Quy Nguyên Trực Chỉ

Quyển Trung - 辯明三教大理贊翊治化論

歸元直指

卷中

辯明三教大理贊翊治化論

夫三界之內,三教流行。三教者儒,釋道也。三教立法,俱以使人改惡向善,返歸正。世人不達本根,妄分枝葉。便言竆理治天下,莫大於儒。盡性超生死,莫大於釋。復命御三才,莫大於道。又謂之釋之寂滅,不近人情。道之虛無,不足以治天下。儒之名義,不能以超生死。都各執一儒,而互相謗也。耶不若,服儒之服,誦儒之言,行儒之行,是儒而已矣。服釋之服,誦釋之言,行釋之行,是釋而已矣。

惑曰。佛氏之教,本是異端,不是信也。一元曰。子識異端之教,可道之乎。曰。無暇讀彼之書。曰。旣不會彼之書,則安知有異端之法。今子只讀孔子之書,而遂疑彼之非,是舜

Biện Minh Tam Giáo Đại Lý, Tán Dực Trị Hóa Luận

QUY NGUYÊN TRỰC CHỈ

QUYỂN TRUNG

Biện minh Tam giáo đại lý, tán dực trị hóa luận

Phù Tam giới chi nội, tam giáo lưu hành. Tam giáo giả, Nho Thích Đạo dã. Tam giáo lập pháp, câu dĩ sử nhân cải ác hướng thiện, phản tà quy chánh. Thế nhân bất đạt bổn căn, vọng phân chi diệp. Tiện ngôn cùng lý trị thiên hạ, mạc đại ư Nho. Tận tánh siêu sanh tử, mạc đại ư Thích. Phục mạng ngự tam tài, mạc đại ư Đạo. Hựu vị chi Thích chi tịch diệt, bất cận nhân tình. Đạo chi hư vô, bất túc dĩ trị thiên hạ. Nho chi danh nghĩa, bất năng dĩ siêu sanh tử. Đô các chấp nhất thiên, nhi hỗ tương báng dã. Da bất nhược, phục Nho chi phục, tụng Nho chi ngôn, hành Nho chi hạnh, thị Nho nhi dĩ hỹ. Phục Thích chi phục, tụng Thích chi ngôn, hành Thích chi hạnh, thị Thích nhi dĩ hỹ.

Hoặc viết: Phật thị chi giáo, bổn thị dị đoan, bất túc tín dã. Nhất Nguyên viết: Tử thức dị đoan chi giáo, khả đạo chi hồ. Viết: Vô hạ độc bỉ chi thơ. Viết: Ký bất tằng độc bỉ chi thư, tắc an tri hữu dị đoan chi pháp. Kim tử chỉ độc

犬也。聞人以爲非,而遂非之,是妄婦也。彼怒色而厲聲曰。佛氏之教,無父無君,豈不是異端也。

余曰。盲者摸象,謂之異端。只爲不見象之真體,無足怪也。

佛氏立教,與人臣言,必依於忠。與人子言,必依於孝。法華經云。我等與眾生,皆共成佛道。而况於君臣父子哉。

彼曰。不孝有三,無後爲大,豈不是異端也。

余曰。子言過矣。孔孟取之以義,不持取之以迹。曩時夷齊不嗣,巢許無後,而孔子稱其聖之清,未聞譏其不孝。况吾宗弘道利生,自他兼濟,出世之孝,功莫大焉。今子只知凡世胎生,安知佛國有化生也。况佛之說教,有權實之方,頓漸之法。出家者,降伏身心,精修梵行。處俗者,夫婦有別,不犯邪非。只要清心寡欲,豈禁人生養嗣續哉。

彼曰。一髮一膚,皆是父母所生。父母全而生之,子全而歸之,可謂孝矣。今見其僧,毀除鬚髮,是何孝歟。

Khổng tử chi thơ, nhi toại nghi bỉ chi phi, thị Thuấn khuyển dã. Văn nhân dĩ vi phi, nhi toại phi chi, thị thiếp phục dã.

Bỉ nộ sắc nhi lệ thanh viết: Phật thị chi giáo, vô phụ vô quân, khởi bất thị dị đoan dã?

Dư viết: Manh giả mạc tượng, vị chi dị đoan. Chỉ vị bất kiến tượng chi chân thể, vô túc quái dã. Phật thị lập giáo, dữ nhân thần ngôn, tất y ư trung. Dữ nhân tử ngôn, tất y ư hiếu. Pháp Hoa kinh vân: Ngã đẳng dữ chúng sanh, giai cộng thành Phật đạo. Nhi huống ư quân thần phụ tử tai.

Bỉ viết: Bất hiếu hữu tam, vô hậu vi đại. Khởi bất thị dị đoan dã?

Dư viết. Tử ngôn quá hỹ. Mạnh tử thủ chi dĩ nghĩa, bất trì thủ chi dĩ tích. Nẵng thời Di Tề bất tự, Sào Hứa vô hậu, nhi Khổng tử xưng kỳ thánh chi thanh, vị văn ky kỳ bất hiếu. Huống ngô tông hoằng đạo lợi sanh, tự tha kiêm tế, xuất thế chi hiếu, công mạc đại yên. Kim tử chỉ tri phàm thế thai sanh, an tri Phật quốc hữu hóa sanh dã. Huống Phật chi thuyết giáo, hữu quyền thật chi phương, đốn tiệm chi pháp. Xuất gia giả, hàng phục thân tâm, tinh tu phạm hạnh. Xử tục giả, phu thê hữu biệt, bất phạm tà phi. Chỉ yếu thanh tâm quả dục, khởi cấm nhân sanh dưỡng tự tục tai.

Bỉ viết: Nhất phát nhất phu, giai thị phụ mẫu sở sanh. Phụ mẫu toàn nhi sanh chi, tử toàn nhi quy chi, khả vị hiếu hỹ. Kim kiến kỳ tăng, hủy trừ tu phát, thị hà hiếu dư?

余曰。子之所說,實是知近而不知遠,見小而不見大也。昔秦伯文身,荊軻殞命,比干剖腹,介子焚軀,盡是毀之甚也,而聖賢皆稱至忠至德。豈可以不全身體而見責耶。况我沙門,持戒行,修佛道,度迷情,超苦海。方於焚身之類,亦以遠矣,奚在鬚髮之小事哉。

彼曰。佛氏之徒,不耕而食,不蠶而衣,何也。

余曰。未及佛者,蠶食於人猶可今有未能如孔孟者,亦蠶食於人,何也。

彼曰。儒者蠶食於人,有功於天下。

余曰。佛化亦有益於天下也。何則,釋氏之所以孜孜訓世人者,無非戒惡勸善。孰不知儒教,亦復然乎且以目前言之。佛以殺生,偷盗,邪婬,為身三業。而孔子言勝殘去殺,舜好生惡殺,詩人言文王德及鳥獸昆蟲,是豈不戒殺哉。盗固不在所言矣。夫子之時,路不拾遺,一草一葉不與不取,何况竊盗。孔子言。吾未見好德如好色者也。詩人刺不好德而悅美色,是豈不戒邪婬哉。

Dư viết. Tử chi sở thuyết, thật thị tri cận nhi bất tri viễn, kiến tiểu nhi bất kiến đại dã. Tích Tần Bá văn thân, Kinh Kha vẫn mạng, Tỷ Can phẩu phúc, Giới Tử phàn khu, tận thị hủy chi thậm dã, nhi thánh hiền giai xưng chí trung chí đức. Khởi khả dĩ bất toàn thân thể nhi kiến trách da. Huống ngã sa môn, trì giới hạnh, tu Phật đạo, độ mê tình, siêu khổ hải. Phương ư phần thân chi loại, diệc dĩ viễn hỹ, hề tại tu phát chi tiểu sự tai.

Bỉ viết: Phật thị chi đồ, bất canh nhi thực, bất tàm nhi y, hà dã?

Dư viết: Vị cập Phật giả, tàm thực ư nhân du khả. Kim hữu vị năng như Khổng Mạnh giả, diệc tàm thực ư nhân, hà dã?

Bỉ viết: Nho giả tàm thực ư nhân, hữu công ư thiên hạ.

Dư viết: Phật hóa diệc hữu ích ư thiên hạ dã. Hà tắc? Thích thị chi sở dĩ tư tư huấn thế nhân giả, vô phi giới ác khuyến thiện. Thục bất tri Nho giáo, diệc phục nhiên hồ? Thả dĩ mục tiền ngôn chi. Phật dĩ sát sanh, thâu đạo, tà dâm, vi thân tam nghiệp. Nhi Khổng tử ngôn thắng tàn khứ sát, Thuấn háo sanh ố sát, Thi nhân ngôn Văn vương đức cập điểu thú côn trùng, thị khởi bất giới sát tai? Đạo cố bất tại sở ngôn hỹ. Phu tử chi thời lộ bất thập di, nhất thảo nhất diệp bất dữ bất thủ, hà huống thiết đạo. Khổng tử ngôn: Ngô vị kiến háo đức như háo sắc giả dã. Thi nhân thích bất háo đức nhi duyệt mỹ sắc, thị khởi bất giới tà dâm tai?

