Quy Nguyên Trực Chỉ

學佛謗佛

學佛謗佛

太原曰。朱子註書多引佛語,不知何書佛語註之。

空谷曰。晦菴所用佛語若虛靈不昧,不可限量,似是而非,大學補闕。

始言一理,中散爲萬事,末復合爲一理。眞實無妄,眞實之理。有是理而復有是事。天地之理至實無妄。聖人之心至實無妄。能知覺,所知覺,千聖相傳心法,脫然有悟處,又非見聞思慮之可及也。

物我一理,固有之性,心之體用。吾心正而天地之心亦正。萬物之本源,一心之妙用。活鱍鱍地,徹頭徹尾做工夫。到這裡,咬菜根,無縫塔。三句語剳著病處。一刀兩段,一棒一條痕,一摑一掌血。

註復卦引楞嚴經語爲證據云。非唯年有變,月亦有之。

Học Phật Báng Phật

Học phật báng Phật

Thái Nguyên viết: Chu tử chú thư, đa dẫn Phật ngữ, bất tri hà thư Phật ngữ chú chi?

Không Cốc viết: Hối Am sở dụng Phật ngữ, nhược hư linh bất muội, bất khả hạn lượng, tự thị nhi phi, đại học bổ khuyết.

Thủy ngôn nhất lý, trung tán vi vạn sự, mạt phục hiệp vi nhất lý. Chân thật vô vọng, chân thật chi lý. Hữu thị lý nhi phục hữu thị sự. Thiên địa chi lý chí thật vô vọng, Thánh nhân chi tâm chí thật vô vọng. Năng tri giác, sở tri giác, thiên thánh tương truyền tâm pháp, thoát nhiên hữu ngộ xứ, hựu phi kiến văn tư lự chi khả cập dã.

Vật ngã nhất lý, cố hữu chi tánh, tâm chi thể dụng, Ngô tâm chánh, nhi thiên địa chi tâm diệc chánh. Vạn vật chi bổn nguyên, nhất tâm chi diệu dụng. Hoạt bát bát địa, triệt đầu triệt vĩ tố công phu. Đáo giá lý, giảo thái căn, vô phùng tháp, tam cú ngữ trát trước bệnh xứ. Nhất đao lưỡng đoạn, nhất bổng nhất điều ngân, nhất quách nhất chưởng huyết.

Chú phục quái, dẫn Lăng Nghiêm kinh ngữ vi chứng cứ vân. Phi duy niên hữu biến, nguyệt diệc hữu chi.

晦菴註書,唯毛詩一經,乃是學力註成,簡用佛法。自餘四書等註,幷諸製作,皆用佛法。汎以佛經禪語,改頭換靣,翻變其語而取其意。如是用者,徧於羣書。晦菴如是所用佛語,又諱周程明露佛語,不識晦菴是何心哉。

晦菴早從學於延平李先生,久之恨不發明。及詢長者咸指之禪學。已而徧學禪老,與呂東萊,張南軒,同問道於大慧禪師。

晦菴十八歲從劉屏山游。屏山意其必畱心舉業,遂搜其箧,唯有大慧禪師語錄一帙。次年登科。

晦菴致書於開善謙禪師曰。熹向蒙大慧禪師開示狗子佛性話頭,未有悟入。願授一言,警所不逮。

謙答書曰。把這一念提撕狗子話,不要商量。勇猛直前,一刀兩段。晦菴覽之有省。

晦菴於竹林小軒誦佛經,作詩曰。

端居獨無事,

聊披釋氏書。

Hối Am chú thư, duy Mao thi nhất kinh, nãi thị học lực chú thành, giản dụng Phật pháp. Tự dư Tứ thư đẳng chú, tinh chư chế tác, giai dụng Phật pháp. Phiếm dĩ Phật kinh thiền ngữ, cải đầu hoán diện, phiên biến kỳ ngữ, nhi thủ kỳ ý. Như thị dụng giả, biến ư quần thư. Hối Am như thị sở dụng Phật ngữ, hựu húy Chu Trình minh lộ Phật ngữ, bất thức Hối Am thị hà tâm tai?

Hối Am tảo tùng học ư Diên Bình Lý tiên sanh, cửu chi hận bất phát minh, cập tuân trưởng giả, hàm chỉ chi thiền học, dĩ nhi biến học Thiền lão, dữ Lữ Đông Lai, Trương Nam Hiên, đồng vấn đạo ư Đại Huệ thiền sư.

Hối Am thập bát tuế tùng Lưu Bình Sơn du. Bình Sơn ý kỳ tất lưu tâm cử nghiệp, toại sưu kỳ khiếp, duy hữu Đại Huệ thiền sư ngữ lục nhất trật, thứ niên đăng khoa.

Hối Am trí thư ư Khai Thiện Khiêm thiền sư viết: Hy hướng mông Đại Huệ thiền sư, khai thị cẩu tử Phật tánh thoại đầu, vị hữu ngộ nhập, nguyện thọ nhất ngôn, cảnh sở bất đãi.

Khiêm đáp thư viết: Bả giá nhất niệm đề tê cẩu tử thoại, bất yếu thương lượng. Dũng mãnh trực tiền, nhất đao lưỡng đoạn. Hối Am lãm chi hữu tỉnh.

Hối Am ư Trúc Lâm tiểu hiên tụng Phật kinh, tác thi viết:

Đoan cư độc vô sự.

Liêu phi Thích thị thư.

暫息塵累牽,

超然與道俱。

門掩竹林幽,

禽鳴山雨餘。

了此無爲法,

身心同晏如。

晦菴有書啟國清禪師曰。寒山子詩刻成日幸見早寄。

晦菴寄山居僧詩曰。

方丈翛然屋數椽,

檻前流水自清漣。

蒲團竹几通宵坐,

掃地焚香白晝眠。

地窄不容揮麈客,

室空那許散花天。

箇中有句無人薦,

不是諸方五味禪。

陸文安,公九淵每與晦菴爭論太極圖說。蓋知晦菴有禪學,故謂晦菴有悟,人譏之。

有問。今士大夫,都入禪家去者。何也。

Tạm tức trần lụy khiên.

Siêu nhiên dữ đạo câu.

Môn yểm trúc lâm u.

Cầm minh sơn vũ dư.

Liễu thử vô vi pháp.

Thân tâm đồng yến như.

Hối Am hữu thư khải Quốc Thanh thiền sư viết: Hàn Sơn Tử thi khắc thành nhật hạnh kiến tảo ký.

Hối Am ký sơn cư tăng thi viết:

Phương trượng tiêu nhiên ốc sổ chuyên.

Hạm tiền lưu thủy tự thanh liên.

Bồ đoàn trúc kỷ thông tiêu tọa.

Tảo địa phần hương bạch trú miên.

Địa trách bất dung huy chủ khách.

Thất không na hứa tán hoa thiên.

Cá trung hữu cú vô nhân tiến.

Bất thị chư phương ngũ vị thiền.

Lục Văn An, Công Cửu Uyên mỗi dữ Hối Am tranh luận Thái cực đồ thuyết, cái tri Hối Am thiền học, cố vị Hối Am hữu ngộ, nhân cơ chi.

Hữu vấn: Kim sĩ đại phu, đô nhập thiền gia khứ giả, hà dã?

晦菴答曰。是他高似儞,儞平生讀許多書,記誦文章,所藉以取功名利祿之計者。到這裏都靠不得,所以被他降下了。

王介甫,平生學許多道理,臨了捨宅爲寺。本朝李文靖公,王文正公,劉元城,呂申公,都是甚麼人也,都去入他禪學。

佛所說六根,六識,四大,十二緣生之論,皆極精妙。故吾儒謂孔子所不及也。

四大卽是魂魄。十二緣生出華嚴合論。佛說本言盡去世閒萬事,後卻說出實際理地不受一塵,萬事門頭不捨一法。

達磨盡翻窠臼,倡爲禪學。與義學尤爲高妙。金剛經大意只在須菩提問云何應住,云何降伏其心兩句上。故說不應住法生心,不應住色生心。

禪宗有云。

有物先天地,

無形本寂寥,

能爲萬象主,

不逐四時凋。

Hối Am đáp viết: Thị tha cao tự nễ, nễ bình sanh độc hứa đa thư, ký tụng văn chương, sở tịch dĩ thủ công danh lợi lộc chi kế giả. Đáo giá lý đô kháo bất đắc, sở dĩ bị tha giáng hạ liễu.

Vương Giới Phủ bình sanh học hứa đa đạo lý, lâm liễu xả trạch vi tự. Bổn triều Lý Văn Tĩnh Công, Vương Văn Chánh Công, Lưu Nguyên Thành, Lữ Thân Công, đô thị thậm ma nhân dã, đô khứ nhập tha thiền học?

Phật sở thuyết lục căn, lục thức, tứ đại, thập nhị duyên sanh chi luận, giai cực tinh diệu. Cố ngô Nho, vị Khổng tử sở bất cập dã.

