Quy Nguyên Trực Chỉ

君臣名儒學佛

君臣名儒學佛

太原曰。師謂佛法利益世人,不知有何利益。

空谷曰。參禪悟道者得明心見性之益。竆究經教者得明通玄旨之益。依法修行者得漸入菩提之益。持戒念佛者得生淨土之益。持戒禪定者得生天上之益。歸依信受者得善根福慧之益。善心敬佛者得善因福果之益。依信不作惡者得不煩刑法之益。佛法行於世閒,得陰翊皇度之益。

曰。雖然如是利益,吾儒有誰學之。

曰。不但儒者所學,聖主明君亦學之。

太原曰。乞師明矣。

空谷曰。若說古今學佛者,不可勝數。今以簡略言之。

唐太宗篤志尙佛,迨無加矣。玄裝法師沒世之日,高宗顧左右曰。朕失國寶矣。輟朝三

Quân Thần Danh Nho Học Phật

Quân thần danh nho học Phật

Thái Nguyên viết: Sư vị Phật pháp lợi ích thế nhân, bất tri hữu hà lợi ích?

Không Cốc viết: Tham thiền ngộ đạo giả, đắc minh tâm kiến tánh chi ích. Cùng cứu kinh giáo giả, đắc minh thông huyền chỉ chi ích. Y pháp tu hành giả, đắc tiệm nhập Bồ-đề chi ích. Trì giới niệm Phật giả, đắc sanh Tịnh độ chi ích. Trì giới thiền định giả, đắc sanh thiên thượng chi ích. Quy y tín thọ giả, đắc thiện căn phước huệ chi ích. Thiện tâm kính Phật giả, đắc thiện nhân phước quả chi ích. Y tín bất tác ác giả, đắc bất phiền hình pháp chi ích. Phật pháp hành ư thế gian, đắc âm dực hoàng độ chi ích.

Viết: Tuy nhiên như thị lợi ích, ngô Nho hữu thùy học chi?

Viết: Bất đãn Nho giả sở học, thánh chúa minh quân diệc học chi.

Thái Nguyên viết: Khất sư minh hỹ.

Không Cốc viết: Nhược thuyết cổ kim học Phật giả, bất khả thắng số, kim dĩ giản lược ngôn chi.

Đường Thái Tông đốc chí thượng Phật, đãi vô gia hỹ. Huyền Trang pháp sư một thế chi nhật, Cao Tông cố tả hữu viết: Trẫm thất quốc bảo hỹ! Chuyết triều tam nhật. Nhược vị nhị đế nệ ư Phật pháp, nhiên tắc Phòng Huyền

日。若謂二帝泥於佛法,然則房玄齡,杜如晦,魏徵,虞世南,楮遂良,李竫,董常諸公何不力諫。蓋爲君聖臣賢,咸知佛法正大之道,其有補於政化,善利於人,所以同遵尙也。

凡造寺譯經所有記序,若非御製,則係房,杜,魏,虞,楮作其文章之謹嚴,敬佛之誠篤,可謂至矣。

玄宗,肅宗,代宗,宣宗,尙佛尤甚。代宗指南陽忠國師曰。國中無寶,此僧乃國寶也。宋朝太祖,太宗,眞宗,仁宗諸聖 ,尙佛其尤甚焉。

上古歷代明君敬佛尤甚於此。隋文稽顙曇延。梁武投誠寶誌。姚秦拜首羅什。齊主師崇上綂。符堅禮敬道安。晉主虔恭慧遠。

嗚呼。古今聖主尙乃誠信歸佛,况吾輩乎。

相國韓公琦,侍郎歐陽修,張端明,祕書關彥長,章表民,員外郎陳舜俞等未讀佛書,未知敬佛,逮乎明教嵩禪師幷鐔津集一出,無不斂

Linh, Đỗ Như Hối, Ngụy Trưng, Ngu Thế Nam, Chử Toại Lương, Lý Tĩnh, Đổng Thường chư công hà bất lực gián? Cái vị quân thánh thần hiền, hàm tri Phật pháp chánh đại chi đạo, kỳ hữu bổ ư chánh hóa, thiện lợi ư nhân, sở dĩ đồng tuân thượng dã.

Phàm tạo tự dịch kinh sở hữu ký tự, nhược phi ngự chế, tắc hệ Phòng, Đỗ, Ngụy, Ngu, Chử tác kỳ văn chương chi cẩn nghiêm. Kính Phật chi thành đốc, khả vị chí hỹ.

Huyền Tông, Túc Tông, Đại Tông, Tuyên Tông, thượng Phật vưu thậm. Đại Tông chỉ Nam Dương Trung Quốc sư viết: Quốc trung vô bảo, thử tăng nãi quốc bảo dã.

Tống triều Thái Tổ, Thái Tông, Chân Tông, Nhân Tông chư thánh, thượng Phật kỳ vưu thậm yên.

Thượng cổ lịch đại minh quân kính Phật vưu thậm ư thử. Tùy Văn, khể tảng Đàm Diên, Lương Võ đầu thành Bảo Chí, Dao Tần bái thủ La-thập, Tề chủ sư sùng Thượng Thống, Phù Kiên lễ kính Đạo An, Tấn chúa kiền cung Huệ Viễn.

Ô hô, cổ kim thánh chúa, thượng nãi thành tín quy Phật, huống ngô bối hồ!

Tướng quốc Hàn Công Kỳ, Thị lang Âu Dương Tu, Trương Đoan Minh, Bí thư Quan Ngạn Trường, Chương Biểu Dân, Viên ngoại lang Trần Thuấn Du đẳng, vị độc Phật thư, vị tri kính Phật, đãi hồ Minh Giáo Tung thiền sư, tinh Đàm tân tập nhất xuất, vô bất liễm nhẫm tống xưng

衽送稱讚曰。不意僧中有此郎,非唯空宗通,亦乃文格之甚者。

禮云。雖有嘉殽,弗食不知其旨,雖有至道,弗學不知其善。是故學然後知不足,教然後知困。知不足,然後能自反也。知困然後能自強也。豈不其然乎。

自晉以來,謝安石才德之量,經綸之手,孰能加焉。王羲之識量高古,才思逸羣,孰能加焉。陶淵明,性情之正,去就之高,孰能加焉。謝靈運,風規瀟灑,文章之精,孰能加焉。崔公羣相天下而天下賢之,孰能加焉。

tán viết: bất ý tăng trung hữu thử lang, phi vi không tông thông, diệc nãi văn cách chi thậm giả.

Lễ vân: Tuy hữu gia hào, phất thực bất tri kỳ chỉ. Tuy hữu chí đạo, phất học bất tri kỳ thiện. Thị cố học nhiên hậu tri bất túc, giáo nhiên hậu tri khốn. Tri bất túc, nhiên hậu tri tự phản dã. Tri khốn, nhiên hậu năng tự cường dã. Khởi bất kỳ nhiên hồ?

Tự Tấn dĩ lai, Tạ An Thạch tài đức chi lượng, kinh luân chi thủ, thục năng gia yên? Vương Hy Chi thức lượng cao cổ, tài tư dật quần thục năng gia yên? Đào Uyên Minh tánh tình chi chánh khứ tựu chi cao thục năng gia yên? Tạ Linh Vận phong quy tiêu sái văn chương chi tinh thục năng gia yên? Thôi Công quần tương thiên hạ nhi thiên hạ hiền chi thục năng gia yên? Hoành Dương Bàng Uẩn thức kiến chi cao, đạo học chi thắng, thục năng gia yên?

Bùi Tấn Công thọ đại huân nghiệp trước ư Thạnh Đường thục năng gia yên? Nhan Lỗ Công cụ đại tiết nghĩa, văn chương thư pháp thục năng gia yên? Tướng quốc Bùi Công văn chương chi cổ, đạo học chi chí thục năng gia yên? Nhị Tô tử, Hoàng Sơn Cốc, nho học chi chí, thiền học chi thắng, thục năng gia yên? Trần Trung Túc công đạo học trí sự cao thức mỹ đức thục năng gia yên? Học sĩ Vương Nhật Hưu, bác học tri thức cao minh chánh đại thục năng gia yên?

Vị hạ quảng nhi luận chi, lược ngôn thử chư danh hiền, đốc chí thượng Phật, thiên hạ thục bất tri chi? Thử chư

6. Các Vị Vua Quan Và Danh Nho Học Phật

佛,豈不逮於晦菴乎,豈不逮於後世排佛之人乎。蓋爲意誠心正,公而無私,重於佛聖人之至道也。晦菴多註書,故後學敬之。矧不識其心病,故不擇其言,皆從其說也。

———

6. Các vị vua quan và danh nho học Phật

Ông Vương Trung người Thái Nguyên thưa hỏi: “Thầy dạy rằng Phật pháp có lợi ích cho người đời, không biết là có những lợi ích gì?”

Thiền sư Không Cốc đáp: “Người tham thiền ngộ đạo thì có cái lợi thấy suốt nguồn tâm, rõ biết tự tánh. Kẻ nghiên cứu kinh điển, giáo pháp thì có cái lợi sáng tỏ, thông suốt ý chỉ nhiệm mầu. Người tu hành theo đúng pháp thì có cái lợi dần dần chứng đắc quả vị Bồ-đề. Kẻ trì giới, niệm Phật thì có cái lợi sanh về Tịnh độ. Người trì giới tu thiền định thì có cái lợi sanh lên cõi trời. Người quy y, tin nhận thì có cái lợi gieo trồng căn lành, tăng trưởng phước đức, trí huệ. Những ai có lòng lành kính Phật thì có cái lợi gieo nhân lành, được quả phước. Những ai có lòng tin không làm việc ác thì có cái lợi ích không vướng vào pháp luật. Cho nên Phật pháp lưu hành ở thế gian cũng là gián tiếp có lợi cho công cuộc trị an.”

danh hiền đạo đức minh mẫn, khởi bất đãi ư Hối Am hồ? Khởi bất đãi ư hậu thế bài Phật chi nhân hồ? Cái vị ý thành tâm chánh, công nhi vô tư, trọng ư Phật thánh nhân chi chí đạo dã. Hối Am đa chú thư, cố hậu học kính chi, thẩn bất thức kỳ tâm bệnh, cố bất trạch kỳ ngôn, giai tùng kỳ thuyết dã.

———

Vương Trung lại hỏi: “Tuy có những lợi ích như vậy, nhưng trong đạo Nho có ai theo học Phật chăng?”

Thiền sư Không Cốc đáp: “Không chỉ có các nhà Nho học Phật, cho đến các vị thánh chúa, vua hiền cũng đều theo học.”

Vương Trung thưa: “Xin thầy dạy rõ hơn.”

Không Cốc nói: “Nếu nói hết những người học Phật từ xưa nay thì thật không kể xiết. Nay chỉ đơn cử sơ lược một số trường hợp mà thôi.

“Vào đời Đường, sự sùng mộ đạo Phật của vua Thái Tông(1)thật chẳng ai bằng. Sau khi vua mất, con là Cao Tông(2)nối ngôi. Khi nghe tin pháp sư Huyền Trang(3)viên

———

(1) Đường Thái Tông cầm quyền cai trị từ năm 627 đến năm 649.

(2) Đường Cao Tông lên ngôi năm 650, cầm quyền đến năm 683.