佛以妄言,綺語,兩舌,惡口,為口四業。孔子謂人而無信不知其可,豈不戒妄言也。謂巧言令色鮮矣仁,豈不戒綺語也。書稱爾無靣從退有後言,豈不戒兩舌也。惡口,謂之惡怒之聲,尙未至於穢語。荀子謂傷人之言深於矛戟,是豈不戒惡怒之口也。

佛又以貪,瞋,癡,為意三業。孔子謂見得思義,是則戒貪矣。謂伯夷叔齊不念舊惡,是則戒瞋矣。謂困而不學民斯爲下, 是則戒癡矣。由此言之,儒,釋未嘗不同也。其不同也,唯儒家止於世閒法,釋氏是又有出世閒法。儒家獨言一世而歸之於天,釋氏知累世業緣之本末。此其所不同耳。

欲知釋氏之所長,須看楞嚴,楞伽,圓覺,及曉金剛經之理。若能如是,可以超出輪迴生死也。未能如是而遂非之,則孔子所謂不知而作之者,可不戒哉。誠如是,則釋氏爲可信矣。其言淨土鳥可以不信哉。所謂出世閒法,淨土

尤其要者,不可以不勉也。

Phật dĩ vọng ngôn, ỷ ngữ, lưỡng thiệt, ác khẩu, vi khẩu tứ nghiệp. Khổng tử vị nhân nhi vô tín bất tri kỳ khả, khởi bất giới vọng ngôn dã? Vị xảo ngôn linh sắc tiên hỹ nhân, khởi bất giới ỷ ngữ dã? Thư xưng nhĩ vô diện tùng thối hữu hậu ngôn, khởi bất giới lưỡng thiệt dã? Ác khẩu, vị chi ác nộ chi thanh, thượng vị chí ư uế ngữ. Tuân tử vị thương nhân chi ngôn thâm ư mâu kích, thị khởi bất giới ác nộ chi khẩu dã?

Phật hựu dĩ tham, sân, si vi ý tam nghiệp. Khổng tử vị kiến đắc tư nghĩa, thị tắc giới tham hỹ. Vị Bá Di, Thúc Tề bất niệm cựu ác, thị tắc giới sân hỹ. Vị khốn nhi bất học dân tư vi hạ, thị tắc giới si hỹ.

Do thử ngôn chi, Nho, Thích vị thường bất đồng dã. Kỳ bất đồng dã, duy Nho gia chỉ ư thế gian pháp, Thích thị hựu hữu xuất thế gian pháp. Nho gia độc ngôn nhất thế nhi quy chi ư thiên, Thích thị tri lũy thế nghiệp duyên chi bổn mạt. Thử kỳ sở bất đồng nhĩ.

Dục tri Thích thị chi sở trường, tu khán Lăng Nghiêm, Lăng Già, Duyên Giác, cập hiểu Kim Cang kinh chi lý. Nhược năng như thị, khả dĩ siêu xuất luân hồi sanh tử dã. Vị năng như thị nhi toại phi chi, tắc Khổng tử sở vị bất tri nhi tác chi giả, khởi bất giới tai. Thành như thị, tắc Thích thị vi khả tín hỹ. Kỳ ngôn Tịnh độ ô khả dĩ bất tín tai. Sở vị xuất thế gian pháp, Tịnh độ lưu kỳ yếu giả, bất khả dĩ bất miễn dã.

又云。佛家五戒,殺,盗,邪,妄,酒。儒教五常,亦復如是。

不殺,仁之大。不盗,義之廉。不邪,禮之正。不酒,智之明。不妄,信之至是也。先德云。百家之鄉,十人持五戒,則十人淳謹。千室之色,百人行十善,則百人和睦。夫能行一善,則去一惡。去一惡,則息一刑。一刑息於家,萬刑息於國。故我能仁殺教,大有補於治化矣。

吁。假若人人持五戒,修十善。國家刑罰可以不用,太平可以坐致也。果能如是。况又感得諸天八部,下降閻浮,衛護凡世,風調雨順,五穀豐登,火盗潛消,災殃殄滅。如斯利益,非但補於治化,抑亦利於存亡矣。

蓮宗寶鑑云。使一人能行是道以訓於家,家以導於鄉,鄉以達於邦,以至於無竆。則天下之民,涵道泳德,融神實相,高步無何而極佛境界,豈止以爲善人君子而已哉。夫如是,則何患乎忠孝不修,禮讓不著歟。

Hựu vân: Phật gia ngũ giới, sát, đạo, tà, vọng, tửu. Nho giáo ngũ thường, diệc phục như thị.

Bất sát, nhân chi đại. Bất đạo, nghĩa chi liêm. Bất tà, lễ chi chánh. Bất tửu, trí chi minh. Bất vọng, tín chi chí thị dã.

Tiên đức vân: Bách gia chi hương, thập nhân trì ngũ giới, tắc thập nhân thuần cẩn. Thiên thất chi ấp, bách nhân hành thập thiện, tắc bách nhân hòa mục. Phù năng hành nhất thiện, tắc khử nhất ác. Khử nhất ác, tắc tức nhất hình. Nhất hình tức ư gia, vạn hình tức ư quốc. Cố ngã Năng Nhân thuyết giáo, đại hữu bổ ư trị hóa hỹ.

Hu. Giả nhược nhân nhân trì ngũ giới, tu thập thiện. Quốc gia hình phạt khả dĩ bất dụng, thái bình khả dĩ tọa trí dã. Quả năng như thị. Huống hựu cảm đắc chư thiên bát bộ, hạ giáng Diêm-phù vệ hộ phàm thế, phong điều võ thuận, ngũ cốc phong đăng, hỏa đạo tiềm tiêu tai ương điển diệt. Như tư lợi ích, phi đãn bổ ư trị hóa, ức diệc lợi ư tồn vong hỹ.

Liên Tôn Bảo Giám vân: Sử nhất nhân năng hành thị đạo dĩ huấn ư gia, gia dĩ đạo ư hương, hương dĩ đạt ư bang, dĩ chí ư vô cùng. Tắc thiên hạ chi dân, hàm đạo vịnh đức, dung thần thật tướng, cao bộ vô hà nhi cực Phật cảnh giới, khởi chỉ dĩ vi thiện nhân quân tử nhi dĩ tai. Phù như thị, tắc hà hoạn hồ trung hiếu bất tu, lễ nhượng bất trước dư.

以此觀之,豈非能人之道與仲尼之道共爲表裏以訓于民耶。

今之人,多不察其所由,視其徒之不肖者,而遷怒於善人殺法焉。豈可以道士不肖,而輕老子。士人不肖,而輕孔子。智者尙不以人廢言,况可以其徒而輕其教乎。亦何異乎,以丹朱而罪堯,因商均而過舜,服藥失度歸咎於神農,縱火致焚反怨於燧人也耶。

愚乃不侫,學佛之道有年矣。旣麤頜其旨,而頗有扶頗之心。非敢私於己,而欲公於眾,以救其弊也。

但願。一人在上,高而不危。三教周流,通而無滯。有一人,故奉三教之興。有三教,故助一人之理。猶天之三光,世之三綱,鼎之三足,皆闕一不可也。况爲僧莫若道安,與習鑿齒交游,崇儒也。爲僧莫若慧遠,遠送陸修靜過虎溪,重道也。余慕二高僧好儒,重道,釋子猶或非之。我旣重他,他豈輕我。請信安遠行事,其可法也。詩曰。伐柯伐柯,其則不遠。孟子曰。天時不如地利,地利不如人和。斯之謂歟.

Dĩ thử quan chi, khởi phi Năng Nhân chi đạo dữ Trọng Ni chi đạo cộng vi biểu lý dĩ huấn vu dân da?

Kim chi nhân, đa bất sát kỳ sở do, thị kỳ đồ chi bất tiếu giả, nhi thiên nộ ư thiện nhân giáo pháp yên. Khởi khả dĩ đạo sĩ bất tiếu, nhi khinh Lão tử. Sĩ nhân bất tiếu, nhi khinh Khổng tử. Trí giả thượng bất dĩ nhân phế ngôn, huống khả dĩ kỳ đồ nhi khinh kỳ giáo hồ? Diệc khả dị hồ, Dĩ Đan Châu nhi tội Nghiêu, nhân Thương Quân nhi quá Thuấn, phục dược thất độ quy cửu ư Thần Nông, túng hỏa trí phàn phản oán ư Toại Nhân dã da?

