Quy Nguyên Trực Chỉ

姚少師佛法不可滅論

Mở toang mây biếc, tùng ngàn thước,

Chặt đứt bụi hồng, nước một khe.

Tôi thường nói với đồ chúng rằng: “Nho giáo như giày dép dưới chân, Đạo giáo như mão đội trên đầu, Phật giáo như y phục mặc ngoài. Trong ba món ấy, không thể thiếu một món. Ví như có người chân không giày dép mà gượng đi ngàn dặm, đầu không đội mão mà ra mắt khách sang, hoặc để mình trần mà triều kiến Thiên tử, như vậy há có thể gọi là quân tử hay sao?

———

姚少師佛法不可滅論

或問少師曰。佛胡人也,其法爲中國之患害久矣,其可不滅乎。

少師對曰。佛法不可滅也。

或曰。胡爲而不可滅也。

非唯不可滅也,莫之能滅也。

或曰。佛法爲中國之患害,甚於洪水,旱暵,其不可滅而命其張主乎。譬如洪水,治之有道亦能疏決。旱暵,禱之有靈亦能消弭。佛是人也,有勢力者必能滅之矣。

Diêu Thiếu Sư: Phật Pháp Bất Khả Diệt Luận

Như tôi đây cũng chẳng phải dễ gì thấu hết đạo lý của ba vị Thánh nhân! Chỉ là may mắn được nếm qua đôi chút mùi vị, khác nào như con ruồi uống nước biển. Nhân đó phác họa ra văn này, đem theo mình mà chiêm lễ, để tỏ tấm lòng thành trọn vẹn không chi khác. Việc trước thuật bài văn này là cầu cho ai nấy đều lấy lại được tự tánh chân thật sẵn có của mình. Vì cớ ấy mà soạn ra vậy thôi!

———

Diêu Thiếu sư: Phật pháp bất khả diệt luận

Hoặc vấn thiếu sư viết: Phật, Hồ nhân dã, kỳ pháp vi Trung quốc chi hoạn hại cửu hỹ, kỳ khả bất diệt hồ.

Thiếu sư đối viết: Phật pháp bất khả diệt dã.

Hoặc viết: Hồ vi nhi bất khả diệt dã?

Viết: Phi duy bất khả diệt dã, mạc chi năng diệt dã.

Hoặc viết: Phật pháp vi Trung Quốc chi hoạn hại, thậm ư hồng thủy, hạn hán, kỳ bất khả diệt nhi linh kỳ trương chủ hồ. Thí như hồng thủy, trị chi hữu đạo diệc năng sở quyết. Hạn hán, đảo chi hữu linh diệc năng tiêu nhị. Phật thị nhân dã, hữu thế lực giả tất năng diệt chi hỹ.

少師笑而謂曰。有勢力者,汝不聞三武與宋徽乎。隨滅而隨與也。非性隨滅而隨興,况興之愈盛也。縱有其勢力而能滅,但能滅其所主之地耳。能滅其普天率土者哉。

或曰。人之有勢力者不能滅,天能滅之乎。

曰。天能滅而不敢滅也。

或曰。子之言何其誕歟。天何爲而不敢滅也。

曰。孔老二教法天,故不敢違天。佛之教,諸天奉行,况敢言滅乎。何哉。佛在世時,梵王,帝釋,諸天,龍神,會於佛前發大誓願。但有教法處,我當擁護。况敢言滅也。若論諸天神力,可能滅也。使其一時運行雷火疾疫,盡世界內外,所有教法僧徒廬舍,悉皆消殞,有何難哉。然諸天奉行佛之教法,唯恐不逮,况敢言滅也。

或曰。以子之言,佛法斷不可滅也。子更爲我詳言之。

少師曰。然,吾語汝,汝其諦聽焉。佛乃西方出世閒聖人也。生于維衛國,淨飯王家,年

Thiếu sư tiếu nhi vị viết: Hữu thế lực giả, nhữ bất văn tam Võ dữ Tống huy hồ. Tùy diệt nhi tùy hưng dã. Phi duy tùy diệt nhi tùy hưng, huống hưng chi dũ thạnh dã. Tùng hữu kỳ thế lực nhi năng diệt, đãn năng diệt kỳ sở chủ chi địa nhĩ. Năng diệt kỳ phổ thiên suất thổ giả tai.

Hoặc viết: Nhân chi hữu thế lực giả bất năng diệt, thiên năng diệt chi hồ?

Viết: Thiên năng diệt nhi bất cảm diệt dã.

Hoặc viết: Tử chi ngôn hà kỳ đãn dư. Thiên hà vi nhi bất cảm diệt dã?

Viết: Khổng, Lão nhị giáo pháp thiên, cố bất cảm vi thiên. Phật chi giáo, chư thiên phụng hành, huống cảm ngôn diệt hồ? Hà tai. Phật tại thế thời, Phạm vương, Đế thích, chư thiên, long thần, tằng ư Phật tiền phát đại thệ nguyện: Đãn hữu giáo pháp xứ, ngã đương ủng hộ. Huống cảm ngôn diệt dã. Nhược luận chư thiên thần lực, khả năng diệt dã. Sử kỳ nhất thời vận hành lôi hỏa tật dịch, tận thế gian nội ngoại, sở hữu giáo pháp tăng đồ lô xá, tất giai tiêu vẫn, hữu hà nan tai? Nhiên chư thiên phụng hành Phật chi giáo pháp, duy khủng bất đãi, huống cảm ngôn diệt dã.

Hoặc viết: Do tử chi ngôn, Phật pháp đoán bất khả diệt dã. Tử cánh vị ngã tường ngôn chi.

Thiếu sư viết: Nhiên. Ngô ngứ nhữ, nhữ kỳ đế thính yên. Phật nãi Tây phương xuất thế gian Thánh nhân dã. Sanh vu Duy-vệ quốc, Tịnh-phạn vương gia, niên thập cửu

十九捨王位出家,居雪山修道。日飡馬麥充饑,苦行六年而成正覺。山河大地悉皆震動。恒以慈悲為心,等觀世閒眾生,猶如一子。教令改惡從善,離苦得樂,成一切種智。况佛之化導於人,而無所求也。旣捨王位出家,非為求富貴也。日飡馬麥,苦行修證,非為求利養也。旣無所求於人,其法唯以化人為善,寧中國之患害乎。汝之無知之言,何其甚歟。使世閒聖人如孔子,若見佛則必尙而師之矣。豈不聞孔子師老聃,郯子,萇弘,師襄。

要知此等聖賢,能及佛乎。况佛之大道,水不能漂,火不能燒,杻械不能拘,刀劍不能刃,毒藥不能中。生而不生,不生而生。滅而不滅,不滅而滅。在凡而不減,在聖而不増。猶太虛空,其可能滅乎。

唐之韓愈,宋之歐陽修軰,以空言欲滅之。正如精衛之欲填東海,螻蟻之欲穴泰山,可笑其不自量也。

或乃聞余言,赧赧然,拜謝而退。作佛法不可滅論。

xả vương vị xuất gia, cư Tuyết sơn tu đạo. Nhật xan mã mạch sung cơ, khổ hạnh lục niên nhi thành Chánh giác. Sơn hà đại địa tất giai chấn động. Hằng dĩ từ bi vi tâm, đẳng quan thế gian chúng sanh du như nhất tử. Giáo linh cải ác tùng thiện, ly khổ đắc lạc, thành nhất thiết chủng trí. Huống Phật chi hóa đạo ư nhân, nhi vô sở cầu dã. Ký xả vương vị xuất gia, phi vi cầu phú quý dã. Nhật xan mã mạch, khổ hạnh tu chướng, phi vị cầu lợi dưỡng dã. Ký vô sở cầu ư nhân, kỳ pháp duy dĩ hóa nhân vi thiện, ninh Trung quốc chi hoạn hại hồ? Nhữ chi vô tri chi ngôn, hà kỳ thậm dư.

Sử thế gian thánh nhân như Khổng tử, nhược kiến Phật tắc tất thượng nhi sư chi hỹ. Khởi bất văn Khổng tử sư Lão Đam, Đàm tử, Trường Hoằng, Sư Tương. Yếu tri thử đẳng Thánh hiền, năng cập Phật hồ? Huống Phật chi đại đạo, thủy bất năng phiêu, hỏa bất năng thiêu, sửu giới bất năng câu, đao kiếm bất năng nhận, độc dược bất năng trúng. Sanh nhi bất sanh, bất sanh nhi sanh. Diệt nhi bất diệt, bất diệt nhi diệt. Tại phàm nhi bất giảm, tại thánh nhi bất tăng. Du thái hư không, kỳ khả năng diệt hồ?

Đường chi Hàn Dũ, Tống chi Âu Dương Tu bối, dĩ không ngôn dục diệt chi. Chánh như Tinh Vệ chi dục điền Đông hải, lâu nghĩ chi dục huyệt Thái Sơn, khả tiếu kỳ bất tự lượng dã.

Hoặc nãi văn dư ngôn, nỗn nỗn nhiên, bái tạ nhi thối. Tác Phật pháp bất khả diệt luận.

3. Diêu Thiếu Sư: Phật Pháp Không Thể Diệt Mất

3. Diêu thiếu sư: Phật pháp không thể diệt mất

Có người hỏi Thiếu sư rằng: “Phật là người Hồ,(1)đạo của ông ấy gây hại cho Trung quốc đã lâu lắm rồi, há chẳng nên diệt đi hay sao?”

Thiếu sư đáp: “Phật Pháp không thể diệt được.” Người kia nghi ngờ hỏi: “Là đạo của người Hồ, tại sao không thể diệt được?”

Thiếu sư nói: “Chẳng những không thể diệt, mà còn là không ai có khả năng diệt được.”