(3) Pháp sư Huyền Trang là bậc cao tăng được vua Đường Thái Tông kính trọng như bậc thầy. Ngài có sang Ấn Độ thỉnh kinh sách về Trung Hoa và dành rất nhiều thời gian để phiên dịch sang Hán ngữ. Hầu hết những bộ kinh do ngài dịch đều được vua Đường Thái Tông ngự chế đề tựa, hết lòng cung kính. Sau khi Thái Tông băng hà, Cao Tông nối ngôi vẫn tiếp tục tôn kính ngài Huyền Trang hết mực.

tịch, vua Cao Tông thốt lời than với triều thần rằng: ‘Trẫm đã mất quốc bảo rồi!’ Vua liền miễn thiết triều trong ba ngày để tỏ lòng thương tiếc. Nếu bảo hai vị hoàng đế ấy mê đắm Phật pháp, vì sao các đại hiền thần như Phòng Huyền Linh, Đỗ Như Hối, Ngụy Trưng, Ngu Thế Nam, Chử Toại Lương, Lý Tĩnh, Đổng Thường đều không ra sức can gián? Vì các vị vua thánh, tôi hiền ấy đều biết rằng Phật pháp là đạo lớn chân chánh, có ích lợi cho cuộc trị an và giáo hóa, mang lại sự tốt lành cho người đời, nên tất cả đều cung kính vâng theo.

“Thuở ấy, mỗi khi xây chùa xong cần đề bia ký, hay dịch kinh xong cần đề tựa, nếu chẳng phải chính tay vua ngự chế thì cũng chỉ định một trong các vị đại thần như Phòng Huyền Linh, Đỗ Như Hối, Ngụy Trưng, Ngu Thế Nam, Chử Toại Lương... thay vua mà viết ra những áng văn kính cẩn, nghiêm túc. Lòng kính mộ của vua Thái Tông và vua Cao Tông đối với Phật pháp, thật đáng gọi là hết mực chí thành!

“Tiếp đó, cũng trong đời Đường, có những vị vua như Huyền Tông,(1)Túc Tông,(2)Đại Tông,(3)Tuyên Tông(4)càng kính mộ đạo Phật hơn nữa. Vua Đại Tông có lần chỉ vị Quốc sư là Nam Dương Trung mà nói: ‘Trong nước không có gì quí báu, chỉ có vị tăng này là quốc bảo mà thôi.’

“Sang đời Tống, những vị thánh đế như Thái Tổ,(5)Thái

———

(1) Đường Huyền Tông lên ngôi năm 713, trị vì đến năm 755.

(2) Đường Túc Tông lên ngôi năm 756, trị vì đến năm 762.

(3) Đường Đại Tông lên ngôi năm 763, trị vì đến năm 779.

(4)Đường Tuyên Tông lên ngôi năm 847, trị vì đến năm 859.

(5)Tống Thái Tổ (Triệu Khuông Dẫn) lên ngôi năm 960, trị vì đến năm 976.

Tông,(1)Chân Tông,(2)Nhân Tông(3)lại càng trọng mộ đạo Phật hơn nữa.

“Những triều đại xưa kia còn có nhiều bậc minh quân kính mộ đạo Phật hơn thế nữa. Tùy Văn đế(4)cúi lạy pháp sư Đàm Diên, Lương Võ đế(5)đem trọn lòng thành cung kính hòa thượng Bảo Chí,(6)Diêu Tần(7)cúi đầu bái thỉnh ngài Cưu-ma-la-thập. Vua Tề thờ ngài Thượng Thống làm thầy.(8)Vua Phù Kiên lễ kính pháp sư Đạo An.(9)Vua nước

———

(1) Tống Thái Tông (Triệu Quang Nghĩa, em Triệu Khuông Dẫn) lên ngôi năm 977, trị vì đến năm 998.

(2)Tống Chân Tông, lên ngôi năm 999, trị vì đến năm 1023.

(3)Tống Nhân Tông, lên ngôi năm 1024, trị vì đến năm 1064.

(4) Văn đế (Dương Kiên), vua khởi đầu nhà Tùy, lên ngôi năm 589, cầm quyền đến năm 604.

(5) Lương Võ đế, vua khởi đầu nhà Lương, lên ngôi năm 502, cầm quyền đến năm549.

(6) Bảo Chí: tức Hòa thượng Chí Công, người đất Kim Thành, họ Châu. Ngài tu thiền định, đến kinh đô hoằng pháp có hơn năm mươi năm. Tề Võ đế có lần nghe lời sàm tấu rằng ngài mê hoặc đồ chúng, nổi giận bắt giam vào trong ngục. Sang ra thấy ngài ung dung đi dạo trên đường phố. Vua thất kinh cho người đi xem, lại vẫn thấy ngài trong ngục. Võ đế kính phục, sau thỉnh ngài vào cung giáo hóa. Đời Lương, khoảng niên hiệu Thiên Giám, ngài không bệnh thị tịch. Người đời bấy giờ tôn xưng là Bảo Công, cũng xưng là Chí Công. Chuyện về ngài được ghi chép tường tận trong sách Lương cao tăng truyện, quyển 10.

(7) Tức Diêu Hưng, vua nhà Hậu Tần. Triều Hậu Tần bắt đầu từ năm 384, đóng đô tại Trường An, kéo dài đến năm 417, chỉ có 2 đời vua là Diêu Trành và Diêu Hưng. Diêu Hưng chính là người cất quân đánh nhà Hậu Lương để đón ngài Cưuma-la-thập về làm Quốc sư, lo việc dịch kinh tại kinh đô Trường An.

(8)Tức Võ Thành đế của triều Bắc Tề. Năm 560, Võ Thành đế lên ngôi, đặt niên hiệu là Thái Ninh. Hai năm sau, vua được pháp sư Thượng Thống truyền thọ Bồ Tát giới. Vua tự trải tóc mình trên đất, thỉnh pháp sư bước trên đó mà lên tòa. Võ Thành đế tôn ngài Thượng Thống làm Quốc sư, lập ra chùa Báo Đức, thỉnh Quốc sư trụ trì chùa ấy. Vua rất kính mộ Phật giáo, cũng đã từng thỉnh pháp sư Huệ Tạng lên điện Thái Cực giảng thuyết kinh Hoa nghiêm.

(9) Vào năm 378, vua Phù Kiên của nhà Tiền Tần đánh chiếm Tương Dương, gặp được pháp sư Đạo An. Phù Kiên thỉnh ngài Đạo An lên ngồi chung xe với mình mà về triều, tôn làm bậc thầy, đối đãi như với bậc thánh nhân.Ol

Tấn hêt sức cung kính ngài Huệ Viễn.(1) Ôi! Từ xưa đến nay, các vị thánh chúa còn thành tín theo Phật, huống chi những kẻ tầm thường như chúng ta!

“Đời Tống, triều vua Nhân Tông,(2) có quan tướng quốc Hàn Công Kỳ, quan thị lang Âu Dương Tu, Trương Đoan Minh, chức Bí thư Quan Ngạn Trường, Chương Biểu Dân, Viên ngoại lang Trần Thuấn Du, đều là những người khi chưa đọc kinh Phật thì chưa biết kính Phật, nhưng sau khi gặp được thiền sư Minh Giáo Tung, được xem qua sách Đàm tân tậpthì ai nấy đều bái phục, ngợi khen rằng: Chúng tôi không ngờ trong hàng chư tăng có người như vậy! Chẳng những thông suốt lẽ không, lại còn là bậc văn chương cao tột.

“Kinh Lễ nói rằng: ‘Tuy có món ăn ngon, nhưng nếu không ăn thì cũng chẳng biết được mùi vị; tuy có đạo cao tột, nhưng nếu không học thì cũng chẳng biết được chỗ hay.’ Cho nên, có học rồi sau mới biết mình còn thiếu sót; có dạy rồi sau mới biết mình còn có chỗ chưa thông. Biết mình còn thiếu sót mới có thể tự phản tỉnh; biết mình chưa thông suốt mới có thể tự mình gắng sức mạnh mẽ. Há chẳng phải như vậy hay sao?

Từ đời Tấn đến nay, có ai tài đức, kinh luân hơn được Tạ An Thạch(3)chăng? Có ai kiến thức cao rộng, tài trí

———

(1)Niên hiệu Thái Nguyên thứ ba (378), vua Đông Tấn là Hiếu Vũ Đế nghe danh đức ngài Huệ Viễn (334-416) ở núi Khuơng Lư, thân hành vào tận trong núi, lễ bái pháp sư và thỉnh ngài về ở chùa Đông Lâm.

(2)Tống Nhân Tông lên ngôi năm 1023, niên hiệu Thiên Thánh, cầm quyền đến năm 1064.

(3)Tạ An Thạch sống vào đời Đông Tấn, triều vua Hiếu vũ (373-396). Ông người đất Dương Hạ, làm quan đến chức Lục thượng thư sự, gia phong tước Thái Bảo, sau khi mất được ban thụy hiệu là Văn Tỉnh Công. Bình sanh ông rất kính trọng Phật pháp, khi sống ở Đông sơn thường cùng hoà thượng Chi Độn luận đàm giáo pháp. Về sau cũng thường thỉnh vị hoà thượng này

siêu quần hơn được Vương Hy Chi (1)chăng? Có ai tính tình chính trực, thanh cao hơn được Đào Uyên Minh(2)chăng? Có ai được nền nếp quy củ, văn chương trác tuyệt hơn được Tạ Linh Vận(3)chăng? Có ai làm Tể tướng trong thiên hạ mà được cả thiên hạ tôn xưng là người hiền như Thôi Công Quần(4)chăng? Có ai kiến thức cao xa, đạo học vượt trội được như Bàng Uẩn ở đất Hoành Dương(5)

———

vào kinh đô giảng đạo.

(1)Vương Hy Chi tự là Thiếu Dật, là cháu của Vương Đạo, làm quan Bí Thư Lang, sau giữ chức Tả Tướng quân trong đời Tấn Minh đế (323-325) và Tấn Thành đế (326-342). Ông lập chùa Qui Tông tại Lư sơn, thỉnh vị tăng người Ấn Độ là Đạtma-cát-la về trụ trì. Nghe danh đức của hòa thượng Chi Độn, ông thân hành đến lễ bái hỏi đạo. Hòa thượng Chi Độn giảng pháp, ông hết lòng cung kính lắng nghe. Rồi sau thỉnh hòa thượng về ở chùa Linh Gia để thường xuyên đến thưa hỏi đạo pháp.

(2) Tức Đào Tiềm, một nhà thơ nổi tiếng đời Tấn, tên tự là Uyên Minh. Có lần ông được bổ làm quan huyện lệnh Bành Trạch, được khoảng hơn 80 ngày, có viên quan Đốc bưu đến, nha lại trong huyện đường bảo ông mũ áo cân đai ra nghênh đón. Ông than rằng: “Lẽ nào chỉ vì mỗi tháng được ăn 5 đấu gạo mà phải khom lưng uốn gối trước người khác?” Liền treo ấn lệnh tại huyện đường rồi bỏ đi, về ở ẩn. Ông có làm bài phú “Quy khứ lai từ” nói lên tâm sự này, rất nổi tiếng. Ngoài ra cũng có soạn các tập Sưu thần lục, Hội dung... ghi lại những việc linh nghiệm trong Phật pháp. Ông thường giao du với các vị danh tăng, trong số đó có cả ngài Huệ Viễn, người sáng lập Bạch Liên Xã.

(3) Tạ Linh Vận là con của Tạ Mô, người xứ Dương Hạ, giữ chức An Tây Tướng quân đời Tấn, được phong tước Khang Lạc Công. Thuở nhỏ nổi tiếng ham học, lớn lên học rộng kinh sách, văn chương hay tuyệt. Vì có tài văn chương nên tánh tính cao ngạo, thích dạo chơi những cảnh sông núi. Một hôm đến chơi Lư sơn, gặp ngài Huệ Viễn, trong lòng hết sức thán phục, bèn đắp một cái đài ở lại bên chùa, nhận chỉnh sửa lời văn cho bộ kinh Niết-bàn 36 quyển. Ông lại cho đào ao trồng sen, xin gia nhập Bạch Liên Xã là Hội niệm Phật do ngài Huệ Viễn chủ xướng. Ngài Huệ Viễn biết lòng ông chưa thật yên lắng nên ngăn không cho. Ông có trước tác một số bài tán tụng như Phật tán, Tam thừa tán, Duy-ma kinh tán, được lưu truyền ở đời.