Ngu nãi bất nịnh, học Phật chi đạo hữu niên hỹ. Ký thô lãnh kỳ chỉ, nhi phả hữu phò khuynh chi tâm. Phi hủy tư ư kỷ, nhi dục công ư chúng, dĩ cứu kỳ tệ dã.

Đãn nguyện: Nhất nhân tại thượng, cao nhi bất nguy. Tam giáo châu lưu, thông nhi vô trệ. Hữu nhất nhân, cố phụng Tam giáo chi hưng. Hữu Tam giáo, cố trợ nhất nhân chi lý. Du thiên chi tam quang, thế chi tam cang, đảnh chi tam túc, giai khuyết nhất bất khả dã. Huống vi tăng mạc nhược Đạo An dữ Tập Tạc Xỉ giao du, sùng Nho dã. Vi tăng mạc nhược Huệ Viễn, Viễn tống Lục Tu Tĩnh quá Hổ khê, trọng Đạo dã. Dư mộ nhị cao tăng hảo Nho trọng Đạo, Thích tử du hoặc phi chi. Ngã ký trọng tha, tha khởi khinh ngã. Thỉnh tín An, Viễn hành sự, kỳ khả pháp dã. Thi viết: Phạt kha phạt kha, kỳ tắc bất viễn. Mạnh tử viết: Thiên thời bất như địa lợi, địa lợi bất như nhân hòa. Tư chi vị dư.

1. Tam Giáo Đều Hướng Đến Giáo Hóa Cho Người Cuộc Sống Tốt Đẹp

1. Tam giáo đều hướng đến giáo hóa cho người cuộc sống tốt đẹp

Trong thế gian hiện có Tam giáo lưu hành. Tam giáo đó là: Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo. Những lời dạy của Tam giáo thảy đều hướng đến việc khiến người nghe bỏ ác làm lành, bỏ tà theo chánh.

Người đời không hiểu thấu cội nguồn, sai lầm phân chia theo cành nhánh, cho rằng: “Xét về lý lẽ cai trị thiên hạ, không chi bằng Nho giáo; xét về tâm tánh siêu thoát sanh tử, không chi bằng Phật giáo; xét về việc thuận theo tự nhiên và chế ngự cả trời đất, con người thì không chi bằng Đạo giáo.” Lại cũng cho rằng: “Thuyết tịch diệtcủa Phật giáo xa cách tình người, thuyết hư vôcủa Đạo giáo chẳng đủ dùng để trị thiên hạ, còn thuyết danh nghĩacủa Nho giáo chẳng vượt ra khỏi luân hồi.” Những cách hiểu ấy đều chỉ là sai lệch, do thiên kiến mà chê bai hết thảy. Chi bằng mặc áo nhà Nho, đọc sách Nho, thực hành đạo Nho, chỉ nên biết mình là nhà Nho mà thôi; như đắp y nhà Phật, tụng kinh Phật, thực hành lời Phật dạy, chỉ nên biết mình là người tu Phật, vậy thôi!

Có kẻ ngờ vực nói rằng: “Giáo lý đạo Phật vốn là dị đoan, chẳng đủ để tin.”Nhất Nguyên(1)hỏi lại rằng: “Ông biết giáo lý ấy là dị đoan, vậy có thể nói ra giáo lý ấy được chăng?”

Đáp: “Tôi không có thời gian rảnh rỗi mà đọc kinh sách của họ.”

Tông Bổn nói: “Ông chưa hề đọc kinh sách của họ, làm

———

(1) Nhất Nguyên: tức ngài Nhất Nguyên Tông Bổn, người soạn sách này.

sao biết trong đó có chỗ dị đoan? Nay ông chỉ đọc sách Khổng tử, liền nghi ngờ đạo Phật là sai quấy, chỉ như con chó của vua Thuấn!(1)Nghe người ta nói là quấy, liền theo đó mà chê bai, chỉ là hẹp hòi thiển cận thôi!

Người kia nghe vậy nổi giận, lớn tiếng rằng: “Giáo lý nhà Phật không có nghĩa vua tôi, không có tình cha con, chẳng phải là dị đoan đó sao?”

Tông Bổn đáp: “Người mù sờ voi, cho đó là dị đoan, chỉ vì không thấy được toàn thân con voi, việc ấy cũng chẳng có gì là lạ. Đạo Phật đối với kẻ làm tôi ắt sẽ dạy nương theo đạo trung; đối với kẻ làm con ắt sẽ dạy nương theo đạo hiếu. Kinh Pháp Hoa có nói: “Cầu cho ta và tất cả chúng sanh đều cùng thành Phật đạo.” Đối với tất cả chúng sanh còn có tình, huống chi lại không có tình cha con, nghĩa vua tôi?”

Người kia lại hỏi: “Tội bất hiếu có ba điều, không con nối dõi là tội nặng nhất.(2)Đạo Phật dạy người tu không lập gia đình, như vậy không phải là dị đoan sao?”

Ngài Tông Bổn đáp rằng: “Ông nói vậy là sai rồi. Khổng Mạnh dựa theo nghĩa lý chứ chẳng dựa theo biểu hiện bên ngoài. Thuở xưa, hai ông Bá Di, Thúc Tề đều không con nối dõi, hai ông Sào Phủ với Hứa Do cũng chẳng lưu lại giống dòng,(3)thế mà đức Khổng tử khen là những bậc thánh có

———

(1)Ý nói do sự trung thành mù quáng với Nho giáo mà chê bai Phật giáo, không có sự phân biệt, lập luận gì.

(2)Đây nói theo ý trong Kinh Lễ: Có ba điều bất hiếu: 1. Thuận theo ý sai quấy, đẩy cha mẹ vào chỗ làn điều bất nghĩa. 2. Nhà nghèo nhưng không chịu ra làm quan để lấy bổng lộc phụng dưỡng cha mẹ. 3. Không có con để nối dõi tông đường, thờ cúng tổ tiên. Trong ba tội ấy, tội thứ ba được xem là nặng nhất.

(3)Bá Di, Thúc Tề, Sào Phủ, Hứa Do đều là những bậc cao sĩ không màng danh lợi. Về sau đều vào ẩn cư trong rừng núi, không người nào có con

đức thanh khiết chứ không chê là bất hiếu. Huống chi đạo Phật mở rộng pháp mầu, lợi ích chúng sanh, cứu mình, cứu người. Cái đạo hiếu xuất thế đó, công đức chẳng phải lớn lắm sao? Nay ông chỉ biết cách sanh ra từ bào thai của người đời, chẳng biết rằng ở nước Phật còn có cách hóa sanh! Huống chi giáo lý nhà Phật có phương tiện linh hoạt, có quyền biến, có thật đích, có pháp đốn ngộ, có pháp tiệm tu. Người xuất gia thì hàng phục thân tâm, dứt hẳn việc dâm dục; còn người thế tục thì vợ chồng chung thủy, chẳng phạm việc tà dâm. Mục đích là giữ lòng trong sạch, dứt bỏ ham muốn, nào đâu có cấm việc sanh dưỡng nối dòng?”

Người kia lại nói rằng: “Một mảnh da, một sợi tóc đều là do cha mẹ sanh ra. Cha mẹ sanh ta ra toàn vẹn, phận làm con phải giữ gìn cho toàn vẹn trở về mới có thể gọi là hiếu. Nay thấy các thầy tăng đạo Phật cạo bỏ râu tóc thì hiếu ở chỗ nào?”

Tông Bổn đáp rằng: “Lời của ông thật chỉ biết lẽ gần mà chẳng biết lẽ xa, thấy việc nhỏ mà không thấy việc lớn. Xưa kia ông Thái Bá vẽ mình,(1)ông Kinh Kha liều

———

cả. Tương truyền vua Nghiêu (2357-2256 trước Công nguyên) nghe tiếng Hứa Do là bậc hiền sĩ nên tìm đến, muốn giao phó ngôi vua. Hứa Do không nhận, nghe chuyện ấy rồi bèn đi xuống suối rửa tai. Gặp lúc Sào Phủ dắt trâu đi uống nước dưới suối, thấy lạ liền hỏi: “Ông vì sao phải rửa tai?” Hứa Do nói: “Vua Nghiêu muốn nhường ngôi vua cho tôi. Tôi lỡ nghe chuyện danh lợi ấy nên xuống đây rửa tai.” Sào Phủ nghe rồi liền nói: “Nếu ông thật không màng danh lợi thì vua Nghiêu sao biết đến ông?” Nói rồi không cho trâu uống nước nơi ấy mà dắt ngược lên đầu dòng, vì sợ trâu uống phải nước rửa tai của Hứa Do. Về sau, đức Khổng tử nghe việc ấy khen cả hai người là: “Thánh chi thanh.”

