hữu sinh giả, Diệt thời thị nhất hữu. Sinh thời thị nhất hữu. 若初有滅時, 而後有生者, 滅時是一有, 生時是一有. ( Nếu ngay khi ‘sơ hữu’ diệt mà ‘hậu hữu’ sinh, vậy là khi diệt là một hữu, khi sinh là một hữu.)

Trung luận, phẩm Thành Hoại, kệ 19: Nhược ngôn ư sinh diệt, Nhi vị nhất thời giả, Tắc ư thử ấm tử, Tư ư thử ấm sinh. 若言於生滅, 而謂一時者, 則於此陰死, 即於此陰生. (Nếu cho rằng sinh diệt cùng một lúc, vậy thời chính thân ngũ uẩn này chết, tức là thân ngũ uẩn này sinh.)

Trung luận, phẩm Thành Hoại, kệ 20: Tam thế trung cầu hữu, Tương tục bất khả đắc; Nhược tam thế trung vô, Hà hữu hữu tương tục? 三世中求有, 相續不可得; 若三世中無, 何有有相續? (Trong ba đời tìm tướng ba hữu tương tục không thể có được. Nếu trong ba đời tìm không thấy có, vậy làm sao có ba hữu tương tục?)

Kim cương tam muội 金剛三昧: Cũng gọi Kim cương dụ định 金剛喻定 (S: vajropamā-samādhi), Kim cương diệt định 金剛滅定, Kim cương tâm 金剛心, Đảnh tam muội 頂三昧. Chỉ cho Thiền định bền chắc, sắc bén như kim cương, có năng lực phá trừ tất cả phiền não, cũng như kim cương có thể hủy hoại hết thảy vật chất khác. Tức là Thiền định của hàng Tiểu thừa Thanh văn hoặc Đại thừa Bồ tát tu tập vào giai đoạn sắp hoàn tất việc đoạn trừ các phẩm phiền não cuối cùng, cũng là tâm sau rốt của người tu theo Tam thừa. Tu tập định này có khả năng dứt trừ các phiền não cực nhỏ nhiệm, mà chứng ngộ quả vị cao tột, như hàng Thanh văn có thể đạt đến quả A la hán, Bồ tát thì chứng được quả Phật. Thông thường, gọi các thứ bậc đoạn trừ phiền não là Vô gián đạo, mà gọi các vị từ đó chứng được chân lý là Giải thoát đạo; bởi thế, sinh khởi Kim cương dụ định tương đương với Vô gián đạo, từ đó mà được quả A la hán hoặc quả Phật thì tương đương với Giải thoát đạo. Cho nên, Vô gián đạo có khả năng sinh khởi Kim cương dụ định, cũng gọi là Kim cương vô gián đạo. Kinh Niết bàn, quyển 24 (Đại 12, 509 trung), nói: “Bậc Đại bồ tát tu Đại niết bàn, chứng được Kim cương tam muội; an trụ trong Tam muội này, có thể phá tan tất cả các pháp.” [X. luận Đại tỳ bà sa Q.28; luận Đại trí độ Q.47; luận Câu xá Q.24; luận Thành duy thức Q.10].