Người kia nói: “Phật pháp làm gây hại cho Trung quốc còn quá hơn nạn nước lụt, nắng hạn, nếu như không thể diệt, chẳng lẽ để cho phát triển mãi sao? Ví như nạn nước lụt còn có cách đối trị, làm cho nước rút đi; như nắng hạn cầu đảo được linh ứng cũng có thể dứt trừ. Phật cũng là người, nếu gặp người có thế lực ắt sẽ trừ diệt được.”

Thiếu sư cười đáp rằng: “Về những người có thế lực, ông chẳng nghe chuyện của ba vua Võ(2) và Huy Tông nhà Tống(3) hay sao? Nếu có diệt rồi cũng sẽ hưng thạnh lại. Chẳng những hưng thạnh lại mà còn phát triển mạnh hơn nữa! Vả lại, dù là người có thế lực diệt được, chẳng qua cũng chỉ diệt ở nơi họ cầm quyền mà thôi, làm sao diệt được khắp trong trời đất?”

———

(1) Người Hồ: người Trung Hoa xưa gọi người Ấn Độ là người Hồ, thậm chí còn xem là mọi rợ nên gọi là rợ Hồ.

(2) Ba vua Võ là vua Thái Võ đời Ngụy, vua Võ đế đời Châu và vua Võ Tông đời Đường. Cả ba người này đều thi hành việc phá Phật diệt tăng, nên đời sau gọi ba thời kỳ này là pháp nạn Tam võ.

(3) Huy Tông nhà Tống, tức Tống Huy Tông, cai trị từ năm 1101 cho đến năm 1125. Vua từ trước vẫn kính thờ Tam Bảo, sau tin lời Lâm Linh Tố, xuống chiếu đổi Phật giáo làm Đạo giáo.

Người kia lại hỏi: “Người có thế lực không diệt được, thì trời có diệt được chăng?”

Đáp: “Trời có thể diệt, nhưng thật không dám diệt.”

Hỏi: “Lời ngài nói sao quái gở vậy? Vì sao mà trời lại không dám diệt?”

Đáp: “Như đạo Khổng và đạo Lão bắt chước theo trời, nên chẳng dám trái với trời. Còn đạo của Phật, các vị trời đều kính cẩn làm theo, sao dám nói đến chuyện diệt đi? Vì sao vậy? Khi Phật còn trụ thế, các vị Phạm vương, Đế-thích, chư thiên đều đã từng đối trước Phật phát nguyện lớn rằng: ‘Chánh pháp ở đâu thì chúng tôi đều xin đến đó bảo vệ, ủng hộ.’ Sao dám nói đến chuyện diệt pháp? Nếu nói về thần lực của chư thiên thì có thể diệt được. Một khi các vị hóa hiện những nạn sấm sét, lửa cháy, tật dịch khắp cõi thế giới từ trong đến ngoài, như chỗ nào có Giáo pháp, Tăng chúng, chùa am đều làm cho tiêu tán hết đi thì cũng chẳng khó gì! Nhưng chư thiên vốn hết lòng kính cẩn làm theo Giáo pháp của Phật còn sợ là chưa đủ, sao dám nói đến chuyện diệt phá?”

Lại hỏi: “Cứ như lời ngài dạy thì Phật pháp quyết không thể diệt mất. Vậy dám xin ngài giảng giải tường tận cho tôi nghe.”

Thiếu sư nói: “Được, ta sẽ nói đây, vậy ông hãy lắng nghe. Đức Phật là bậc thánh nhân xuất thế gian ở phương Tây.(1)Ngài sanh tại thành Xá-vệ, trong dòng vua Tịnh-phạn. Năm hai mươi chín tuổi từ bỏ ngôi vua mà xuất

———

(1) Phương Tây: đây chỉ Ấn Độ, vì Ấn Độ nằm về hướng tây của Trung Hoa. Cũng vì thế mà các bản sớ giải kinh điển thường dùng danh từ Đông độ để chỉ Trung Hoa, nghĩa là nằm về phương đông của Ấn Độ.

靜齋劉學士三教平心論

gia,(1)lên núi Tuyết sơn tu đạo, trải qua sáu năm khổ hạnh,(2)sau mới tu thành Chánh giác. Khi ấy khắp cõi đất đều chấn động. Ngài thường lấy tâm từ bi thương yêu tất cả chúng sanh như con một của mình, dạy cho họ bỏ ác làm lành, lìa khổ được vui, đạt đến trí huệ hiểu biết tất cả. Huống chi, Phật giáo hóa chúng sanh không có lòng mong cầu. Ngài đã bỏ ngôi vua mà xuất gia nên chẳng phải mong cầu phú quí. Trải qua sáu năm khổ hạnh, tu tập tinh cần mới chứng đạo, nên chẳng phải vì cầu lợi dưỡng. Đã không có chỗ mong cầu nơi người khác, chỉ giáo hóa người khác làm việc lành, vậy có thể gây hại cho Trung quốc được sao? Lời nói không hiểu biết của ông thật là quá đáng lắm!

“Bậc thánh của thế gian như Khổng tử, nếu được gặp Phật ắt đã phải tôn làm thầy rồi! Ông chẳng nghe chuyện đức Khổng tử thờ các vị Lão Đam, Đàm tử, Trường Hoằng

———

(1) Nguyên bản Hán văn ghi 19 tuổi, e có sai lầm, vì theo hầu hết các tư liệu hiện có thì đức Phật xuất gia năm 29 tuổi.

(2) Trong nguyên bản có nói đến chuyện ăn lúa ngựa (mã mạch) nhưng không đúng, vì điều này xảy ra về sau khi Phật đã thành đạo, và cũng chỉ trong một thời gian ngắn mà thôi.

———

靜齋劉學士三教平心論

嘗觀中國之有三教也。自伏羲氏畫八卦,而儒教始於此。自老子著道德經,而道教始於此。自漢明帝夢金人,而佛教始於此。此中國有三教之序也。

Tĩnh Trai Lưu Học Sĩ: Tam Giáo Bình Tâm Luận

Sơ Tương làm thầy đó sao?(1)Phải biết rằng, các vị ấy làm sao bằng Phật được? Huống chi đạo lớn của Phật, nước chẳng thể trôi, lửa chẳng thể cháy, gông cùm chẳng thể giữ, gươm đao chẳng thể đâm, thuốc độc không thể làm hại; đạo ấy sanh mà chẳng sanh, chẳng sanh mà sanh, diệt mà chẳng diệt, chẳng diệt mà diệt, ở nơi phàm không giảm bớt, ở nơi thánh cũng chẳng tăng thêm, dường như hư không, vậy làm sao mà diệt được?

Kìa những kẻ như Hàn Dũ đời Đường, Âu Dương Tu đời Tống, dùng những lời rỗng tuếch mà muốn hủy diệt đạo Phật, khác gì chim tinh vệ muốn lấp biển Đông, kiến vàng muốn đào hang chôn núi Thái, thật đáng chê cười là không biết tự lượng sức.”

Người kia nghe lời giảng giải, ra vẻ hổ thẹn, liền bái tạ mà lui. Nhân đó mới viết ra bài luận này.

———

(1) Đức Khổng tử năm 25 tuổi đến kinh đô nhà Châu hỏi lễ ở ngài Lão Đam (Lão tử), kính vào bậc thầy, khen rằng Lão Đam hiểu thông việc cổ kim. Năm 38 tuổi, ngài học việc quan ở Đàm tử, lại học nhạc ở Trường Hoằng. Về sau còn học đàn cầm với Sư Tương.

———

Tĩnh Trai Lưu học sĩ: Tam giáo bình tâm luận

Thường quan Trung quốc chi hữu Tam giáo dã. Tự Phục Hy thị họa bát quái, nhi Nho giáo thủy ư thử. Tự Lão tử trước Đạo đức kinh, nhi Đạo giáo thủy ư thử. Tự Hán Minh Đế mộng kim nhân, nhi Phật giáo thủy ư thử. Thử Trung quốc hữu Tam giáo chi tự dã.

大抵,儒以正設教,道以尊設教,佛以大設教。觀其好生惡殺,則同一仁也。視人猶巳,則同一公也。懲忿窒慾,禁過防非,則同一操修也。雷霆眾聵,日月羣盲,則同一風化也。

由麤迹而論,則天下之理不過善惡二途。而三教之意,無非欲人之歸于善耳。故孝宗皇帝製原道辦曰。以佛治心,以道治身,以儒治世。誠知心也,身也,世也,不容有一之不治,則三教豈容有一之不立。無盡居士作護法論曰。儒療皮膚,道療血脈,佛療骨髓。誠知皮膚也,血脈也,骨髓也,不容有一之不療也。如是則三教豈容有一之不行焉。

儒教在中國,使綱常以正,人倫以明。禮樂刑政,四達不悖。天地萬物,以位以育。其有功於天下也,大矣。故秦皇欲去儒,而儒終不可去。

道教在中國,使人清虛以自守,卑弱以自持。一洗紛紜轇轕之習,而歸於靜默無爲之境。其有裨於世教也,至矣。故梁武帝欲除道,而道終不可除。

Đại để Nho dĩ chánh thiết giáo, Đạo dĩ tôn thiết giáo, Phật dĩ đại thiết giáo. Quan kỳ háo sanh ố sát, tắc đồng nhất nhân dã. Thị nhân du tỵ, tắc đồng nhất công dã. Trừng phẫn trất dục, cấm quá phòng phi, tắc đồng nhất thao tu dã. Lôi chấn chúng hội nhật nguyệt quần manh, tắc đồng nhất phong hóa dã.