(1) Thái Bá là con trưởng vua Thái vương nước Châu. Biết ý cha muốn truyền ngôi cho con út là Quí Lịch, ông liền vẽ mình, cắt tóc, lánh qua xứ rợ Kinh Man để nhường ngôi cho em. Đức Khổng tử khen ông là hiếu, biết thuận lòng cha.

chết,(1)ông Tỷ Can mổ bụng,(2)ông Giới Tử thiêu thân,(3)đều là những sự hủy mình quá sức, nhưng thánh hiền đều khen là chí trung chí đức. Há nên vì sự chẳng bảo toàn thân thể mà trách được sao? Huống chi các vị sa-môn chuyên trì Giới hạnh, tu tập đạo pháp, cứu người si mê, độ người khổ não, và những việc thiêu thân, mổ bụng kia cũng đã xa xôi lắm rồi, nay còn nệ gì những chuyện nhỏ nhoi như râu tóc?

Người kia hỏi rằng: “Tăng đồ nhà Phật chẳng cày cấy mà ăn, chẳng nuôi tằm dệt vải mà mặc, là nghĩa lý gì?”

Tông Bổn đáp: “Vì chưa bằng Phật nên tạm ăn nhờ người khác, còn có thể được. Nay có những kẻ chưa được như Khổng Mạnh mà cũng ăn nhờ người khác thì sao?”

Đáp: “Nhà Nho ăn nhờ người khác là vì có công với thiên hạ.”

Tông Bổn nói: “Sự giáo hóa của đạo Phật cũng là có ích cho thiên hạ. Vì sao vậy? Những điều mà đạo Phật ân cần dạy dỗ người đời, không gì khác hơn là ngăn ngừa điều

———

(1) Kinh Kha là người nước Vệ vào đời Đông Châu (255-247 trước Công nguyên).Thái tử Đan nước Yên oán vua nước Tần bạo ngược, cầu người dũng sĩ làm thích khách, thành tâm cầu được Kinh Kha. Kinh Kha nhận lời hành thích vua Tần, sau việc bất thành nhưng vẫn biểu lộ dũng khí khiến người đời sau kính phục.

(2) Tỷ Can là chú của vua Trụ (1154-1122 trước Công nguyên). Vua Trụ vô đạo, say mê Đắc Kỷ làm nhiều điều sằng bậy, Tỷ Can hết lời can gián. Vua Trụ không nghe còn nổi giận, muốn giết ông. Ông không chút sợ sệt, tự tay mổ bụng mà chết trước mặt vua.

(3)Giới tử, tức Giới Tử Thôi, theo hầu công tử Trùng Nhĩ trong lúc lưu vong, có công lao rất lớn, đã từng tự tay cắt thịt đùi nấu cho Trùng Nhĩ ăn trong lúc đói. Sau Trùng Nhĩ về nước làm vua, tức là Tấn Văn công, khi ban thưởng quên công của Giới Tử Thôi. Ông không chút oán hận, lại muốn nhân đó tránh xa vòng danh lợi, liền cùng mẹ đi ẩn vào Miên sơn. Khi Tấn Văn công nhớ lại sai người tìm kiếm không được, biết ông đã vào núi bèn sai đốt núi, nghĩ rằng ông ắt phải cõng mẹ chạy ra. Không ngờ cả hai mẹ con cùng ôm nhau chết cháy chứ không chịu trở ra khỏi núi.

ác, khuyến khích điều lành. Ông không biết là Nho giáo cũng giống như vậy sao? Nay hãy đem chuyện trước mắt mà nói, đạo Phật dạy rằng những việc giết hại, trộm cắp, tà dâm là ba nghiệp ác của thân, còn Khổng tử thì nói: ‘Thắng sự bạo tàn, bỏ sự giết hại.’ Vua Thuấn lại chuộng đức hiếu sanh, ghét sự giết hại. Người học Kinh Thi nói rằng: Đức độ của Văn vương bao trùm cả chim muông, sâu bọ. Đó chẳng phải đều là ngăn việc giết hại hay sao?

“Việc ngăn ngừa trộm cắp thì chẳng cần xem ở lời nói. Vào thời đức Khổng tử làm quan, ngoài đường của rơi không có người nhặt, dù một lá cây, ngọn cỏ, nếu không được người trao cho thì chẳng xâm phạm đến. Như vậy làm gì còn có trộm cắp?

“Đức Khổng tử nói rằng: ‘Ta chưa thấy ai chuộng đức hạnh như chuộng sắc đẹp.’(1)Kinh Thi lại chê kẻ ưa chuộng đức hạnh vui thú với sắc đẹp. Đó chẳng phải đều là ngăn ngừa việc tà dâm hay sao?

“Phật dạy rằng những lời nói sai sự thật, nói thêu dệt, nói đâm thọc, nói xấu ác là bốn nghiệp ác của miệng. Còn Khổng tử nói: ‘Người mà không thể tin được, thật chẳng biết còn làm nên việc gì.’ Đó chẳng phải là ngăn ngừa việc nói sai sự thật hay sao? Ngài nói: ‘Kẻ nào trau chuốt lời nói và hình sắc hẳn là kém lòng nhân.’ Chẳng phải là ngăn ngừa lời nói thêu dệt đó sao? Kinh Thư dạy rằng: ‘Ngươi chớ hùa theo trước mặt mà có lời xấu sau lưng.’ Chẳng phải là ngăn ngừa lời nói đâm thọc đó sao?

———

(1)Ý nói khuynh hướng chung của người đời ai cũng ưa thích sắc đẹp mà ít quan tâm đến đức hạnh. Khổng tử nói câu này là có ý răn đe, nhắc nhở người đời.

Lời nói xấu ác là chỉ chung từ những bộc lộ sự giận dữ, hung ác, cho đến những lời nhơ nhớp, tục tĩu? Tuân tử nói rằng: ‘Lời nói tổn hại người, sâu độc hơn gươm giáo.’ Chẳng phải là ngăn ngừa lời nói xấu ác đó sao?

“Phật dạy rằng lấy tham lam, sân hận, si mê là ba nghiệp ác của ý. Khổng tử nói: ‘Thấy điều lợi, nhớ điều nghĩa.’ Đó chính là ngăn ngừa lòng tham. Ngài nói: ‘Bá Di, Thúc Tề chẳng nhớ đến việc xấu ngày trước của người.’ Đó chính là ngăn ngừa sân hận, chẳng để tâm giận người khác. Ngài lại nói: ‘Đã ngu si mà chẳng chịu khó học tập, đó là hạng người thấp kém vậy.’ Đó chính là ngăn ngừa si mê.

“Theo đó mà nói, Nho giáo với Phật giáo chưa hẳn là bao giờ cũng khác nhau. Nếu có chỗ khác nhau, đo là Nho giáo chỉ dừng ở pháp thế gian mà thôi, còn Phật giáo lại có thêm pháp xuất thế gian nữa. Nho giáo chỉ nói có một đời sống này và mọi việc đều quy về cho trời, còn Phật giáo thì thấu rõ được ngọn nguồn của nghiệp duyên nhiều kiếp. Đó là chỗ khác nhau vậy.

“Nếu muốn biết những chỗ sâu xa vi diệu của đạo Phật, nên tìm đọc những kinh Lăng Nghiêm, Lăng-già, Viên giác và phải hiểu thấu được giáo lý kinh Kim cang. Nếu được vậy, có thể vượt ra khỏi vòng luân hồi sanh tử. Còn chưa được như vậy mà đã vội bác bỏ, ắt phải rơi vào chỗ đức Khổng tử cho là: ‘Kẻ không biết mà vẫn làm.’ Há chẳng nên tự răn lấy mình sao? Nếu thật được vậy, ắt sẽ thấy đạo Phật là đáng tin theo. Như nói về Tịnh độ, lẽ nào lại không tin sao? Nói về pháp xuất thế gian thì Tịnh độ càng là pháp môn cốt yếu, không thể không gắng sức làm theo.

“Lại nữa, Năm giớicủa đạo Phật là không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu, cũng như Ngũ thườngcủa Nho giáo là nhân, nghĩa, lễ, tín, trí.

“Không giết hại là chỗ cao tột của nhân, không trộm cắp là sự liêm chính của nghĩa, không tà dâm là lẽ đúng của lễ, không nói dối là chỗ đạt đến của tín, không uống rượu là sự sáng suốt của trí.

`“Người xưa nói: ‘Trong một làng có trăm nhà, nếu mười người giữ theo Năm giớithì có mười người thuần phác, cẩn trọng. Trong một ấp có ngàn nhà, nếu trăm người tu theo Mười điều lànhthì có trăm người được hòa hợp, thuận thảo. Cho nên, làm được một điều lành thì trừ được một điều xấu, trừ được một điều xấu thì dứt được một hình phạt, mỗi nhà dứt được một hình phạt thì cả nước dứt được muôn vạn hình phạt! Như vậy thì lời dạy của đức Phật quả là rất lợi ích cho việc giáo hóa đời sống tốt đẹp.