Thập lục tâm 十六心: Chỉ cho 16 thứ trí tuệ do dùng trí vô lậu hiện quán Tứ đế mà đạt được, gọi là Thập lục tâm, theo thuyết của tông Câu xá. Trí vô lậu là trí dứt trừ phiền não trong 3 cõi Dục, Sắc và Vô sắc mà chứng được chân lý của Phật giáo (trí Xuất thế gian). Hiện quán là phương pháp nhận thức thông qua thiền định, chứ không qua các khái niệm ngôn ngữ, văn tự, khiến cho chân lý Phật giáo trực tiếp hiện bày ở trước mặt. Trong Phật giáo Tiểu thừa, phương pháp nhận thức này đặc biệt lấy Tứ đế làm đối tượng nhận thức, gọi là Thánh đế hiện quán, cũng chính là theo thứ tự quán xét lý Tứ đế trong 3 cõi: Trước hết duyên Khổ đế ở cõi Dục để quán xét thì sinh khởi Pháp nhẫn trí vô lậu, sau đó lại sinh khởi Pháp trí; kế đến duyên Khổ đế ở cõi Sắc, cõi Vô sắc mà quán xét thì sinh khởi Loại nhẫn trí, Loại trí; theo đây, 3 đế còn lại là Tập, Diệt, Đạo mỗi đế cũng đều sinh khởi 4 trí, cộng chung thành 16 thứ trí tuệ, gọi là Thập lục tâm. Cứ theo phẩm Hiền thánh trong luận Câu xá, quyển 23 thì Thập lục tâm là: 1. Khổ pháp trí nhẫn (S: Duḥkhe dharma-jĩàna-kwànti): Hiện quán khổ đế cõi Dục, dứt trừ kiến hoặc của Khổ đế mê lầm. 2. Khổ pháp trí (S: Duḥkhe dharma-jĩāna): Hiện quán Khổ đế của cõi Dục, ấn chứng lý Khổ đế. 3. Tập pháp trí nhẫn (S: Samudaye dharma-jĩāna-kwānti): Hiện quán Tập đế của cõi Dục, đoạn trừ Kiến hoặc của Tập đế mê lầm. 4. Tập pháp trí (S: Samudaye dharma-jĩāna): Hiện quán Tập đế của cõi Dục, ấn chứng lý Tập đế. 5. Diệt pháp trí nhẫn (S: Nirodhe dharma-jĩāna-kwānti): Hiện quán Diệt đế của cõi Dục, đoạn trừ Kiến hoặc của Diệt đế mê lầm. 6. Diệt pháp trí (S: Nirodhe dharma-jĩāna): Hiện quán Diệt đế của cõi Dục, ấn chứng lý Diệt đế. 7. Đạo pháp trí nhẫn (S: Mārge dharma-jĩāna-kwānti): Hiện quán Đạo đế của cõi Dục, đoạn trừ Kiến hoặc của Đạo đế mê lầm. 8. Đạo pháp trí (S: Mārge dharma-jĩāna): Hiện quán Đạo đế của cõi Dục, ấn chứng lý Đạo đế. 9. Khổ loại trí nhẫn (S: Duḥkhe’nvaya-jĩāna-kwānti): Hiện quán Khổ đế của 2 cõi Sắc, Vô sắc, đoạn trừ Kiến hoặc đối với Khổ đế. 10. Khổ loại trí (S: Duḥkhe’nvaya-jĩāna): Hiện quán Khổ đế của 2 cõi Sắc, Vô sắc, ấn chứng lý Khổ đế. 11. Tập loại trí nhẫn (S: Samudaye ’nvaya-jĩāna-kwānti): Hiện quán Tập đế của 2 cõi Sắc, Vô sắc, đoạn trừ Kiến hoặc đối với Tập đế. 12. Tập loại trí (S: Samudaye ’nvaya-jĩāna): Hiện quán Tập đế của 2 cõi Sắc, Vô sắc, ấn chứng lý Tập đế. 13. Diệt loại trí nhẫn (S:Nirodhe ’nvaya-jĩāna-kwānti): Hiện quán Diệt đế của 2 cõi Sắc, Vô sắc, đoạn trừ Kiến hoặc đối với Diệt đế. 14. Diệt loại trí (S: Nirodhe ’nvaya-jĩāna): Hiện quán Diệt đế của cõi Sắc, Vô sắc, ấn chứng lý Diệt đế. 15. Đạo loại trí nhẫn (S: Mārge ’nvaya-jĩāna-kwānti): Hiện quán Đạo đế của 2 cõi Sắc, Vô sắc, đoạn trừ Kiến hoặc đối với Đạo đế. 16. Đạo loại trí (S: Mārge ’nvaya- jĩāna): Hiện quán Đạo đế của 2 cõi Sắc, Vô sắc, ấn chứng lý Đạo đế. Nói một cách khái quát, trí hiện quán Tứ đế của cõi Dục gọi là Pháp trí; trí hiện quán Tứ đế của 2 cõi Sắc, Vô sắc gọi là Loại trí. Loại nghĩa là giống, tức là giống với pháp của cõi Dục đã nói ở trước. Pháp trí và Loại trí mỗi trí lại có Nhẫn và Trí, hợp chung là Bát nhẫn bát trí. Nhẫn tức là dùng Nhẫn (chấp nhận) để đoạn trừ phiền não, như Pháp nhẫn, Loại nhẫn đều thuộc về Vô gián đạo; còn Trí thì tức là dùng Trí để ấn chứng chân lý, như Pháp trí, Loại trí đều thuộc về Giải thoát đạo. Vô gián đạo và Giải thoát đạo đều là 1 trong 4 đạo để tu hành Phật đạo, cầu được niết bàn giải thoát. Ở trên cho Nhẫn thuộc về Vô gián đạo, là vì ở giai đoạn này đã chấp nhận lý Tứ đế mà không mảy may bị thể của Hoặc (phiền não) làm chướng ngại, gián cách; cho Trí thuộc về Giải thoát đạo, là vì đã rõ biết lý Tứ đế, liền tự nhiên dứt trừ thể của Hoặc mà được giải thoát. Còn trong 16 tâm thì 15 tâm trước thuộc Dự lưu hướng của quả vị tu hành Kiến đạo, cũng gọi là Thập ngũ sát na. Một tâm sau cùng thì thuộc về quả Dự lưu của quả vị Tu đạo. [X. luận Đại tỳ bà sa Q.196; luận Câu xá Q.25; luận Tạp A tỳ đàm tâm Q.5; luận Thành duy thức Q.9].