(4) Thôi Công Quần, cũng thường được gọi là Thôi Công hay Thôi Tiện Công.

(5) Cư sĩ Bàng Uẩn tự là Đạo Huyền, người huyện Hoành Dương, nay thuộc tỉnh Hồ Nam, thuộc dòng dõi theo Nho học. Ông từ nhỏ đã có ý muốn thoát trần, năm Trinh Quán thứ nhất đời Đường Thái Tông (627), ông tìm học với thiền sư Thạch Đầu Hy Thiên; sau đến tham học với ngài Mã Tổ Đạo Nhất,

chăng? Có ai dựng nên nghiệp cả, danh tiếng rực rỡ đời Thạnh Đường như Bùi Tấn Công(1) chăng?

Có ai tiết tháo đại nghĩa, văn chương thư pháp vượt trội như Nhan Lỗ Công chăng? Có ai văn chương trác tuyệt, đạo học cao thâm như Tướng quốc Bùi Công(2) chăng? Có ai uyên thâm Nho học và Thiền học như hai ông họ Tô(3) và Hoàng Sơn Cốc(4) chăng? Có ai đạo học cao vời, kiến thức rộng khắp,

———

có chỗ lãnh hội. Từ đó được nối pháp Mã Tổ. Gia đình cư sĩ có 3 người đều thể nhập đạo pháp. Vợ là Bàng bà, con là Bàng Linh Chiếu. Khi sắp nhập diệt, cư sĩ nói trước với Linh Chiếu và dặn rằng khi mặt trời đúng ngọ thì cho ông hay. Linh Chiếu nói: “Đang có nhật thực.” Cư sĩ bước ra xem. Linh Chiếu liền lên tòa ngồi, chấp tay mà hóa. Cư sĩ trở vào thấy thế, cười rằng: “Con thật là lanh lẹ quá.” Liền thôi không thị tịch. Đến 7 ngày sau, có Châu Mục Công đến thăm, cư sĩ trò chuyện rồi gối đầu trên bắp vế của Châu Mục Công mà tịch.

(1)Bùi Tấn Công, tức Bùi Độ, tự là Trung Lập, người huyện Văn Hỷ, tỉnh Hà Đông (nay thuộc tỉnh Sơn Tây). Ông làm quan trải qua bốn triều nhà Đường. Đường Văn Tông (835-840) phong làm Tiết độ sứ tỉnh Hà Đông, sau phong làm Trung Thư Lịnh, tước Tấn Quốc Công. Sau khi mất được ban thụy hiệu là Văn Trung. Ông bình sanh ngưỡng mộ Phật pháp, đã từng đến học đạo nơi thiền sư Quốc Nhất Khâm, cung kính tôn làm bậc thầy.

(2)Tức cư sĩ Bùi Hưu, tự Công Mỹ, người huyện Văn Hỷ, tỉnh Hà Đông, làm quan đến chức Tướng quốc, là đệ tử nối pháp của Tổ Hoàng Bá Hy Vận. Cư sĩ rất hâm mộ Phật pháp, thường làm việc giảng truyền và ghi chép kinh sách.

(3)Hai ông họ Tô: tức hai anh em Tô Thức và Tô Triệt, là hai bậc văn tài đời Tống. Tô Thức hiệu là Đông Pha Cư sĩ, tự Tử Chiêm, làm quan đến chức Nội hàn, sau khi mất được ban thụy hiệu là Văn Công. Tô Triệt là em Tô Thức, tự Tử Do, hiệu là Loan Thành Tiên sanh, lấy hiệu là Đông Hiên Trưởng lão. Ông làm quan đến chức Trung Thư, Hàn lâm Học sĩ. Cả hai anh em đều ngưỡng mộ Phật pháp, thường đến tham học với các vị danh tăng đương thời. Hai ông còn có một người em gái là Tô Tiểu Muội cũng là bậc văn tài xuất chúng. Đương thời gọi cả ba người là Tam Tô, được xem là những bậc văn nhân kiệt xuất. Riêng Tô Đông Pha là một trong các nhà thơ lớn để lại nhiều thi phẩm rất giá trị.

(4)Tức Hoàng Đình Kiên, tự Lỗ Trực, hiệu Sơn Cốc Đạo nhân. Đời Tống, ông làm quan Biệt giá, đến năm 1086, triều vua Tống Triết Tông, ông được phong chức Thái sử. Ông học đạo với thiền sư Hoàng Long Tử Tâm, là đệ tử đắc pháp của ngài.

đức độ hơn người như Trần Trung Túc(1) chăng? Có ai học rộng biết nhiều, tri thức cao minh chân chánh như học sĩ Vương Nhật Hưu(2) chăng?

“Thật không đủ thời gian để nói rộng ra cho hết, chỉ lược kể ra đây những bậc danh hiền hết lòng ngưỡng mộ Phật pháp mà thiên hạ đều biết. Những bậc danh hiền ấy đều là người thông minh trí tuệ, đạo đức cao vời, há chẳng bằng Hối Am hay sao? Há chẳng bằng những kẻ đời sau chê bai đạo Phật hay sao? Các vị ấy thảy đều lấy tâm chân chánh, ý chí thành, công bằng mà suy xét chẳng có chút định kiến riêng tư, nên mới kính trọng đạo Phật là đạo cao tột của bậc thánh nhân. Hối Am nhờ chú giải nhiều sách vở nên được hậu thế kính trọng. Cũng vì người sau không biết được chỗ tâm bệnh của Hối Am nên không phân biệt được lời lẽ của ông, chỉ mê muội mà tin theo như vậy.”

———

(1) Tức Trần Quán, tự Huỳnh Trung, hiệu Liễu Ông, cũng có hiệu là Hoa Nghiêm Cư sĩ. Sau khi mất được ban thụy hiệu là Trung Túc Công. Ông làm quan Tư giản, thường tham học Phật pháp với thiền sư Linh Nguyên.

(2)Vương Nhật Hưu, tự Hư Trung, giữ chức Quốc Học Sĩ đời Tống. Ông có trước tác Ngũ kinh huấn truyện, hơn mấy mươi vạn lời. Sau học Phật pháp, liền hủy bỏ tập sách ấy vì cho lầm lạc. Từ đó chuyên tu Tịnh độ. Mỗi ngày lạy Phật A-di-đà cả ngàn lạy. Ông cũng sao chép các kinh Tịnh độ, khảo đính kinh Đại A-di-đà, trước tác văn khuyến tu Tịnh độ đến 10 quyển, còn lưu truyền. Khi sắp lâm chung, ông đứng ngay ngắn niệm Phật, hồi lâu nói rằng đã thấy Phật đến rước, rồi đứng vững như thế mà tịch, thân thể không hề nghiêng ngã.

儒宗參究禪宗

儒宗參究禪宗

太原曰。吾儒得道學者,有幾人乎。

空谷曰。眞儒學禪得道者,不可知計。略人數人向子乎。

國一禪師以道學傳於壽涯禪師。涯傳麻衣。衣傳陳摶。摶傳种放。放傳穆修。修傳李挺之。李傳康節邵子也。

穆修又以所傳太極圖授於濂溪周子。已而周子扣問東林總禪師。太極圖之深旨,東林爲之委曲剖論。周子廣東林之語,而爲太極圖說。周子長於禪學工夫。是以工夫之道過於邵子。邵子長於天時曆數,是以數理之道過於周子。至於道學則一也,初無二致。

曰。禪宗旣有大道傳授吾儒,晦菴何以排之。

曰。晦菴排佛者,心病也。

曰。所有心病,乞師言之。

Nho Tông Tham Cứu Thiền Tông

Nho tông tham cứu Thiền tông

Thái Nguyên viết: Ngô Nho đắc đạo học giả, hữu kỷ nhân hồ?

Không Cốc viết: Chân Nho học thiền đắc đạo giả, bất khả tri kế, lược ngôn sổ nhân hướng tử hồ.

Quốc Nhất thiền sư dĩ đạo học truyền ư Thọ Nhai thiền sư, Nhai truyền Ma Y, Y truyền Trần Đoàn, Đoàn truyền Chủng Phóng, Phóng truyền Mục Tu, Tu truyền Lý Đĩnh Chi, Lý truyền Khương Tiết Thiệu Tử dã.

Mục Tu hựu dĩ sở truyền thái cực đồ thọ ư Liêm Khê Chu tử. Dĩ nhi Chu tử khấu vấn Đông Lâm Tổng thiền sư, thái cực đồ chi thâm chỉ. Đông Lâm vị chi ủy khúc phẫu luận. Chu tử quảng Đông Lâm chi ngữ, nhi vi thái cực đồ thuyết. Chu tử trường ư thiền học công phu, thị dĩ công phu chi đạo quá ư Thiệu tử. Thiệu tử trường ư thiên thời lịch số, thị dĩ số lý chi đạo, quá ư Chu tử. Chí ư đạo học tắc nhất dã, sơ vô nhị trí.

Viết: Thiền tông ký hữu đại đạo truyền thụ ngô Nho, Hối Am hà dĩ bài chi?

Viết: Hối Am bài Phật giả, tâm bệnh dã.

Viết: Sở hữu tâm bệnh, khất sư ngôn chi.

曰。汝但深於佛學, 汎及百氏之書,汝當自見。亦見濂溪,二程,以及諸子所得道學之源流矣。

曰。諸子所得未暇問之。濂溪,程子所得之自,乞師言之。

曰。備說則煩姑爲略說。濂溪性周,諱敦頥,字茂叔,舂陵人也。初扣黃龍南禪師,教外別傳之旨。南諭濂其略曰。只消向儞自家屋裏打點。孔子謂。朝聞道,夕死可矣。畢竟以何爲道夕死可耶。顏子不改其樂。所樂者何事。但於此究竟,久久自然有箇契合處。濂一日扣問佛印元禪師曰。畢竟以何爲

道。

元曰。滿目青山一任看。

濂擬議。元呵呵笑而已。濂脫然有省。濂聞東林總禪師,得竹林壽涯禪師,麻衣道者。二師心傳易學,竆神極性,由是扣之。

總諭濂其略曰。吾佛謂實際理地,卽眞實無妄。眞而無妄卽誠也。大哉乾元,萬物資始。資始實理,乾道變化,各正性命,正此實

Viết: Nhữ đãn thâm ư Phật học, phiếm cập bách thị chi thư, nhữ đương tự kiến. Diệc kiến Liêm Khê, nhị Trình, dĩ cập chư tử, sở đắc đạo học chi nguyên lưu hỹ.

Viết: Chư tử sở đắc, vị hạ vấn chi. Liêm Khê, Trình tử sở đắc chi tự, khất sư ngôn chi.

Viết: Bị thuyết tắc phiền, cô vị lược thuyết. Liêm Khê tánh Chu, húy Đôn Di, tự Mậu Thúc, Thung Lăng nhân dã. Sơ khấu Hoàng Long Nam thiền sư, giáo ngoại biệt truyền chi chỉ. Nam dụ Liêm kỳ lược viết: Chỉ tiêu hướng nễ tự gia ốc lý đả điểm. Khổng tử vị: Triêu văn đạo, tịch tử khả hỹ. Tất cánh dĩ hà vi đạo tịch tử khả da? Nhan tử bất cải kỳ lạc, sở lạc giả hà sự? Đãn ư thử cứu cánh, cửu cửu tự nhiên hữu cá khế hiệp xứ.