“Ôi! Nếu như người ta ai cũng giữ theo Năm giới, tu theo Mười điều lành, thì mọi hình phạt trong nước có thể bỏ đi không dùng đến, người người đều có thể ngồi yên hưởng cảnh thái bình. Nếu được như vậy thì còn có thể cảm động đến trời xanh, khiến cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, hỏa hoạn chẳng sanh, giặc cướp tiêu tan, tai ương dứt hết. Những lợi ích như vậy chẳng những là đối với sự giáo hóa đời sống nhân dân, mà còn là có lợi cho sự tồn vong của đất nước nữa.

“Sách Liên tông bảo giám chép rằng: ‘Nếu một người có thể thực hành theo đạo Phật, đem đạo ấy mà dạy trong nhà, một nhà dạy cho một làng, một làng truyền ra một

nước, truyền mãi ra khắp nơi thì người trong thiên hạ đều thấm nhuần đạo đức, tinh thần chói sáng, hình tướng chân thật, có thể thẳng đường tiến lên đến cảnh giới của chư Phật, há chỉ là làm kẻ thiện nhân, người quân tử thôi sao? Được như vậy thì còn lo gì không có những sự trung hiếu, lễ nghĩa?

“Theo đó mà xét, chẳng phải lời dạy của đức Phật với lời dạy của đức Khổng tử là trong ngoài hợp nhau để cùng giáo hóa sự tốt đẹp cho người đó sao?

“Người đời nay phần nhiều chẳng xét chỗ nguyên do, chỉ thấy kẻ hư hỏng trong đạo Phật mà giận lây tới Chánh pháp. Há nên vì một đạo sĩ hư hỏng mà khinh đức Lão tử, vì một nhà Nho thoái hóa mà khinh đức Khổng tử hay sao?

Người có trí tuệ không vì sự hèn kém của một người mà chê bỏ lời nói đúng của người ấy, huống chi có thể vì một đệ tử xấu mà khinh chê cả Giáo pháp hay sao? Như vậy có khác chi vì Đan Châu, mà đổ tội cho vua Nghiêu, vì Thương Quân mà đổ lỗi cho vua Thuấn,(1)hoặc vì uống thuốc chẳng đúng liều lại trách vua Thần Nông,(2)vì nhóm lửa cháy nhà lại oán vua Toại Nhân(3) đó sao?

“Kẻ ngu này chẳng có tài, chỉ học đạo Phật được mấy năm thôi, đã lãnh hội được tôn chỉ một cách thô sơ, nhưng

———

(1) Vua Nghiêu (2357-2256 trước Công nguyên) là bậc Thánh vương nhưng sanh con là Đan Châu hư hỏng, nên vua Nghiêu truyền ngôi cho ông Thuấn. Vua Thuấn trị vì từ năm 2255 đến 2206 trước Công nguyên, cũng là bậc Thánh vương nhưng sanh con là Thương Quân kém cỏi, nên vua Thuấn lại truyền ngôi cho Đại Vũ.

(2) Vua Thần Nông (2697-2598 tr. CN) vì thương dân nhiều bệnh tật nên tự mình nếm thử tất cả các loại cây cỏ, hoa trái, tìm ra công năng trị bệnh của từng loại. Người đời sau tôn xưng ngài là ông Tổ phát minh ra ngành y học phương Đông.

(3) Vua Toại Nhân là người dạy cho dân biết dùi cây lấy lửa và dùng để nấu nướng thức ăn.

毒峰善禪師三教一理述

có lòng muốn nâng đỡ kẻ vấp ngã, chẳng dám để riêng ở mình mà muốn làm của chung cho mọi người, mong cứu lấy những mối nguy hại sau này.

Chỉ ước mong sao, người cai trị muôn dân chẳng gây sự nguy hại, Tam giáo cùng truyền bá khắp nơi không ngưng trệ. Nhờ có người cai trị nên giúp cho Tam giáo được hưng thạnh. Nhờ có Tam giáo nên giúp cho sự cai trị giáo hóa của người. Cũng như trời có Tam quang,(1)như người có Tam cang,(2)như cái vạc có ba chân, không thể thiếu một.

“Hơn nữa, trong hàng tăng sĩ chẳng ai được như ngài Đạo An, mà giao du với ông Tập Tạc Xỉ là vì tôn kính Nho giáo

———

(1) Tam quang: Ba nguồn ánh sáng, chỉ mặt trời, mặt trăng và các vì sao.

(2) Tam cang: Ba giềng mối, chỉ đạo vua tôi, cha con và chồng vợ.

———

毒峰善禪師三教一理述

夫空劫之先,無相有覺,虛明寂照,爲天地之根。降本流末,爲萬道之祖。還源返本,爲一法之宗。追之不見其首。伺之不聞其後。不可以智知。不可以相睹。唯真聖者,自內所證而知。

昔有僧問香巖云,如何是道。

巖云。枯木裏龍吟。

Độc Phong Thiện Thiền Sư: Tam Giáo Nhất Lý Thuật

giáo: chẳng ai được như ngài Huệ Viễn, mà ân cần tiễn ông Lục Tu Tĩnh đi quá cầu Suối Cọp(1)là vì trân trọng Đạo giáo. Tôi ngưỡng mộ hai vị cao tăng tôn trọng Nho giáo và Đạo giáo, biết đâu trong hàng Phật tử lại chẳng có người chê trách? Nhưng mình đã tôn trọng họ, lẽ nào họ lại khinh khi mình sao? Xin hãy tin vào việc làm của hai ngài Đạo An và Huệ Viễn, ấy là điều nên noi theo vậy. Kinh Thi chép rằng: ‘Muốn đẽo cán búa, phải noi theo cái cán búa cũ thì không khó.’ Mạnh tử nói: “Thuận theo thời không bằng lợi về địa thế; lợi về địa thế chẳng bằng hòa hợp lòng người.’ Thật đúng là như vậy!

———

(1) Ngài Huệ Viễn ẩn cư có lời thề không theo đường xuống núi qua khỏi cầu Suối Cọp (Hổ Khê). Khi có đạo sĩ Lục Tu Tĩnh và Đào Uyên Minh đến thăm chơi, ngài ân cần tiễn khách về, vô tình đi quá cầu Suối Cọp. Khi nhìn xuống thấy bóng mình soi dưới nước mới nhớ lại lời thề. Khi ấy cả ba người cùng phá lên cười về việc ấy.

———

Độc Phong Thiện Thiền sư: Tam giáo nhất lý thuật

Phù không kiếp chi tiên, vô tướng hữu giác, hư minh tịch chiếu, vi thiên địa chi căn. Giáng bổn lưu mạt, vi vạn đạo chi tổ. Hoàn nguyên phản bổn, vi nhất pháp chi tông. Truy chi bất kiến kỳ thủ. Tứ chi bất văn kỳ hậu. Bất khả dĩ trí tri. Bất khả dĩ tướng đổ. Duy chân thánh giả, tự nội sở chứng nhi tri.

Tích hữu tăng vấn Hương Nham vân: Như hà thị đạo?

Nham vân: Khô mộc lý long ngâm.

僧云。如何是道中人。

巖云。骷髏裏眼睛。

具得這手叚,可以論三教。故如如居士,三教一理論云。

硬似綿團輭似鐵。

六月炎天一點露。

柱燈籠笑點頭。

啞子得夢向誰說。

古來三教強安名。

釋迦掩室於摩竭。

夫子謂點而識之。

老聃謂大辦若納。

直饒剖破作一家。

不免落在第二月。

翻憶東坡居士言。

盡把三教俱漏泄。

山色無非清淨身。

溪聲便是廣長舌。

便恁麼去,非特法堂前草深一丈,至盡法界無一人堪爲種草。

Tăng vân: Như hà thị đạo trung nhân.

Nham vân: Khô lâu lý nhãn tình.

Cụ đắc giá thủ đoạn, khả dĩ luận Tam giáo. Cố Như Như cư sĩ Tam giáo nhất lý luận vân:

Ngạnh tợ miên đoàn nhuyến tự thiết.

Lục nguyệt viêm thiên nhất điểm tuyết.

Lộ trụ đăng lung tiếu điểm đầu.

Á tử đắc mộng hướng thùy thuyết.

Cổ lai tam giáo cưỡng an danh.

Thích-ca yểm thất ư Ma-kiệt.

Phu tử vị mặc nhi thức chi.

Lão Đam vị đại biện nhược nạp.

Trực nhiêu phẩu phá tác nhất gia.

Bất miễn lạc tại đệ nhị nguyệt.