Tứ đại tức thị hồn phách. Thập nhị duyên sanh xuất Hoa Nghiêm hiệp luận. Phật thuyết bổn ngôn tận khứ thế gian vạn sự, hậu khước thuyết xuất thật tế lý địa bất thọ nhất trần, vạn sự môn đầu bất xả nhất pháp.

Đạt Ma tận phiên khòa cữu, xướng vi thiền học, dữ nghĩa học vưu vi cao diệu. Kim cang kinh đại ý chỉ tại Tu-bồ-đề vấn: Vân hà ưng trụ, vân hà hàng phục kỳ tâm, lưỡng cú thượng. Cố thuyết bất ưng trụ pháp sanh tâm, bất ưng trụ sắc sanh tâm.

Thiền tông hữu vân:

Hữu vật tiên thiên địa.

Vô hình bổn tịch liêu,

Năng vi vạn tượng chủ.

Bất trục tứ thời điêu.

撲落非他物,

縱橫不是塵。

山河及大地,

全露法王身。

若人識得心,大地無寸土。看他是甚麼見識,今區區小儒,怎生出得他手,宜其爲他揮下也。

晦菴如是博於佛學,又教人棄於佛學,此亦不識晦菴是何心哉。

有言晦菴自用佛語,又諱周程明露佛語。自博於佛學,又教人棄於佛學。此二章微露晦菴心病也。

汝若浹洽貫通,全體皆見,始知周,程,張,謝,游,楊,晦菴等,著書立言。凡於說道理處,寸寸節節,皆是佛經禪語之意。豈不見陳忠肅公謂。性理之說東林授之濂溪,其言徧於佛書也。

近有一箇半箇指禪語曰。此一篇與宋儒言語相合,這幾句亦與宋儒相合。

Phác lạc phi tha vật.

Tung hoành bất thị trần.

Sơn hà cập đại địa.

Toàn lộ Pháp vương thân.

Nhược nhân thức đắc tâm, đại địa vô thốn thổ. Khán tha thị thậm ma kiến thức, kim khu khu tiểu nho, chẩm sanh xuất đắc tha thủ, nghi kỳ vị tha huy hạ dã.

Hối Am như thị bác ư Phật học, hựu giáo nhân khí ư Phật học, thử diệc bất thức Hối Am thị hà tâm tai!

Hữu ngôn Hối Am tự dụng Phật ngữ, hựu húy Chu Trình minh lộ Phật ngữ. Tự bác ư Phật học, hựu giáo nhân khí ư Phật học. Thử nhị chương vi lộ Hối Am tâm bệnh dã.

Nhữ nhược tiếp hiệp quán thông, toàn thể giai kiến. Thủy tri Chu, Trình, Trương, Tạ, Du, Dương, Hối Am đẳng, trước thư lập ngôn, phàm ư thuyết đạo lý xứ, thốn thốn tiết tiết, giai thị Phật kinh thiền ngữ chi ý. Khởi bất kiến Trần Trung Túc Công vị: Tánh lý chi thuyết Đông Lâm thọ chi Liêm Khê, kỳ ngôn biến ư Phật thư dã.

Cận hữu nhất cá bán cá chỉ thiền ngữ viết, thử nhất thiên dữ Tống Nho ngôn ngữ tương hiệp, giá kỷ cú diệc dữ Tống Nho tương hiệp.

8. Học Phật Bài Bác Phật

嗚呼。曾不知宋儒言語是禪宗流將出去者也。

太原曰。師之所言,皆出吾儒之書,非存私也,非不公也。且言世之排佛者,可是學力之未博乎,可是理學之未通乎,可是學佛未至而反排乎,可是紀昌之用心乎,可是局於此量不能化之而大通乎。

於戲。尙亦不敢輕於常人,安忍欲沽自己之幻名,曲排三界大聖人度人之大法。吾爲之憂,憂彼排者。虧損陰德,至於至也。

———

8. Học Phật bài bác Phật

Ông Thái Nguyên(1)thưa hỏi rằng: “Chu tử(2)chú giải sách thường dẫn nhiều lời trong kinh Phật, không biết có những sách nào, ông ấy dùng từ ngữ nào của Phật để chú giải?”

Thiền sư Không Cốc đáp: “Những từ ngữ của đạo Phật mà Hối Am thường dùng như là “hư linh bất muội”,(3)“bất

———

(1)Tức Vương Trung, người xứ Thái Nguyên, là người đã thưa hỏi Thiền sư Không Cốc trong những bài trước.

(2)Tức ông Hối Am.

(3)Hư linh bất muội: tánh rỗng rang mầu nhiệm không thể che mờ. Từ ngữ này được trích từ luận Đại Trí độ dịch vào đời nhà Đường và nhiều kinh sách của Thiền tông.

Ô hô, tằng bất tri Tống Nho ngôn ngữ, tận thị Thiền tông lưu tương xuất khứ giả dã.

Thái Nguyên viết: Sư chi sở ngôn, giai xuất ngô Nho chi thư, phi tồn tư dã, phi bất công dã. Thả ngôn thế chi bài Phật giả, khả thị học lực chi vị bác hồ, khả thị lý học chi vị thông hồ, khả thị học Phật vị chí nhi phản bài hồ, khả thị Kỷ Xương chi dụng tâm hồ, khả thị cuộc ư thử lượng bất năng hóa chi nhi đại thông hồ?

Ô hô! Thượng diệc bất cảm khinh ư thường nhân, an nhẫn dục cô tự kỷ chi huyễn danh, khúc bài Tam giới đại thánh nhân độ nhân chi đại pháp? Ngô vị chi ưu, ưu bỉ bài giả, khuy tổn âm đức, chí ư chí dã.

———

khả hạn lượng”,(1)“tự thị nhi phi”.(2)Trong sách Đại học bổ khuyếtthì dùng những câu như là “thủy ngôn nhất lý, trung tán vi vạn sự, mạt phục hiệp vi nhất lý”,(3)hoặc nói “chân thật vô vọng, chân thật chi lý”,(4)hoặc nói “hữu thị

———

(1) Bất khả hạn lượng: không thể giới hạn hay đo lường được. Từ ngữ này được trích từ kinh Hoa Nghiêm, kinh Bảo Tích, kinh Đại tập.

(2) Tự thị nhi phi: dường như là như thế nhưng thật ra không phải như thế. Từ ngữ này được trích từ Đàm tân tập. Tất cả những từ ngữ vừa dẫn đều là cách dùng riêng trong đạo Phật, tuy ngắn gọn mà hàm ý sâu sắc, lại đòi hỏi chỗ tri kiến thực nghiệm của người nghe mới có thể nắm bắt được trọn vẹn ý nghĩa.

(3) Thủy ngôn nhất lý, trung tán vi vạn sự, mạt phục hiệp vi nhất lý: Ban đầu chỉ nói một lẽ, sau phân ra thành muôn sự vật, đến cuối cùng hợp lại thành một lẽ”.

(4) Chân thật vô vọng, chân thật chi lý: Chỗ chân thật không hư vọng, đó là lẽ chân thật.

lý nhi phục hữu thị sự”,(1)hoặc nói “thiên địa chi lý, chí thật vô vọng”,(2)hoặc nói “thánh nhân chi tâm chí thật vô vọng”,(3)hoặc nói “năng tri giác, sở tri giác”,(4)hoặc nói“thiên thánh tương truyền tâm pháp”,(5)hoặc nói “thoát nhiên hữu ngộ xứ, hựu phi kiến văn tư lự chi khả cập dã”,(6)hoặc nói “vật ngã nhất lý, cố hữu chi tánh, tâm chi thể dụng”,(7)hoặc nói “ngô tâm chánh, nhi thiên địa chi tâm diệc chánh”,(8)hoặc nói “vạn vật chi bổn nguyên, nhất tâm chi diệu dụng”(9)hoặc nói “hoạt bát bát địa, triệt đầu triệt vĩ tố công phu”,(10)hoặc nói “đáo giá lý”,(11)“giảo thái

———

(1) Hữu thị lý nhi phục hữu thị sự: Có cái lý như vậy, lại cũng có cái sự như vậy.

(2) Thiên địa chi lý chí thật vô vọng: Cái lẽ của trời đất là hết sức chân thật, không hề hư dối.

(3) Thánh nhân chi tâm chí thật vô vọng: Cái tâm của bậc thánh nhân hết sức chân thật, không hề hư dối. Những từ ngữ, cách nói vừa dẫn đều là do ngài Tổng Thiền sư ở chùa Đông Lâm truyền dạy cho Chu Liêm Khê.

(4) Năng tri giác, sở tri giác: chỉ chủ thể có năng lực nhận biết và đối tượng khách quan được nhận biết. Khái niệm và cách nói này được thấy trong kinh Lăng Nghiêm và nhiều kinh điển khác nữa.