Liêm nhất nhật khấu vấn Phật Ấn Nguyên thiền sư viết: Tất cánh dĩ hà vi đạo?

Nguyên viết: Mãn mục thanh sơn nhất nhâm khán.

Liêm nghĩ nghị, Nguyên ha ha tiếu nhi dĩ. Liêm thoát nhiên hữu tỉnh. Liêm văn Đông Lâm Tổng thiền sư đắc Trúc Lâm Thọ Nhai thiền sư, Ma Y đạo giả, nhị sư tâm truyền dịch học, cùng thần cực tánh, do thị khấu chi.

Tổng dụ Liêm kỳ lược viết: Ngô Phật vị thật tế lý địa, tức chân thật vô vọng. Chân nhi vô vọng, tức thành dã, Đại tai càn nguyên, vạn vật tư thủy. Tư thủy thật lý, càn đạo biến hóa, các chánh tánh mạng, chánh thử thật lý. Thiên

理。天地聖人之道,至誠而已。必要著一路實地工夫,直至于一旦豁然悟入。不可在言語上會。

濂一日與張子厚等,同詣東林論性。

總曰。吾教中多言性,故曰性宗。所謂眞如性,法性。性卽理也。有理法界,事法界。理事交徹,理外無事,事必有理。

諸子沈吟未决,濂毅然出曰。性體冲漠,唯理而已,何疑耶。

橫渠曰。東林性理之論,唯我茂叔能之。

濂問太極。總曰。易在先天,無形有理。蓋太極卽易也。無形之理,卽無極也。天地閒只是一氣,進退而爲四時。以一氣言之皆元之爲也。

五峯胡先生字通書謂濂得太極圖於穆修。修得於种放。放得於陳摶,此其學一師也。明說太極圖非濂所作。陳摶之學得於麻衣,得於壽涯禪師。

濂問太極圖之所由。總曰。竹林壽涯禪師,得國一禪師之心傳,其來遠矣。非言事物

địa thánh nhân chi đạo, chí thành nhi dĩ. Tất yếu trước nhất lộ thật địa công phu, trực chí vu nhất đán khoát nhiên ngộ nhập, bất khả tại ngôn ngữ thượng hội.

Liêm nhất nhật dữ Trương Tử Hậu đẳng, đồng nghệ Đông Lâm luận tánh.

Tổng viết: Ngô giáo trung đa ngôn tánh, cố viết Tánh tông, Sở vị chân như tánh, pháp tánh, Tánh tức lý dã. Hữu lý pháp giới, sự pháp giới, lý sự giao triệt. Lý ngoại vô sự, sự tất hữu lý.

Chư tử trầm ngâm vị quyết, Liêm nghị nhiên xuất viết: Tánh thể xung mạc, duy lý nhi dĩ, hà nghi da?

Hoành Cừ viết: Đông Lâm tánh lý chi luận, duy ngã Mậu Thúc năng chi.

Liêm vấn thái cực, Tổng viết: Dịch tại tiên thiên, vô hình hữu lý. Cái thái cực, tức dịch dã. Vô hình chi lý, tức vô cực dã. Thiên địa gian chỉ thị nhất khí, tấn thối nhi vi tứ thời. Dĩ nhất khí ngôn chi giai nguyên chi vi dã.

Ngũ Phong, Hồ tiên sanh tự Thông thư vị Liêm đắc thái cực đồ ư Mục Tu, Tu đắc ư Chủng Phóng, Phóng đắc ư Trần Đoàn, thử kỳ học chi nhất sư dã. Minh thuyết thái cực đồ, phi Liêm sở tác. Trần Đoàn chi học đắc ư Ma Y, đắc ư Thọ Nhai thiền sư.

Liêm vấn Thái cực đồ chi sở do, Tổng viết: Trúc Lâm Thọ Nhai thiền sư, đắc Quốc Nhất thiền sư chi tâm truyền

而言至理。當時見圖之理,據吾教中,依空立世界,以無爲萬有之祖。以無爲因,以有爲果。以眞爲體,以假爲用。故云。無極之眞,妙合而凝。

濂復造佛印之室,叙及悟由。印曰。吾多教人孔孟之大義。今公所負,可以起之,宜力行無滯。

東林亦有諭濂唱儒爲道學之語。濂諭學者曰。吾此妙心實得啟廸於南老,發明於佛印。易道義理,廓達之說,若不得東林開遮拂拭,斷不能表裏洞然,該貫弘博矣。

濂往朝州靈山寺,訪大顚禪師遺迹。見韓子上大顚書,累幅猶存,及畱衣亭肅然無恙。故題詩曰。

退之自謂如夫子,

原道深排釋老非。

不識大顚何似者,

數書珍重更畱衣。

濂作愛蓮詩曰。

kỳ lai viễn hỹ. Phi ngôn sự vật, nhi ngôn chí lý. Đương thời kiến đồ chi lý, cứ ngô giáo trung, y không lập thế giới, dĩ vô vi vạn hữu chi tổ. Dĩ vô vi nhân, dĩ hữu vi quả. Dĩ chân vi thể, dĩ giả vi dụng. Cố vân, vô cực chi chân, diệu hiệp nhi ngưng.

Liêm phục tạo Phật Ấn chi thất, tự cập ngộ do. Ấn viết: Ngô đa giáo nhân Khổng, Mạnh chi đạo nghĩa, kim công sở phụ, khả dĩ khởi chi, nghi lực hành vô trệ.

Đông Lâm diệc hữu dụ Liêm xướng Nho vi đạo học chi ngữ. Liêm dụ học giả viết: Ngô thử diệu tâm, thật đắc khải địch ư Nam Lão, phát minh ư Phật Ấn. Dịch đạo nghĩa lý, khuếch đạt chi thuyết, nhược bất đắc Đông Lâm khai giá phất thức, đoạn bất năng biểu lý đổng nhiên, cai quán hoằng bác hỹ.

Liêm vãng Triều Châu Linh Sơn tự, phóng Đại Điên thiền sư di tích. Kiến Hàn tử thướng Đại Điên thư lũy phúc du tồn, cập lưu y đình túc nhiên vô dạng. Cố đề thi viết:

Thối chi tự vị như Phu tử.

Nguyện đạo thâm bài Thích, Lão phi.

Bất thức Đại điên hà tự giả.

Sổ thư trân trọng cánh lưu y.

Liêm tác Ái liên thi viết:

佛愛我亦愛,

清香蝶不偷。

一般奇絶處,

不上婦人頭。

濂性簡約,平居澹如也。晚年悉屏文字,唯務靜勝,而卒得道學之傳。

東林教人唯務靜勝。濂溪之久不事筆硯。終日端坐,窻前草色同一生意。蓋是靜中有得。

道學性理之始實倡於涯師,而至于總師。總以授周子。

陳忠肅公曰。性理之說,東林授之濂溪。濂溪廣之,其言徧於佛書。

後村劉先生詩云。

濂溪學得自高僧。

又云。

始知周孔外,

別自有英豪。

Phật ái ngã diệc ái.

Thanh hương điệp bất thâu.

Nhất ban kỳ tuyệt xứ.

Bất thượng phụ nhân đầu.

Liêm tánh giản ước, bình cư đạm như dã. Vãn niên tất bình văn tự, duy cụ tĩnh thắng, nhi thốt đắc đạo học chi truyền.

Đông Lâm giáo nhân duy vụ tĩnh thắng, Liêm khê chi cửu bất sự bút nghiễn. Chung nhật đoan tọa, song tiền thảo sắc đồng nhất sanh ý, cái thị tĩnh trung hữu đắc.

Đạo học tánh lý chi thủy, thật xướng ư Nhai sư, nhi chí vu Tổng sư, Tổng dĩ thọ Chu tử.

Trần Trung Túc công viết: Tánh lý chi thuyết, Đông Lâm thọ chi Liêm Khê. Liêm Khê quảng chi, kỳ ngôn biến ư Phật thư.

Hậu thôn Lưu tiên sanh thi vân:

Liêm Khê học đắc tự cao tăng.

Hựu vân:

Thủy tri Châu Khổng ngoại.

Biệt tự hữu anh hào.

程子,洛中人,諱顥,字伯淳,號明道。第諱頥,字正叔,號伊川。

子野曾先生曰。程氏顥,頥同受學於濂溪。濂溪首令尋仲尼,顏子所樂何事。學成各以斯文爲己任。

程子以太極圖授之后山先生。后山曰。余觀周程推己教人之所以,及反觀孔孟以來,實未嘗有此寂然危坐做工夫尋樂處,以爲斯文之竆究。信乎周程體道之源,固有所別流矣。

明道深味於華嚴合論,自謂有所心融意會爲喜。以其所由,書於雲蓋寺。

明道以亡母壽安院君忌時,往西京長慶寺,修冥福,躬預齋席。見衆僧入堂,周旋步武,威儀濟濟,代鼓敲敲鐘,內外整肅,一坐一起竝凖清規。乃歎曰。三代禮樂盡在是矣。

靈源清禪師答伊川書曰。妄承過聽,以知道者見期。雖未一奉目擊之歡聞公畱心此道甚久。天下大宗師,歷扣迨徧。乃猶以鄙人未

Trình tử, Lạc Trung nhân, húy Hạo, tự Bá Thuần, hiệu Minh Đạo. Đệ húy Di, tự Chánh Thúc, hiệu Y Xuyên.

Tử Dã Tăng tiên sanh viết: Trình thị Hạo, Di đồng thọ học ư Liêm Khê. Liêm Khê thủ linh tầm Trọng Ni, Nhan tử sở lạc hà sự. Học thành các dĩ tư văn vi kỷ nhậm.

Trình tử dĩ Thái cực đồ, thọ chi Hậu Sơn tiên sanh, Hậu Sơn viết: Dư quan Chu, Trình suy kỷ giáo nhân chi sở dĩ, cập phản quan Khổng Mạnh dĩ lai, thật vị thường hữu thử tịch nhiên nguy tọa tố công phu tầm lạc xứ, dĩ vi tư văn chi cùng cứu, tín hồ Chu trình thể đạo chi nguyên, cố hữu sở biệt lưu hỹ.

Minh Đạo thâm vị ư Hoa Nghiêm hiệp luận tự vị hữu sở tâm dung ý hội vi hỷ. Dĩ kỳ sở do, thư ư Vân Cái tự. Minh Đạo dĩ vong mẫu Thọ An Viện Quân kỵ thời, vãng Tây Kinh Trường Khánh tự, tu minh phước, cung dự trai tịch. Kiến chúng tăng nhập đường, châu triền bộ võ, oai nghi tế tế, đại cổ xao chung, nội ngoại chỉnh túc, nhất tọa nhất khởi, tịnh chuẩn thanh quy. Nãi thán viết: Tam đại lễ nhạc, tận tại thị hỹ.