Do thô tích nhi luận, tắc thiên hạ chi lý bất quá thiện ác nhị đồ. Nhi tam giáo chi ý, vô phi dục nhân chi quy vu thiện nhĩ. Cố Hiếu Tông hoàng đế chế Nguyên đạo biện viết: Dĩ Phật trị tâm, dĩ Đạo trị thân, dĩ Nho trị thế. Thành tri tâm dã, thân dã thế dã, bất dung hữu nhất chi bất trị, tắc Tam giáo khởi dung hữu nhất chi bất lập. Vô Tận cư sĩ tác Hộ pháp luận viết: Nho liệu bì phu, Đạo liệu huyết mạch, Phật liệu cốt tủy. Thành tri bì phu dã, huyết mạch dã, cốt tủy dã, bất dung hữu nhất chi bất liệu dã. Như thị tắc Tam giáo khởi dung hữu nhất chi bất hành yên.

Nho giáo tại Trung quốc, sử cương thường dĩ chánh, nhân luận dĩ minh. Lễ nhạc hình chánh, tứ đạt bất bội. Thiên địa vạn vật, dĩ vị dĩ dục. Kỳ hữu công ư thiên hạ dã, đại hỹ. Cố Tần hoàng dục khử Nho, nhi Nho chung bất khả khử.

Đạo giáo tại Trung quốc, sử nhân thanh hư dĩ tự thủ, ty nhược dĩ tự trì. Nhất tẩy phân vân giao cát chi tập, nhi quy ư tĩnh mặc vô vi chi cảnh. Kỳ hữu tì ư thế giáo dã, chí hỹ. Cố Lương Võ đế dục trừ Đạo, nhi Đạo chung bất khả trừ.

佛教在中國,使人棄華而就實,背僞而歸真。由力行而造於安行,由自利而至於利彼。其爲生氏之所依歸者,無以加矣。故三武之君欲滅佛,而佛終不可滅。

隋,李士謙之論三教也,謂佛日也,道月也,儒五星也。豈非三光在天闕一不可,而三教在世亦缺一不可。雖其優劣不同,要不容於偏廢歟。

然而人有異心,心有異見。慕道者,謂佛不如道之尊。向佛者,謂道不如佛之大。儒家以正自處,又兼斥道,佛以爲異端。是是非非,紛然淆亂,蓋干百年于此矣。

吾將明而辯之。切不可以私心論,不可以愛之心論。唯平其心念,究其極功,則可以渙然水釋也。蓋極功者,收因結果處也。天下事事物物皆有極功。沾體塗足,耕者之事也。至於倉廪充實,則耕者之極功也。草行露宿,商者之事也。至於黃金滿籝,則商者之極功也。唯三教亦然。儒有儒之極功,道有道之極

Phật giáo tại Trung quốc, sử nhân khí hoa nhi tựu thật, bội ngụy nhi quy chân. Do lực hành nhi tạo ư an hành, do tự lợi nhi chí ư lợi bỉ. Kỳ vi sanh dân chi sở y quy giả, vô dĩ gia hỹ. Cố tam Võ chi quân dục diệt Phật, nhi Phật chung bất khả diệt.

Tùy, Lý Sĩ Khiêm chi luận Tam giáo dã, vị Phật nhật dã, Đạo nguyệt dã, Nho ngũ tinh dã. Khởi phi tam quang tại thiên, khuyết nhất bất khả, nhi Tam giáo tại thế diệc khuyết nhất bất khả. Tuy kỳ ưu liệt bất đồng, yếu bất dung ư thiên phế dư.

Nhiên nhi nhân hữu dị tâm, tâm hữu dị kiến. Mộ Đạo giả, vị Phật bất như Đạo chi tôn. Hướng Phật giả, vị Đạo bất như Phật chi đại. Nho gia dĩ chánh tự xử, hựu kiêm xích Đạo, Phật dĩ vi dị đoan. Thị thị phi phi, phân nhiên hào loạn, cái thiên bách niên vu thử hỹ.

Ngô tương minh nhi biện chi. Thiết bất khả dĩ tư tâm luận, bất khả dĩ ái tắng chi tâm luận. Duy bình kỳ tâm niệm, cứu kỳ cực công, tắc khả dĩ hoán nhiên thủy thích dã. Cái cực công giả, thâu nhân kết quả xứ dã. Thiên hạ sự sự vật vật giai hữu cực công. Triêm thể đồ túc, canh giả chi sự dã. Chí ư thương lẫm sung thật, tắc canh giả chi cực công dã. Thảo hành lộ túc, thương giả chi sự dã. Chí ư hoàng kim mãn doanh, tắc thương giả chi cực công dã.

Duy Tam giáo diệc nhiên. Nho hữu Nho chi cực công, Đạo hữu Đạo chi cực công, Phật hữu Phật chi cực công. Do

功,佛有佛之極功。由其極功觀其優劣,則有不待辯而明者,自今觀之。

儒家之教,自一身而一家,自一家而一國,自一國而放諸四海,彌滿六合,可謂守約而施博矣。若夫四海六合之外則何如哉。其說曰。東漸西被,訖于四海。是極遠不過至四海,訖則止於此,而更無去處矣。是儒家之教然也。故學儒者,存心養性,蹈仁履義,粹然爲備道全美之士。而見諸施設,措諸事業,可以致君,可以澤民,可以安國家而利社稷,可以扶世教而致太平。功成身老,名存靑史。儒之極功如此而已。曾子曰。死而後已,不亦遠乎。蓋至於死而極矣。

道家之教,自吾身而通乎幽冥,自人閒而超乎天上,自山林巖穴而至於渺渺大羅,巍巍金闕,可謂超凡而人聖者。若夫天地造化之外,則何如哉。其說曰。大周天界,細人微塵。是極大不過周天界,界則限於此。而外此者,非所與知矣。是道家之教然也。故學道者,精神專一,動合無形,翹然於清淨寡欲之境。而吐

kỳ cực công quan kỳ ưu liệt. Tắc hữu bất đãi biện nhi minh giả, tự kim quan chi.

Nho gia chi giáo, tự nhất thân nhi nhất gia, tự nhất gia nhi nhất quốc, tự nhất quốc nhi phóng chư tứ hải, di mãn lục hiệp, khả vị thủ ước nhi thi bát hỹ. Nhược phù tứ hải lục hiệp chi ngoại tắc hà như tai. Kỳ thuyết viết: Đông tiệm tây bị, ngật vu tứ hải. Thị cực viễn bất quá chí tứ hải, ngật tắc chỉ ư thử, nhi cánh vô khứ xứ hỹ. Thị Nho gia chi giáo nhiên dã. Cố học Nho giả, tồn tâm dưỡng tánh, đạo nhân lý nghĩa, túy nhiên vi bị đạo toàn mỹ chi sĩ. Nhi kiến chư thi thiết, thố chư sự nghiệp. Khả dĩ trí quân, khả dĩ trạch dân, khả dĩ an quốc gia nhi lợi xã tắc, khả dĩ phò thế giáo nhi trí thái bình. Công thành thân lão, danh tại thanh sử. Nho chi cực công như thử nhi dĩ. Tăng Tử viết: Tử nhi hậu dĩ, bất diệc viễn hồ. Cái chí ư tử nhi cực hỹ.

Đạo gia chi giáo, tự ngô thân nhi thông hồ u minh, tự nhân gian nhi siêu hồ thiên thượng, tự sơn lâm nham huyệt nhi chí ư diểu diểu đại la, nguy nguy kim khuyết, khả vị siêu phàm nhi nhập thánh giả. Nhược phù thiên địa tạo hóa chi ngoại, tắc hà như tai. Kỳ thuyết viết: Đại châu thiên giới, tế nhập vi trần. Thị cực đại bất quá châu thiên giới, giới tắc hạn ư thử. Nhi ngoại thử giả, phi sở dữ tri hỹ. Thị Đạo gia chi giáo nhiên dã. Cố học đạo giả, tinh thần chuyên nhất, động hiệp vô hình, kiều nhiên ư thanh tịnh quả dục chi cảnh. Nhi thổ cố nạp tân, tích công lũy hạnh. Khả dĩ thi giải, khả dĩ phi thăng, khả dĩ dịch quỷ thần nhi

故納新,積功累行。可以尸解,可以飛昇,可以役鬼神而召風雨,可以贊造化而立玄功。壽量無竆,快樂自在,道之極功如此而已。黃庭經云。長生久眎乃飛去。蓋至長生則極矣。

佛家之教,一佛出現則以三千大千世界爲報刹。姑以一世界言之。一世界之中,有須彌山從大海峙,出于九霄之上。日月遁環于山之腰而分晝夜。須彌四靣爲四洲,東曰弗于逮,西曰瞿耶尼,南曰閻浮提,北曰鬱單越。四大洲之中,各有三千洲。今此之世界,則閻浮提也。今此之中華,則南洲三千洲中之一洲也。

釋迦下生於天竺,乃南洲之正中也。須彌四旁上隣日月之處,謂之四天王。又上則謂之帝釋天。又上於虛空之中朗然而住,雲層四重天,總名欲界。又上雲層十八重天,總名色界。又上空層四重天,總名無色界。

如是三界中,諸眾生軰,有生老病死,是爲一世界也。如此一千世界,謂之小千。如此一千小世界,謂之中千,即百萬也。如此一千中千

triệu phong vũ, khả dĩ tán tạo hóa nhi lập huyền công. Thọ lượng vô cùng, khoái lạc tự tại, đạo chi cực công như thử nhi dĩ. Hoàng Đình kinh vân: Trường sanh cửu thị nãi phi khứ. Cái chí trường sanh tắc cực hỹ.