(5) Thiên thánh tương truyền tâm pháp: Ngàn vị thánh nối tiếp nhau đều chỉ truyền riêng một pháp tâm.

(6) Thoát nhiên hữu ngộ xứ, hựu phi kiến văn tư lự chi khả cập dã: Bỗng nhiên có chỗ chứng ngộ, lại không do chỗ thấy nghe suy nghĩ mà hiểu được đến chỗ ấy.

(7) Vật ngã nhất lý, cố hữu chi tánh, tâm chi thể dụng: Loài vật với ta cũng đồng một lý, nên cũng có bản thể và chỗ hoạt dụng của tâm tánh.

(8) Ngô tâm chánh, nhi thiên địa chi tâm diệc chánh: Tâm ta được chân chánh thì cái tâm của trời đất cũng chân chánh.

(9) Vạn vật chi bổn nguyên, nhất tâm chi diệu dụng: Cội nguồn của trời đất chính là chỗ diệu dụng của một tâm này.

(10) Hoạt bát bát địa, triệt đầu triệt vĩ tố công phu: Đạt đến chỗ dụng tâm linh hoạt, dứt sạch cả đầu đuôi mà thực hành công phu.

(11) Đáo giá lý: đến trong ấy, đến chỗ ấy... Cách nói của Thiền tông để chỉ đến chỗ đối mặt với sanh tử, quyết định ý nghĩa cuộc đời mình. Người tu tập phải lấy điều thiết yếu nhất là tỏ ngộ được trong chỗ này, vượt qua được mọi nỗi lo sợ về sống chết

căn”,(1)“vô phùng tháp”.(2)Hoặc dùng ba câu để phá trừ bệnh chấp trước là: “một đao chặt đứt làm đôi”, “đánh một gậy để lại một lằn” và “một cái tát in dấu bàn tay máu”.(3)

“Khi chú giải quẻ phục,(4)Hối Am dẫn lời trong kinh Lăng Nghiêm làm chứng cứ rằng: Không chỉ là năm có sự biến đổi, mà tháng cũng có biến đổi.

“Những sách mà Hối Am chú giải, chỉ riêng có một quyển Mao thi(5)là do sức học của ông làm thành mà thôi, ít dùng đến Phật pháp. Ngoài ra, trong sự chú giải các sách Tứ thư(6)cũng như trước tác, Hối Am đều dùng đến Phật pháp. Ông dùng rất nhiều lời trong kinh Phật và các Thiền ngữ, chỉ thay đổi hình thức, biến đổi câu văn, nhưng vẫn giữ lấy ý tứ. Cách dùng như vậy phổ biến trong khắp các sách của ông. Hối Am đã sử dụng những từ ngữ

———

(1) Giảo thái căn: ăn rễ rau. Cách nói để chỉ người không còn bị trói buộc vào sự tham muốn, có thể tùy duyên mà sống, không bị lôi cuốn theo sự tham dục.

(2) Vô phùng tháp: cái tháp nguyên khối, không có chỗ chắp nối. Cách nói để chỉ trong đạo Phật như vậy, sự việc cực kỳ siêu việt, khó khăn, hầu như không thể dùng năng lực của người bình thường mà làm được. Thường nói “tạo nhất cá vô phùng tháp” (造箇無縫塔), nghĩa là “làm ra một cái tháp nguyên khối”. Còn có cách nói tương tự là vô phùng y (無縫衣): chiếc áo không có đường khâu.

(3) Những cách nói dẫn trong đoạn này đều được rút ra từ kinh điển và các sách ngữ lục của Thiền tông.

(4) Quẻ phục: tên một quẻ trong kinh Dịch, vị trí ở dưới quẻ chấn, trên quẻ khôn, chỉ sự trở lại, trở về.

(5) Mao thi: tức là bản kinh Thi do hai nhà họ Mao là Mao Hanh (毛亨) tức Đại Mao và Mao Trường (毛長) tức Tiểu Mao sưu tập, chú giải và truyền lại. Tương truyền vào đời Hán vẫn còn đến 4 bản kinh Thi, ngoài bản của họ Mao ra còn có Lỗ thi do Thân Bồi (người nước Lỗ) chú giải, Tề thi do Viên Cố Sanh (người nước Tề) chú giải, và Hàn thi do Hàn Anh (người nước Yên) chú giải. Về sau, bản Tề thi truyền đến đời Ngụy thì tuyệt bản; bản Lỗ thi truyền đến đời Tấn rồi mất; bản Hàn Thi cũng chỉ truyền đến đời Ngũ đại. Cho đến nay chỉ còn lại duy nhất bản Mao thi mà thôi.

(6) Tứ thư: bốn bộ sách được xem như kinh điển giáo khoa của Nho giáo, gồm có: Đại học, Luận ngữ, Trung dung và Mạnh tử.

trong Đạo Phật như vậy, lại sợ các ông Chu tử(1)và Trình tử(2)làm sáng rõ lời Phật, thật chẳng biết lòng dạ của ông ta như thế nào?

“Hối Am trước theo học với Lý tiên sanhở Diên Bình.(3)Sau giận vì học lâu mà không có chỗ sáng rõ, lại tìm hỏi các bậc trưởng thượng, ai nấy đều hướng về Thiền học. Do đó ông mới tìm học khắp các bậc tiền bối trong nhà Thiền. Ông có cùng với Lữ Đông Lai và Trương Nam Hiên đến hỏi đạo nơi ngài thiền sư Đại Huệ.(4)

“Năm 18 tuổi, Hối Am cùng với Lưu Bình Sơn dạo chơi. Bình Sơn có ý cho rằng Hối Am lưu tâm về đường khoa cử, bèn lục tìm trong rương của Hối Am, nhưng chỉ thấy có một bộ ngữ lục của thiền sư Đại Huệ mà thôi. Qua năm sau, Hối Am thi đỗ.(5)

“Hối Am gửi thư cho thiền sư Khiêm ở chùa Khai Thiện nói rằng: ‘Chu Hy này nhờ ơn thiền sư Đại Huệ chỉ bày cho câu thoại đầu(6) tánh Phật của con chó,(7) nhưng chưa

———

(1) Tức Chu Liêm Khê.

(2) Tức Trình Minh Đạo và Trình Y Xuyên.

(3) Hối Am đỗ tiến sĩ năm 18 tuổi, được bổ làm Chủ bạ huyện Đồng An tỉnh Phúc Kiến, chỉ được ít lâu thì từ quan về quê. Ông nghe tiếng tiên sanh Lý Đồng ở Diên Bình thuộc huyện Nam Bình là người đạo cao đức trọng liền tìm đến tham học.

(4) Đoạn này trích từ sách Đại huệ niên phổ.

(5) Trích ở lời tựa cuốn Đại Huệ Ngữ lục. Về năm tháng hẳn có phần sai biệt đôi chút, vì các tư liệu chính thức chép rằng Hối Am đỗ tiến sĩ năm 18 tuổi. Cũng có thể do cách tính tuổi theo âm lịch, tròn 18 tuổi được tính là 19 tuổi.

(6) Thoại đầu: câu nói hoặc câu chuyện kể được các bậc thầy nêu ra làm đầu mối tham cứu cho các thiền sanh, giúp họ qua quá trình tham cứu có thể đạt đến chỗ liễu ngộ. Thông thường thì thoại đầu hay các công án không mang ý nghĩa suy luận mà ngược lại còn nhắm đến việc dứt sạch mọi sự suy luận, phán xét của thiền giả.

(7) Tánh Phật của con chó (cẩu tử Phật tánh): Đây chỉ công án thứ nhất trong Vô môn quan, tức công án Triệu Châu cẩu tử(Con chó của ngài Triệu Châu). Trong công án này kể rằng, có người hỏi ngài Triệu Châu: “Con

có chỗ ngộ nhập. Xin ngài ban cho một lời để gợi mở chỗ mà Chu Hy chưa hiểu được.’ Thiền sư Khiêm viết thư đáp rằng: ‘Cứ nắm chặt lấy một niệm nêu lên cái thoại đầu con chó ấy, không cần so đo tính toán, mạnh mẽ xông về phía trước, một đao chặt đứt làm đôi.’ Hối Am xem thư có chỗ thức tỉnh.(1)

“Hối Am tụng kinh Phật nơi mái hiên chùa Trúc Lâm, có làm bài thơ rằng:

Nghiêm cẩn sống riêng, lòng rỗng không,

Lần dở Phật kinh, lướt đôi dòng.

Bụi trần tạm phủi trong thoáng chốc,

Vượt lên cùng Đạo bỗng tương thông.

Cửa chùa khép lại chiều buông tối,

Núi vắng mưa xong tiếng chim rền.