Linh Nguyên Thanh thiền sư đáp Y Xuyên thư viết: Vong thừa quá thính, dĩ tri đạo giả kiến kỳ. Tuy vị nhất phụng mục kích chi hoan, văn công lưu tâm thử đạo thậm cửu, thiên hạ đại tông sư, lịch khấu đãi biến, nãi du dĩ bỉ nhân vị kiến, vi bất túc. Khoảnh niên gian, văn tiên sư

見爲不足。頃年閒,聞先師言公見處。今覽公所作法要後序,深觀信入眞實不虛也。

已而伊川多入靈源之室。嘉泰普燈錄云。程伊川,徐師川,朱世英,洪駒父,咸問道於靈源禪師。故伊川之作文註書,多取佛祖辭意。信源流之有從也。

石塘胡汲仲先生曰。孟子沒一千五百餘年,道潛綂絶。子周子出,然後潛者復光,絶者復續。河南程氏二子,得周子之傳。周子之傳出於北固竹林寺,壽涯禪師而爲首唱。

程子四傳而得朱氏文公。文公復得張敬夫,講究此道,方得脫然處。

乃云。昔日所聞竹林遺語。未之契者,皆不我欺。元來此事與禪學十分相似。學不知禪,禪不知學,互相排擊,都不曾剳著病處,亦可笑也。

歐陽玄曰。程子平生愛讀佛書,但不及朱氏之博覽。

伊川曰。明道先生出入釋老幾十年。

kiến xứ, kim lãm công sở tác pháp yếu hậu tự, thâm quan tín nhập chân thật bất hư dã.

Dĩ nhi Y Xuyên đa nhập Linh Nguyên chi thất, Gia thái Phổ đăng lục vân: Trình Y Xuyên, Từ Sư Xuyên, Chu Thế Anh, Hồng Câu Phủ, hàm vấn đạo ư Linh Nguyên thiền sư. Cố Y Xuyên chi tác văn chú thư, đa thủ Phật tổ từ ý. Tín nguyên lưu chi hữu tùng dã.

Thạch Đường Hồ Cấp Trọng tiên sanh viết: Mạnh tử một nhất thiên ngũ bách dư niên, đạo tiềm thống tuyệt. Tử Chu tử xuất, nhiên hậu tiên giả phục quang, tuyệt giả phục tục. Hà Nam Trình thị nhị tử, đắc Chu tử chi truyền, Chu tử chi truyền xuất ư Bắc Cố Trúc Lâm tự, Thọ Nhai thiền sư nhi vi thủ xướng.

Trình tử tứ truyền nhi đắc Chu thị Văn Công. Văn Công phục đắc Trương Kính Phu, giảng cứu thử đạo, phương đắc thoát nhiên xứ.

Nãi vân: Tích nhật sở văn Trúc Lâm di ngữ, Vị chi khế giả, giai bất ngã khi. Nguyên lai thử sự, dữ thiền học thập phần tương tự. Học bất tri thiền, thiền bất tri học, hỗ tương bài kích, đô bất tằng trát trước bệnh xứ, diệc khả tiếu dã.

Âu Dương Huyền viết: Trình tử bình sanh ái độc Phật thư, đãn bất cập Chu thị chi bác lãm.

Y Xuyên viết: Minh Đạo tiên sanh xuất nhập Thích, Lão kỷ thập niên.

東林諭濂。有一中散爲萬事,末復合爲一理。及天理之性,人欲之私。天地萬物本吾一體。元包四德,誠通誠復,等辭。二程傳其學。故伊川著書立言皆本其意,或全用其語。如易傳序。體用一源,顯微無間。

濂溪太極圖說。無極之眞妙合而凝。無極而太極等語,全是東林口訣。周子通書,濂洛集等,皆根於此周程取佛語,多類此也。

晦菴深諱周程明露佛語。故云。周子之學莫知其師傳之所自。又云。周子之學得之於天。

且夫,周子通書,師友章云。至難得者道德。有於身而已矣。求人至難得者,有於身非師友則不可得也。

晦菴之言悖於周子之語矣。意在絶其所得之自,殊不知昧於天理,愈令節病彰焉。

有若韓子見大顚後,所有敬佛之辭。後人删而去之。晦菴校韓文,尙畱韓子上大顚三通書。後人再刊,又將此三通書,一倂删去。故

Đông Lâm dụ Liêm: Hữu nhất trung tán vi vạn sự, mạt phục hiệp vi nhất lý. Cập thiên lý chi tánh, nhân dục chi tư. Thiên địa vạn vật bổn ngô nhất thể. Nguyên bao tứ đức, thành thông thành phục, đẳng từ. Nhị Trình truyền kỳ học, Cố Y Xuyên trước thư lập ngôn, giai bổn kỳ ý. Hoặc toàn dụng kỳ ngữ, Như Dịch truyện tự: Thể dụng nhất nguyên, hiển vi vô gián.

Liêm khê thái cực đồ thuyết: Vô cực chi chân, diệu hiệp nhi ngưng. Vô cực nhi thái cực đẳng ngữ, toàn thị Đông Lâm khẩu quyết. Chu tử Thông thư, Liêm lạc tập đẳng, giai căn ư thử Chu Trình thủ dụng Phật ngữ, đa loại thử dã.

Hối Am thâm húy Chu Trình minh lộ Phật ngữ, cố vân: Chu tử chi học, mạc tri kỳ sư truyền chi sở tự. Hựu vân: Chu tử chi học đắc chi ư thiên.

Thả phù Chu tử Thông thư, Sư hữu chương vân: Chí nan đắc giả đạo đức, hữu ư thân nhi dĩ hỹ. Cầu nhân chí nan đắc giả, hữu ư thân phi sư hữu tắc bất khả đắc dã.

Hối Am chi ngôn, bội ư Chu tử chi ngữ hỹ. Ý tại tuyệt kỳ sở đắc chi tự, thù bất tri muội ư thiên lý dũ linh tiết bệnh chương yên.

Hữu nhược Hàn tử kiến Đại Điên hậu, sở hữu kính Phật chi từ. Hậu nhân san nhi khứ chi, Hối Am hiệu Hàn văn, thượng lưu Hàn tử thướng Đại Điên tam Thông thư, Hậu nhân tái san, hựu tương thử tam Thông thư, nhất tinh san khứ, cố tri hậu nhân ký phục Hối Am chi dược, chấp mê ư

知後人旣服晦菴之藥,執迷於排佛尤甚於晦菴。爭知晦菴設此關竅,曲排之也。

後人不識其所以然,將謂是實,從實而排之。所謂。一人傳虛,萬人傳實也。

嗟乎。晦菴設箇關竅在此。後人尙識不破,爭得如薛簡,張拙,白居易,杜鴻漸,李習之,韓昌黎,陳操,陸亘,李附馬,楊大年,富鄭公,楊次公郭功輔,趙清獻公,周濂溪,張無盡,馮濟川,張九成,吳居仁,諸大儒等能參吾宗之禪關乎。

敬佛發明佛理,唯未透禪關者,有若許玄度,習鑿齒,宗炳,劉遺民,雷次宗,王導,周顗,沈休文,張設,李太白,王抹摩詰,柳子厚,王勃,李源,呂蒙正,范仲淹,范蜀公,文潞公,張約齋,呂東萊等,是也。

以佛學爲通家之好者,有若曹子建,王珣,王珉,文中子,杜子美,杜牧之,孟浩然,劉禹錫,劉長卿,司空曙,司空圖,李羣,玉皮,日休,許渾,賈島,項斯,鄭谷等,是也

bài Phật, vưu thậm ư Hối Am. Tranh tri Hối Am thiết thử quan khiếu, khúc bài chi dã.

Hậu nhân bất thức kỳ sở dĩ nhiên, tương vị thị thật, tùng thật nhi bài chi. Sở vị: Nhất nhân truyền hư, vạn nhân truyền thật dã.

Ta hồ! Hối Am thiết cá quan khiếu tại thử. Hậu nhân thượng thức bất phá, tranh đắc như Tiết Giản, Trương Chuyết, Bạch Cư Dị, Đỗ Hồng Tiệm, Lý Tập Chi, Hàn Xương Lê, Trần Tháo, Lục Cắng, Lý Phụ Mã, Dương Đại Niên, Phú Trịnh Công, Dương Thứ Công, Quách Công Phụ, Triệu Thanh Hiến Công, Chu Liêm Khê, Trương Vô Tận, Phùng Tế Xuyên, Trương Cửu Thành, Ngô Cư Nhân, chư đại nho đẳng năng tham ngô tông chi thiền quan hồ?

Kính Phật phát minh Phật lý, duy vị thấu thiền quan dã, hữu nhược Hứa Huyền Độ, Tập Tạc Xỉ, Tông Bính, Lưu Duy Dân, Lôi Thứ Tông, Vương Đạo, Chu Ỷ, Trầm Hưu Văn, Trương Thiết, Lý Thái Bạch, Vương Ma Cật, Liễu Tử Hậu, Vương Bột, Lý Nguyên, Lữ Mông Chánh, Phạm Trọng Yêm, Phạm Thục Công, Văn Lộ Công, Trương Ước Trai, Lữ Đông Lai đẳng, thị dã.

Dĩ Phật học vi thông gia chi hảo giả, hữu nhược Tào Tử Kiến, Vương Tuân, Vương Mân, Văn Trung Tử, Đỗ Tử Mỹ, Đỗ Mục Chi, Mạnh Hạo Nhiên, Lưu Vũ Tích, Lưu Trường Khanh, Tư Không Thự, Tư Không Đồ, Lý Quần, Ngọc Bì, Nhật Hưu, Hứa Hồn, Cổ Đảo, Hạng Tư, Trịnh Cốc đẳng, thị dã.

佛法苟非大道,曷能感諸名賢如是崇尙者也。諸賢才德明敏,豈不逮於後世排佛之人乎。苟不取諸賢之大公,甘屈於一人半人之己意者,實未思之誤也。

太原曰。中也,亦知周程道學得於禪宗,傳至晦菴不越其教,不知晦菴何以昧佛之德,反而排之,所以問也。獲聆斯語,已知其心矣。

空谷曰。濂溪竆究道學於黃龍,佛印,東林,三禪師也。夫三師者,端人也,其取友必端矣。濂溪取友亦必端矣。况程子多遊禪室,多讀佛書,固知程子必是愼德君子,不肯叛佛。

晦菴立言,汛用佛理,反而排之者,俾人不識也。是故遮掩周程學佛之根,然亦遮掩不盡。

中庸或問。謂楊氏等,受學於程門,其言皆佛老之餘緒。多說游楊謝氏等言,出於佛老。晦菴明知周程楊等道學出於禪宗,適之所謂其所排者,設牆壍也。

Phật pháp cẩu phi đại đạo, hạt năng cảm chư danh hiền như thị sùng thượng giả dã? Chư hiền tài đức minh mẫn, khởi bất đãi ư hậu thế bài Phật chi nhân hồ? Cẩu bất thủ chư hiền chi đại công, cam khuất ư nhất nhân bán nhân chi kỷ ý giả, thật vị tư chi ngộ dã.

Thái Nguyên viết: Trung dã, diệc tri Chu Trình đạo học đắc ư Thiền tông, truyền chí Hối Am bất việt kỳ giáo, bất tri Hối Am hà dĩ muội Phật chi đức, phản nhi bài chi, sở dĩ vấn dã. Hoạch linh tư ngữ, dĩ tri kỳ tâm hỹ.

Không Cốc viết: Liêm Khê cùng cứu đạo học ư Huỳnh Long, Phật Ấn, Đông Lâm, tam thiền sư dã. Phù tam sư giả, đoan nhân dã, kỳ thủ hữu tất đoan hỹ. Liêm Khê thủ hữu, diệc tất đoan hỹ. Huống Trình tử đa du thiền thất, đa độc Phật thư, cố tri Trình tử tất thị thận đức quân tử, bất khẳng bạn Phật.

Hối Am lập ngôn, tấn dụng Phật lý, phản nhi bài chi giả, tỉ nhân bất thức dã. Thị cố giá yểm Chu Trình học Phật chi căn, nhiên diệc giá yểm bất tận.