Phiên ức Đông Pha cư sĩ ngôn.

Tận bả Tam giáo câu lậu tiết.

Sơn sắc vô phi thanh tịnh thân.

Khê thanh tiện thị quảng trường thiệt.

Tiện nhẫm ma khứ, phi đãi pháp đường tiền thảo thâm nhất trượng, chí tận pháp giới vô nhất nhân kham vi chủng thảo.

從上聖人,興慈運悲,愍世流浪。不免捺下雲頭,於第二門淺近處,誘引諸子。使當去古漸邈之時,若不為通一綫路。斯民詭譎日甚,且將為魑為魅而不返。是以三聖人同生於有周,主盟正教。儒教,教之以竆理盡性。釋教,教之以明心見性。道教,教之以修真煉性。唯此一事實,餘二則非真。是各人胷中自有三教渾然,切不可向外,騎牛覓牛去也。

故前輩云。

一釋一道一儒流。

三人共話幾春秋。

不知說箇何蓮事。

直至如今笑未休。

此詩渾無一點食烟火氣味,始於三教無負。若曰齊家治身,致君澤民,此特儒者之餘事。若曰嗇精養神,飛仙上昇,此特道家之麤迹。若曰越死超生,自利利人,此特釋氏之筌罤耳。

吁。一字三寫,鳥焉成馬。後世傳訛,將謂三教止於麤迹。往往承虛接響,忘本逐末。但

Tùng thượng thánh nhân, hưng từ vận bi, mãn thế lưu lãng. Bất miễn nại hạ vân đầu, ư đệ nhị môn thiển cập xứ, dụ dẫn chư tử. Sử đương khứ cổ tiệm mạc chi thời, nhược bất vị thông nhất tuyến lộ. Tư dân quỷ quyệt nhật thậm, thả tương vi võng vi mị nhi bất phản. Thị dĩ tam thánh nhân đồng sanh ư hữu châu, chủ minh chánh giáo. Nho giáo, giáo chi dĩ cùng lý tận tánh. Thích giáo, giáo chi dĩ minh tâm kiến tánh. Đạo giáo, giáo chi dĩ tu chân luyện tánh. Duy thử nhất sự thật, dư nhị tắc phi chân. Thị các nhân hung trung tự hữu tam giáo hồn nhiên, thiết bất khả hướng ngoại, kỵ ngưu mịch ngưu khứ dã.

Cố tiền bối vân:

Nhất thích nhất Đạo nhất Nho lưu.

Tam nhân cộng thoại kỷ xuân thu.

Bất tri thuyết cá hà niên sự.

Trực chí như kim tiếu vị hưu.

Thử thi hồn vô nhất điểm thực yên hỏa khí vị, thủy ư Tam giáo vô phụ.

Nhược viết tề gia trị thân, trí quân trạch dân, thử đặc Nho giả chi dư sự. Nhược viết sắc tinh dưỡng thần, phi tiên thượng thăng, thử đặc Đạo gia chi thô tích. Nhược viết việt tử siêu sanh, tự lợi lợi nhân, thử đặc Thích thị chi thuyên đệ nhĩ.

Hu. Nhất tự tam tả, ô, yên thành mã. Hậu thế truyền ngoa, tương vị tam giáo chỉ ư thô tích. Vãng vãng thừa hư

以耳目所可接者,爭是較非。甚至言戟交攻,辭鋒競射。豈不見聖門有云。我之大賢也,於人何所不容。况三教聖人,各有門戶。要其至極處,未始不一。是皆不能容人之量,是己非人。

及言自己性命者,盡指為虛無恠誕之語。終日喚假為真,認賊為子。至於每日承他恩力一點子,問著全未有正見正語。旣無見悟。一旦翻身歸去,且道路頭向甚處去。轉見如癡如醉,不識下落。如是見解,又卻不謂之虛無恠

誕也。

若善論三教,當略去其糠粃,別覓轉身一著,可也。呼。我知之矣。運甕者,必在甕外。若坐甕中,不能運甕。旣自埋沒於是非境中,終不謂之善論三教者。

須是具活捉長鯨底手叚,生摛猛虎底機鋒,迴然獨脫於三教之表。始可出坎井,而語東海也。茍區區拾前人之喀唾,竊紙上之陳言。而欲是此非彼,其不見笑於大方者,鮮矣。

tiếp hưởng, vong bổn trục mạt. Đãn dĩ nhĩ mục sở khả tiếp giả, tranh thị giảo phi. Thậm chí ngôn kích giao công, từ phong cạnh xạ. Khởi bất kiến thánh môn hữu vân. Ngã chi đại hiền dã, ư nhân hà sở bất dung. Huống tam giáo thánh nhân, các hữu môn hộ. Yếu kỳ chí cực xứ, vị thủy bất nhất. Thị giai bất năng dung nhân chi lượng, thị kỷ phi nhân.

Cập ngôn tự kỷ tánh mạng giả, tận chỉ vi hư vô quái đãn chi ngữ. Chung nhật hoán giả vi chân, nhận tặc vi tử. Chí ư mỗi nhật thừa tha ân lực nhất điểm tử, vấn trước toàn vị hữu chánh kiến chánh ngữ. Ký vô kiến ngộ. Nhất đán phiên thân quy khứ, thả đạo lộ đầu hướng thậm xứ khứ. Chuyển kiến như si như túy, bất thức hạ lạc. Như thị kiến giải, hựu khước bất vị chi hư vô quái đãn dã.

Nhược thiện luận Tam giáo, đương lược khứ kỳ khang chủy, biệt mịch chuyển thân nhất trước, khả dã. Hu. Ngã tri chi hỹ. Vận úng giả, tất tại úng ngoại. Nhược tọa úng trung, bất năng vận úng. Ký tự mai một ư thị phi cảnh trung, chung bất vị chi thiện luận tam giáo giả.

Tu thị cụ hoạt tróc trường kình để thủ đoạn, sanh cầm mãnh hổ để cơ phong, hồi nhiên độc thoát ư tam giáo chi biểu. Thủy khả xuất khảm tỉnh, nhi ngứ Đông hải dã. Cẩu khu khu thập tiền nhân chi khách thóa, thiết chỉ thượng chi trần ngôn. Nhi dục thị thử phi bỉ, kỳ bất kiến tiếu ư đại phương giả, tiển hỹ.

又有一說。書曰。非知之難,行之唯難。當老病未至之時,誰不能高談闊論。說心說性,毀斥古人。談玄說妙,出人意表。及觀十二時中,行持履踐。寧無一念貪愛喜怒,芥蔕於胸中。寧無一念酒色財氣,聾瞽於正見。

仰視夫子之默識一貫,顏子之心齋坐忘,老子之抱一守朴,莊子之鵬鷃逍遙,世尊之拈華為笑,達磨之得皮得髓,恐古聖人未必如是行持也。故夫子曰。先行然後從之以言。未聞如患腳法師,能說而不能行也。

所以雪峰云。遇了須是行持。若不行持謂之亁慧。臨生死利害處,終不得力。是知不在多言,顧力行之何如耳。

自古鼎分三教,相資爲用。正如國家用丘器,豈得已哉。

使後世人人相於忘隣牆不相往來之域,清風颯至,無日不是羲皇上人。

吾知三聖人,决不向平地上起風波。爭柰今人不古,見地不古,踐履不古。所謂。

Hựu hữu nhất thuyết. Thi viết: Phi tri chi nan, hành chi duy nan. Đương lão bệnh vị chí chi thời, thùy bất năng cao đàm khoát luận? Thuyết tâm thuyết tánh, hủy xích cổ nhân. Đàm huyền thuyết diệu, xuất nhân ý biểu. Cập quan thập nhị thời trung, hành trì lý tiễn. Ninh vô nhất niệm tham ái hỷ nộ, giới đế ư hung trung. Ninh vô nhất niệm tửu sắc tài khí, lung cổ ư chánh kiến.

Ngưỡng thị Phu tử chi mặc thức nhất quán, Nhan tử chi tâm trai toại vọng, Lão tử chi bão nhất thủ phác, Trang tử chi bằng yến tiêu diêu, Thế Tôn chi niêm hoa vi tiếu, Đạtma chi đắc bì đắc tủy, khủng cổ thánh nhân vị tất như thị hành trì dã. Cố Phu tử viết: Tiên hành nhiên hậu tùng chi dĩ ngôn. Vị văn như hoạn cước pháp sư, năng thuyết nhi bất năng hành dã.

Sở dĩ Tuyết Phong vân: Ngộ liễu tu thị hành trì. Nhược bất hành trì, vị chi càn huệ. Lâm sanh tử lợi hại xứ, chung bất đắc lực. Thị tri bất tại đa ngôn, cố lực hành chi hà như nhĩ.