Phật gia chi giáo, nhất Phật xuất hiện tắc dĩ tam thiên đại thiên thế giới vi báo sát. Cô dĩ nhất thế giới ngôn chi. Nhất thế giới chi trung, hữu Tu-di sơn tùng đại hải trĩ, xuất vu cửu tiêu chi thượng. Nhật nguyệt tuần hoàn vu sơn chi yên nhi phân trú dạ. Tu-di tứ diện vi tứ châu, đông viết Phất-vu-đãi, tây viết Cù-da-ni, nam viết Diêm-phù-đề, bắc viết Uất-đan-việt. Tứ đại châu chi trung, các hữu tam thiên châu. Kim thử chi thế giới, tắc Diêm-phù-đề dã. Kim thử chi Trung Hoa, tắc nam châu tam thiên châu trung chi nhất châu dã. Thích-cahạ sanh ư Thiên Trúc, nãi nam châu chi chánh trung dã.

Tu-ditứ bàn thượng lân nhật nguyệt chi xứ, vị chi tứ thiên vương. Hựu thượng tắc vị chi Đế-thích thiên. Hựu thượng ư hư không chi trung lãng nhiên nhi trụ, vân tằng tứ trùng thiên, tổng danh Dục giới. Hựu thượng vân tằng thập bát trùng thiên, tổng danh Sắc giới. Hựu thượng không tằng tứ trùng thiên, tổng danh Vô sắc giới.

Như thị tam giới trung, chư chúng sanh bối, hữu sanh lão bệnh tử, thị vi nhất thế giới dã. Như thử nhất thiên thế giới, vị chi tiểu thiên. Như thử nhất thiên tiểu thiên thế giới, vị chi trung thiên, tức bách vạn dã. Như thử nhất thiên trung thiên thế giới, vị chi đại thiên, tức bách ức dã.

世界,謂之大千,即百億也。以三次言千,故云三千大千世界,其實一大千爾。

一大千之中,有百億須彌山,百億日月,百億四天下。如小錢一百萬貫,每一界置一錢,盡此一百萬貫,方爲大千世界,此一佛報利也。

一佛出現,則百億世界中,有百億身同時出現。故梵網經云。

一華百億國,

一國一釋迦,

各坐菩提樹,

一時成佛道。

如是千百億盧舍那本身,千百億釋迦,各接微塵眾。是之謂千百億化身也。

以千百億化身,而化度千百億世界,其中胎,卵,濕,化,無足,二足,四足,多足,有色,無色,有想,無想,乃至非想,非非想,皆令得度。是佛家之教然也。

故學佛者,識五蘊之皆空,澄六根於清淨。遠離十惡,修行十善。觀四念處,行四正勤。

Dĩ tam thứ ngôn thiên, cố vân tam thiên đại thiên thế giới, kỳ thật nhất đại thiên nhĩ.

Nhất đại thiên chi trung, hữu bách ức Tu-di sơn, bách ức nhật nguyệt, bách ức tứ thiên hạ. Như tiểu tiền nhất bách vạn quán, mỗi nhất giới trí nhất tiền, tận thử nhất bách vạn quan, phương vi đại thiên thế giới, thử nhất Phật báo sát dã.

Nhất Phật xuất hiện, tắc bách ức thế gian trung, hữu bách ức thân đồng thời xuất hiện. Cố Phạm Võng kinh vân:

Nhất hoa bách ức quốc.

Nhất quốc nhất Thích-ca.

Các tọa Bồ-đề thọ.

Nhất thời thành Phật đạo.

Như thị thiên bách ức Lô-xá-na bổn thân, thiên bách ức Thích-ca, các tiếp vi trần chúng. Thị chi vị thiên bách ức hóa thân dã.

Dĩ thiên bách ức hóa thân, nhi hóa độ thiên bách ức thế giới, kỳ trung thai, nỗn, thấp, hóa, vô túc, nhị túc, tứ túc, đa túc, hữu sắc, vô sắc, hữu tưởng, vô tưởng, nãi chí phi tưởng, phi phi tưởng, giai linh đắc độ. Thị Phật gia chi giáo nhiên dã.

Cố học Phật giả, thức ngũ uẩn chi giai không, trừng lục căn ư thanh tịnh. Viễn ly thập ác, tu hành thập thiện. Quán tứ niệm xứ, hành tứ chánh cần. Trừ lục thập nhị kiến nhi

除六十二見,而邪僞無所容。斷九十八使,而煩惱莫能亂。三千威儀,八萬細行,無不謹守。四無量心,六波羅蜜,常用熏修。

其閒爲法忘軀,則如剥皮刺血書經,斷臂投身叅請,而不怯不疑。爲物忘己,則如忍苦割肉餧鷹,捨命將身飢虎,而不懼不畏。錢財珍寶,國城妻子,棄之如弊屣。支節手足,頭目髓腦,捨之如遺蛻。

從生至生,經百千萬億生,而此心不退轉也。從劫至劫,經百千萬億劫,而此心愈精進也。由是三祗果滿,萬德功圓。

離四句,絶百非。通達無量無邊法門。善人無量無邊三昧。成就五根,五力。具足三洞,三明。圓顯四智,三身。超證六通,五眼。得四無礙辯,而演說無竆。人四如意分,而神通而自在。八勝處,八解脫,常得現前。四無畏,四攝法,受用無盡。八聖道支,十八不共法,不與三乘同等。

三十二相,八十種好,莊嚴微妙法身。過去

tà ngụy vô sở dung. Đoạn cửu thập bát sử nhi phiền não mạc ăng loạn. Tam thiên oai nghi, bát vạn tế hạnh, vô bất cẩn thủ. Tứ vô lượng tâm, lục Ba-la-mật, thường dụng huân tu.

Kỳ gian vị pháp vong xu, tắc như bác bì thích huyết thư kinh, đoạn tý đầu thân tham thỉnh, nhi bất khiếp bất nghi. Vị vật vong kỷ, tắc như nhẫn khổ cát nhục ủy ưng, xả mạng tương thân cơ hổ, nhi bất cụ bất úy. Tiền tài trân bảo, quốc thành thê tử, khí chi như tệ tỉ. Chi tiết thủ túc, đầu mục tủy não, xả chi như di thuế.

Tùng sanh chí sanh, kinh bách thiên vạn ức sanh, nhi thử tâm bất thối chuyển dã. Tùng kiếp chí kiếp, kinh bách thiên vạn ức kiếp, nhi thử tâm dũ tinh tấn dã. Do thị tam kì quả mãn, vạn đức công viên.

Ly tứ cú, tuyệt bách phi. Thông đạt vô lượng vô biên pháp môn. Thiệân nhập vô lượng vô biên tam-muội. Thành tựu ngũ căn, ngũ lực. Cụ túc tam đỗng tam minh. Viên hiển tứ trí, tam thân. Siêu chứng lục thông, ngũ nhãn. Đắc tứ vô ngại biện, nhi diễn thuyết vô cùng. Nhập tứ như ý phần nhi thần thông tự tại. Bát thắng xứ, bát giải thoát, thường đắc hiện tiền. Tứ vô úy, tứ nhiếp pháp, thọ dụng vô tận. Bát Thánh đạo chi, thập bát bất cộng pháp, bất dữ tam thừa đồng đẳng.

Tam thập nhị tướng, bát thập chủng hảo, trang nghiêm vi diệu pháp thân. Quá khứ trần sa kiếp, vị lai trần sa kiếp,

塵沙劫,未來塵沙劫,無不洞見。現在塵沙界,眾生塵沙心,無不了知。

圓明十號之尊。超出三界之上。是爲天中之天,是爲聖中之聖。是爲無上法王。是爲正等正覺。超諸方便成十力,還度法界諸有情。佛之極功,如此而已。

法華經云。如來爲一大事因緣故,出現於世。普欲令眾生亦同得此道。蓋其大願大力,誓與一切含靈,皆證無上涅槃妙果者也。

是故辯三教者,不可以私心論,不可以愛懀之心論。唯平其心念,究其極功。則知世之學儒者,到收因結果處,不過垂功名者。世之學道者,到收因結果處,不過得長生也。世之學佛者,到收因結果處,可以斷滅生死,究竟涅槃,普度眾生,俱成正覺也。其優劣豈不顯然可見哉。

故嘗試譬之。儒教之所行者,中國也。道教也之所行者,天上人閒也。佛教之所行者,盡虛空徧法界也。

vô bất đỗng kiến. Hiện tại trần sa giới, chúng sanh trần sa tâm, vô bất liễu tri.

Viên minh thập hiệu chi tôn. Siêu xuất tam giới chi thượng. Thị vi Trung thiên chi thiên, thị vi Thánh trung chi thánh, thị vi Vô thượng pháp vương, thị vi Chánh đẳng chánh giác. Siêu chư phương tiện thành thập lực, hoàn độ pháp giới chư hữu tình. Phật chi cực công như thử nhi dĩ.

Pháp Hoa kinh vân: Như Lai vị nhất đại sự nhân duyên cố, xuất hiện ư thế. Phổ dục linh chúng sanh diệc đồng đắc thử đạo. Cái kỳ đại nguyện đại lực, thệ dữ nhất thiết hàm linh, giai chứng Vô thượng Niết-bàn diệu quả giả dã.

Thị cố biện Tam giáo giả, bất khả dĩ tư tâm luận, bất khả dĩ ái tắng chi tâm luận. Duy bình kỳ tâm niệm, cứu kỳ cực công. Tắc tri thế chi học Nho giả, đáo thâu nhân kết quả xứ, bất quá thùy công danh dã. Thế chi học Đạo giả, đáo thâu nhân kết quả xứ, bất quá đắc trường sanh dã. Thế chi học Phật giả, đáo thâu nhân kết quả xứ, khả dĩ đoạn diệt sanh tử, cứu cánh Niết-bàn, phổ độ chúng sanh, câu thành chánh giác dã. Kỳ ưu liệt khởi bất hiển nhiên khả kiến tai.