Trung dung hoặc vấn: Vị Dương thị đẳng, thọ học ư Trình môn, kỳ ngôn giai Phật, Lão chi dư tự. Đa thuyết Du, Dương, Tạ thị đẳng ngôn xuất ư Phật Lão. Hối Am minh tri Chu, Trình, Dương đẳng đạo học xuất ư Thiền tông, đích chi sở vị kỳ sở bài giả, thiết tường tiệm dã.

7. Các Nhà Nho Học Phật

7. Các nhà Nho học Phật

Ông Vương Trung người ở Thái Nguyên thưa hỏi: “Các nhà Nho học Phật có mấy ai được chứng đạo chăng?”

Thiền sư Không Cốc đáp: “Những nhà Nho chân thật học Phật được chứng đạo nhiều không kể xiết. Nay chỉ lược nói ra một số người để ông được biết thôi.

“Thiền sư Quốc Nhất(1) truyền đạo cho thiền sư Thọ Nhai; Thọ Nhai truyền cho Ma Y; Ma Y truyền cho Trần Đoàn; Trần Đoàn truyền cho Chủng Phóng; Chủng Phóng truyền cho Mục Tu; Mục Tu truyền cho Lý Đỉnh Chi; Lý Đỉnh Chi truyền cho Khang Tiết Thiệu Tử.

“Mục Tu lại đem chỗ được truyền về Thái cực đồmà dạy lại cho Chu tử ở Liêm Khê. Chu tử tìm đến thiền sư Thường Tổng(2) ở Đông Lâm về ý chỉ thâm áo của Thái cực đồ. Thiền sư Thường Tổng liền vì ông giảng rõ những chỗ uẩn áo khó hiểu. Chu tử đem những lời dạy của Thường Tổng truyền rộng ra, cho đó là thuyết Thái cực đồ. Chu tử sở trường về công phu thiền học, nên so về công phu tu tập thì vượt hơn Khang Tiết Thiệu Tử. Thiệu Tử lại sở trường về lịch số thời tiết, nên so về môn lý số thì vượt hơn Chu tử. Nhưng xét về đạo học thì chỉ có một, xưa nay chưa từng có hai đường.”

———

(1)Thiền sư sống vào khoảng hậu bán thế kỷ 8, triều vua Đường Đại Tông (lên ngôi năm 763).

(2)Tức thiền sư Thường Tổng Chiếu Giác, ở chùa Hưng Long, thuộc Đông Lâm, Giang Châu. Ngài theo học rất lâu với thiền sư Hoàng Long, được mật truyền tâm pháp, sau mới về trụ ở Đông Lâm. Chùa Hưng Long sau đổi tên thành chùa Đông Lâm.

Vương Trung lại hỏi: “Thiền tông đã có đại đạo truyền cho đạo Nho, vậy tại sao Hối Am lại bài bác?”

Đáp: “Hối Am chê bai đạo Phật là do nơi tâm bệnh của ông ta.”

Lại hỏi: “Xin thầy nói rõ chỗ tâm bệnh của Hối Am.”

Thiền sư Không Cốc dạy: “Ông chỉ cần học hiểu cho sâu pháp Phật, đọc rộng sách vở trong thiên hạ, ắt sẽ tự thấy được chỗ tâm bệnh của Hối Am, và cũng thấy được cả cội nguồn chứng đắc đạo học của Liêm Khê, hai vị họ Trình,(1)cũng như hết thảy những người học đạo.”

Vương Trung hỏi: “Về chỗ chứng đắc của hết thảy những người học đạo hãy khoan hỏi đến. Riêng chỗ chứng đắc của các ông Liêm Khê và Trình tử, dám xin thầy nói rõ cho biết.”

Thiền sư Không Cốc đáp: “Nói ra cho đủ e phải nhiều lời. Hãy tạm nói sơ qua cho ông rõ.

“Liêm Khê họ Chu, tên húy là Đôn Di, tự Mậu Thúc, người xứ Thung Lăng.

(2)Ban đầu, ông đến chỗ thiền sư Huệ Nam(3)núi Hoàng Long thưa hỏi về yếu chỉ truyền riêng ngoài giáo điển. Về chỗ thiền sư Huệ Nam chỉ dạy cho Liêm Khê, nay chỉ kể lại tóm lược thế này: ‘Ông chỉ

———

(1) Tức hai anh em Trình Hạo và Trình Di đã có nhắc đến trong một bài trước. Người đời sau thường gọi cả hai vị là Trình tử.

(2) Chu Đôn Di sanh năm 1017, mất năm 1073, quê ông nay thuộc tỉnh Hồ Nam. Ông có làm quan qua các chức Chủ bạ, Đại lý thừa, Tri quân... Về sau viện cớ có bệnh, ông từ quan về ở ẩn nơi chân núi Liên Hoa. Ở đó có khe nước rất trong chảy ra, ông thường đến giặt giải mũ. Ông đặt tên khe nước ấy là Liêm khê, nhân đó lấy hai chữ Liêm Khê làm hiệu. Những người theo học thuyết của ông về sau được gọi là Liêm phái.

(3) Tức vị thiền sư khai sáng phái Hoàng Long, có lưu lại các tập Hoàng Long Nam Thiền sư ngữ lục, Hoàng Long Nam Thiền sư ngữ yếu và Hoàng Long Nam Thiền sư thư xích tập. Thiền sư sanh năm 1002, viên tịch năm 1069.

cần tự quay về xem xét, sắp xếp trong nhà mình đi thôi. Khổng tử dạy rằng: Buổi sáng được nghe đạo, buổi chiều chết cũng vui. Vậy rốt cuộc cái gì là đạo mà đến nỗi buổi chiều chết cũng vui? Nhan Hồi chẳng đổi chỗ vui, vậy chỗ vui đó là gì? Chỉ suy xét cho thật kỹ những chỗ đó thì lâu ngày tự nhiên sẽ có chỗ khế hợp.’(1)

“Ngày kia, Liêm Khê lại đến hỏi đạo với thiền sư Liễu Nguyên Phật Ấn(2) rằng: ‘Rốt cuộc thì cái gì là đạo?’ Thiền sư Liễu Nguyên đáp: ‘Núi xanh trước mắt, mặc sức mà nhìn.’ Liêm Khê còn đang suy nghĩ thì thiền sư bật cười ha hả bỏ đi. Đột nhiên, Liêm Khê như có chỗ tỉnh ngộ.(3)

“Liêm Khê nghe danh thiền sư Thường Tổng ở Đông Lâm được chỗ tâm truyền của hai vị thiền sư Thọ Nhai và Ma Y về Dịch học, thấu suốt thần tánh, liền tìm đến bái kiến. Thiền sư Thường Tổng dạy Liêm Khê đại lược là: ‘Đạo Phật dạy người đạt đến chỗ chân lý đúng thật, tức hoàn toàn chân thật không có hư vọng. Chân thật không hư vọng tức là lòng thành vậy. Đức càn nguyên lớn thay! Là chỗ phát khởi ban đầu của vạn vật. Phát khởi ban đầu từ nơi lý chân thật ấy. Đạo trời biến hóa, thảy đều là tánh mạng, đều đồng một lý chân thật. Đạo của bậc thánh nhân trong trời đất chỉ một lòng chí thành là đủ. Điều tất yếu là phải chọn lấy một pháp môn để thực sự công phu, kiên trì mãi cho đến ngày đột nhiên sáng rõ, không thể dựa vào lời nói mà thấu hiểu được...’

Một hôm, Liêm Khê với bọn ông Trương Tử Hậu(4) cùng

———

(1) Đoạn này trích ở phần phụ sách Chương thị gia phổ.

(2) Tức thiền sư Liễu Nguyên, sanh năm 1032, viên tịch năm 1098, được vua Tống Thần Tông kính ngưỡng tôn xưng là Phật Ấn Thiền sư.

(3) Đoạn này trích ở sách Tư giám và lời bạt trong Phật Ấn ngữ lục.

(4) Tức Trương Hoành Cừ.

đến Đông Lâm bàn luận về lẽ tánh. Thiền sư Thường Tổng nói: ‘Đạo ta thường nói nhiều về tánh, nên gọi là Tánh tông. Như nói tánh chân như, tánhpháp, thì tánhđó tức là lývậy. Có pháp giới của lývà pháp giới của sự. Lývà sựhoàn toàn thông suốt lẫn nhau; ngoài lý không có sự, có sự ắt có lý.’

“Mọi người còn trầm ngâm chưa hiểu rõ, bỗng Liêm Khê thốt lên rằng: ‘Thể của tánhhòa vào vắng lặng, chỉ rõ lýlà được, cần chi phải nghi ngờ?’

“Trương Tử Hậu nói: ‘Chỉ có Liêm Khê mới đủ sức luận về tánh lý với sư phụ chùa Đông Lâm mà thôi!’(1)

“Liêm Khê thưa hỏi về nghĩa thái cực. Thiền sư Thường Tổng nói: ‘Dịch có trước trời đất, không hình tích nhưng có nguyên lý. Cho nên nói thái cực là dịch đó. Không hình tích mà có nguyên lý, tức là vô cực. Trong khắp trời đất chỉ có một khí ấy, chuyển vận tới lui mà thành bốn mùa. Vì chỉ có một khí, nên nói đó là cội nguồn của tất cả.’(2)

“Hồ tiên sanh ở Ngũ Phong khi đề tựa bộ Thông thư có chép rằng: ‘Liêm Khê học được thuyết Thái cực đồdo Mục Tu truyền. Mục Tu được Chủng Phóng truyền. Chủng Phóng được Trần Đoàn truyền. Nên học thuyết này là do một thầy mà ra. Như vậy xét rõ là thuyết Thái cực đồchẳng phải do Liêm Khê sáng tạo. Trần Đoàn cũng là học thuyết ấy ở ngài Ma Y. Ngài Ma Y lại học ở thiền sư Thọ Nhai.’(3)

———

(1)Đoạn này trích từ sách Hoằng ích kỷ văn.

(2)Đoạn trích này được thiền sư Thường Tổng đưa vào một một bài luận về đạo Dịch, ông Lưu Thời Trung có ghi chép lại. Ngoài ra, trong sách Doãn thị gia thục và sách Tô Quí Minh bút ký cũng có ghi chép.

(3)Đoạn này trích ở Tánh học chỉ yếu và Chánh Dịch tâm pháp.

“Liêm Khê hỏi thiền sư Thường Tổng về nguyên ủy của thuyết Thái cực đồ, thiền sư nói: “Thiền sư Thọ Nhai được tâm truyền thuyết Thái cực đồ từ thiền sư Quốc Nhất(1) cách nay đã lâu rồi. Thuyết ấy không nói về sự vật mà chỉ nói cái lý rốt ráo. Sự hình thành ban đầu của thuyết Thái cực đồ là dựa vào giáo lý đạo Phật, theo nơi chỗ không mà lập thành thế giới, lấy vô vi làm cội nguồn của vạn hữu. Vì vậy nên lấy cái khônglàm nhân, lấy cái cólàm quả; lấy chân thật làm thể, lấy giả tạm làm dụng. Cho nên nói rằng: Cái chân thật của vô cực, hòa hiệp một cách mầu nhiệm rồi ngưng tụ.’(2)

“Liêm Khê lại đến tịnh thất của thiền sư Liễu Nguyên Phật Ấn, tự trình bày nguyên do chỗ thấy biết của mình. Thiền sư Liễu Nguyên nói rằng: ‘Tôi thường đem đạo nghĩa của Khổng Mạnh mà dạy người. Nay chỗ gánh vác

———

(1)Thiền sư Quốc Nhất là một vị cao tăng đời Đường, sanh năm 714, viên tịch năm 792. Ngài họ Chu, người Côn Sơn, Tô Châu (Giang Tô). Năm 28 tuổi mới phát tâm vào đạo, bái Thiền sư Huyền Tố làm thầy, tu tập pháp thiền Ngưu Đầu nơi chùa Hạc Lâm. Về sau đến Kính Sơn lập am ở một mình, đạo hạnh vang xa nên người học đạo tụ hội rất đông. Niên hiệu Đại Lịch thứ 3 (768) vua Đường Đại Tông thỉnh vào kinh để hỏi pháp yếu, ban hiệu là Quốc Nhất. Các ông Thôi Hoán, Bùi Độ... đều là đệ tử của ngài. Sau đó sư trở về Kính Sơn thuyết pháp rồi tịch. Sau khi tịch được ban thụy hiệu là Đại Giác Thiền sư. Đệ tử ngài có các vị nổi tiếng như Đạo Lâm, Sùng Huệ, Quảng Phu... Ngài còn có các pháp hiệu là Pháp Khâm, Đạo Khâm. Như vậy, thiền sư Quốc Nhất sống cách Liêm Khê khoảng 300 năm.