Tự cổ đỉnh phân Tam giáo, tương tư vi dụng. Chánh như quốc gia dụng binh khí, khởi đắc dĩ tai. Sử hậu thế nhân nhân tương ư vong lân tường bất tương vãng lai chi vực, thanh phong táp chí, vô nhật bất thị Hy, Hoàng thượng nhân.

Ngô tri tam thánh nhân, quyết bất hướng bình địa thượng khởi phong ba. Tranh nại kim nhân bất cổ, kiến địa bất cổ, tiễn ý bất cổ. Sở vị:

口頭說得千般妙,

下腳難忘一點塵。

聖人不得不曲垂一隻手。

嘗觀宋朝,無垢居士張狀元,一自登抖之後,未嘗不遊戲禪林三味。忽朝謁妙喜禪師,論格物之旨。喜云。公只知格物,不知有物格。公曰。師豈無方便耶。喜與明皇幸蜀以劍撃閬守像話。公聞之,頓悟玄旨,遂作偈云。

子韶格物,

妙喜物格。

要識一貫,

兩箇五陌。

果是具眠知音,但看這般公案,豈三教之所能窒礙於人者乎。不然,更聽亂說一偈。

三教由來古有之,

休將黃葉止兒啼。

衝開碧落松千尺,

截斷紅塵水一溪。

Khẩu đầu thuyết đắc thiên ban diệu.

Hạ cước nan vong nhất điểm trần.

Thánh nhân bất đắc bất khúc thùy nhất chích thủ.

Thường quan Tống triều, Vô Cấu cư sĩ Trương Trạng nguyên, nhất tự đăng khoa chi hậu, vị thường bất du hý Thiền lâm Tam-muội. Hốt triêu yết Diệu Hỷ thiền sư, luận cách vật chi chỉ. Hỷ vân: Công chỉ tri cách vật, bất tri hữu vật cách. Công viết: Sư khởi vô phương tiện da. Hỷ cử Minh Hoàng hành Thục dĩ kiếm kích Lãng thủ tượng thoại. Công văn chi, đốn ngộ huyền chỉ, toại tác kệ vân:

Tử thiều cách vật.

Diệu hỷ vật cách.

Yếu thức nhất quán.

Lưỡng cá ngũ mạch.

Quả thị chân nhãn tri âm, đãn khán giá ban công án, khởi Tam giáo chi sở năng trất ngại ư nhân giả hồ. Bất nhiên, cánh thính loạn thuyết nhất kệ:

Tam giáo do lai cổ hữu chi.

Hưu tương hoàng diệp chỉ nhi đề.

Xung khai bích lạc tùng thiên xích.

Tiệt đoạn hồng trần thủy nhất khê.

2. Độc Phong Thiện Thiền Sư: Tam Giáo Đồng Một Lý

余嘗謂眾曰。儒吾履也。道吾冠也。釋吾衣也。於斯三者茍闕其一,猶跣其足而強行千里,露其首而欲見大賓,裸其形而擬朝天子,其爲君子乎。

余固,豈能盡三聖人之道。幸蚊蚋欲海,亦預其味。遂敬繪是像隨身瞻禮,表全圓極無外之誠。仍述斯文,要人各復自性之實。爲是故,敘之云耳。

———

2. Độc Phong Thiện Thiền sư: Tam giáo đồng một lý

Trước khi vũ trụ này hình thành vốn không có hình tướng, chỉ có cái trí giác, sáng suốt rỗng không, lặng lẽ soi chiếu, là cội nguồn của trời đất. Sa xuống thành gốc, chảy lên thành ngọn, là thủy tổ của muôn vật; quay về nguồn, trở lại gốc, là tông chỉ của một pháp. Tìm theo cũng chẳng thấy phần trước, xét kỹ cũng chẳng rõ phần sau, không thể lấy trí suy xét mà biết, không thể dùng hình tướng mà thấy, duy chỉ có bậc chân thánh do chỗ chứng đắc trong lòng mà tự biết được.

Xưa có một vị tăng hỏi ngài Hương Nham: “Thế nào là Đạo?”

Dư thường vị chúng viết: Nho ngô lý dã. Đạo ngô quan dã. Thích ngô y dã. Ư tư tam giả cẩu khuyết kỳ nhất, du tiển kỳ túc nhi cưỡng hành thiên lý, lộ kỳ thủ nhi dục kiến đại tân, lõa kỳ hình nhi nghĩ triều Thiên tử, kỳ vi quân tử hồ.

Dư cố, khởi năng tận tam thánh nhân chi đạo. Hạnh văn nhuế ẩm hải, diệc dự kỳ vị. Toại kính hội thị tượng tùy thân chiêm lễ, biểu toàn viên cực vô ngoại chi thành. Nhưng thuật tư văn, yếu nhân các phục tự tánh chi thật. Vi thị cố, tự chi vân nhĩ.

———

Ngài đáp: “Rồng ngâm trong cây khô.”

Lại hỏi: “Thế nào là người trong đạo?”

Đáp: “Tròng mắt trong sọ khô.”

Nếu đạt được như vậy mới có thể bàn luận về Tam giáo. Cho nên, trong bài luận Tam giáo nhất lýcủa cư sĩ Như Như có viết:

Cứng tợ bông gòn, mềm tợ sắt,

Tháng sáu đương nóng, trời rơi tuyết,

Cây trụ lồng đèn gật đầu cười,

Người câm chiêm bao nói với ai?

Tam giáo xưa nay gượng đặt tên!

Thích-ca đóng cửa ở Ma-kiệt,(1)

Khổng tử từng bảo: Lặng mà ghi.

Lão tử dạy: Lặng yên đại biện.

Mặc cho phá bể làm một nhà,

Chẳng khỏi rớt ra hai mặt nguyệt.

Lại nhớ lời cư sĩ Đông Pha:

Đem cả Tam giáo mà thổ lộ,

Sắc núi hẳn là thanh tịnh thân,

Tiếng suối thật là lưỡi dài rộng.

Nếu thấu hiểu rõ ràng như thế, thì chẳng những ngay trước Pháp đường cỏ cao một trượng, mà cho đến khắp cõi pháp giới cũng không còn một người nào có thể trồng cỏ nữa.

Từ trước, Phật Thánh ứng lòng từ, vận lòng bi, thương xót người đời trôi giạt, chẳng khỏi bị nhận dưới đầu mây, bèn ở nơi cửa thứ hai là chỗ cạn dần mà dạy dỗ họ, khiến họ bỏ những việc xa cách lâu đời. Nếu Phật Thánh chẳng khai thông cho người đời một nẻo đường, thì những người này ngày càng giả dối, sẽ làm ma làm quỉ mà chẳng quay đầu lại được.

Bởi vậy cho nên ba vị thánh nhân đều sanh ra nhằm đời Hữu Chu,(2) chủ trương hòa hiệp Chánh giáo. Nho giáo dạy

———

(1) Đức Phật sau khi thành Chánh giác, nhận thấy rằng người đời rất khó nhận hiểu được Chánh pháp nên ngài lặng thinh suy nghĩ mà không Chuyển pháp luân. Sau vì có Phạm vương nhiều lần khuyến thỉnh nên ngài mới bắt đầu tùy nghi phương tiện mà phân ra thuyết thành Tam thừa, dẫn dắt chúng sanh từ dễ đến khó để thể nhập dần dần vào Chánh pháp.

(2) Ba vị Thánh nhân đều sanh ra nhằm đời nhà Chu của Trung Hoa: Đức Lão tử sanh vào đời Chu Định Vương (năm 605 trước Công nguyên), đức Thích-ca sanh.

người đời cùng lý tận tánh; Phật giáo dạy người đời minh tâm kiến tánh; Đạo giáo dạy đời tu chân luyện tánh. Chỉ một việc ấy là thật, nếu nói khác đi thì chẳng phải thật. Đó là tự nơi lòng mọi người đều sẵn có Tam giáo, không thể hướng ra bên ngoài mà tìm được, cũng như người cưỡi trâu mà đi kiếm trâu thì không khi nào thấy được.

Người xưa có thơ rằng:

Một Phật, một Lão, một Khổng Khâu,

Ba ông trò chuyện đã bao lâu?

Chẳng hay nói việc năm nào đó?

Mãi đến hôm nay cười chẳng thôi!

Bài thơ không có một mảy ý vị ăn khói nuốt lửa,(1) như vậy mới không trái với Tam giáo!

Nếu nói “tu sửa tự thân, chấn chỉnh gia đình, giúp vua trị dân”, đó chẳng qua là những việc thừa của nhà Nho mà thôi. Nếu bảo “chứa tinh dưỡng thần, thành tiên bay cao”, đó chẳng qua là vết thô của nhà Đạo mà thôi. Nếu nói “siêu sanh thoát tử, lợi mình lợi người”, đó cũng chẳng qua là phương tiện của nhà Phật mà thôi.