Cố thường thí thí chi. Nho giáo chi sở hành giả, Trung quốc dã. Đạo giáo chi sở hành giả, thiên thượng nhân gian dã. Phật giáo chi sở hành giả, tận hư không biến pháp giới dã.

儒猶治一家,威令行於藩牆之內。若夫藩牆之外,則不可得而號召也。道猶宰一邑,政教及於四境之中。若夫四境之外,則不可得而控制也。佛猶奄有四海爲天下君,溥天率土莫非臣民,禮樂征伐悉自我出也。此三教廣狹之辯也。

學儒者,死而後已,蓋百年閒事也。學道者,務求長生,蓋千萬年也。學佛者,永斷生死,湛然常住,蓋經歷塵沙劫數,無有竆盡也。

儒,猶一盞之燈光照一夕,鍾鳴漏盡則油竭燈滅也。道,猶阿闍世王作百歲燈照佛舍利,經百歲巳,其燈乃滅也。佛,猶皎日照曜萬古常明,西沒東升循環不息也。此三教久近之辯也。

略說三教大意,其詳備在本論。

Nho du trị nhất gia, oai linh hành ư phiên tường chi nội. Nhược phù phiên tường chi ngoại, tắc bất khả đắc nhi hiệu triệu dã. Đạo du tể nhất ấp, chánh giáo cập ư tứ cảnh chi trung. Nhược phù tứ cảnh chi ngoại, tắc bất khả đắc nhi khống chế dã. Phật du yểm hữu tứ hải vi thiên hạ quân phổ thiên suất thổ mạc phi thần dân, lễ nhạc chinh phạt tất tự ngã xuất dã. Thử Tam giáo quảng hiệp chi biện dã.

Học Nho giả, tử nhi hậu dĩ, cái bách niên gian sự dã. Học Đạo giả vụ cầu trường sanh, cái thiên vạn niên dã. Học Phật giả vĩnh đoạn sanh tử trạm nhiên thường trú, cái kinh lịch trần sa kiếp số, vô hữu cùng tận dã.

Nho, du nhất trản chi đăng quang chiếu nhất tịch, chung ninh lậu tận tắc du kiệt đăng diệt dã. Đạo, du A-xà-thế vương tác bách tuế đăng chiếu Phật xá-lợi, kinh bách tuế dĩ, kỳ đăng nãi diệt dã. Phật, du kiểu nhật chiếu diệu vạn cổ thường minh, tây một đông thăng tuần hoàn bất tức dã. Thử Tam giáo cửu cận chi biện dã.

Lược thuyết Tam giáo đại ý, kỳ tường bị tại bổn luận.

4. Luận Về Tam Giáo Một Cách Công Bằng

4. Luận về Tam giáo một cách công bằng

Tại Trung Hoa có Tam giáo. Từ vua Phục Hy vạch ra tám quẻ mà Nho giáo khởi thủy;(1)từ đức Lão tử soạn ra Đạo đức kinh(2)mà Đạo giáo khởi thủy; từ Hán Minh đế mộng thấy người vàng mà Phật giáo khởi thủy.(3)Đó là sự tuần tự xuất hiện của Tam giáo tại Trung Hoa.

———

(1) Theo kinh Thượng thư, vua Phục-Hy (khoảng 4500 trước Công nguyên) dùng đức độ mà giao hòa với trời đất, cai trị đất nước thái bình, thịnh vượng. Ngài nhìn thấy con long mã hiện ra ở sông Hà có những gạch thành họa đồ, nhân đó hiểu được lẽ huyền diệu của trời đất, liền bắt chước mà vạch ra tám quẻ là: càn, khảm, cấn, chấn, tốn, ly, khôn, đoài, khởi thành Bát quái. Lại chế định mỗi quẻ có sáu hào, chồng lắp 8 quẻ với nhau thành 64 quẻ. Tới đời nhà Châu, vua Văn vương (khoảng 1200 năm trước Công nguyên) căn cứ vào tượng quẻ của vua Phục Hy mà đặt ra lời quẻ, ông Châu công là con vua Văn vương do tượng hào của vua Phục Hy mà đặt ra lời hào. Về sau, cũng trong đời nhà Châu, đức Khổng tử (551-479 trước Công nguyên) nghiên cứu hệ thống lại tất cả mà soạn thành kinh Dịch, có 12 thiên, gồm 2 thiên kinh và 10 thiên truyện. Vì thế mà ở đây nói Nho giáo khởi thủy từ khi vua Phục Hy chế quẻ. Đây cũng chỉ là ý kiến chủ quan của tác giả, vì Dịch học thật ra không hề đồng nghĩa với Nho giáo, xét theo ý nghĩa như một học thuyết hoàn chỉnh do đức Khổng tử định hình.

(2) Lão tử được ước định niên đại vào khoảng 570-490 trước Công nguyên, tác giả quyển Đạo đức kinh hiện vẫn còn lưu hành. Tuy nhiên, về lai lịch, con người thật sự của ông thì đến nay chúng ta vẫn chưa được biết chính xác nhiều lắm. Về nội dung quyển Đạo đức kinh, thật ra không hề dạy phép tu tiên luyện đan như các đạo sĩ của Đạo giáo về sau. Người ta chỉ đồng hóa những tư tưởng siêu việt trong Đạo đức kinh và nhân cách thoát tục của ông - theo lời truyền tụng - với mục đích tu tiên của Đạo giáo rồi tôn ông làm Giáo tổ. Nhưng Lão tử thật ra không hề sáng lập Đạo giáo theo ý nghĩa như một tôn giáo.

(3) Vua Minh đế nhà Đông Hán của Trung Hoa (58-75) lên ngôi được ba năm thì vào đêm mồng tám tháng tư mộng thấy hình người vàng rực, cao hơn một trượng, đầu có hào quang chói sáng như mặt trời, ngực có hình chữ vạn (卐), bay bổng trước cung. Sáng ra vua hỏi bá quan, có Vương Tuân là người thông bác, dẫn chuyện đức Phật Thích-ca đản sanh ở Thiên Trúc (Ấn Độ) vào ngày mồng tám tháng tư, đời vua Linh vương nhà Châu (khoảng 563 trước Công nguyên). Vua bèn cử một phái đoàn 18 người, do hai ông Thái Hâm và Vương Tuân dẫn đầu, sang Thiên Trúc thỉnh Kinh, tượng Phật và Tăng. Phái đoàn này mời được hai vị cao tăng sang truyền pháp là Ca-diếp Ma-đằng (Kacyapa-Matanga) và Pháp Lan (DharmaAranya). Vì thế, nhiều người cho rằng đạo Phật khởi thủy tại Trung Hoa kể từ sự kiện này.

Về đại thể, Nho giáo lấy sự chánh trực mà lập giáo; Đạo giáo lấy chỗ tôn kính mà mở đạo; Phật giáo lấy sự quan trọng lớn lao nhất mà dạy người.

Nếu xét ở những điểm như chuộng đức hiếu sanh, ghét sự giết hại, thì cũng đồng với một đức nhân; đối đãi với người khác như với chính mình, thì cũng đồng một lẽ công bằng; kiềm chế sân hận, giảm bớt tham muốn, ngăn ngừa những sự lỗi lầm, sai trái, thì cũng đồng một nghĩa giữ gìn phẩm hạnh, tu sửa thân tâm. Nổ tiếng sấm lớn giữa đám người điếc, hiện mặt trời sáng giữa đám người mù,(1)thì cũng là

đồng một phong hóa vậy.

Theo chỗ đại lược mà nói thì lý lẽ trong thiên hạ không ngoài hai đường thiện ác, mà chủ ý của Tam giáo cũng không ngoài việc khiến cho người ta theo về đường thiện. Cho nên Hoàng đế Hiếu Tông(2)ngự chế bài Nguyên đạo biệncó đoạn rằng: “Dùng Phật giáo mà tu sửa tâm, dùng Đạo giáo mà tu sửa thân, dùng Nho giáo mà tu sửa cách ứng xử với đời.” Như vậy thật là biết tâm, biết thân, biết ứng xử. Trong ba điều ấy, chẳng nên bỏ điều nào mà chẳng tu sửa. Và trong ba đạo ấy, lẽ nào có thể bỏ đi một đạo nào?

Cư sĩ Vô Tận soạn bài Hộ pháp luận có nói rằng: “Nho giáo chữa bệnh da thịt, Đạo giáo chữa bệnh huyết mạch, Phật giáo chữa bệnh xương tủy.” Thật là biết da thịt, biết huyết mạch và biết xương tủy vậy. Trong ba thứ ấy, chẳng nên bỏ thứ nào mà chẳng liệu trị. Và trong ba đạo ấy, lẽ nào có thể bỏ đi một đạo nào mà không thực hành?

———

(1) Nổ tiếng sấm lớn giữa đám người điếc, hiện mặt trời sáng giữa đám người mù: tức là truyền dạy những đạo lý sáng suốt, chân chánh để thức tỉnh người đời đang ngu muội, mê đắm.

(2) Tức Tống Hiếu Tông, trị vì từ năm 1163 đến năm 1189.

Nho giáo giữ cho cang thường ngay thẳng, nhân luân sáng tỏ; lễ, nhạc, hình, chánh, bốn phép ấy đều có được không sai lệch; trời đất, muôn vật phân rõ trật tự, sanh trưởng tốt đẹp. Thật có công với thiên hạ lớn thay! Cho nên Tần Thủy Hoàng muốn bỏ đạo Nho(1) mà rốt cùng đạo Nho không thể bỏ!