(2)Theo đây mà nói thì thuyết Thái cực đồ là do thiền sư Quốc Nhất truyền qua nhiều đời mới đến Liêm Khê. Liêm Khê soạn thuyết này thành sách, nhan đề là Thái cực đồ, lưu truyền ở đời. Thuyết này nói về nguyên ủy sự vật từ khi trời đất chưa sanh ra. Trong kinh Dịch vốn đã sẵn có khái niệm này, cho rằng “Thái cực sanh lưỡng nghi, lưỡng nghi sanh tứ tượng, tứ tượng sanh bát quái...” Nhưng thuyết Thái cực đồ của Liêm Khê lại suy chỗ bổn nguyên của đạo thể, nói rằng “vô cực nhi thái cực”. Chỗ phát kiến trong thuyết này có thể nói là sự dung hợp những nguyên lý trong kinh Dịch và giải thích theo giáo lý nhà Phật, nên trở thành tương hợp với cách hiểu của Thiền tông.

của ông đã có thể bắt đầu được rồi. Nên gắng sức mà làm ngay, chớ nên trễ nãi.’

“Thiền sư Thường Tổng ở Đông Lâm cũng có dạy ông Liêm Khê rằng Nho là ngôn ngữ của đạo.(1)

“Liêm Khê thường nói với học trò rằng: ‘Cái tâm mầu nhiệm của ta được khai mở nhờ ngài Huệ Nam,(2) được sáng tỏ nhờ ngài Phật Ấn.(3) Còn về sự phát triển mở rộng thông suốt nghĩa lý đạo Dịch, nếu không gặp ngài Đông Lâm(4) chỉ bảo mở mang, trừ bỏ chướng ngại, hẳn đã không thể trở nên sáng suốt thông đạt như ngày nay.’(5)

“Liêm Khê có lần đến Triều Châu, vào chùa Linh Sơn tìm lại những di tích của thiền sư Đại Điên. Tại đây, ông tìm thấy những lá thư Hàn Dũ(6) dâng lên ngài Đại Điên vẫn còn được lưu giữ, cùng với đình Lưu y vẫn còn nguyên vẹn chưa hư hỏng, liền đề thơ rằng:

Thối Chi tự ví cùng Phu tử,

Xưa từng chê bai cả Phật, Lão.

———

(1) Việc này chép ở Tùng song tạp ký. Ở đây nói đạo là chỉ đạo Phật, ý nói có thể mượn những cách nói của Nho học để xiển dương Phật pháp.

(2) Tức Nam Thiền sư ở chùa Hoàng Long.

(3) Tức thiền sư Liễu Nguyên ở chùa Phật Ấn.

(4) Tức thiền sư Thường Tổng ở chùa Đông Lâm.

(5) Đoạn này trích ở Doãn trị gia thục và Tánh học chỉ yếu.

(6) Hàn Dũ tự là Thối Chi, người Hà Dương (nay thuộc phía tây huyện Mạnh, tỉnh Hà Nam) sanh năm 768, mất năm 824, là người có tài văn chương trong đời nhà Đường. Niên hiệu Nguyên Hoà thứ 14 (819) ông dâng biểu can gián vua Hiến Tông cung nghinh xá-lợi Phật nên bị biếm chức làm Thứ sử ở Triều Châu. Ông từng thỉnh Thiền sư Đại Điên đến Châu Nha đàm đạo hơn mười ngày. Có lần ngủ lại tại chùa Linh Sơn. Khi phụng mệnh vua nhận chức Thứ sử Viên Châu, ông để lại chiếc áo tặng cho thiền sư Đại Điên. Người đời sau xây cất đình Lưu Y trong chùa Linh Sơn để kỉ niệm việc này.

Chẳng biết Đại Điên người thế nào,

Dâng thư, tặng áo, kính cẩn thay!(1)

“Liêm Khê còn để lại bài thơ Yêu thích hoa sendưới đây:

Phật chuộng hoa này, ta cũng thích,

Hương thơm trong trẻo, bướm chẳng theo.

Chẳng giống lẽ thường bao hoa khác,

Không cài trên tóc hạng nữ nhi.(2)

“Liêm Khê có tánh giản dị, kiệm ước, thường ngày sống đạm bạc, yên tĩnh. Lúc tuổi già, ông từ bỏ văn chương, chuyên việc thiền tĩnh, cuối cùng đạt được chân truyền về đạo học.(3)

“Thiền sư Thường Tổng chùa Đông Lâm dạy người lấy sự an tĩnh làm chính. Liêm Khê trong một thời gian rất lâu chẳng động tới bút nghiên, trọn ngày ngồi yên ngay ngắn, thấy được màu xanh của cỏ mọc tốt tươi bên ngoài song cửa sổ cũng hiển bày ý nghĩa sự sống. Đó chính là trong sự an tịnh có chỗ chứng đắc vậy.

“Cho nên, thuyết tánh lý trong đạo học là khởi xướng từ thiền sư Thọ Nhai, truyền mãi cho đến thiền sư Thường Tổng, rồi mới truyền lại cho Chu Liêm Khê.(4)

“Trần Trung Túc công có nói: ‘Thiền sư Thường Tổng ở Đông Lâm truyền thụ học thuyết tánh lý cho Liêm Khê. Liêm Khê mang thuyết ấy truyền rộng ra, nên lời lẽ đều

———

(1) Phần này trích ở Tánh lý quần thư và ở những tích thuật tại chùa Linh Sơn, đình Lưu y.

(2) Bài này trích ở Trịnh cốc tập.

(3) Đoạn này trích ở Liêm Khê hành trạng.

(4) Cả 2 đoạn trên trích ở Hoằng ích kỷ văn.

xuất phát từ kinh sách của đạo Phật.’(1)

“Trong tập thơ Hậu thôn của Lưu tiên sanh có câu:

Liêm Khê học đạo từ cao tăng...

“Lại có câu:

Mới biết ngoài Châu, Khổng.

Riêng có bậc anh hào.(2)

“Còn về Trình tử, là tên gọi chung hai anh em nhà họ Trình, người đất Lạc Dương.(3) Người anh là Trình Hạo, tự Bá Thuần, hiệu là Minh Đạo. Người em là Trình Di, tự Chánh Thúc, hiệu là Y Xuyên.

“Tiên sanh Tử Dã Tăng nói rằng: ‘Trình Hạo và Trình Di cùng đến học với Liêm Khê. Trước hết, Liêm Khê dạy hai ông suy xét chỗ vui thích của Khổng tử và Nhan Hồi là gì.(4)Khi chỗ học đã thành tựu, mỗi người đều dùng cái học của Nho gia mà làm trách nhiệm của mình.(5)

“Hai ông họ Trình đem học thuyết Thái cực đồ mà truyền cho tiên sanh Hậu Sơn.

“Tiên sanh Hậu Sơn có nói: ‘Tôi thấy cái học của Chu Liêm Khê và Trình tử là xét mình để dạy người, nhưng nhìn lại trong đạo Khổng, Mạnh từ xưa nay chưa từng thấy có công phu ngồi lặng yên để suy xét chỗ vui, lấy đó làm chỗ cùng tột của đạo học. Vậy có thể tin rằng cái học của Châu tử và Trình tử thật có nguồn gốc khác.’(6)

———

(1) Đoạn này trích ở Dinh trung lục và ở Tánh học chỉ yếu.

(2)Đoạn này trích từ Hậu thôn tập.

(3)Nay thuộc tỉnh Hà Nam.

(4)Đây ý muốn nhắc đến lời Khổng tử nói: ‘Sáng được nghe đạo, chiều chết cũng vui.’ Và lời Khổng tử nói về Nhan Hồi là “không đổi chỗ vui”.

(5)Trích từ các sử liệu.

(6)Trích từ sách Tâm học uyên nguyên.

“Trình Minh Đạo thấu hiểu sâu xa bộ Hoa nghiêm hiệp luận, tự cho rằng rất vui vì có chỗ dung hợp tâm ý, nên đem chỗ nguyên do ấy chép thành văn khắc bia lưu lại tại chùa Vân Cái.

“Ông Minh Đạo nhân ngày giỗ mẹ là bà Thọ An Viên quân, có đến Tây Kinh, vào chùa Trường Khánh mở tiệc chay cầu phước cho mẹ. Nhìn thấy chúng tăng vào trai đường, đi lại nghiêm trang, cử chỉ đàng hoàng; đánh trống dộng chuông, trong ngoài đều nghiêm chỉnh; khi ngồi khi đứng, thảy đều đúng phép tắc. Ông buột miệng khen rằng: “Lễ nhạc từ xưa nay đều đủ cả nơi đây!”(1)

“Thiền sư Linh Nguyên trong thư hồi đáp ông Trình Y Xuyên có viết: ‘Trộm nghe biết nên muốn được gặp gỡ với người học đạo. Tuy chưa có hân hạnh gặp mặt nhưng nghe ông lưu tâm đến đạo Phật đã lâu, từng học hỏi với khắp các bậc đại tôn sư trong thiên hạ, vậy mà chưa gặp kẻ hèn này ông vẫn lấy đó cho là chưa được thỏa mãn. Năm rồi, nghe thầy tôi (2) nói về chỗ kiến thức của ông, nay lại được xem bài tựa ông đề cho bộ Pháp yếu, quả là ông đã suy xét sâu xa và tin nhập vào chỗ chân thật không hư dối.’(3)

“Từ đó, Trình Y Xuyên thường đến chùa thiền sư Linh Nguyên. Trong Gia thái phổ đăng lục chép rằng: ‘Trình Y Xuyên, Từ Sư Uyên, Châu Thế Anh, Hồng Câu Phủ đều có đến học đạo lý nơi thiền sư Linh Nguyên.’ Chính vì thế mà trong khi trước tác và chú giải kinh sách, Trình Y Xuyên thường dùng đến những lời lẽ và ý tứ của Phật,

———

(1) Trích ở Hoằng ích kỷ văn. Lễ nhạc là một trong các yếu tố quan trọng của đạo Nho. Nhận xét của Trình Hạo ở đây cho thấy ông đã nhìn thấy sự tương hợp giữa Nho gia và đạo Phật.

(2) Tức thiền sư Hối Đường, thầy truyền pháp cho thiền sư Linh Nguyên.

(3) Đoạn này trích ở trích ở Linh nguyên ngữ lục.

Tổ. Có thể tin rằng cái học của ông rõ ràng xuất phát từ đạo Phật vậy.