Than ôi! Một chữ viết lại ba lần, chữ ô(烏) thành chữ yên(焉) rồi thành chữ mã(馬)! Người đời sau truyền trao lầm lạc, đều chỉ nói được chỗ hình tích thô phác của Tam

———

lão tử sanh vào đời Chu Tương Vương (năm 624 trước Công nguyên; đức Khổng tử sanh vào đời Chu Linh Vương (năm 551 trước Công nguyên, như vậy là đều nhằm đời nhà Chu của Trung Hoa.

(1) Không có một mảy ý vị ăn khói nuốt lửa: Ý nói không liên quan, dính dấp gì đến việc tu đạo.

giáo mà thôi. Thường chỉ là theo chỗ trống không mà tiếp lấy tiếng đội, quên gốc theo ngọn. Họ chỉ lấy chỗ tai nghe mắt thấy mà tiếp nhận, mà giành phải so quấy thôi. Thậm chí dùng lời nói như ngọn giáo mà đâm nhau, dùng văn từ như mũi tên mà bắn nhau! Thánh nhân nói: “Ta là bậc đại hiền chăng? Vậy có ai mà ta chẳng bao dung?”(1)Huống chi, thánh nhân trong Tam giáo đều có tông môn, mà chỗ cao viễn cùng tột chưa từng sai khác! Nhưng người đời chẳng có lượng bao dung kẻ khác, lấy mình làm phải, cho người là quấy. Gặp khi bàn đến chuyện sống chết của chính bản thân mình thì lại thốt ra những lời rỗng tuếch quái gở! Suốt ngày lấy giả làm thật, nhận giặc làm con. Cho đến mỗi ngày thường nhận lấy ân điển, sức lực từ kẻ khác, khi hỏi đến thì chẳng có lấy một lời chân chánh, một chút thấy biết chânchánh! Đã không có chỗ thấy biết, chứng ngộ, thì một ngày kia đến lúc ra đi(2)biết đường nào mà thẳng tiến? Khi ấy mới trở thành ngu si, mê muội, dù đọa lạc đến đâu cũng không tự biết. Kiến giải như vậy chẳng phải là rỗng không quái gở lắm sao?

Như thật giỏi luận về Tam giáo thì nên bỏ những điều cặn bã, riêng tìm lấy một chỗ để quay mình, như vậy mới được. Ôi! Ta đã biết lẽ ấy rồi! Như người muốn dời cái lu, ắt phải ở bên ngoài. Nếu đứng vào trong lu thì làm sao dời đi được? Tự mình đã vướng chìm vào trong sự phải quấy, rốt cuộc chẳng đáng gọi là kẻ giỏi luận về Tam giáo!

———

(1) Câu này do ngài Tử Trương nói ra, ghi trong sách Luận ngữ, chương 19, tiết 3.

(2) Ý nói khi lìa bỏ kiếp sống này, tái sanh về cảnh giới khác.

Cần phải có được cái phương cách bắt lấy cá kình dài, cái cơ phong bắt sống được cọp dữ, riêng thoát ra khỏi cái vẻ ngoài của Tam giáo; cũng như trước phải ra khỏi hầm giếng, rồi sau mới nói tới chuyện biển Đông! Nếu chỉ bo bo nhặt lấy đồ khạc nhổ của tiền nhân, học những lời cũ ghi trên giấy mà muốn nhận lấy điều này, bác bỏ điều kia thì chẳng khỏi bị thiên hạ chê cười!

Thư nói rằng: “Biết chẳng phải là khó, thực hành mới khó.” Khi sự già nua, bệnh tật còn chưa đến, ai ai cũng có thể nói hay nói giỏi. Nào là giảng tâm nói tánh, chê bai cổ nhân, luận huyền thuyết diệu, lỗi lạc hơn người. Đến khi quan sát kỹ mọi hành vi trong ngày, há không có một niệm tham lam, yêu thích, mừng vui, tức giận bám chặt trong lòng đó sao? Há không có một ý nghĩ về rượu thịt, nữ sắc, tài khí làm che mờ sự thấy biết chân chánh đó sao?

Đức Khổng tử dạy lặng nghe mà ghi nhận, xét một lẽ mà rõ thông tất cả. Ngài Nhan Hồi muốn giữ lòng trong sạch, Khổng tử dạy rằng đừng nghe bằng tai, chỉ nghe bằng tâm, nên suốt ngày ngồi lặng thinh mà quên đi hết thảy. Lão tử dạy giữ lấy một lý để trong sạch tinh thần, tự mình giữ lấy thể chất của mình. Trang tử dạy giữ lòng không hệ lụy, như cánh chim bằng bay một mạch chín muôn dặm từ biển Bắc qua biển Nam. Đức Thế Tôn trong pháp hội cầm một cành hoa đưa lên mà chỉ có ngài Ca-diếp nhoẻn miệng cười. Ngài Đạt-ma truyền pháp, Đạo Phó được phần da, Huệ Khả được phần tủy. Chỉ e rằng

những bậc thánh trước kia chưa hẳn đã hành xử giống như các vị. Cho nên đức Khổng tử dạy rằng: “Hãy làm trước, rồi sau mới nói theo chỗ đã làm.” Chưa từng nghe như kẻ què chân giảng pháp, chỉ nói được mà không làm được!

Thế nên ngài Tuyết Phong dạy: “Hiểu biết rồi, cần phải hành trì. Nếu chẳng hành trì thì sự hiểu biết ấy chỉ là cái trí chết khô. Gặp khi đối mặt với sống chết, rốt cùng chẳng có chút sức lực.” Cho nên biết rằng, chẳng do sự nói nhiều, chỉ xem việc làm được thế nào mà thôi.

Từ xưa, Tam giáo phân ra như ba chân của cái vạc, chỗ dùng nương nhau, chính như nước nhà dùng binh khí, há có thể bỏ được sao? Nếu đời sau ai nấy đều quên mất cái tường ngăn cách tình làng nghĩa xóm, thì mỗi khi gió mát thổi đến, không ngày nào chẳng là ngày thái bình như đời Phục Hy, Hoàng Đế!(1)

Ta biết rằng ba vị Thánh nhân quyết chẳng có ý gây sự tranh chấp thị phi, chỉ vì người đời nay khác người đời xưa, chỗ kiến thức khác xưa, mà sự hành xử cũng khác xưa. Cho nên có lời này:

Đầu miệng nói ra ngàn tiếng đạo,

Dưới chân khó mất chút bụi trần!

———

(1)Phục Hy, Hoàng Đế là hai vị Thánh vương đời Thái cổ ở Trung Hoa. Vua Phục Hy giáo hóa nhân dân, vạch ra Bát quái và sáng lập văn tự. Hoàng Đế mở mang nghề làm thuốc. Người dân sống trong hai đời vua ấy được hưởng cảnh thái bình, an vui.

Cho nên, Thánh nhân không thể không đưa tay cứu vớt người đời!

Đời nhà Tống có cư sĩ Vô Cấu là Trạng nguyên họ Trương, sau khi thi đậu thường dạo chơi khắp các chốn thiền lâm, học phép Tam-muội. Một sớm kia đến ra mắt thiền sư Diệu Hỷ bàn về ý nghĩa “cách vật”. Ngài Diệu Hỷ nói: “Ông chỉ biết nghĩa cách vật, chẳng biết nghĩa vật cách.” Trương công hỏi: “Sư há không có phương tiện hay sao?” Ngài Diệu Hỷ liền thuật chuyện Đường Minh Hoàng đến đất Thục chém bức chân dung quan Thái thú châu Lãng.(1)Nghe chuyện ấy, Trương công ngộ được ý chỉ huyền diệu, bèn đọc kệ rằng:

Tử Thiều nói cách vật,

Diệu Hỷ nói vật cách.

Nên biết một xâu tiền,

Là hai lần năm trăm.(2)

Như vậy quả là đủ mắt tri âm. Chỉ xem nơi công án này, há Tam giáo có chỗ ngăn ngại người hay sao? Nếu chẳng vậy, hãy nghe thêm bài kệ này:

Tam giáo từ xưa vẫn có nghe,

Lá vàng dỗ trẻ thôi khóc nhè.

———

(1) Vua Minh Hoàng nhà Đường, khi có loạn An Lộc Sơn phải chạy tránh vào đất Thục, đi ngang qua châu Lãng. Thái thú châu Lãng là bạn của An Lộc Sơn, sợ vua bắt tội mới trốn qua Thiểm Tây, để lại một bức chân dung. Vua sai đem chém bức tranh ấy.

(2) Một xâu tiền tức là một quan, gồm một ngàn đồng tiền dùng dây xâu lại. Nguyên bản dùng ngũ mạch (五陌) là cách viết cổ của ngũ bách (五百).