Đạo giáo dạy người dùng đức trong sạch rỗng rang mà ngăn giữ lấy mình, luôn giữ sự khiêm cung, nhún nhường, trừ hết những thói tật rối ren, lộn xộn từ lâu ngày mà theo về cảnh giới vô vi tịch mịch. Thật là rất có ích cho sự giáo hóa người đời! Cho nên Lương Võ Đế muốn trừ Đạo giáo(2) mà rốt cùng Đạo giáo chẳng bị trừ!

Phật giáo dạy người dứt bỏ vẻ ngoài hoa mỹ mà đạt đến sự thành thật, lìa sự giả dối mà quay về chân chánh, nhờ gắng sức tu tập mà đạt đến chỗ an nhiên tự tại, nhờ được lợi mình mà đạt đến chỗ ích lợi cho kẻ khác. Thật là chỗ cho người đời quay nương dựa vững chắc thay! Cho nên ba vua Võ muốn diệt Phật mà rốt cùng Phật chẳng bị diệt!

Đời Tùy, Lý Sĩ Khiêm trong bài Tam giáo luận có viết: “Phật là mặt trời, Đạo là mặt trăng, Nho là năm ngôi sao sáng. Trên bầu trời phải có đủ ba loại ánh sáng ấy, không thể thiếu một. Trong thế gian phải có đủ Tam giáo, không thể thiếu một. Tuy có chỗ hơn kém khác nhau, nhưng đâu có thể vì thiên lệch chẳng dung mà phế bỏ được sao?

———

(1) Vua Tần diệt nhà Châu và sáu nước chư hầu, lên ngôi xưng là Thủy Hoàng đế, trị vì 37 năm (246-210 trước Công nguyên), nghe theo lời Lý Tư mà xuống chiếu đốt hết sách Nho giáo, chôn sống những người học theo đạo Nho.

(2) Vua Võ Đế (502-549) sáng lập nhà Lương, trước theo Đạo giáo, sau tin theo Phật giáo, có xuống chiếu cấm hẳn các hoạt động của Đạo giáo.

Nhưng vì người đời tâm ý khác nhau, quan điểm khác nhau, nên kẻ mộ Đạo giáo thì bảo rằng Phật chẳng đáng tôn kính như Đạo, còn kẻ theo Phật lại nói rằng Đạo chẳng lớn lao như Phật, rồi nhà Nho tự mình hành xử theo lẽ chánh trực, lại bài xích cả Đạo giáo và Phật giáo mà cho là dị đoan. Chuyện thị phi phải quấy chỉ tổ làm rối loạn lòng người, dù qua trăm ngàn năm cũng vẫn như vậy mãi!

Nay tôi muốn phân biện cho rõ những lẽ này, quyết chẳng đem lòng riêng tư mà luận, chẳng đem lòng yêu ghét mà luận, chỉ lấy tâm công bằng mà cứu xét những chỗ thành tựu cao nhất của mỗi đạo, như vậy mới có thể làm cho hết thảy những thành kiến vốn có đều tan rã như băng tuyết dưới nắng.

Chỗ thành tựu cao nhất là nói đến chỗ kết quả cuối cùng đạt được. Trong thiên hạ, mỗi sự việc đều có chỗ thành tựu cao nhất. Chân lấm tay bùn là việc của người làm ruộng, đến khi lúa thóc đầy bồ, đó là chỗ thành tựu cao nhất của người làm ruộng. Lặn lội đường xa, dầm sương dãi năng là việc của người đi buôn, đến khi vàng bạc đầy đủ, đó là chỗ thành tựu cao nhất của người đi buôn.

Tam giáo cũng vậy. Nho giáo, Đạo giáo, Phật giáo đều có những chỗ thành tựu cao nhất của mỗi đạo. Dựa vào chỗ thành tựu cao nhất mà xét chỗ hơn kém thì không cần biện luận cũng có thể thấy rõ ngay.

Chỗ giáo hóa của đạo Nho, từ một người mà đến một nhà, từ một nhà cho đến một nước, từ một nước cho đến khắp bốn biển, rồi đầy khắp sáu phương, có thể gọi là giữ gìn khuôn thước mà thi hành rộng rãi. Còn như ở ngoài

bốn biển, sáu phương thì làm sao? Thuyết của Nho giáo dạy rằng: tận cùng hai phương đông, tây là bốn biển. Nên chỗ xa nhất chẳng qua chỉ là bốn biển, biết đến đó thì ngừng chứ không còn chỗ nào xa nữa. Chỗ biết của nhà Nho là như vậy đó.

Cho nên, kẻ học Nho thì tu tâm dưỡng tánh, theo đường nhân nghĩa, thuần giữ trọn theo lẽ đạo, làm một con người hoàn toàn tốt đẹp, rồi từ đó mới thực hành công việc, dựng lập sự nghiệp, có thể dốc sức giúp vua, làm lợi ích muôn dân, khiến cho quốc gia được an ổn, nước nhà được hưng thịnh, giúp ích xã tắc, giúp việc giáo hóa muôn dân mà dốc sức vì sự thái bình, đem trọn cuộc đời để thành tựu sự nghiệp, lưu danh trong sử sách. Chỗ thành tựu cao nhất của nhà Nho đến đó là cùng. Tăng tử nói: “Lấy cái chết làm mốc cuối cùng, chẳng phải là xa lắm sao?”(1)Cho nên nhà Nho xem cái chết là cuối cùng rồi vậy.

Chỗ thuyết dạy của Đạo giáo thì từ nơi tự thân mà cảm thông được tận chốn mịt mù, từ nơi nhân gian mà vượt thấu đến cõi trời cao, từ chốn núi rừng hang hố mà lần cho đến cõi mịt mù giăng bủa, lầu gác cao vời, có thể gọi là siêu phàm nhập thánh. Còn như ở ngoài cõi trời đất vạn vật thì sao? Thuyết của Đạo giáo dạy rằng: “Lớn đến khắp cõi trời, nhỏ như hạt bụi.” Vậy thì chỗ lớn nhất chẳng qua cũng là khắp cõi trời, nghĩa là cũng có giới hạn, mà ngoài cái giới hạn ấy thì không còn biết đến nữa. Chỗ thuyết dạy của Đạo giáo là như vậy.

Cho nên, kẻ học Đạo thì tinh thần chuyên nhất, chỗ động chỗ hợp đều không hình tích, vươn đến chỗ trong sạch, ít ham muốn, bỏ điều cũ, tiếp thu điều mới, tích lũy

———

(1) Câu này trích từ sách Luận ngữ, chương 8 (Thái bá ), tiết 8.

công hạnh, có thể ra khỏi xác phàm, bay lượn trên không trung, sai khiến quỉ thần làm mưa làm gió, giúp theo tạo hóa mà làm nên những việc huyền diệu, tuổi thọ vô cùng, khoái lạc tự tại. Chỗ thành tựu cao nhất của Đạo giáo đến đó là cùng. Bởi vậy, kinh Huỳnh đình nói: “Sống lâu, nhìn lâu cho đến bay lượn được.” Cho nên, chỗ thành tựu cao nhất của Đạo giáo là đạt đến sự sống lâu.

Theo Phật giáo, một đức Phật xuất hiện thì lấy Tam thiên đại thiên thế giới làm một cõi giáo hóa. Nay chỉ tách riêng một thế giới mà nói. Trong một thế giới có núi Tu-di từ mặt biển mà vươn lên cao khỏi chín từng mây. Mặt trời, mặt trăng xoay quanh lưng núi mà phân ra ngày đêm. Bốn phía núi Tu-di có bốn châu. Phía đông là châu Phất-vu-đại; phía tây là châu Cồ-da-ni, phía nam là châu Diêm-phù-đề, phía bắc là châu Uất-đan-việt.

Trong bốn châu lớn ấy, mỗi châu đều có ba ngàn châu nhỏ. Thế giới này là chính châu Diêm-phù-đề, và nước Trung Hoa là một trong ba ngàn châu của cõi Diêm-phù-đề phía nam này vậy. Đức Thích-ca đản sanh ở Thiên Trúc là khoảng trung tâm của châu này.

Bốn phía núi Tu-di, lên đến gần mặt trời, mặt trăng là cảnh giới của bốn vị Thiên vương.(1)Trên nữa là cảnh giới của vị Đế-thích. Lại trên nữa, giữa chốn hư không xán lạn tự nhiên có bốn tầng trời,(2)đều có mây bao phủ. Hết thảy những cảnh giới vừa kể đều thuộc về một cõi, gọi chung

———

(1) Trì Quốc Thiên vương ở phương đông, Quảng Mục Thiên vương ở phương tây, Tăng Trưởng Thiên vương ở phương nam, Đa Văn Thiên vương ở phương Bắc.

(2) Bốn tầng trời ấy là: Tô-dạ-ma Thiên, Đâu-suất Thiên, Hóa-lạc Thiên, Tha-hóa tự tại Thiên.

là Dục giới. Lên cao hơn nữa có mười bảy tầng trời,(1) gọi chung là Sắc giới. Lại cao hơn nữa, giữa chốn hư không vô biên có bốn tầng trời,(2) gọi chung là Vô sắc giới.

Trong ba cõi ấy,(3)tất cả chúng sanh đều phải chịu sanh, già, bệnh, chết, như vậy là một thế giới. Một ngàn thế giới như thế tạo thành một Tiểu thiên thế giới; một ngàn Tiểu thiên thế giới thành một Trung thiên thế giới, tức là gồm một trăm vạn thế giới. Lại một ngàn Trung thiên thế giới tạo thành một Đại thiên thế giới, tức là gồm một trăm ức thế giới. Vì theo thứ lớp hình thành có ba bậc nên gọi là Tam thiên Đại thiên thế giới, nhưng thật ra chỉ là một Đại thiên thế giới mà thôi.