“Tiên sanh Hồ Cấp Trọng ở Thạch Đường nói rằng: ‘Từ khi Mạnh tử thác đến nay, trải qua một ngàn năm trăm năm, đạo Nho dần suy tàn. Nhờ có Châu Liêm Khê xuất hiện, Nho giáo mới xán lạn, nối lại chỗ đứt đoạn. Tiếp đó, ở Hà Nam có hai anh em họ Trình được Châu Liêm Khê truyền đạo. Cái học mà Châu Liêm Khê truyền dạy là phát khởi từ thiền sư Thọ Nhai ở chùa Trúc Lâm, Bắc Cố. Trình tử truyền xuống bốn đời(1) thì tới Chu thị Văn công.(2) Văn công lại truyền cho Trương Kính Phu, nghiên cứu giảng rộng học thuyết này, đạt đến chỗ rỗng không khoáng đạt, mới có lời rằng: ‘Trước đây tôi có nghe truyền lại lời dạy của ngài Thọ Nhai, nhưng vì tôi chưa đủ sức hiểu rõ chứ không phải học thuyết ấy hư dối. Xét tận nguồn cội thì quả thật chỗ học xưa nay của nhà Nho với Thiền tông thảy đều tương tợ như nhau. Chỉ vì Nho chẳng hiểu Thiền, Thiền chẳng hiểu Nho, nên hai bên mới chê bai, công kích lẫn nhau, nhưng chưa từng chỉ ra được chỗ khiếm khuyết của nhau, thật đáng nực cười thay!’ (3)

“Âu Dương Huyền có nói: ‘Trình tử bình sanh ưa đọc kinh Phật, nhưng chỗ học rộng thì không bằng Chu thị.’(4)

———

(1)Truyền xuống bốn đời: Dương Thời (đời thứ nhất) là học trò của Trình Minh Đạo, sau cũng theo học với Trình Y Xuyên, rồi truyền lại cho La Tông Ngạn, tự Trọng Tố, hiệu Dự Chương (đời thứ hai); La Tông Ngạn truyền lại cho Lý Đồng, tự Nguyện Trung, hiệu Diên Bình (đời thứ ba); Lý Đồng truyền cho Chu Hy (đời thứ tư).

(2)Chu thị Văn công: tức Chu Hy (1130-1200), tự Nguyên Hối, về sau đổi là Trọng Hối, hiệu Hối Am, người huyện Vụ Nguyên, tỉnh An Huy. Vì ông họ Chu, được vua Ninh Tông ban thụy hiệu là Văn công nên đời sau gọi ông là Chu thị Văn

công.

(3)Trích ở Hồ thị Đại đồng luận.

(4)Trích ở Âu Dương ký lục.

“Trình Y Xuyên cũng tự nhận: ‘Tiên sanh Trình Minh Đạo học đạo Phật, Lão đã mấy mươi năm.’

“Thiền sư Thường Tổng chùa Đông Lâm dạy Liêm Khê rằng: ‘Trong cái một phân ra thành muôn sự vật, cuối cùng hợp lại thành một lý. Cho đến cái tánh của thiên lý, cái lòng riêng ham muốn của con người, trời đất, vạn vật với ta

đều là một thể. Đức nguyêngồm cả bốn đức,(1)chỉ một tâm thành thông suốt bên ngoài, thấu vào bên trong.’

“Hai ông họ Trình đem chỗ học đó truyền lại cho môn đệ. Cho nên Trình Y Xuyên trong khi trước tác văn chương đều dựa theo ý tứ trong kinh Phật, hoặc cũng có khi dùng lại nguyên vẹn, như trong bài tựa Dịch truyện, ông viết: ‘Thể và dụng vốn chỉ một nguồn, hiển bày hay ẩn giấu vẫn không xa cách.’(2)

“Trong thuyết Thái cực đồcủa Liêm Khê có nói: ‘Chỗ chân thật của vô cực là hợp lại một cách nhiệm mầu mà ngưng tụ.’(3)Những danh từ như vô cực, thái cực... đều là khẩu quyết thường dùng của thiền sư Thường Tổng ở Đông Lâm. Những sách Thông thư, Liêm Lạc tập... của Chu Liêm Khê đều căn cứ theo đó cả. Việc sử dụng các danh từ Phật học của họ Chu, họ Trình đa phần đều như thế.

“Hối Am hết sức tránh né việc họ Chu, họ Trình rõ ràng sử dụng những cách nói của đạo Phật, nên mới nói rằng:

———

(1) Bốn đức: là nguyên, hanh, lợi, trinh. Theo kinh Dịch, đó là bốn đức của càn, tượng trưng cho trời.

(2) Câu này được trích ở từ Hoa Nghiêm kinh sớ.

(3) Hai câu này lại được trích từ Hoa nghiêm Kinh pháp giới quán.

‘Cái học của Chu tử thật không biết do thầy nào truyền dạy.’ Rồi lại nói rằng: ‘Cái học của Chu tử là từ nơi trời.’

“Nhưng chính trong sách Thông thưcủa Chu tử, ở chương Sư hữulại nói rằng: ‘Điều khó được nhất là đạo đức, chỉ do tự thân có được mà thôi, cầu nơi người khác thì khó lắm. Tuy là do nơi tự thân, nhưng nếu không có thầy và bạn tốt thì cũng không thể được.’ Như thế, lời của Hối Am trái ngược với lời của Chu tử. Đó là Hối Am có ý muốn làm mất đi chỗ nguồn gốc cái học của Chu tử, thật không biết rằng việc che mờ thiên lý lại càng bày rõ hơn chỗ tâm bệnh của ông!

“Lại còn việc Hàn Dũ sau khi gặp thiền sư Đại Điên có để lại những lời cung kính ca ngợi Phật pháp, nhưng người đời sau đã lược bỏ cả đi. Khi Hối Am hiệu đính văn chương Hàn Dũ, vẫn còn lưu lại ba cuốn Thông thư mà Hàn Dũ đã dâng lên ngài Đại Điên. Nhưng người đời sau lại lược bỏ luôn cả ba cuốn Thông thư ấy. Nên biết rằng, người đời sau mê muội vì chỗ bài bác của Hối Am, lại càng mê chấp mà bài bác đạo Phật hơn cả Hối Am nữa, nào biết rằng chính Hối Am là người đã bày ra những lẽ bài bác không thật ấy! Vì không biết chỗ đó, cứ ngỡ rằng lời của Hối Am là thật, nên lại dựa vào đó mà chê bai đạo Phật. Quả thật là: ‘Một người nói ra lời dối, muôn người nói theo thành thật.’

“Than ôi! Hối Am đã bịa đặt điều không thật, người đời sau lại lắm người chẳng biết khám phá chỗ ấy. Nào được như những ông Tiết Giản, Trương Chuyết, Bạch Cư Dị, Đỗ Hồng Tiệm, Lý Tập Chi, Hàn Xương Lê, Trần Tháo, Lục Cắng, Lý Phụ Mã, Dương Đại Niên, Phú Trịnh Công, Dương Thứ Công, Quách Công Phụ, Triệu Thanh Hiến

Công, Chu Liêm Khê, Trương Vô Tận, Phùng Tế Xuyên, Trương Cửu Thành, Ngô Cư Nhân... Các vị đại nho này đều có sức tham cứu tông chỉ Thiền môn, biết tôn kính Phật pháp, rõ thông Phật lý.

“Lại có những người tuy chưa thấu qua cửa Thiền nhưng đã rõ thông giáo lý nhà Phật, như những ông Hứa Huyền Độ, Tập Tạc Xỉ, Tông Bính, Lưu Duy Dân, Lôi Thứ Tông, Vương Đạo, Chu Ỷ, Trầm Hưu Văn, Trương Thiết, Lý Thái Bạch, Vương Ma Cật, Liễu Tử Hậu, Vương Bột, Lý Nguyên, Lữ Mông Chánh, Phạm Trọng Yêm, Phạm Thục Công, Văn Lộ Công, Trương Ước Trai, Lữ Đông Lai...

“Lại có những nhà Nho luôn xem trọng đạo Phật, thường có mối quan hệ tốt như những ông Tào Tử Kiến, Vương Tuân, Vương Mân, Văn Trung Tử, Đỗ Tử Mỹ, Đỗ Mục Chi, Mạnh Hạo Nhiên, Lưu Vũ Tích, Lưu Trường Khanh, Tư Không Thự, Tư Không Đồ, Lý Quần, Ngọc Bì, Nhật Hưu, Hứa Hồn, Cổ Đảo, Hạng Tư, Trịnh Cốc...

“Nếu Phật pháp chẳng phải là đạo chân chánh lớn lao, làm sao cảm hóa được các bậc danh hiền ấy, khiến họ trở nên người sùng mộ, tôn kính? Các vị danh hiền ấy đều là những người tài đức minh mẫn, há không bằng những kẻ đời sau thường chê bai đạo Phật hay sao? Những kẻ ấy chẳng giữ được sự công bằng khách quan như các vị danh hiền kia, lại cam chịu nghe theo ý riêng của một người! Đó là sự lầm lẫn vì thiếu suy xét vậy.”

Vương Trung thưa rằng: “Tôi cũng biết việc Chu Liêm Khê và hai vị họ Trình học đạo lý nơi Thiền tông. Đạo lý ấy truyền xuống đến Hối Am chẳng hề sai lạc chánh giáo. Nhưng tôi thật không rõ tại sao Hối Am lại hôn muội đối

với ân đức của Phật, trở lại chê bai đạo Phật? Nay được nghe thầy giảng rõ, tôi mới biết được chỗ tâm bệnh của Hối Am.”

Thiền sư Không Cốc nói: “Liêm Khê thấu tột đạo Thiền là nhờ sức chỉ dẫn của ba vị thiền sư ở Hoàng Long, Phật Ấn và Đông Lâm. Ba vị thầy ấy đều người đoan chánh, thì người mà ba vị ấy kết giao cũng là đoan chánh, nên những người mà Liêm Khê kết giao cũng là đoan chánh. Huống chi Trình tử thường vào ra cửa Thiền, thường xem kinh Phật, cho nên biết rằng Trình tử hẳn là bậc quân tử đức độ, nghiêm cẩn, không thể phản nghịch lại đạo Phật.

“Lời nói của Hối Am thường vận dụng lý lẽ trong đạo Phật, nhưng lại trở ngược chê bai đạo Phật, là muốn cho người ta không biết. Vậy nên mới cố che giấu chỗ cội nguồn học Phật của Chu tử và Trình tử, nhưng chẳng thể nào giấu hết được. Khi chú giải sách Trung Dung,(1) ông nghi ngờ rằng: ‘Bọn họ Dương đã học với Trình tử thì nói ra lời nào ắt đều ảnh hưởng từ Phật, Lão.’ Lại có rất nhiều chỗ ông cho rằng những lời của họ Du, họ Dương, họ Tạ(2) đều xuất phát từ đạo Phật, đạo Lão.

“Hối Am vốn biết rõ rằng chỗ học của Chu Liêm Khê, Trình Tử, Dương Thời... đều xuất phát từ Thiền tông, nên chỗ bài bác của ông ta chắc chắn chỉ là vì muốn ngăn trở người hậu học.”

———

(1) Chu Hối Am có làm sách Tứ thư tập chú, chú giải bốn bộ sách quan trọng của Nho giáo (Tứ thư) là Đại học, Mạnh tử, Luận ngữvà Trung dung.

(2) Họ Dương, họ Tạ: tức Dương Thời và Tạ Lương Tả, hai học trò nổi danh nhất của Trình Tử. Dương Thời, tự Trung Lập, hiệu Quy Sơn, theo học với cả Trình Minh Đạo và Trình Y Xuyên; Tạ Lương Tả, tự Hiển Đạo, hiệu Thượng Thái, theo học với Trình Minh Đạo. Riêng họ Du chúng tôi chưa biết là người nào, nhưng theo văn cảnh này thì có thể đoán cũng là một học trò của họ Trình.