Đại thừa nói Kim cương tam muội, tiểu thừa nói Giải thoát đạo.

Trung luận, phẩm Quán Như Lai, kệ 1: Phi ấm bất ly ấm, Thử bỉ bất tương tại, Như Lai bất hữu ấm, Hà xứ hữu Như Lai? 非陰非離陰, 此彼不相在, 如來不有陰, 何處有如來? Như Lai chẳng phải tức năm uẩn, chẳng phải lìa năm uẩn, Như Lai không ở trong năm uẩn, năm uẩn không ở trong Như Lai, Như Lai không có năm uẩn. Vậy chỗ nào có Như Lai?)

Trung luận, phẩm Quán Như Lai, kệ 2: Ấm hợp hữu Như Lai, Tắc vô hữu tự tánh; Nhược vô hữu tự tánh, Vân hà nhân tha hữu? 陰合有如來, 則無有自性; 若無有自性, 云何因他有? (Nhân năm uẩn hòa hợp có Như Lai. Vậy Như Lai không có tự tánh; nếu không có tự tánh, thời làm sao nhân nơi tha tánh mà có được.)

Toàn hòa luân 旋火輪: Khi cầm một sợi dây hay cây gậy mà phần đầu có lửa rồi quay tròn, sẽ trông giống như có một vòng lửa nhưng chẳng thật. Đây là thí dụ về giả tướng của tất cả sự pháp. Kinh Thủ lăng nghiêm (No. 945), quyển 3: “A Nan! Nếu tánh của bốn đại kia không phải là tánh hòa hợp, thì đại này không thể hòa lẫn với các đại khác; cũng giống như hư không không hòa hợp được với các sắc tướng. Nếu tánh của chúng là hòa hợp thì đồng với mọi thứ biến hóa, thủy chung làm thành nhau, sinh diệt nối tiếp, sinh rồi diệt, diệt rồi sinh, sinh sinh diệt diệt, như vòng lửa quay, chưa hề ngưng nghỉ.” Luận Đại trí độ, quyển 6, Giải thích Mười dụ: “Trong pháp Thanh văn, thành là để thí dụ cho các duyên là thật có, chỉ thành là giả danh; còn thành Càn-thát-bà, chính các duyên cũng không có, như vòng lửa quay chỉ mê hoặc mắt người.”

Chiếc bình là tướng duyên sinh nên không thật. Luận Đại trí độ, quyển 6, Giải thích Mười dụ: “Trong pháp Thanh-văn, thành là để thí dụ cho các duyên là thật có, chỉ thành là giả danh; còn thành Càn-thát-bà, chính các duyên cũng không có, như vòng lửa quay chỉ mê hoặc mắt người.”

Trung luận, phẩm Quán Như Lai, kệ 3: Nhược pháp nhân tha sinh, Thị tức vi phi ngã; Nhược pháp phi ngã giả, Vân hà thị Như Lai? 法若因他生, 是即非有我; 若法非我者, 云何是如來? (Nếu pháp nhân tha tính mà sinh khởi, tức là chẳng phải có tự ngã, nếu pháp chẳng phải tự ngã, thời làm sao gọi đó là Như Lai?)