Pháp vô vi ấy vừa thấu suốt,

Thân tâm cùng tĩnh lặng như như.(2)

“Hối Am có thư nói với thiền sư Quốc Thanh rằng: ‘Khi nào thơ của Hàn Sơn Tử khắc xong, xin thầy sớm gửi cho tôi.’(3)

“Hối Am lại có gửi cho một vị tăng ẩn cư trên núi bài thơ rằng:

———

chó có tánh Phật hay không?” Ngài Triệu Châu đáp: “Không.” Kinh Phật dạy rằng: “Tất cả chúng sanh đều có tánh Phật.” Nhưng ngài Triệu Châu lại là một bậc chân tu thực chứng nên lời dạy của Ngài cũng không thể nói là sai. Vì thế, công án này nêu lên một điều hầu như hoàn toàn mâu thuẫn, trái ngược, không thể lý giải, buộc người tham cứu phải toàn tâm toàn ý dứt sạch mọi sự suy xét phân biệt mới có thể hội nhập được.

(1)Những chi tiết này được trích ở các sách Tư giám, Củng thần tập và Tánh lý quần thư.

(2)Đoạn này trích ở Chu tử đại toàn tập và Đạo dư lục.

(3)Đoạn này trích ở bản in cũ tập Hàn Sơn thi.

Mái thiền thanh thản mấy thanh ngang,

Nước trong êm chảy trước lan can.

Đệm cỏ, ghế tre, ngồi suốt sáng,

Quét đất, xông hương, ngày ngủ càn.

Đất hẹp không đón người khách lớn,(1)

Nhà trống sao trời chẳng rải hoa?(2)

Trong ấy có lời không ai biết,

Đâu phải chuyện thiền khắp muôn phương?(3)

“Các ông Lục Văn An, Công Cửu Uyên đều đã cùng tranh luận với Hối Am về thuyết Thái cực đồ, đều biết chỗ học thiền của Hối Am, nên nói rằng Hối Am có chỗ chứng ngộ thì người đời đều chê cười việc ấy.(4)

———

(1) Không đón người khách lớn: nguyên văn dùng “bất dung huy chủ khách”, tức là vị khách cầm cây phất chủ, chỉ các bậc đại tăng lúc nào cũng cầm cây phất chủ (phất trần), khi thuyết pháp trên tòa thì vung cây phất chủ này để làm điệu bộ. Ý nói không phải nơi đây chẳng có các bậc cao tăng đại giá quang lâm, chỉ vì chật hẹp nên không thể đón tiếp các vị. Câu này còn hàm ý chủ nhân không hề quan tâm đến danh tiếng cao trọng, chỉ vui sống thanh thản trong thiền thất chật hẹp của mình.

(2) Nhà trống sao trời chẳng rải hoa: Câu này liên hệ đến cảnh nhà trống không của vị Bồ Tát Duy-ma-cật trong kinh Duy-ma-cật sở thuyết, thường được chư thiên đến rải hoa cúng dường tán thán. Ý nói thiền thất trống không này cũng xứng đáng được chư thiên rải hoa cúng dường. Các bản trước đây đều dịch là “hoa trời”, nhưng theo cấu trúc Hán ngữ, nếu muốn nói “hoa trời” thì phải là “thiên hoa” chứ không phải “hoa thiên”. Nguyên tác dùng “tán hoa thiên” là để chỉ “vị trời rải hoa” chứ không thể hiểu là “rải hoa trời”.

(3) Nguyên bản dùng “chư phương ngũ vị thiền”, chỉ 5 loại thiền định mà người học thiền trong khắp thiên hạ thường noi theo, bao gồm: 1. Ngoại đạo thiền, pháp thiền không thuộc về đạo Phật. 2. Phàm phu thiền, pháp thiền của kẻ phàm phu. 3. Tiểu thừa thiền, pháp thiền của hàng Tiểu thừa, tức Thanh văn, Duyên giác. 4. Đại thừa thiền, pháp thiền của hàng Bồ Tát Đại thừa. 5. Như Lai thanh tịnh thiền, pháp thiền cao trổi nhất, thấu suốt tự tánh, thẳng tới quả Phật. Đoạn này trích ở Sự văn loại tập.

(4) Đoạn này trích ở sách Sử lược.

“Có người hỏi: ‘Hiện nay kẻ sĩ đều lần hồi bỏ đạo Nho vào cả trong nhà Thiền, việc ấy thế nào?’

“Hối Am đáp: ‘Những người ấy thấy biết hơn ông đó. Bình sanh ông đọc biết bao nhiêu sách vở, học thuộc bao nhiêu áng văn chương, chỉ là để mưu cầu được công danh lợi lộc mà thôi. Đến chỗ thiết yếu nhất trong đời(1) thì những việc ấy đều chẳng cậy nhờ được gì cả. Vì thế nên bị những người kia vượt qua cả rồi.

“Vương Giới Phủ(2) bình sanh học rộng đạo lý, đến khi được tỏ ngộ rồi thì biến nhà mình thành cảnh chùa.(3) Cũng trong đời Tống này, hãy xem các ông Lý Văn Tĩnh Công, Vương Văn Chánh Công, Lưu Nguyên Thành, Lữ Thân Công... là người như thế nào mà đều theo vào Thiền học cả?

“Những điều Phật dạy về Sáu căn, Sáu trần, Sáu thức, Bốn đại, Mười hai duyên sanh... đều hết sức tinh vi mầu nhiệm, nên người theo đạo Nho nói rằng Đức Khổng tử không thể theo kịp. Mười hai duyên sanh được giảng rõ trong bộ Hoa nghiêm hiệp luận. Phật dạy căn bản là phải buông bỏ hết muôn việc nơi thế gian, sau lại dạy rằng chỗ chân thật nhất là không hề vướng một mảy may bụi trần, nhưng đối với muôn việc diễn ra trước mắt không bỏ qua việc nào! Tổ Đạt-ma phá sạch mọi khuôn mẫu cứng nhắc,

———

(1)Đến chỗ thiết yếu nhất trong đời: chỗ đối mặt với chuyện sống chết, quyết định ý nghĩa cuộc đời. Nguyên tác dùng “đáo giá lý”, là cách nói của Thiền tông để chỉ đến chỗ đối mặt sanh tử, chỗ xét cùng ý nghĩa đời sống.

(2)Vương Giới Phủ: tức Vương An Thạch, làm quan đến chức Tể tướng đứng đầu trong triều. Ông nắm quyền chính từ năm 1069, vào đời Tống Thần Tông, thi hành chính sách mới gọi là Tân pháp với rất nhiều cải cách táo bạo.

(3)Biến nhà mình thành cảnh chùa (xả trạch vi tự): tự mình quyết tâm tu học nên sửa đổi ngôi nhà đang ở thành cảnh chùa để tu tập.

khởi xướng Thiền học, so với cái học ngữ nghĩa rất khác xa, thật cao siêu mầu nhiệm.

“Đại ý kinh Kim cang chỉ ở nơi hai câu hỏi của ông Tu-bồ-đề: Nên trụ tâm vào đâu? Làm thế nào để hàng phục tâm? Vậy nên Phật dạy rằng: Không nên trụ nơi pháp mà sanh tâm. Không nên trụ vào sắc mà sanh tâm...

“Thiền tông có lời rằng:

Có vật sanh trước trời đất,

Không hình tướng, vốn lặng yên;

Chi phối khắp thảy hiện tượng,

Chẳng theo bốn mùa tàn suy.

Đánh rụng không là vật khác

Dọc ngang chẳng phải bụi trần;

Khắp cả núi sông, cõi đất,

Hiện bày toàn thân Pháp vương.

“Nếu ai nhận biết được tâm thì khắp cõi đất này cũng chẳng có lấy một tấc đất. Hãy xem kiến thức của người ta là thế nào, nay cứ bo bo giữ lấy kiến thức của hạng tiểu nho thì làm sao ra khỏi tay người, tránh sao khỏi bị người đánh ngã?’(1)

Hối Am đã học biết rộng về Phật học như vậy, nhưng lại dạy người từ bỏ Phật học, thật chẳng biết tâm ý của ông ấy là thế nào?”

(Trước đây có nói rằng Hối Am tự mình sử dụng từ ngữ của đạo Phật, nhưng lại sợ các ông Chu tử và Trình tử

———

(1)Đoạn vấn đáp này trích ở Chu tử ngữ lục và các sách Dịch giải, Âu Dương Huyền tạp ký, Tánh lý quần thư.

giảng rõ lời Phật; tự mình học rộng về đạo Phật, nhưng lại dạy người ta từ bỏ Phật học. Hai điểm này đều làm lộ rõ chỗ tâm bệnh của Hối Am.)

Thiền sư Không Cốc lại nói với Vương Trung rằng: “Nếu ông có thể thâm nhập hòa hợp, quán chiếu thấu suốt, thấy được một cách toàn diện, thì mới biết rằng các ông Chu, Trình, Trương, Tạ, Du, Dương(1)và Hối Am thảy đều làm như vậy. Trong khi viết sách, đặt câu, những chỗ thuyết dạy đạo lý thì mỗi việc đều lấy ý tứ trong kinh Phật, lời Thiền. Há chẳng nghe Trung Túc Công có nói rằng: ‘Học thuyết tánh lý do thầy Đông Lâm truyền cho Liêm Khê, những lời dạy ấy đều thấy có trong khắp các kinh Phật.’