Như vậy, trong một Đại thiên thế giới có trăm ức núi Tudi, trăm ức mặt trời, mặt trăng, trăm ức Bốn cõi thiên hạ.(4)Nếu như dùng một trăm vạn xâu tiền nhỏ,(5)cứ mỗi thế giới chỉ đặt một đồng tiền nhỏ, thì phải dùng hết một trăm vạn xâu tiền ấy mới đặt trọn hết một Đại thiên thế giới. Đó là một cõi giáo hóa của một đức Phật vậy.

———

(1) Nguyên bản ghi mười tám tầng trời, nhưng chúng tôi căn cứ số mục liệt kê sau đây thấy trong cõi Sắc giới chỉ có 17 tầng trời. Riêng 5 tầng trời cao nhất còn được gọi là Ngũ tịnh cư thiên. Mười bảy tầng trời bao gồm: 1. Phạm chúng thiên, 2. Phạm phụ thiên, 3. Đại phạm thiên (3 tầng trời này thuộc Sơ thiền), 4. Thiểu quang thiên, 5. Vô lượng quang thiên, 6. Cực quang tịnh thiên (3 tầng trời này thuộc Nhị thiền), 7. Thiểu tịnh thiên, 8. Vô lượng tịnh thiên, 9. Biến tịnh thiên (3 tầng trời này thuộc Tam thiền), 10. Vô vân thiên, 11. Phước sanh thiên, 12. Quảng quả thiên, 13. Vô phiền thiên, 14. Vô nhiệt thiên, 15. Thiện hiện thiên, 16. Thiện kiến thiên, 17. Sắc cứu cánh thiên (8 tầng trời này thuộc Tứ thiền).

(2) Bốn tầng trời này là: 1. Không vô biên xứ thiên, 2. Thức Vô biên xứ thiên, 3. Vô sở hữu xứ thiên, 4. Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiên.

(3) Tức là ba cõi Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới.

(4) Bốn cõi thiên hạ: chỉ bốn châu nằm về bốn phía núi Tu-di như đã nói trên.

(5) Mỗi xâu tiền (nhất quán) ngày xưa có một nghìn đồng tiền nhỏ, dùng dây xâu lại.

Khi mỗi một đức Phật xuất hiện thì trong trăm ức thế giới cũng có trăm ức hóa thân Phật đồng thời xuất hiện. Cho nên, kinh Phạm Võng chép rằng:

Một hoa trăm ức cõi,

Mỗi cõi một Thích-ca.

Đều ngồi cội Bồ-đề,

Thảy đồng thành Phật đạo.

Như vậy, trăm ngàn ức thân Phật Lô-xá-na, trăm ngàn ức Phật Thích-ca, thảy đều tiếp độ chúng sanh nhiều như số hạt bụi nhỏ. Như vậy gọi là trăm ngàn ức hóa thân của Phật. Dùng trăm ngàn ức hóa thân ấy mà hóa độ trăm ngàn ức thế giới, trong đó có các loài sanh ra từ bào thai, sanh ra từ trứng, sanh ra từ chỗ ẩm thấp, hoặc do biến hóa mà sanh ra, gồm đủ các loài không có chân, có hai chân, bốn chân, hoặc nhiều chân, hoặc các loài có hình sắc, không hình sắc; hoặc có tư tưởng, không tư tưởng, cho tới loài chẳng phải có cũng chẳng phải không có tư tưởng, thảy đều được hóa độ. Đó là chỗ giáo hóa của đạo Phật.

Cho nên, người học Phật hiểu được rằng năm uẩn(1)đều là không, thanh lọc sáu căn cho thanh tịnh,(2)xa lìa Mười điều ác,(3)tu hành Mười điều thiện,(4)quán xét Bốn chỗ

———

(1) Năm uẩn (ngũ uẩn gồm có): sắc, thọ, tưởng, hành và thức. Đây là 5 yếu tố cấu thành của mỗi một chúng sanh.

(2) Sáu căn (Lục căn) gồm có: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý. Đây là sáu giác quan, sáu cửa ngỏ tiếp xúc với ngoại cảnh.

(3) Mười điều ác (Thập ác) gồm có: 1. Giết hại, 2. Trộm cắp, 3. Tà dâm, 4. Nói dối, 5. Nói lời vô nghĩa, không trong sạch, 6. Nói đâm thọc, 7. Nói lời xấu ác, 8. Tham lam, 9. Sân hận, 10. Si mê.

(4) Mười điều thiện (Thập thiện), ngược lại với Mười điều ác, gồm có: 1. Không giết hại, thường làm việc phóng sanh. 2. Không trộm cắp, thường làm việc bố thí. 3. Không tà dâm, thường giữ lòng chung thủy trong đạo vợ chồng. 4. Không nói dối, chỉ nói những lời đúng với sự thật. 5. Không nói lời vô nghĩa, chỉ nói những điều có lợi ích cho bản thân và người khác. 6. Không nói

nhớ nghĩ,(1)thực hành Bốn chánh cần,(2) trừ bỏ Sáu mươi hai tà kiến(3)nên không còn chỗ cho những điều sai lệch, lầm lẫn. dứt hẳn Chín mươi tám điều sai sử(4)nên phiền não không thể làm rối loạn. Thường cẩn trọng giữ gìn ba ngàn oai nghi, támmuôn tế hạnh. Thường tu tập hành trì Bốn tâm vô lượng(5)và sáu pháp ba-la-mật.(6)

Trong thời gian tu học thường vì pháp mà quên cả thân mạng, như có thể lột da làm giấy, chích máu làm mực để viết kinh; chặt tay, gieo mình mà tham thỉnh, không chút sợ hãi, nghi ngờ. Hoặc vì chúng sanh mà quên thân mình, như chịu đau đớn mà cắt thịt cho chim ưng; xả bỏ mạng

———

đâm thọc, thường nói những lời tạo sự đoàn kết, hòa hợp giữa mọi người. 7. Không nói lời xấu ác, chỉ nói những lời hiền hòa, êm dịu, làm vui lòng người. 8. Không tham lam, thường quán xét tính vô thường, bất tịnh của mọi vật chất. 9. Không sân hận,thường tu hạnh nhẫn nhục, tha thứ. 10. Không si mê, tà kiến, thường tu tập chánh tín, chánh kiến.

(1)Bốn chỗ nhớ nghĩ (Tứ niệm xứ) gồm có: 1. Quán thân bất tịnh: thường quán xét thấy thân thể là bất tịnh. 2. Quán thọ thị khổ: thường quán xét thấy mọi cảm thọ, xúc chạm đều là khổ. 3. Quán tâm vô thường: thường quán xét thấy mọi tâm niệm là vô thường, liên tục sanh diệt và thay đổi trong từng sát-na. 4. Quán pháp vô ngã: thường quán xét thấy trong tất cả các pháp không hề có một bản ngã thật sự tồn tại độc lập, chỉ là sự tan hợp của các nhân duyên mà thôi.

(2)Bốn chánh cần (Tứ chánh cần), bốn sự siêng năng, chuyên cần chân chính, gồm có: 1. Cố gắng trừ dứt những điều ác đã sanh khởi. 2. Cố gắng ngăn ngừa những đều ác chưa sanh khởi. 3. Cố gắng phát triển những điều lành đã sanh khởi. 4 Cố gắng làm cho những điều lành chưa sanh khởi được sớm sanh khởi.

(3)Sáu mươi hai tà kiến (Lục thập nhị kiến): chỉ chung tất cả những kiến giải, quan điểm sai lầm, không đúng thật về bản thân và thế giới chung quanh.

(4)Chín mươi tám điều sai sử (Cửu thập bát sử), cũng gọi là Cửu thập bát tùy miên, gồm 98 điều nhận thức sai khiến chúng sanh thực hiện những hành động sai lầm. Tại Dục giới có 4 điều là tham, sân, si và mạn; tại Sắc giới và Vô sắc giới đều có 3 điều là tham, sân và si. Cộng trong ba cõi có 10 điều, cùng với 88 nhận thức sai lầm phổ biến trong cả Ba cõi, hợp thành 98 điều sai sử.

(5)Bốn tâm vô lượng (Tứ vô lượng tâm): là các tâm từ, bi, hỷ và xả.

(6)Sáu pháp ba-la-mật (Lục ba-la-mật hay Lục độ): là các pháp bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định và trí huệ

sống, đem thân nuôi cọp đói; cũng chẳng hề lo lắng, sợ sệt. Đối với các thứ như tiền tài, trân bảo, thành quách, cõi nước, vợ con... đều vất bỏ như đôi dép xấu; đối với thân thể, tay chân, đầu mắt, tủy não... đều xả bỏ như xác ve lột ra. Từ đời này sang đời khác, trải qua trăm, ngàn, vạn, ức kiếp mà tâm chẳng thối chuyển, lại ngày càng tinh tấn hơn. Nhờ đó mà trải qua ba a-tăng-kỳ kiếp được trọn vẹn kết quả, muôn đức hạnh đầy đủ.

Người tu tập thành tựu thì lìa khỏi bốn sự vướng mắc,(1)dứt hẳn trăm điều sai lệch, thông đạt vô số pháp môn, đắc nhập vô số tam-muội, thành tựu Năm căn,(2)Năm căn,(3)đầy đủ Ba sự thông suốt,(4)Ba sự sáng tỏ, (5)hiển bày trọn vẹn Bốn trí,(6)Ba thân,(7)chứng đắc Sáu thần thông,(8)

———

(1) Bốn sự vướng mắc: Bốn quan điểm sai lầm khi nhận thức về sự vật, cố chấp theo một định kiến nhất định, gồm có: 1. Chấp sự vật là có. 2. Chấp sự vật là không, 3. Chấp sự vật là vừa có vừa không, 4. Chấp sự vật là chẳng phải có cũng chẳng phải không. Các quan điểm sai lầm này được diễn đạt khái quát thành bốn câu: Hữu nhi bất không, Không nhi bất hữu, Diệc hữu diệc không, Phi hữu phi không. Vì thế thường gọi là Tứ cú.