“Gần đây, thảng hoặc có đôi kẻ chỉ vào Thiền ngữ mà nói rằng: ‘Chương sách này sao giống với lời lẽ của Tống nho! Những câu này cũng giống với văn chương Tống nho!’

“Than ôi! Họ chưa từng biết rằng ngôn ngữ của Tống nho đều từ nơi Thiền tông mà ra vậy!”

Thái Nguyên thưa rằng: “Những lời thầy vừa nói đó đều lấy từ sách Nho, nên chẳng phải theo ý riêng, mà quả thật là công bằng. Vả lại, những người đời bài bác đạo Phật, có thể là do sức học chưa được sâu rộng hay chăng? Có thể là do lý lẽ chưa được thông suốt hay chăng? Có thể là do công phu học Phật chẳng đến nơi đến chốn nên trở lại bài bác hay chăng? Có thể là do sự dụng tâm như Kỷ

———

(1)Chu, Trình, Trương, Tạ, Du, Dương: chỉ các ông Chu Liêm Khê, Trình Di và Trình Hạo, Trương Hoành Cừ, Tạ Lương Tả, Dương Thời. Riêng họ Du có nhắc đến trong bài trước, có thể là một học trò của Trình tử nhưng chúng tôi chưa biết chính xác là người nào.

從人謗佛,附己見謗佛

Xương ngày xưa hay chăng?(1)Cũng có thể là do trói buộc nơi tâm lượng hẹp hòi, không thể giáo hóa làm cho lớn rộng, thông suốt được hay chăng?”

———

(1)Dụng tâm như Kỷ Xương: Kỷ Xương theo học nghề bắn cung với Phi Vệ với dụng ý khi học thành nghề sẽ phản lại thầy. Đây ý nói kẻ theo học Phật để nắm hiểu những đạo lý trong nhà Phật rồi dùng đó mà bài bác đạo Phật.

———

從人謗佛,附己見謗佛

太原曰。除晦菴外,亦有排佛者,此復何如。

空谷曰。自無主見,不能識其道之深淺。唯淜晦菴之說,從而排之。是爲隨人腳跟轉也。亦如水母以蝦爲目,凡得蝦則能行,或失蝦則茫然罔措。��鮚以蠏爲足,凡倚蠏則能行,或失蠏則茫然罔措。後人從晦菴而排之,猶二者之倚他物乎。

曰。亦有不因晦菴之說,自欲排者,此復何如。

Tùng Nhân Báng Phật, Phụ Kỷ Kiến Báng Phật

Thiền sư Không Cốc nói: “Than ôi! Với người tầm thường còn chẳng dám coi khinh, huống chi lại chỉ vì muốn chuốc lấy chút hư danh mà cố tình thiên lệch để bài bác nền Đại pháp cứu độ nhân sanh của bậc Đại thánh nhân trong Ba cõi? Tôi thật lấy làm lo lắng cho những kẻ bài bác kia phải suy tổn âm đức cho đến mức cùng cực vậy.

———

Tùng nhân báng Phật, phụ kỷ kiến báng Phật

Thái Nguyên viết: Trừ Hối Am ngoại, diệc hữu bài Phật giả, thử phục hà như?

Không Cốc viết: Tự vô chủ kiến, bất năng thức kỳ đạo chi thâm thiển, duy bằng Hối Am chi thuyết, tùng nhi bài chi, thị vi tùy nhân cước cân chuyển dã. Diệc như thủy mẫu dĩ hà vi mục, phàm đắc hà tắc năng hành, hoặc thất hà tắc mang nhiên võng thố. Tỏa kết dĩ giải vi túc, phàm ỷ giải tắc năng hành, hoặc thất giải tắc mang nhiên võng thố. Hậu nhân tùng Hối Am nhi bài chi, do nhị giả chi ỷ tha vật hồ.

Viết: Diệc hữu bất nhân Hối Am chi thuyết, tự dục bài giả, thử phục hà như?

9. Nghe Theo Người Khác Bài Bác Phật, Thêm Ý Kiến Mình Để Bài Bác Phật

曰。譬如世人唯識常見之物,不識難見之物,忽遇明月之珠,夜光之璧,光華璀璨,流輝奪目,不識是寶,疑之爲恠,尋握利劍,猛力而拒之。爭知此物能使貧者富,賤者貴,有如是功與德也。

亦猶瞽者,不見日月之光,欲令盡天下人皆瞽其目,同說日月無光也。

嗚呼。此等愚夫譬如蚯蚓唯知一尺地中食泥之樂,不知蒼龍深躍海淵飛騰在天。

尺鷃唯知竹籬寸竅左之右之之樂。不知大鵬一舉則九萬里扶搖風斯在下。然亦不足恠也,囿於器量不能化耳。

———

9. Nghe theo người khác bài bác Phật, thêm ý kiến mình để bài bác Phật

Ông Thái Nguyên thưa hỏi rằng: “Trừ ông Hối Am ra còn có những người khác bài bác Phật, việc ấy thế nào?”

Thiền sư Không Cốc đáp: “Tự mình không có chủ kiến, chẳng biết được đạo Phật sâu cạn thế nào, chỉ dựa vào thuyết của Hối Am, nghe theo đó mà bài bác, như vậy

Viết: Thí như thế nhân duy thức thường kiến chi vật, bất thức nan kiến chi vật. Hốt ngộ minh nguyệt chi châu, dạ quang chi bích, quang hoa thổi sán, lưu huy đoạt mục, bất thức thị bảo, nghi chi vi quái, tầm ác lợi kiếm, mãnh lực nhi cự chi. Tranh tri thử vật năng sử bần giả phú, tiện giả quý, hữu như thị công dữ đức dã.

Diệc do cổ giả, bất kiến nhật nguyệt chi quang, dục linh tận thiên hạ nhân giai cổ kỳ mục, đồng thuyết nhật nguyệt vô quang dã.

Ô hô! Thử đẳng ngu phu thí như khưu dẫn, duy tri nhất xích địa trung thực nê chi lạc, bất tri thương long thâm dược hải uyên phi đằng tại thiên.

Xích yếu duy tri trúc ly thốn khiếu tả chi hữu chi chi lạc, bất tri đại bằng nhất cử tắc cửu vạn lý phò diêu phong tư tại hạ. Nhiên diệc bất túc quái dã, hữu ư khí lượng bất năng hóa nhĩ.

———

khác nào kẻ bước đi theo dấu chân người khác. Lại cũng ví như con sứa dùng con tôm làm mắt, khi có con tôm thì di chuyển được, còn không có con tôm thì phải hoang mang, ngơ ngáo. Lại ví như con ngao dùng con cua làm chân, nhờ có con cua mới đi được, còn không có con cua liền trở nên hoang mang, ngơ ngáo. Người đời sau dựa theo Hối Am mà bài bác đạo Phật, khác nào như hai con vật kia chỉ dựa theo vật khác mà thôi!”

破不信因果

Lại hỏi: “Cũng có người không do nơi thuyết của Hối Am mà tự có ý muốn bài bác đạo Phật thì thế nào?”

Thiền sư Không Cốc đáp: “Ví như người đời chỉ biết được những sự vật thường thấy mà thôi, chẳng biết được những vật khó thấy. Bỗng nhiên gặp được hạt châu minh nguyệt hoặc viên ngọc bích dạ quang, ánh sáng rực rỡ, chói lòa, không biết là vật quí, nghi là đồ quái lạ, bèn cầm lấy gươm bén, dùng hết sức mà chống giữ. Họ đâu biết rằng vật ấy có thể làm cho người nghèo khổ trở nên giàu có, kẻ hèn hạ hóa thành sang cả, thật không biết được giá trị như thế của vật

ấy.

“Lại ví như kẻ mù không thấy được ánh sáng mặt trời, mặt trăng, lại muốn cho khắp thiên hạ ai ai cũng đều mù cả, để cùng nói rằng mặt trời và mặt trăng không có ánh sáng!

“Than ôi! Hạng người ngu ấy chẳng khác chi con giun đất, chỉ biết cái vui ăn bùn trong khoảng một thước đất

———

破不信因果

或曰。修善作福,念佛往生,不足信也。

一元曰。子何爲而不信乎。

彼曰。且以目前言之。清廉行善之士,應得福壽俱全,而反貧促多疾。作惡屠殺之

Phá Bất Tín Nhân Quả

mà thôi, đâu biết tới sự vui thích của con rồng xanh mặc tình xuống tận biển sâu hay bay lên trời cao! Họ ví như con chim sâu nhỏ bé chỉ biết cái vui được chuyền qua lại trong khoảng một tấc vuông nơi rào tre, nào biết tới sự thích thú của chim bằng to lớn cất cánh bay cao đến chín muôn dặm, gió lộng dưới chân!

“Nhưng những việc ấy cũng chẳng lấy gì làm lạ, chỉ là do nơi tâm lượng hẹp hòi, không thể giáo hóa được mà thôi.”(1)

———

(1)Trong quyển hạ này, từ bài 1 đến bài 9 thuật lại những nội dung vấn đáp giữa ông Vương Trung người xứ Thái Nguyên với thiền sư Không Cốc. Có những nhân vật và sự kiện được nhắc đến thuộc về triều Minh, hoặc các niên hiệu như Vĩnh Lạc (1403), Tuyên Đức (1426), đều là muộn hơn so với thời đại của ngài Tông Bổn (triều Nam Tống, khoảng đời Tống Thần Tông 1068 - 1086). Như vậy, có thể đoán chắc là trong lần khắc bản về sau, những bài này đã được thêm vào chứ không có trong bản do ngài Tông Bổn soạn ra ban đầu. Người thêm vào rất có thể là bà Hải Hiền, người đã lo việc khắc bản in lại. Tuy không xác định được bà Hải Hiền sống vào niên đại nào, nhưng có thể đoán là vào khoảng cuối đời Minh hoặc muộn hơn.

———

Phá bất tín nhân quả

Hoặc viết: Tu thiện tác phước, niệm Phật vãng sanh, bất túc tín dã.

Nhất Nguyên viết: Tử hà vi nhi bất tín hồ?

Bỉ viết: Thả dĩ mục tiền ngôn chi, thanh liêm hành thiện chi sĩ, ưng đắc phước thọ câu toàn, nhi phản bần xúc đa tật. Tác ác đồ sát chi nhân, ưng chiêu xúc linh bần bệnh, nhi

人, 應招促齡貧病,而更延壽豐饒。吾以二者觀之,是以不信修善作福,念佛往生。

餘曰。甚矣子之不達也。子之所說如管窺天。非天之小也,是人見之小也。

不見寶鑑云。

善有善報,

惡有惡報。

莫言不報,

時節未到。

湛湛青天不可欺,

未曾舉意早先知。

善惡到頭終有報,

只爭來早與來遲。

又云。

人閒私語,

天聞若雷。

暗室虧心,

神目如電。

nhi cánh diên thọ phong nhiêu. Ngô dĩ nhị giả quan chi, thị dĩ bất tín tu thiện, tác phước, niệm Phật vãng sanh.

Dư viết: Thậm hỹ tử chi bất đạt dã. Tử chi sở thuyết, như quản khuy thiên, phi thiên chi tiểu dã, thị nhân kiến chi tiểu dã.

Bất kiến Bảo giám vân:

Thiện hữu thiện báo.

Ác hữu ác báo.

Mạc ngôn bất báo.

Thời tiết vị đáo.

Trạm trạm thanh thiên bất khả khi.

Vị tằng cử ý tảo tiên tri.

Thiện ác đáo đầu chung hữu báo.

Chỉ tranh lai tảo dữ lai trì.

Hựu vân:

Nhân gian tư ngữ.

Thiên văn nhược lôi.

Ám thất khuy tâm.

Thần mục như điển.

又云。

善惡若無報,

乾坤必有私。

眞武垂訓曰。

造作善善惡惡,

報應如影隨形。

莫道造惡不報,

直待惡貫滿盈。

莫道修善無應,

直待善果圓成。

因果錄云。

要知前世因,

今生受者是。

要知後世果。

今生作者是。

又云。

假使經百劫,

所作業不亡。

因緣會遇時,

果報還自受。

Hựu vân:

Thiện ác nhược vô báo.

Càn khôn tất hữu tư.

Chân Võ thùy huấn viết:

Tạo tác thiện thiện ác ác.

Báo ứng như ảnh tùy hình.

Mạc đạo tạo ác bất báo.

Trực đãi ác quán mãn doanh.

Mạc đạo tu thiện vô ứng.

Trực đãi thiện quả viên thành.

Nhân quả lục vân:

Yếu tri tiền thế nhân.

Kim sanh thọ giả thị.

Yếu tri hậu thế quả.

Kim sanh tác giả thị.

Hựu vân:

Giả sử bách thiên kiếp.

Sở tác nghiệp bất vong.

Nhân duyên hội ngộ thời.

Quả báo hoàn tự thọ.

涅槃經云。業有三報。一現報。現作善惡之業,現受苦樂之報。二生報或前生作業,今生受報,或今生作業,來生受果。三速報。眼前作業,目下受報。

易曰。積善之家,必有餘慶。積不善之家,必有餘殃。

又曰。鬼神害盈而福謙。

孝經云。天地明察,神明章矣。

曾子曰。戒之戒之。出乎爾者,反乎爾者也。

書云。天道福善禍淫。

老子曰。天網恢恢,疎而不漏。

又云。陽網疎而易漏,陰網密以難逃。

佛嘗謂阿難曰。人有今世爲善,死墮地獄者。今世爲惡,死生天堂者。

阿難問。何故。佛言。今世爲善,死墮地獄者,今世之善未熟,前世之惡已熟也。今世爲惡,死生天堂者,今世之惡未熟,前世之善已熟也。熟處先受報。譬如欠債急處先還。

Niết-bàn kinh vân: Nghiệp hữu tam báo. Nhất hiện báo, hiện tác thiện ác chi nghiệp, hiện thọ khổ lạc chi báo, Nhị sanh báo, hoặc tiền sanh tác nghiệp, kim sanh thọ báo, hoặc kim sanh tác nghiệp, lai sanh thọ báo. Tam tốc báo, nhãn tiền tác nghiệp, mục hạ thọ báo.

Dịch viết: Tích thiện chi gia, tất hữu dư khánh. Tích bất thiện chi gia, tất hữu dư ương.

Hựu viết: Quỷ thần hại doanh nhi phước khiêm.

Hiếu kinh vân: Thiên địa minh sát, thần minh chương hỹ.

Tăng tử viết: Giới chi, giới chi! Xuất hồ nhĩ giả, phản hồ nhĩ giả dã.

Thư vân: Thiên đạo phước thiện họa dâm.

Lão tử viết: Thiên võng khôi khôi, sơ nhi bất lậu.

Hựu vân: Dương võng sơ nhi dị lậu, âm võng mật dĩ nan đào.

Phật thường vị A-nan viết: Nhân hữu kim thế vi thiện, tử đọa địa ngục giả; kim thế vi ác, tử sanh thiên đường giả.

A-nan vấn: Hà cố? Phật ngôn: Kim thế vi thiện, tử đọa địa ngục giả, kim thế chi thiện vị thục, tiền thế chi ác dĩ thục dã. Kim thế vi ác, tử sanh thiên dường giả, kim thế chi ác vị thục, tiền thế chi thiện dĩ thục dã. Thục xứ tiên thọ báo, thí như khiếm trái, cấp xứ tiên hoàn.

由此推之,三教皆言此理,但有遲速耳。豈可以目前未見果報而遂不信因果,因以不信淨土乎。

彼曰。富貧壽夭皆從天命,焉有輪迴之報乎。

餘曰。觀子之理實不明也。世人雖曰天命,天豈私於人哉。蓋人前世所爲不同,故今生受報亦不同。豈是天之所主耳。

是以此身謂之報身。報我前世之所爲,故生此身也。天何容心哉。

譬如人有功罪於外,當受賞罰於官府。官府豈私於人哉。唯以有功當賞,有罪當罰。豈以賞罰無故而加於人乎。

世閒官府猶不以當賞無故而加於人,况天地造化豈以禍福無故而加於人也。

是知前世所爲有善惡,故今生禍福以報之。所以不能純乎善,故不得純受其福也。乃有富貴而苦夭者,有貧賤而壽樂者, 有榮寵而悴辱者,有卑困而安閒者,有少年登高科者,有

Do thử suy chi, Tam giáo giai ngôn thử lý, đãn hữu trì tốc nhĩ. Khởi khả dĩ mục tiền vị kiến quả báo nhi toại bất tín nhân quả, nhân dĩ bất tín Tịnh độ hồ?

Bỉ viết: Phú bần thọ yểu, giai tùng thiên mạng, yên hữu luân hồi chi báo hồ?

Dư viết: Quan tử chi lý, thật bất minh dã. Thế nhân tuy viết thiên mạng, thiên khởi tư ư nhân tai? Cái nhân tiền thế sở vi bất đồng, cố kim sanh thọ báo diệc bất đồng, khởi thị thiên chi sở chủ nhĩ?

Thị dĩ thử thân vị chi báo thân, báo ngã tiền thế chi sở vi, cố sanh thử thân dã. Thiên hà dung tâm tai?

Thí như nhân hữu công tội ư ngoại, đương thọ thưởng phạt ư quan phủ. Quan phủ khởi tư ư nhân tai? Duy dĩ hữu công đương thưởng, hữu tội đương phạt. Khởi dĩ thưởng phạt vô cố nhi gia ư nhân hồ?