(2) Năm căn (Ngũ căn), là 5 điều căn bản làm phát sanh tất cả các pháp lành, gồm có: 1. Tín căn, 2. Tinh tấn căn, 3. Niệm căn, 4. Định căn, 5. Huệ căn.

(3) Năm sức (Ngũ lực), do thành tựu Năm căn mà có được sức mạnh phá trừ phiền não, tăng trưởng pháp lành, nên các sức ấy gồm có: 1. Tín lực, 2. Tinh tấn lực, 3. Niệm lực, 4. Định lực, 5. Huệ lực.

(4) Ba sự thông suốt, tức Tam đỗng, gồm có: đỗng chân, đỗng huyền và đỗng thần.

(5) Ba sự sáng tỏ (Tam minh), rõ biết tất cả mọi sự việc, bao gồm: 1. Túc mạng minh (rõ biết việc trong nhiều đời, quá khứ, hiện tại và vị lai), 2. Thiên nhãn minh (rõ biết mọi việc ở khắp nơi, không bị giới hạn bởi không gian), 3. Lậu tận minh (rõ biết và dứt trừ được tất cả phiền não).

(6) Bốn trí (Tứ trí): ở đây chỉ bốn trí của chư Phật là: 1. Đại viên cảnh trí, 2. Bình đẳng tánh trí, 3. Diệu quán sát trí, 4. Thành sở tác trí.

(7) Ba thân (Tam thân): Ba thân của chư Phật gồm có Pháp thân, Báo thân và Ứng hóa thân.

(8) Sáu thần thông (Lục thông), gồm có: 1. Thiên nhãn thông, 2. Thiên nhĩ thông, 3.Túc mạng thông, 4. Tha tâm thông, 5. Thần túc thông, 6. Lậu tận thông.

đủ Năm thứ mắt,(1)được Bốn biện tài không ngăn ngại(2)nên diễn thuyết vô cùng; chứng nhập Bốn phần như ý(3)nên được thần thông tự tại. Hiện tại thường ở trong Tám chỗ thù thắng,(4)Tám cảnh giới giải thoát,(5)sẵn có đầy đủ Bốn pháp không sợ sệt(6)và Bốn pháp nhiếp phục.(7)Thành tựu Tám thánh đạo,(8)Mười tám pháp chẳng chung cùng với Ba thừa.(9) đủ ba mươi hai tướng tốt, tám mươi

———

(1)Năm thứ mắt (Ngũ nhãn), gồm có: 1. Nhục nhãn, 2. Thiên nhãn, 3. Huệ nhãn, 4. Pháp nhãn, 5. Phật nhãn.

(2)Bốn biện tài không ngăn ngại (Tứ vô ngại biện), gồm có: 1. Pháp vô ngại biện, 2. Nghĩa vô ngại biện, 3. Từ vô ngại biện, 4. Nhạo thuyết vô ngại biện.

(3)Bốn phần như ý (Tứ như ý túc), gồm có: 1. Dục như ý túc, 2. Niệm như ý túc, 3. Tinh tấn như ý túc, 4. Tư duy như ý túc.),

(4)Tám chỗ thù thắng (Bát thắng xứ), tám trạng thái tinh thần thù thắng, vượt trội, đạt được do sự tu tập quán tưởng, gồm có: 1. Nội hữu sắc tưởng, quán ngoại sắc thiểu, 2. Nội hữu sắc tưởng, quán ngoại sắc đa, 3. Nội vô sắc tưởng, quán ngoại sắc thiểu, 4. Nội vô sắc tưởng, quán ngoại sắc đa. 5. Nội vô sắc tưởng quán ngoại chư sắc thanh, 6. Nội vô sắc tưởng quán ngoại chư sắc hoàng, 7. Nội vô sắc tưởng quán ngoại chư sắc xích, 8. Nội vô sắc tưởng quán ngoại chư sắc bạch.

(5)Tám cảnh giới giải thoát (Bát giải thoát), bao gồm: 1. Sơ thiền, 2. Nhị thiền, 3. Tam thiền, 4. Tứ thiền, 5. Không vô biên xứ định, 6. Thức vô biên xứ định, 7. Vô sở hữu xứ định, 8. Phi tưởng phi phi tưởng xứ định.

(6)Bốn pháp không sợ sệt (Tứ vô sở úy), gồm có: 1. Nhất thiết trí vô sở úy, 2. Lậu tận vô sở úy, 3. Thuyết chướng đạo vô sở úy, 4. Thuyết tận khổ đạo vô sở úy.

(7)Bốn pháp nhiếp phục (Tứ nhiếp pháp), bốn phương pháp thu phục lòng người, bao gồm: 1. Bố thí nhiếp, 2. Ái ngữ nhiếp, 3. Lợi hành nhiếp, 4. Đồng sự nhiếp.

(8)Tám Thánh đạo, cũng gọi là Tám chánh đạo (Bát chánh đạo), gồm có: 1. Chánh tri kiến, 2. Chánh tư duy, 3. Chánh ngữ, 4. Chánh nghiệp, 5. Chánh mạng, 6. Chánh tinh tấn, 7. Chánh niệm, 8. Chánh định.

(9)Mười tám phép chẳng chung cùng với Ba thừa (Thập bát bất cộng pháp), là các pháp chỉ có chư Phật đạt đến, không giống như hàng Thanh văn, Duyên giác. Các pháp này gồm có: 1.Thân vô thất (Thân không lỗi), 2. Khẩu vô thất (Miệng không lỗi), 3. Niệm vô thất (Ý tưởng không lỗi), 4. Vô dị tưởng (Không có ý tưởng xen tạp), 5. Vô bất định tâm (Không có tâm xao động), 6. Vô bất tri dĩ xả (Chẳng phải không biết chuyện đã bỏ), 7. Dục vô diệt (Sự mong muốn không diệt), 8. Tinh tấn vô diệt (Sự tinh tấn không diệt), 9. Niệm vô diệt (Ý tưởng không diệt), 10. Huệ vô diệt (Trí huệ không diệt), 11. Giải vô diệt (Giải thoát không diệt), 12. Giải thoát tri kiến vô diệt

vẻ đẹp, pháp thân trang nghiêm vi diệu! Đối với các kiếp quá khứ, vị lai nhiều như số hạt bụi cát, thảy đều rõ biết; đối với các cõi thế giới trong hiện tại nhiều như số hạt bụi cát, trong đó có vô số tâm chúng sanh cũng nhiều như số hạt bụi cát, thảy đều rõ biết.

Trọn thành Mười hiệuchói sáng,(1)được tôn kính; cao vút vượt ngoài Ba cõi. Đó là bậc trời trên các vị trời, bậc thánh trên các vị thánh. Đó là bậc Vô thượng pháp vương, bậc Chánh đẳng Chánh giác, vượt qua phương tiện, thành tựu đủ Mười sức,(2)trở lại cứu độ hết thảy chúng sanh trong cõi pháp giới. Chỗ thành tựu cao nhất của đạo Phật là như vậy.

Kinh Pháp Hoa dạy rằng: “Đức Như Lai vì một đại sự nhân duyên mà xuất hiện ở đời.” Đại sự nhân duyên đó là rộng độ cho tất cả chúng sanh đều đắc đạo. Nói chung, đại nguyện lớn lao đó là: quyết sẽ cùng với hết thảy chúng sanh chứng đắc quả Vô thượng Niết-bàn.

———

(Giải thoát tri kiến không diệt), 13. Nhất thiết thân nghiệp tùy trí huệ hành (Hết thảy nghiệp của thân tùy theo trí huệ mà thi hành), 14. Nhất thiết khẩu nghiệp tùy trí huệ hành (Hết thảy nghiệp của miệng tùy theo trí huệ mà thi hành), 15. Nhất thiết ý nghiệp tùy trí huệ hành (Hết thảy nghiệp của ý tùy theo trí huệ mà thi hành), 16. Trí huệ tri quá khứ thế vô ngại (Trí huệ rõ biết đời quá khứ không ngại.), 17. Trí huệ tri vị lai thế vô ngại (Trí huệ rõ biết đời vị lai không ngại.), 18. Trí huệ tri hiện tại thế vô ngại (Trí huệ rõ biết đời hiện tại không ngại.)

(1) Mười hiệu (Thập hiệu), là mười danh hiệu tôn xưng đức Phật, gồm có: 1. Như Lai, 2. Ứng cúng, 3. Chánh biến tri, 4. Minh hạnh túc, 5. Thiện thệ, 6. Thế gian giải, 7. Vô thượng sĩ, 8. Điều ngự trượng phu, 9. Thiên nhân sư, 10. Phật Thế Tôn.

(2) Mười sức (Thập lực), mười khả năng siêu việt của chư Phật, gồm có: 1. Tri thị xứ phi xứ trí lực, 2. Tri tam thế nghiệp báo trí lực, 3. Tri chư thiền giải thoát tammuội trí lực, 4. Tri chúng sanh tâm tánh trí lực, 5. Tri chủng chủng giải trí lực, 6. Tri chủng chủng giới trí lực, 7. Tri nhất thiết sở đạo trí lực, 8. Tri thiên nhãn vô ngại trí lực, 9. Tri túc mạng vô lậu trí lực, 10. Tri vĩnh đoạn tập khí trí lực.