Thế gian quan phủ, du bất dĩ thưởng phạt vô cố nhi gia ư nhân, huống thiên địa tạo hóa, khởi dĩ họa phước vô cố nhi gia ư nhân dã.

Thị tri tiền thế sở vi hữu thiện ác, cố kim sanh họa phước dĩ báo chi.

Sở dĩ bất năng thuần hồ thiện, cố bất đắc thuần thọ kỳ phước dã. Nãi hữu phú quý nhi khổ yểu giả, hữu bần tiện nhi thọ lạc giả, hữu vinh sủng nhi tụy nhục giả, hữu ty khốn nhi an nhàn giả, hữu thiếu niên đăng cao khoa giả,

終身不得第者,有財穀豐盈而無兒女者,有逼迫艱難而兒女多者,有夫在而妻死者,有妻在而夫死者,有子在父前而死者,有孫在公前而死者,有先樂而後苦者,有先苦而後樂者,有前後樂而中苦者,有前後苦而中樂者,有一生而受苦者,有一生而受樂者。

我今問子。斯等何故而致然耶。

彼則曰。實不明矣。

餘曰。子旣不明,云何不信。若人撥無因果,必墮阿鼻地獄。地獄罪畢,復墮餓鬼。餓鬼罪畢,復墮畜生。畜生道中,償他宿債。殺他一命,還他一命。喫他八兩,還他半斤。

畜生罪畢,劣得人身。雖得人身,貧竆下賤,盲聾瘖啞,腳跛手折,惡病所纒,饑寒所逼,不得見佛,不聞正法,不遇聖賢,不逢知識,展轉輪迴,受苦不息。

古德云。

欲得不招無間業,

莫謗如來正法輪。

hữu chung thân bất đắc đệ giả, hữu tài cốc phong doanh nhi vô nhi nữ giả, hữu bức bách gian nan nhi nhi nữ đa giả, hữu phu tại nhi thê tử giả, hữu thê tại nhi phu tử giả, hữu tử tại phụ tiền nhi tử giả, hữu tôn tại công tiền nhi tử giả, hữu tiên lạc nhi hậu khổ giả, hữu tiên khổ nhi hậu lạc giả, hữu tiền hậu lạc nhi trung khổ giả, hữu tiền hậu khổ nhi trung lạc giả, hữu nhất sanh nhi thọ khổ giả, hữu nhất sanh nhi thọ lạc giả.

Ngã kim vấn tử: Tư đẳng hà cố nhi trí nhiên da?

Bỉ tắc viết: Thật bất minh thử.

Dư viết: Tử ký bất minh, vân hà bất tín? Nhược nhân bát vô nhân quả, tất đọa A-tỳđịa ngục. Địa ngục tội tất, phục đọa ngạ quỷ. Ngạ quỷ tội tất, phục đọa súc sanh, Súc sanh đạo trung, thường tha túc trái. Sát tha nhất mạng hoàn tha nhất mạng, Khiết tha bát lượng, hoàn tha bán cân.

Súc sanh tội tất, liệt đắc nhân thân. Tuy đắc nhân thân, bần cùng hạ tiện, manh lung ấm á, cước bả thủ chiết, ác bệnh sở triền, cơ hàn sở bức, bất đắc kiến Phật, bất văn chánh pháp, bất ngộ thánh hiền, bất phùng tri thức, triển chuyển luân hồi, thọ khổ bất tức.

Cổ đức vân:

Dục đắc bất chiêu vô gián nghiệp.

Mạc báng Như Lai Chánh pháp luân.

10. Phá Trừ Ý Kiến Không Tin Nhân Quả

要知善惡昭彰,因果不昧。佛誠言於因果,必不妄言於淨土也。

且夫爲人者,須要知是非,識廉恥,信因果,懼罪福,察善惡,辦邪正,上不怨天,下不尤人。榮枯不能動其心,得失莫能移其志。處富貴而不歡,居貧賤而無戚。進退知時,量力任事。用之則行,舍之則藏。忠孝仁慈,始終不二。

如斯而不爲君子,則吾不信也。如斯而不爲大賢,則吾不信也。如斯念佛而不生淨土者,則吾不信也。

我今殷勤解說,决子之疑。子當敬受,勿輕忽焉。

———

10. Phá trừ ý kiến không tin nhân quả

Có người nói rằng: “Làm lành, tạo phước, niệm Phật vãng sanh, những điều ấy không đủ để tin theo.”Nhất Nguyên(1)này hỏi rằng: “Tại sao ông lại không tin?”

Người kia đáp: “Cứ lấy việc trước mắt mà nói, có người trong sạch, ngay thẳng, làm lành, lẽ ra phải được đầy đủ

———

(1)Tức thiền sư Tông Bổn, người biên soạn sách này.

Yếu tri thiện ác chiêu chương, nhân quả bất muội. Phật thành ngôn ư nhân quả, tất bất vọng ngôn ư Tịnh độ dã.

Thả phù vi nhân giả, tu yếu tri thị phi, thức liêm sỉ, tín nhân quả, cụ tội phước, sát thiện ác, biện tà chánh, thượng bất oán thiên, hạ bất vưu nhân, vinh khô bất năng động kỳ tâm, đắc thất mạc năng di kỳ chí, xử phú quý nhi bất hoan, cư bần tiện nhi vô thích, tấn thối tri thời, lượng lực nhậm sự, dụng chi tắc hành, xá chi tắc tàng, trung hiếu nhân từ, thủy chung bất nhị.

Như tư nhi bất vi quân tử, tắc ngô bất tín dã. Như tư nhi bất vi đại hiền, tắc ngô bất tín dã. Như tư niệm Phật nhi bất sanh Tịnh độ giả, tắc ngô bất tín dã.

Ngã kim ân cần giải thuyết, quyết tử chi nghi. Tử đương kính cẩn tín thọ, vật khinh hốt yên.

———

phước thọ, trái lại phải chịu nghèo khó, yểu mạng, nhiều bệnh tật; lại có những kẻ độc ác, giết người hại vật, lẽ ra phải chịu yểu mạng, nghèo hèn, bệnh tật, nhưng lại được trường thọ, giàu sang. Tôi lấy theo hai điều ấy mà xét ra, nên không tin việc làm lành, tạo phước, niệm Phật vãng sanh.”

Nhất Nguyên đáp rằng: “Ông quả thật là không thông đạt! Lời ông nói đó, ví như kẻ nhìn trời qua cái ống nhỏ. Chẳng phải bầu trời nhỏ, chỉ do người ấy thấy nhỏ mà

thôi. Chẳng thấy trong sách Minh tâm bảo giámcó nói rằng:

Làm lành hưởng quả lành,

Làm ác chịu quả ác.

Chớ nói không quả báo.

Chỉ sớm muộn sai khác.

Trời cao thăm thẳm, chớ dễ duôi;

Mảy may chớm ý, động lòng trời.

Lành, dữ thảy đều có quả báo,

Chẳng qua sớm, muộn khác nhau thôi.

“Lại có câu:

Người đời nói việc riêng,

Trời nghe như tiếng sấm.

Ý xấu trong phòng tối,

Thần nhìn rõ như chớp.(1)

“Lại có câu:

Lành, dữ nếu không quả báo,

Trời, Đất ắt có lòng riêng.

“Ngài Chân Võ có lời thương xót dạy rằng:

Làm ra các việc lành, dữ,

Báo ứng như bóng theo hình.

Chớ nói làm ác không báo,

———

(1)Bốn câu này ý nói, những việc người đời muốn che giấu, chỉ thì thầm không cho người khác biết, thì trời nghe rõ như tiếng sấm; những ý tưởng xấu xa khởi lên trong phòng tối, tưởng như không ai có thể biết được, thì chư thần có thể nhìn thấy rõ ràng như ánh điện chớp.

Chỉ đợi quả ác chín mùi.

Chớ nói làm thiện không ứng,

Chỉ đợi quả thiện tròn đầy.

“Sách Nhân quả lụcchép rằng:

Muốn biết nhân đời trước,

Xem nơi quả đời này.

Muốn biết quả đời sau,

Xem việc làm hiện tại.

“Lại dạy rằng:

Dù trải trăm ngàn kiếp,

Nghiệp đã tạo không mất.

Chỉ đợi đủ nhân duyên,

Ắt phải chịu quả báo.

“Trong kinh dạy rằng:(1) ‘Nghiệp có ba loại quả báo. Thứ nhất là hiện báo, nghĩa là hiện nay làm các việc lành hay dữ, thì ngay trong đời này nhận chịu quả báo vui hoặc báo khổ. Thứ hai là sanh báo, nghĩa là đời trước đã tạo nghiệp, đời này phải thọ báo, hoặc đời này tạo nghiệp, đời sau sẽ thọ báo. Thứ ba là tốc báo, nghĩa là vừa tạo nghiệp liền chịu lấy quả báo ngay trước mắt.’

“Kinh Dịchnói: ‘Nhà chứa điều lành thì có phước lành về sau; nhà chứa điều chẳng lành ắt có tai ương về sau.’

“Lại có câu: ‘Quỉ thần hại kẻ tự mãn mà tạo phước cho người khiêm tốn.’

———

(1)Nguyên bản nói là kinh Niết-bàn, nhưng chúng tôi xét thấy ý tưởng ở đây được rút ra từ nhiều nguồn kinh lục khác nhau chứ không phải trích dẫn nguyên văn từ kinh Niết-bàn.

“Hiếu kinhcó câu: ‘Trời đất xét rõ, thần minh sáng suốt.’

“Tăng tử nói: ‘Hãy cẩn thận, cẩn thận! Tự mình làm ra thì phải tự mình chịu lấy đó.’

“Kinh Thư nói: ‘Đạo trời là ban phước cho người lành, gieo họa cho kẻ tà ác.’

“Lão tử nói: ‘Lưới trời lộng lộng, tuy thưa mà chẳng sót.’

“Lại nói: ‘Lưới cõi dương thưa nên dễ sót; lưới cõi âm dày nên khó thoát.’(1)

“Đức Phật thường vì ông A-nan mà dạy rằng: ‘Có người trong đời này làm lành nhưng sau khi chết đọa vào địa ngục. Có người trong đời này làm ác nhưng sau khi chết sanh lên cõi trời.’

“A-nan thưa hỏi: ‘Vì sao vậy?’ Phật dạy: ‘Những người trong đời này làm lành nhưng sau khi chết đọa vào địa ngục là vì điều lành trong đời này chưa chín muồi mà nghiệp ác trong đời trước đã chín muồi. Những người trong đời này làm ác nhưng sau khi chết sanh lên cõi trời là vì nghiệp ác trong đời này chưa chín muồi mà nghiệp lành trong đời trước đã chín muồi. Nghiệp nào chín muồi trước thì phải thọ báo trước. Ví như người thiếu nợ, món nợ nào gấp hơn thì phải hoàn trả trước.’

“Do những điều trên mà suy ra thì Tam giáo đều dạy cùng một lý ấy, chỉ có sự nhanh hay chậm mà thôi. Lẽ

———

(1)Ý nói luật pháp của dương gian không thể tránh khỏi sự sai sót, để lọt lưới kẻ có tội, nhưng luật pháp cõi âm chỉ dựa vào việc tự làm tự chịu, không thể có chuyện sai sót.

nào vì trước mắt chưa thấy quả báo rồi không tin nhân quả, lại do đó mà không tin Tịnh độ hay sao?”

Người kia thưa rằng: “Sự giàu sang hay nghèo khó, sống lâu hay yểu mạng đều do nơi mệnh trời, há có việc quả báo luân hồi hay sao?”

Nhất Nguyên này đáp rằng: “Xét cái lý của ông thật không rõ ràng. Người đời tuy nói là mệnh trời, nhưng lẽ đâu trời lại có sự thiên vị với người hay sao? Thảy đều do việc làm của người ta đời trước chẳng giống nhau, nên đời này nhận lãnh quả báo khác nhau, lẽ nào lại là do trời làm ra như thế? Cho nên gọi thân này là báo thân, nghĩa là vì nhận lãnh quả báo những việc đã làm đời trước nên mới sanh ra thân này. Trời nào có lòng bao che được sao?

“Ví như một người bên ngoài có công hoặc có tội thì nhận chịu sự thưởng phạt nơi phủ quan. Quan phủ lẽ nào lại có lòng thiên vị đối với người ấy hay sao? Chỉ theo nơi việc có công thì thưởng, có tội thì phạt, lẽ nào lại vô cớ mà dùng sự thưởng phạt với người ta hay sao? Quan phủ thế gian còn không vô cớ dùng sự thưởng phạt với người, huống chi trời đất lại vô cớ mang sự họa phước giáng xuống con người hay sao?

“Vì thế mà biết rằng, do việc làm trong đời trước có thiện, ác, nên đời này mới nhận lấy những sự họa, phước. Vì không thể làm toàn việc thiện, nên không thể được hưởng toàn phước báo, vậy mới có những người giàu sang mà khổ nhọc hoặc yểu mạng; lại có kẻ nghèo hèn mà được sống lâu, vui sướng; có người vinh hiển, được tin dùng mà phải lo buồn, tủi nhục; có kẻ hèn kém khốn khó mà vẫn

được an nhàn; có người tuổi trẻ sớm đỗ đạt thành danh; có người trọn đời vẫn không đỗ đạt; có người tiền gạo đầy nhà mà không con cái; có kẻ cùng khốn khó khăn mà con cái thật nhiều; có trường hợp chồng còn mà vợ chết, lại có trường hợp chồng chết mà vợ còn; có kẻ làm con phải chết trước cha mẹ; có người làm cháu phải chết trước ông bà; có người trước được vui mà sau chịu khổ; có kẻ trước chịu khổ mà sau được vui; có người trước sau đều được vui nhưng giữa đời chịu khổ; có kẻ trước sau đều khổ nhưng giữa đời được vui; lại có người trọn đời chịu khổ; lại có kẻ suốt đời sung sướng.

“Nay tôi hỏi ông: Tại sao có những việc như thế?”

Người kia đáp: “Thật tôi không rõ điều ấy.”

Nhất Nguyên mới nói rằng: “Ông đã chẳng rõ, vì sao lại không tin? Nếu ai bác bỏ nhân quả ắt sẽ đọa vào địa ngục A-tỳ. Chịu tội ở địa ngục xong, lại đọa làm ngạ quỷ.(1)Chịu thân ngạ quỷxong, lại chuyển sanh làm súc sanh,(2)mang thân súc sanh ấy mà đền trả những khoản nợ đã gây ra từ trước, nếu giết hại một mạng sống, phải trả lại một mạng; nếu ăn của người khác 8 lượng, phải trả đủ nửa cân.(3)

“Chịu thân súc sanh rồi, mới được thân người hèn kém. Tuy được thân người nhưng phải chịu cảnh nghèo khó hèn hạ, đui điếc, câm ngọng, chân què, tay cụt, bệnh tật đeo bám, đói lạnh bức bách, chẳng được thấy Phật, chẳng

———

(1) Ngạ quỷ: loài quỷ đói, hình thù xấu xí, miệng to, cổ nhỏ nên không thể ăn uống đầy đủ, lúc nào cũng sống trong sự đói khát, thèm muốn.

(2) Súc sanh: chỉ chung các loài thú vật.

(3)Nửa cân tức là 8 lượng, vì theo đơn vị đo lường xưa thì mỗi cân có 16 lượng. Vì thế mới có thành ngữ “bên nửa cân, bên 8 lượng” để chỉ sự nagng tài, cân sức

nghe Chánh pháp, chẳng gặp bậc thánh hiền, chẳng người hiểu biết, xoay vần trong cõi luân hồi, chịu khổ không dứt.

“Người xưa dạy rằng:

Muốn khỏi mang lấy tội Vô gián,(1)

Chớ nên bài bác pháp Như Lai.

“Cần phải biết rằng, việc thiện ác rất rõ ràng, nhân quả không thể che mờ. Phật đã nói ra lời chân thật về nhân quả, ắt không thể dối gạt về chuyện Tịnh độ.

“Vả lại, làm người phải rõ việc đúng sai phải quấy, biết liêm sỉ, tin nhân quả, sợ tội phước, xét rõ thiện ác, phân biệt chánh tà, trên chẳng oán trời, dưới chẳng giận người, dù thịnh dù suy cũng chẳng động tâm, dù được dù mất cũng không đổi chí, trong cảnh giàu sang chẳng lấy làm vui, gặp lúc nghèo hèn chẳng cho là buồn, khi tiến khi lùi đều biết thời cơ, tự lượng sức mình mà gánh vác nhiệm vụ, được dùng đến thì hành sự, không được dùng đến thì lui về ẩn dật, trung, hiếu, nhân, từ, trước sau không thay đổi. Người như vậy mà bảo không phải bậc quân tử thì tôi chẳng tin! Người như vậy mà bảo không phải bậc đại hiền thì tôi chẳng tin. Người như vậy niệm Phật mà không sanh về Tịnh độ thì tôi chẳng tin!

“Nay tôi ân cần giảng giải để dứt lòng nghi cho ông, vậy ông nên kính cẩn mà tin nhận, chớ nên khinh thường!”

———

(1)Tội Vô gián: tội đọa vào địa ngục A-tỳ. Chữ A-tỳ nguyên là phiên âm từ Phạn ngữ Avỵci, dịch nghĩa là Vô gián. Sở dĩ có tên gọi như thế là vì những tội nhân trong địa ngục ấy phải liên tục chịu khổ, không có lúc nào gián đoạn.